# هيأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هيأ

الهيئة بالفتح وتكسر نادرا  حال الشيء وكيفيته، وعن الليث: الهيئة للمتهيئ في ملبسه ونحوه، ورجل هيئ وهييء، ككيس وظريف عن اللحياني أي حسنها من كل شيء وقد هاء يهاء، كيخاف هيئة ويهيء قال اللحياني: وليست الأخيرة بالوجه وقد هيؤ بضم الياء ككرم حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أنه خرج مخرج المبالغة فلحق بباب قولهم قضو الرجل إذا جاد في قضائه ورمو إذا جاد رميه، قال: فكما يبنى فعل مما لامه ياء، كذلك خرج هذا على أصله في فعل مما عينه ياء. وعلتهما جميعا، يعني قضو وهيؤ، أن هذا بناء لا يتصرف لمضارعته بما فيه من المبالغة لباب التعجب ونعم وبئس، فلما لم يتصرف احتملوا فيه خروجه في هذا الموضع مخالفا للباب. ألا تراهم أنهم إنما تحاموا أن يبنوا فعل مما عينه ياء مخافة انتقالهم من الأثقل إلى ما هو أثقل منه، لأنه كان يلزمهم أن يقولوا بعت أبوع وهي تبوع، وبوعا، وكذلك لو جاء فعل مما لامه ياء مما هو متصرف للزمهم أن يقولوا رموت وأنا أرمو، ويكثر قلب الواو ياء، وهو أثقل من الياء، وهذا كما صح: ما أطوله وأبيعه، وهذا هو التحقيق في هذا المقام. وتهايؤوا على ذلك: توافقوا وتمالؤوا عليه. وهاء إليه يهاء كيخاف هيئة بالكسر: اشتاق، وهاء للأمر يهاء كيخاف ويهيء: أخذ له هيأته، كتهيأ له، وهيأه أي الأمر تهيئة وتهييئا: أصلحه فهو مهيأ وفي الحديث  أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم  قال: هم الذين لا يعرفون الشر، فيزل أحدهم الزلة. والهيئة: صورة الشيء وشكله وحاله، يريد به ذوي الهيآت الحسنة الذين يلزمون هيئة واحدة وسمتا واحدا، ولا تختلف حالاتهم بالتنقل من هيئة إلى هيئة. وتقول: هئت للأمر أهيء هيئة وتهيأت تهيؤا بمعنى، وقرئ  وقالت هئت لك  بالكسر والهمز، مثل هعت بمعنى تهيأت لك. والهيئة: الشارة. والمهايأة: الأمر المتهايأ عليه، أي أمر يتهايأ عليه القوم فيتراضون به، والهيء بالفتح والهيء بالكسر: الدعاء إلى الطعام والشراب، وهو أيضا دعاء الإبل للشرب قال الهراء:
  فما كان على الجيء                      ولا الهيء امتداحيكا وقد تقدم الكلام عليه في ج ي أ وهو مأخوذ من هأهأت بالإبل: دعوتها للعلف. والمتهيئة على صيغة اسم الفاعل من النوق: التي قلما تخلف إذا قرعت أن تحمل نقله الصاغاني. ويا هيء مالي: كلمة أسف وتلهف، وهيء: كلمة معناها الأسف على الشيء يفوت، وقيل: هي كلمة تعجب، قال الجميح بن الطماح الأسدي:
  يا هيء مالي من يعمر يفنه                      مر الزمان عليه والتقليب ويروى يا شيء مالي، ويا فيء مالي وكله واحد أو اسم	 نقل ابن بري عن بعض أهل اللغة أن هيء اسم لفعل أمر، وهو تنبه واستيقظ كصه ومه، في كونهما اسمين لاسكت واكفف، ودخل حرف النداء عليها كما دخل على فعل الأمر في قول الشماخ:
  ألا يا اسقياني قبل غارة سنجال وإنما بني على حركة للساكنين أي لئلا يلتقي ساكنان. وبني على الفتح بالخصوص طلبا للخفة بمنزلة كيف وأين.

### Türkçe

**الهيئة** fetha ile (okunur) ve nadiren kesrelenir: şeyin hâli ve keyfiyeti. Leys’ten: **الهيئة**; giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanmış olan kimse içindir. Ve (denir:) adam **هيئ** ve **هييء**, **ككيس** ve **ظريف** gibi; Lihyânî’den: yani her şeyden onun güzeli. Ve (denir:) **هاء يهاء**; **كيخاف** (vezninde) **هيئة** ve **يهيء**. Lihyânî dedi: Sonuncusu vech üzere değildir. Ve (denir:) **هيؤ** yâ’nın zammıyla, **ككرم** gibi; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden hikâye etti. Dedi: Onun vechi şudur ki, mübalağa mahreci üzere çıktı; bu sebeple onların “adam **قضو** (etti)” sözü babına ilhak olundu; (bu) hükmünde cömert olduğunda, ve **رمو** (etti) (babına); atışında iyi olduğunda. Dedi: Nasıl ki lâmı yâ olan şeyden **فعل** bina olunur, aynı şekilde bu da ayn’ı yâ olan şeyde aslında üzere **فعل**’de çıktı. Ve ikisinin de illeti—yani **قضو** ve **هيؤ**—şudur: Bu, mübalağa içermesi sebebiyle taaccüb babına ve **نعم** ve **بئس**’e benzemesinden dolayı muzâri‘si için tasarruf etmeyen bir binadır. Tasarruf etmeyince, bu mevzide bab’a muhalif olarak çıkmasını taşıdılar. Görmez misin ki, ayn’ı yâ olan şeyden **فعل** bina etmeyi ancak, daha ağırdan ondan daha ağır olana intikal etmelerinden korktukları için sakındılar; çünkü onlara “**بعت أبوع** ve **هي تبوع** ve **بوعا**” demek lâzım gelirdi. Yine, lâmı yâ olan, tasarruf eden bir şeyden **فعل** gelseydi, onlara “**رموت** ve **أنا أرمو**” demek lâzım gelirdi; ve vâv’ın yâ’ya çevrilmesi çok olurdu; o ise yâ’dan daha ağırdır. Bu, şu sahih olan gibidir: “**ما أطوله** ve **أبيعه**”; ve bu, bu makamda tahkikin ta kendisidir.

Ve **تهايؤوا** bunun üzerine: uyuştular ve onun üzerinde yardımlaştılar.

Ve **هاء إليه يهاء** **كيخاف**; **هيئة** kesre ile: özledi. Ve **هاء للأمر يهاء** **كيخاف** ve **يهيء**: onun için **هيأته**’sini aldı; **كتهيأ له** gibi. Ve **هيأه** yani işi, **تهيئة** ve **تهييئا**: onu ıslah etti; artık o **مهيأ**’dır. Ve hadiste: “**أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم**”. Dedi: Onlar, şerri bilmeyen kimselerdir; onlardan biri bir sürçüş sürçer.

Ve **الهيئة**: şeyin sûreti, şekli ve hâli. Bununla, güzel **الهيآت** sahiplerini kasteder; onlar tek bir **هيئة** ve tek bir **سمت** üzere lâzım olurlar; hâlleri, bir **هيئة**’den bir **هيئة**’ye intikal ile değişmez.

Ve dersin: **هئت للأمر أهيء هيئة** ve **تهيأت تهيؤا**; (ikisi) mânâca birdir. Ve şu kıraat olundu: “**وقالت هئت لك**” kesre ve hemze ile; **هعت** gibi, “sana hazırlandım” mânâsında.

Ve **الهيئة**: **الشارة**.

Ve **المهايأة**: üzerinde **متهايأ** olunan iş; yani kavmin üzerinde **يتهايأ** olduğu, onunla razılaştıkları iş.

Ve **الهيء** fetha ile ve **الهيء** kesre ile: yemeğe ve içmeye davet; o, ayrıca develeri içmeye davettir. Herâ’ dedi:

  “فما كان على **الجيء**
                      ولا **الهيء** امتداحيكا”

Ve onun hakkında söz daha önce **ج ي أ**’da geçti; o, “develerle **هأهأت**: onları yeme davet ettim”den alınmıştır.

Ve **المتهيئة**; ism-i fâil sigası üzere, dişi develerden: vurulduğunda yüklenmekten nadiren geri kalan; bunu Sâgânî nakletti.

Ve “**يا هيء مالي**”: esef ve teessüf kelimesi. Ve **هيء**: mânâsı, kaçırılan bir şeye esef olan kelimedir. Ve denildi: o, taaccüb kelimesidir. Cümeyh b. Tammâh el-Esedî dedi:

  “**يا هيء مالي** من يعمر يفنه
                      مر الزمان عليه والتقليب”

Ve “**يا شيء مالي**” ve “**يا فيء مالي**” rivayet olunur; hepsi birdir.

Veya bir isim (olarak): İbn Berrî, ehl-i lugattan bazısından nakletti ki **هيء**, fiil-i emrin ismidir; o da “uyan, ayıl”dır; **صه** ve **مه** gibi; ikisinin de “sus” ve “vazgeç” için iki isim olmaları gibi. Ve nida harfi onun üzerine girdi; tıpkı Şemmâh’ın sözünde fiil-i emrin üzerine girdiği gibi:

  “ألا **يا اسقياني** قبل غارة سنجال”

Ve iki sâkinin (bir araya gelmesi) için, yani iki sâkin birleşmesin diye, sâkin için hareke üzerine bina olundu. Ve bilhassa fetha üzerine bina olundu; hafiflik talebiyle, **كيف** ve **أين** menzilesinde.
