# هيأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هيأ

الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه.
ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ. قال اللحياني: وليست الأَخيرة بالوجه. والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من كلِّ شيءٍ ، ورجلٌ هَيِيءٌ، على مثال هَيِيعٍ، كهَيِّئٍ، عنه أَيضاً. وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ، حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أَنه خرَج مَخْرَجَ المبالغة، فلحق بباب قولهم قَضُوَ الرَّجلُ إِذا جادَ قَضاؤُه، ورَمُوَ إِذا جاد رَمْيُه، فكما يُبْنَى فَعُلَ مـما لامه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصله في فَعُلَ مـما عينه ياءٌ. وعلَّتُهما جميعاً، يعني هَيُؤَ وقَضُوَ: أنَّ هذا بناءٌ لا يتصرَّف لِـمُضارَعَتِه مـما فيه من الـمُبالَغةِ لباب التَّعَجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ. فلما لم يَتَصَرَّفْ احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب، أَلا تراهم إِنما تَحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ مـما عينه ياءٌ مخافة انْتِقالهم من الأَثقل إِلى ما هو أَثقلُ منه، لأَنه كان يلزم أَن يقولوا: بُعْت أَبُوعُ، وهو يَبُوعُ، وأَنت أَو هي تَبُوعُ، وبُوعا، وبُوعُوا، وبُوعِي. وكذلك جاءَ فَعُلَ مـما لامه ياءٌ مـمَّا هو مُتَصَرِّفٌ أَثقلَ من الياءِ، وهذا كما صح: ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه. وحكى اللحياني عن العامِرِيَّةِ: كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ، هكذا حكاه هَيِيٌّ عَليٌّ، بغير همز، قال: وأُرَى ذلك، إِنما هو لمكان عَليٍّ.
وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه. وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ. وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم
الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ. وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى. وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ. والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ. وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه. والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به. وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.
والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ الإِبِل إِلى الشُّرب، قال الهَرَّاءُ:
وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا
وهَيْءَ: كلمة معناها الأَسَفُ على الشيءِ يُفُوتُ،وقيل هي كلمة التعجب. وقولهم: لو كان ذلك في الهِيءِ والجِيءِ ما نَفَعَه. الهِيءُ: الطَّعام، والجِيءُ: الشَّرابُ، وهما اسمان من قولك جَاْجَأْتُ بالإِبل دَعَوْتُها للشُّرْب، وهَأْهَأْتُ بها دَعَوْتُها للعَلَف.
وقولهم: يا هَيْءَ مالي: كلمة أَسَفٍ وتَلَهُّفٍ. قال الجُمَيْح بن الطَّمَّاح الأَسدي، ويروى لنافع بن لَقِيط الأَسَدي:
يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ ويروى: يا شَيْءَ مالي، ويا فَيْءَ مالي، وكلُّه واحد. ويروى: وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ قال ابن بري: وذكر بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسم لفعل أَمر، وهو تَنَبَّهْ واسْتَيْقِظْ، بمعنى صَهْ ومَهْ في كونهما اسمين لاسْكُتْ واكْفُفْ، ودخل حرف النداءِ عليها كما دخل على فعل الأَمر في قول الشماخ: أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ
وإِنما بُنِيت على حركة بخلاف صَهْ ومَهْ لئلا يلتقي ساكنان، وخُصت بالفتحة طلباً للخفة بمنزلة أَيْنَ وكَيْفَ. وقوله ما لي: بمعنى أَيُّ شيءٍ لي، وهذا يقوله من تَغَيَّر عما كان يعهد، ثم اسْتَأْنَفَ، فأَخبر عن تغيرحاله، فقال: مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِه مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّغَيُّرُ من حالٍ إِلى حال، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**الهَيْئَةُ** ve **الهِيئةُ**: şeyin hâli ve keyfiyeti.

Ve bir adam **هَيًّئٌ**: **الهَيْئةِ**’si güzel olan. el-Leys: **الهَيْئةُ**, giyimi ve benzeri hususlarda **المُتَهَيِّئِ** için olan şeydir. Ve gerçekten **هاءَ** **يَهَاءُ** **هَيْئةً**, ve **يَهِيءُ**. el-Lihyânî dedi: ve sonuncusu vech üzere değildir. Ve **الهَيِّئُ**, **هَيِّعٍ** misali üzere: her şeyden **الهَيْئَةِ**’si güzel olan; ve bir adam **هَيِيءٌ**, **هَيِيعٍ** misali üzere, **هَيِّئٍ** gibi; ondan da ayrıca. Ve gerçekten **هَيُؤَ**, yâ’nın dammesiyle; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden hikâye etti; dedi: ve onun vechi, mübalağa mahrecinden çıkmış olmasıdır; böylece “**قَضُوَ** adam” dedikleri bâbına ilhak olundu; onun **قَضاؤُه** iyi olunca; ve **رَمُوَ** (dedikleri) onun **رَمْيُه** iyi olunca; nasıl ki lâm’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ** bina edilir, aynı şekilde bu da ayn’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ**’da aslında üzere çıktı. Ve ikisinin de illeti, yani **هَيُؤَ** ve **قَضُوَ**: şu ki bu, içinde bulunan mübalağa sebebiyle taaccüb bâbına ve **نِعْمَ** ve **بِئْسَ**’e benzemesinden dolayı tasarruf etmeyen bir binadır. Tasarruf etmeyince, bu mevzide bâba muhalif olarak çıkışını taşıdılar; görmüyor musun, ancak ayn’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ** bina etmekten sakındılar; daha ağırdan ondan daha ağır olana intikal etmeleri korkusuyla; çünkü “**بُعْت** **أَبُوعُ**; ve o **يَبُوعُ**; ve sen yahut o **تَبُوعُ**; ve **بُوعا**; ve **بُوعُوا**; ve **بُوعِي**” demeleri gerekirdi. Aynı şekilde lâm’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ**, tasarruflu olanlardan, yâ’dan daha ağır olarak geldi; ve bu, “**ما أَطْوَلَه** ve **أَبْيَعَه**” sahih olduğu gibi.

Ve el-Lihyânî, el-Âmiriyye’den hikâye etti: “Benim bir kardeşim vardı: **هَيِيٌّ عَليٌّ**”, yani kadınlara karşı teennüs eder; onu böyle hikâye etti: **هَيِيٌّ عَليٌّ**, hemzesiz. Dedi: ve ben bunu görüyorum; ancak **عَليٍّ**’in yeri sebebiyledir.

Ve **هاءَ** iş için **يَهَاءُ** ve **يَهِيءُ**, ve **تَهَيَّأَ**: onun için **هَيْأَتَه**’ini aldı.

Ve **هَيَّأَ** işi **تَهْيِئةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o hâlde o **مُهَيَّأٌ**’dır.

Ve hadiste: “**أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم**.” Dedi: onlar, şer ile bilinmeyen kimselerdir; böylece onlardan biri sürçer, sürçmeyi (işler). **الهَيْئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla **ذَوِي الهَيْئَاتِ**’tan muradı, güzel **الهَيْئَاتِ** sahipleridir; tek bir **هَيْئةً** ve tek bir **سَمْتاً**a devam edenlerdir; ve hâlleri, bir **هَيْئةٍ**’den bir **هَيْئةٍ**’ye intikal ile değişmez.

Ve dersin: “**هِئْتُ** iş için **أَهِيءُ** **هَيْئةً**”; ve “**تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً**”; mânâca.

Ve şöyle kıraat olundu: “Ve dedi: **هِئْتُ** sana”; kesre ve hemz ile, **هِعْتُ** gibi; “sana **تَهَيَّأْتُ**” mânâsında.

Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Falan **حَسَنُ الهَيْئةِ** ve **الهِيئةِ**’dir. Ve “**تَهايَؤُوا** şu şeye”: “**تَمالَؤُوا**” (birbirleriyle birleştiler). Ve **الـمُهايَأَةُ**: üzerinde **الـمُتَهايَأُ** olunan iştir.

Ve **الـمُهايَأَةُ**: kavmin **يَتَهايَأُ** ettiği, böylece onunla razılaştıkları bir iştir.

Ve **هاءَ** işe doğru **يَهَاءُ** **هِيئةً**: iştiyak etti.

Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ve o ayrıca develeri içmeye davettir. el-Harrâ’ dedi:
وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا

Ve **هَيْءَ**: mânâsı, kaçırılan şey üzerine esef olan bir kelimedir; ve “taaccüb kelimesidir” denildi.

Ve onların sözü: “Eğer o, **الهِيءِ** ve **الجِيءِ** içinde olsaydı, ona fayda vermezdi.” **الهِيءُ**: yemektir; ve **الجِيءُ**: içecektir. Ve ikisi, “**جَاْجَأْتُ** develerle” sözünden iki isimdir: onları içmeye çağırdım; ve “**هَأْهَأْتُ** onunla” (sözünden): onları yemeğe çağırdım.

Ve onların sözü: “**يا هَيْءَ مالي**”: esef ve telehhüf kelimesidir. el-Cumeyh b. et-Tammâh el-Esedî dedi; ve Nâfi‘ b. Laqît el-Esedî’den rivayet olunur:
يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ

Ve “**يا شَيْءَ مالي**” ve “**يا فَيْءَ مالي**” diye rivayet olunur; hepsi birdir. Ve şöyle rivayet olunur:
وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ

İbn Berrî dedi: ve dil ehlinden bazıları zikretti ki **هَيْءَ**, fiil-i emr için bir isimdir; o da “uyan” ve “ayık ol”dur; “sus” ve “dur” mânâsında, ikisinin de “sus” ve “vazgeç” için iki isim olması gibi. Ve nida harfi onun üzerine girdi; nitekim Şemmâh’ın sözünde fiil-i emrin üzerine girdiği gibi:
أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ

Ve ancak bir hareke üzerine bina olundu; **صَهْ** ve **مَهْ**’in hilâfına; iki sâkinin birleşmemesi için. Ve hafiflik talebiyle fetha ile tahsis olundu; **أَيْنَ** ve **كَيْفَ** menzilesinde. Ve onun “**ما لي**” sözü: “benim için hangi şey var?” mânâsındadır. Bunu, alıştığı şeyden değişen kimse söyler; sonra yeniden başlar; böylece hâlinin değişmesinden haber verir; der ki: “Kim yaşatılırsa, zamanın geçişi onun üzerinde onu yıpratır; ve bir hâlden bir hâle değişme.” Ve Allah daha iyi bilendir.
