# هيب (ه-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ي - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والباء ووايء معهما
ه ب و، ب ه و، و ه ب، ه ي ب، ه و ب، ب و ه، أ ب ه، أ ه ب هبو: الهَبْوَةُ: غبار ساطع في الهواء كأنَه دخانٌ. يقال: هبا يَهْبُو هَبْواً، قال:
في قِطَعِ الآلِ وهَبْوات الدُّقَقْ
وهبا الرّمادُ يَهْبو هَبْواً إذا اختلط بالتُّراب، وترابٌ هابٍ، قال:
تَرَى جَدَثاً قد جرّتِ الرِّيح فوقَهُ		تُرابا كُلْونِ القَسْطَلانيِّ هابـيا
والهَباءُ دُقاقُ التُّراب ساطعُه ومنشورُه على وجه الأرض. والهَباءُ المُنْبَثّ ما يظهر في الكُوَي من ضوء الشمّس.
بهو: البَهْوُ: البيتُ المُقَدًّم أمامَ البُيوت، والجميع: الأبهاء. والبَهْو، كِناسٌ واسع يتّخذه الثَّوْرُ في أَصْل الأَرْطَى، قال:
أَجْوَفَ بَهَّي بَهْوَهُ فاستوسعا
والبَهْوُ من كلِّ حامل: مَقبلُ الولد بين الوَرِكَيْنِ.
والبَهِيُّ الشّيءُ ذو البهوِ مما يملأُ العَيْنَ رَوْعُهُُ وحُسْنُهُُ.
بَها يَبْهَى، وبَهْوَ يَبْهو بَهاءً. وفي الحديث: "أَبْهُوا الخَيْل، أي: عَطِّلوها، فقد وضعت أوزارها، قال هذا عند الفتح.
وأَبْهَيْتُ الإِناء: فَرَّغْتُه، والبيت الخالي: باهٍ: ومن أمثالهم : "المِعْزَي تَبْهِي ولا تُبْيِني" أي: تُخرّق الخيامَ وتُعطِّلها، وأَبْنَيْته: أعطيته بيتاً.
وهب: وَهَبَ الله لك الشَّيءَ، يَهَبُ هِبَةً. وتَواهَبَهُ النّاسُ بينهمُْ، والموهوبُ: الوَلَد، ويجوز أن يكون ما يُوهب لك. وعن النّبيّ صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "لقد هَمَمْتُ ألاّ أَتَّهِبَ إلاّ من قُرَشيّ، أو أَنْصاريّ. أو ثقفيّ"، أي: لا أقبل هِبَةٌ إلاّ من هؤلاء.
هيب: الهابُ: زَجْرُ الإِبِل عندَ السَّوْق، يُقال: هابِ هابِ، وقد أهابَ بها الرَّجل، قال:
والزَّجْرُ هابِ وهَلاَ تَرَهَبُّهْ
وقال:
أهِيبا بها يا ابنَيْ صباح فإنّهـا		جَلَتْ عنكما أعناقها لون عِظْلم
والهَيْبةُ: إجلالٌ ومَهابة. ورجلٌ هَيُوبٌ: جبان يخاف كلّ شيء. والمَهِيبُ الّذي يُرَى له هَيْبة.
هوب: الهَوْبُ: الأَحْمَقُ الكثيرُ الكلام، والجميع: أهواب.
بوه: البُوهةُ: ما طارتْ به الرّيح من جُلال التُّراب. يُقال: هو أهونُ عليه من صُوفةٍ في بُوهةٍ.
والبُوهةُ: الضَّعيفُ من الرِّجال، الطّائش. قال:
أيا هِندُ لا تَنْكِحي بُوهةً		عليه عَقيقتُهُ أحْسَبـا
والباهُ: الحُظوة في النِّكاح. ومن كلامهم: طلبْنَ الجاه إذْ فاتَهُنَّ الباهُ. وفي الحديث: "أن أمرأةً مات عنها زوجُها فمر بها رجلٌ وقد تَزَيَّنَتْ للباه" أي: للنكاح.
أبه: الأُبَّهَةُ: العَظَمَةُ، وفي الحديث: ما فَعَلَتْ أَبَّهَتُكُمْ". ويُقالُ: للأَبَحِّ: أَبَهُّ.
أهب: الأُهْبَةُ: العدّة، وجمعُها: أُهَبٌ . وتَأَهَّبُو للمسّير: أخذوا أُهْبَتَهُ.
والإِهابُ: الجلد، وجَمْعُهُ: أُهُبٌ .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الباء** ve **وايء** (onlarla birlikte)

**ه ب و**، **ب ه و**، **و ه ب**، **ه ي ب**، **ه و ب**، **ب و ه**، **أ ب ه**، **أ ه ب**
**هبو**: **الهَبْوَةُ**: havada parlayan bir toz; sanki o bir dumandır. Denir: **هبا يَهْبُو هَبْواً**, dedi ki:
في قِطَعِ الآلِ وهَبْوات الدُّقَقْ
Ve kül **هَبْواً** olarak **يَهْبو**; toprağa karıştığı zaman; ve **ترابٌ هابٍ**, dedi ki:
تَرَى جَدَثاً قد جرّتِ الرِّيح فوقَهُ		تُرابا كُلْونِ القَسْطَلانيِّ هابـيا
Ve **الهَباءُ**: toprağın ince kırıntıları; onun parlayanı ve yer yüzü üzerinde yayılmış olanı. Ve **الهَباءُ المُنْبَثّ**: güneş ışığından, küçük pencerelerde görünen şey.

**بهو**: **البَهْوُ**: evlerin önünde öne alınmış ev; çoğulu: **الأبهاء**. Ve **البَهْو**: **الأَرْطَى**’nın kökünde öküzün edindiği geniş bir in. Dedi ki:
أَجْوَفَ بَهَّي بَهْوَهُ فاستوسعا
Ve her hamileden **البَهْوُ**: iki kalça arasındaki çocuğun önü (geldiği yer).
Ve **البَهِيُّ**: gözün heybeti ve güzelliğiyle dolduğu, **البهو** sahibi olan şey.

**بَها يَبْهَى**; ve **بَهْوَ يَبْهو بَهاءً**. Ve hadiste: “**أَبْهُوا الخَيْل**”, yani: onları boş bırakın; çünkü yüklerini bırakmıştır; bunu fetih sırasında söyledi.
Ve **أَبْهَيْتُ الإِناء**: onu boşalttım. Ve boş ev: **باهٍ**. Ve onların darb-ı mesellerinden: “**المِعْزَي تَبْهِي ولا تُبْيِني**” yani: çadırları deler ve onları atıl bırakır. Ve **أَبْنَيْته**: ona bir ev verdim.

**وهب**: Allah sana şeyi verdi: **وَهَبَ الله لك الشَّيءَ، يَهَبُ هِبَةً**. Ve insanlar onu aralarında birbirlerine bağışladılar: **تَواهَبَهُ النّاسُ بينهمُْ**. Ve **الموهوبُ**: çocuk; ve sana bağışlanan şey olması da caizdir. Ve Peygamber’den, Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun: “**لقد هَمَمْتُ ألاّ أَتَّهِبَ إلاّ من قُرَشيّ، أو أَنْصاريّ. أو ثقفيّ**”, yani: bunlardan başkasından bağışı kabul etmem.

**هيب**: **الهابُ**: sevk sırasında develeri azarlama; denir: **هابِ هابِ**. Ve adam onunla azarladı: **أهابَ بها الرَّجل**. Dedi ki:
والزَّجْرُ هابِ وهَلاَ تَرَهَبُّهْ
Ve dedi ki:
أهِيبا بها يا ابنَيْ صباح فإنّهـا		جَلَتْ عنكما أعناقها لون عِظْلم
Ve **الهَيْبةُ**: yüceltme ve heybet. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: korkak; her şeyden korkar. Ve **المَهِيبُ**: kendisine bir heybet görülen kimse.

**هوب**: **الهَوْبُ**: çok konuşan ahmak; çoğulu: **أهواب**.

**بوه**: **البُوهةُ**: rüzgârın, toprağın iri parçalarından uçurduğu şey. Denir: o, onun için **صُوفةٍ في بُوهةٍ**’den daha kolaydır.
Ve **البُوهةُ**: erkeklerden zayıf olan; şaşkın. Dedi ki:
أيا هِندُ لا تَنْكِحي بُوهةً		عليه عَقيقتُهُ أحْسَبـا
Ve **الباهُ**: nikâhta gözde olma. Ve onların sözlerinden: **طلبْنَ الجاه إذْ فاتَهُنَّ الباهُ**. Ve hadiste: “kocası ölen bir kadın vardı; bir adam ona uğradı; hâlbuki **للباه** için süslenmişti”, yani: nikâh için.

**أبه**: **الأُبَّهَةُ**: büyüklük. Ve hadiste: “**ما فَعَلَتْ أَبَّهَتُكُمْ**”. Ve **الأَبَحِّ** için denir: **أَبَهُّ**.

**أهب**: **الأُهْبَةُ**: hazırlık; çoğulu: **أُهَبٌ**. Ve **تَأَهَّبُو للمسّير**: hazırlığını aldılar.
Ve **الإِهابُ**: deri; çoğulu: **أُهُبٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَهابَةُ: وهي الإجلال والمخافة. وقد هابَهُ يَهابَهُ، الأمر منه هَبْ، وإذا أخبرت عن نفسك قلت هِبْتُ. وهذا الشيء مَهيبَةٌ لك. وتَهَيَّبْت الشيء، وتَهَيَّبَني الشيءُ، أي خفته وخوَّفني. قال ابن مقبل:
وما تَهَيَّبني المَوْماةُ أركبُهـاإذا تجاوبَتِ الأصداءُ بالسَّحَرِ
وهَيَّبْتُ إليه الشيء، إذا جعلته مَهيباً عنده. ورجلٌ مَهيبٌ، أي تهابه الناس؛ وكذلك رجلٌ مَهوبٌ، ومكانٌ مَهوبٌ، بُني على قولهم: هوبَ الرجلُ، فيما لم يسمّ فاعله. وأنشد الكسائي:
ويأوي إلى زُغْبٍ مساكينَ دونَهمفَلاً لا تَخَطَّاهُ الرِفاقُ مَهـوبُ
والهَيوبُ: الجبان الذي يهاب الناس. وفي الحديث: "الإيمان هَيوبٌ"، أي إنَّ صاحبه يهاب المعاصي. ورجلٌ هَيْبوبَةٌ وهَيَّابَةٌ وهَيَّابٌ وهَيبانٌ بكسر الياء، أي جبان متهيِّب. وأهاب الرجل بغنمه، أي صاح بها لتقف أو لترجع. وأهاب البعير. وقال الشاعر طرفة:
تَريعُ إلى صوتِ المُهيبِ وتتَّقيبذي خصَلٍ رَوْعاتِ أكْلَفَ مُلْبِدِ
ومكانٌ مَهابٌ، أي مَهوبٌ. قال الهذليّ:
أجازَ إلينا علـى بـعـدِهِمَهاوي خَرْقٍ مَهَابٍ مَهالِ
وهابِ: زجر للخيل. وهَبي مثله، أي أقبلي.

##### Türkçe

**المَهابَةُ**: o, yüceltme ve korkudur. Ve onu korktu; ondan korkar; bunun emri **هَبْ**’dir; kendi nefsinden haber verdiğinde **هِبْتُ** dersin. Ve bu şey senin için **مَهيبَةٌ**’dir. Ve **تَهَيَّبْت** şeyi, ve şey beni **تَهَيَّبَ** etti; yani ondan korktum ve beni korkuttu. İbn Mukbil dedi ki:
وما **تَهَيَّبني** المَوْماةُ أركبُهـا
إذا تجاوبَتِ الأصداءُ بالسَّحَرِ

Ve ona şeyi **هَيَّبْتُ**, onu onun yanında **مَهيباً** kıldığında. Ve bir adam **مَهيبٌ**’dir; yani insanlar ondan çekinir; bunun gibi bir adam **مَهوبٌ**; ve bir yer **مَهوبٌ**; “adam **هوبَ** oldu” sözleri üzerine bina edildi; faili adlandırılmamış olan şeyde. Ve Kisâî inşad etti:
ويأوي إلى زُغْبٍ مساكينَ دونَهم
فَلاً لا تَخَطَّاهُ الرِفاقُ **مَهـوبُ**

Ve **الهَيوبُ**: insanların çekindiği korkak. Ve hadiste: “**الإيمان هَيوبٌ**”; yani onun sahibi günahlardan çekinir. Ve bir adam **هَيْبوبَةٌ** ve **هَيَّابَةٌ** ve **هَيَّابٌ** ve **هَيبانٌ** (yâ’nın kesresiyle); yani çekingen korkak. Ve adam koyunlarıyla **أهاب** etti; yani durmaları veya dönmeleri için onlara bağırdı. Ve deveyi **أهاب** etti. Ve şair Tarafe dedi:
تَريعُ إلى صوتِ **المُهيبِ** وتتَّقي
بذي خصَلٍ رَوْعاتِ أكْلَفَ مُلْبِدِ

Ve bir yer **مَهابٌ**; yani **مَهوبٌ**. Hüzeli dedi ki:
أجازَ إلينا علـى بـعـدِهِم
مَهاوي خَرْقٍ **مَهَابٍ** مَهالِ

Ve **هابِ**: atlar için azarlama. Ve **هَبي** onun gibidir; yani gel.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(هâ باب **الهاء** ve **الياء** ve onların üçüncüsü olan şey)
(**هيأ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الألف**; **هاؤ**’su زائد olan bir kelimedir. Denir: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve **الياء** ve **الباء**; bir yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه** **يَهابُه** **هَيْبةً**. Ve bir adam **هَيُوبٌ**: her şeyi **يَهاب** eder. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ **هَيوبٌ**"; bir kavim dedi: **مَهيبٌ**, bir kavim dedi: Mümin, başkasının ona çabucak atıldığı şeye dalıp girmekten sakınır. Ve **تهيَّبْت** **الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي** **الشَّيءُ**, sanki beni korkutmuş gibi. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Amma onların sözü: **أهابَ بِهِ**, ona bağırdığı zaman; çoban koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ** eder; bu القياس’tandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve باب’dan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve **الياء** ve **التاء**; çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**, bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** mânasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve **الياء** ve **الجيم** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ** aygır **هَيْجاً** ve **هِياجاً**. Ve كذلك kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ** dişi deveyi de, derken harekete geçti. Ve dişi devenin vatanına çekilmesine: **مِهياج** denir.
Diğeri onların sözü: **هاجَ** ot, sarardığı zaman, kuruması için. Ve bir yer **هائجة**: otu kurumuştur. Ve **أهْيَجْتُ** yeri: bitkisini **هائجاً** buldum; solmuştur. رؤبة dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve **الياء** ve **الدال**. Ondan kıyas edilen asıl: hareket ettirme ve sarsma ve bunun geri kalanı; kıyası bilinmeyen şeylerdendir.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ** şeyi, onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني** **يَهِيدُني**: beni sıkıntıya soktu([7]) ve beni huzursuz etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu huzursuz eder. *Ve **هِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelimedir. Ve denir: **هَيَّدَ** في [**السَّيْر**([9])]: hızlandı. Amma رسول الله عليه الصلاة والسلام mescidinin zikrinde hadiste: "**هِدْهُ**" yani onu düzelt; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun mânası: ıssızlık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Amma kıyası müşkil olan—ve bizce ilmi silinip gitmiş الكلام’dandır—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunun hakkında en çok söylenen: ne işin var, ne hâlin? Ve şu beyti şahit getirdiler:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve **الياء** ve **السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve **الياء** ve **الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ** kavim içinde **يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve **الياء** ve **الضاد**; bir tek kelimedir, bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ** kemiğini: onu, kaynamadan sonra kırdı. Ve كذلك **هِيضَ** insan: iyileşmeden sonra hastalığında geriledi. Ebû Bekir hadîsinde: "Şüphesiz bu seni **يَهِيضُكَ**([12])".

(**هيط**) **الهاء** ve **الياء** ve **الطاء** iki kelimedir: birisi [**الهِيَاط**([13])]: bağırma; diğeri, Ferrâ’nın naklettiği bir kelime: **تَهايَطَ** kavim: aralarındaki şeyi düzeltmek için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve **الياء** ve **العين** bir tek kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülen ve korkulan sestir. Denir: bir adam **هاعٌ** ve **هائِع**. Ve hadiste: "Ne zaman bir **هَيْعَةً** işitse ona uçar." Ve **هاعَ** **يَهِيعُ**. الطرِمَّاحُ dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani korkaklaşır.
Ve باب’ın aslının yayılma ve salıverilme olması muhtemeldir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve bir yer **هَيْعة**: geniş, yayılmış. **متهيِّع**: şaşkın, **هائع**. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الغين**; bolluğa ve hayat nimetinin rahatlığına delalet eden bir kelimedir. Denir ki **الأهْيَغَ**: hayatın en rahatıdır. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yemek ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ** **الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve **الياء** ve **الفاء**; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eden sahih bir asıldır, sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve bir adam **مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı da, beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve bir at **هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve **الياء** ve **القاف** bir tek kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun inceye: benzetme olarak **هَيْقٌ** denir.

(**هيل**) **الهاء** ve **الياء** ve **اللام**; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden, iterek sevk etmeye delalet eden bir tek kelimedir. **هِلْتُ** yemeği **أهِيلُه** **هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve ondan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve **الياء** ve **الميم**; şiddetli bir susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzlukları sırasında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır da kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمانَ** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirmiş de yüzüstü, [üzerine] kasıtsız gitmiş gibi. Ve **الهَيْماء**: içinde su olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve **الياء** ve **النون**: **الهَيْن**: kolay iş; o **الواو**’dandır; ve geçti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي ب
هبته هيبةً ومهابةً وتهيّبته‏.‏
ورجل مهيبٌ‏:‏ ذو هيبة يهابه الناس‏.‏
وهيّبه إليّ‏:‏ جعله مهيباً عندي‏.‏
وفلان هيوب وهيوبة وهيبان‏:‏ جبان‏.‏
قال أنس بن أبي إياس‏:‏ وباه تميماً بالغنى إن للغنى لساناً به المرء الهيوبة ينطق أهيبا بها يا ابني ضباح فإنها جلت عنكم أعناقها لون عظلم ومن المجاز‏:‏ قول أبي النجم‏:‏ إذا غريضاً نسعتيها حولاً بين الشراسيف وهابا الكلكلا و ‏"‏ الإيمان هيوب ‏"‏ وهيوبة‏.‏
وأهبت به إلى الخير‏:‏ دعوته‏.‏

##### Türkçe

ه ى ب
Onu **هبته**; **هيبةً** ve **مهابةً** (ile) ve onu **تهيّبته**.
Ve **رجل مهيبٌ**: heybet sahibi; insanlar ondan **يهابه** (çekinir).
Ve **وهيّبه إليّ**: onu benim yanımda **مهيباً** kıldı.
Ve falan **هيوب** ve **هيوبة** ve **هيبان**: korkak.
Enes b. Ebî İyâs dedi: Ve (o) Temîm’i zenginlikle alt etti; şüphesiz zenginliğin bir dili vardır; onunla **الهيوبة** olan kişi konuşur; “Ey oğlum, onunla **أهيبا** (olarak) konuş; çünkü o, sizden boyunlarını kaldırdı; (o) bir **عظلم** rengidir.” Ve mecazdan: Ebû’n-Necm’in sözü:
Eğer (o), iki kayışını bir yıl boyunca **غريضاً** (olarak) (tutarak) **الشراسيف** ile göğüs arasında, göğsü **وهابا** (olarak) (tutar).
Ve “**الإيمان هيوب**” ve **هيوبة**.
Ve onu hayra **وأهبت به**: onu davet ettim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـهَيْبةُ: الـمَهابةُ، وهي الإِجلالُ والـمَخافة. ابن سيده: الـهَيْبةُ التَّقِـيَّةُ من كل شيءٍ.
هابَهُ يَهابُه هَيْباً ومَهابةً، والأَمْرُ منه هَبْ، بفتح الهاءِ، لأَن أَصله هابْ، سقطت الأَلف لاجتماع الساكنين، وإِذا أَخبرت عن نفسِك قلتَ: هِـبْتُ، وأَصله هَيِـبْتُ، بكسر الياءِ، فلما سكنت سقطت لاجتماع الساكنين ونُقِلَت كسرتها إِلى ما قبلها، فَقِسْ عليه؛ وهذا الشيء مَهْيَبةٌ لكَ. وهَيَّبْتُ إِليه الشيءَ إِذا جَعَلْته مَهيباً عنده. ورجل هائِبٌ، وهَيُوبٌ، وهَيَّابٌ، وهَيَّابة، وهَيُّوبة، وهَيِّبٌ، وهَيَّبانٌ، وهَيِّبانٌ؛ قال ثعلب: الـهَيَّبانُ الذي يُهابُ، فإِذا كان ذلك كان الـهَيَّبانُ في معنى المفعول، وكذلك الـهَيُوب قد يكون الهائِبَ، وقد يكون الـمَهِـيبَ. الصحاح: رجل مَهِـيبٌ أَي يهابُه الناسُ، وكذلك رجل مَهُوبٌ، ومكانٌ مَهُوب، بُنيَ على قولهم: هُوبَ الرجلُ، لـمَّا نُقِلَ من الياءِ إِلى الواو، فيما لم يُسَمَّ فاعِلُه؛ أَنشد الكسائي لـحُمَيْدِ بن ثَور: ويأْوي إِلى زُغْبٍ مَساكينَ، دونَهُم *  فَـلاً، لا تَخَطَّاه الرِّفاقُ، مَهُوبُ قال ابن بري: صواب إِنشاده: وتأْوي بالتاءِ، لأَنه يصف قَطاةً؛ وقبله: فجاءَتْ، ومَسْقاها الذي وَرَدَتْ به، *  إِلى الزَّوْر، مَشْدودُ الوَثاقِ، كَتِـيبُ والكَتِـيبُ: من الكَتْبِ، وهو الخَرْزُ؛ والمشهور في شعره: تَعِـيثُ به زُغْباً مساكينَ دونَهم
ومكانٌ مَهابٌ أَي مَهُوبٌ؛ قال أُمَيَّة بن أَبي عائذ الـهُذَليُّ: أَلا يا لَقَومِ لِطَيْفِ الخَيالْ، *  أَرَّقَ من نازحٍ، ذي دَلالْ، أَجازَ إِلينا، على بُعْدِهِ، *  مَهاوِيَ خَرْقٍ مَهابٍ مَهالْ قال ابن بري: والبيت الأَول من أَبياتِ كتاب سيبويه، أَتى به شاهداً على فتح اللام الأُولى، وكسر الثانية، فرقاً بين الـمُسْتغاث به والمستغاث من أَجله. والطَّيفُ: ما يُطِـيفُ بالإِنسان في المنام من خَيال محبوبته. والنازحُ: البعيد. وأَرَّقَ: مَنَعَ النَّومَ. وأَجازَ: قَطَع، والفاعل المضمر فيه يعود على الخَيال. ومَهابٌ: موضعُ هَيْبة. ومَهالٌ: موضع هَوْلٍ. والـمَهاوِي: جمعُ مَهْـوًى ومَهْواةٍ، لما بين الجبلين ونحوهما. والخَرْقُ: الفَلاةُ الواسعة.
والـهَيَّبانُ: الجَبانُ.
والـهَيُوبُ: الجَبانُ الذي يَهابُ الناسَ. ورجل هَيُوبٌ: جَبانٌ يَهابُ من كلِّ شيءٍ. وفي حديث عُبَيدِ بن عُمَيْرٍ: الإِيمانُ هَيُوبٌ أَي يُهابُ أَهْلُه، فَعُولٌ بمعنى مفعول، فالناس يَهابونَ أَهلَ الإِيمان لأَنهم يَهابونَ اللّهَ ويَخافونَه؛ وقيل: هو فَعُول بمعنى فاعل أَي إِن المؤمنَ يَهابُ الذُّنوبَ والمعاصِـيَ فيَتَّقِـيها؛ قال الأَزهري: فيه وجهان: أَحدهما أَن المؤمن يَهابُ الذَّنْبَ فيَتَّقِـيه، والآخر: المؤمنُ هَيُوبٌ أَي مَهْيُوبٌ، لأَنه يَهابُ اللّهَ تعالى، فيَهابُه الناسُ، حتى يُوَقِّرُوه؛ ومنه قول الشاعر: لم يَهَبْ حُرْمةَ النَّدِيمِ
أَي لم يُعَظِّمْها.
يقال: هَبِ الناسَ يَهابوكَ أَي وَقِّرْهُمْ يُوَقِّرُوكَ. \<ص:790>
يقال: هابَ الشيءَ يَهابُه إِذا خافَه، وإِذا وَقَّرَه، وإِذا عظَّمَهُ. واهْتابَ الشَّيءَ كَهَابَهُ؛ قال: ومَرْقَبٍ، تَسْكُنُ العِقْبانُ قُلَّتَهُ، *  أَشْرَفْتُه مُسْفِراً، والشَّمْسُ مُهْتابَهْ ويقال: تَهَيَّبَني الشيءُ بمعنى تَهَيَّبْتُه أَنا. قال ابن سيده: تَهَيَّبْتُ الشيءَ وتَهَيَّبَني: خِفْتُه وخَوَّفَني؛ قال ابن مُقْبِـل: وما تَهَيَّبُني الـمَوْماةُ، أَرْكَبُها، *  إِذا تَجَاوَبَتِ الأَصْداءُ بالسَّحَر قال ثعلب: أَي لا أَتَهَيَّبُها أَنا، فنَقَلَ الفِعلَ إِليها. وقال الجَرْمِـيُّ: لا تَهَيَّبُني الـمَوْماةُ أَي لا تَمْـلأُني مَهابةً. والـهَيَّبانُ: زَبَدُ أَفْواهِ الإِبلِ. والـهَيَّبانُ: الترابُ؛ وأَنشد: أَكُلَّ يَوْمٍ شِعِرٌ مُسْتَحْدَثُ؟ *  نحْنُ إِذاً، في الـهَيَّبانِ، نَبْحَثُ والـهَيَّبانُ: الرَّاعي؛ عن السيرافي. والـهَيَّبانُ: الكثيرُ مِن كل شيءٍ. والـهَيَّبانُ: الـمُنْتَفِشُ الخَفيفُ؛ قال ذو الرمة: تَمُجُّ اللُّغامَ الـهَيَّبانَ، كأَنهُ *  جَنَى عُشَرٍ، تَنْفيه أَشداقُها الـهُدْلُ وقيل: الـهَيَّبانُ، هنا، الخفيف النَّحِزُ. وأَورد الأَزهري هذا البيت مستشهداً به على إِزبادِ مَشافِرِ الإِبل، فقال: قال ذو الرمة يصف إِبلاً وإِزْبادها مشافِرَها. قال: وجَنى العُشَرِ يَخْرُجُ مِثْلَ رُمّانة صغيرة، فتَنْشَقُّ عن مِثْلِ القَزّ، فَشَبَّه لُغامَها به، والبَوادي يَجْعَلُونه حُرَّاقاً يُوقِدُونَ به النارَ.
وهابْ هابْ: مِن زَجْرِ الإِبل.
وأَهابَ بالإِبل: دَعاها. وأَهابَ بصاحِـبه: دَعاهُ، وأَصله في الإِبل. وفي حديث الدُّعاءِ: وقَوَّيْتَني على ما أَهَبْتَ بي إِليه من طاعتِكَ. يقال: أَهَبْتُ بالرجل إِذا دَعَوْتَه إِليك؛ ومنه حديث ابن الزبير في بناءِ الكعبة. وأَهابَ الناسَ إِلى بَطْحِه أَي دَعاهم إِلى تَسويَتِه. وأَهابَ الراعي بغَنَمِه أَي صاح بها لِتَقِفَ أَو لتَرْجِـعَ. وأَهاب بالبعير؛ وقال طَرَفةُ بن العبد:
تَرِيعُ إِلى صَوْتِ الـمُهِـيبِ، وتَتَّقي، *  بذِي خُصَلٍ، رَوْعاتِ أَكلَفَ مُلْبِدِ تَرِيعُ: تَرْجِـعُ وتَعُودُ. وتتَّقِـي بِذي خُصَل: أَراد بذَنَبٍ ذي خُصَل. ورَوْعات: فَزَعات. والأَكلَفُ: الفَحْلُ الذي يَشُوبُ حُمْرتَه سَوادٌ. والـمُلْبِدُ: الذي يَخطِرُ بذَنَبِه، فيَتَلَبَّد البولُ على وَرِكَيْه. وهابِ: زَجْرٌ للخَيْل. وهَبِـي: مِثلُه أَي أَقْدِمي وأَقْبِلي، وهَلاً أَي قَرِّبي؛ قال الكميت:
نُعَلِّمها هَبِـي وهَـلاً وأَرْحِبْ
والهابُ: زَجْرُ الإِبل عند السَّوْق؛ يقال: هابِ هابِ، وقد أَهابَ بها الرجلُ؛ قال الأَعشى: ويَكْثُرُ فيها هَبِـي، واضْرَحِـي، *  ومَرْسُونُ خَيْلٍ، وأَعطالُها وأَما الإِهابةُ فالصوت بالإِبل ودُعاؤها، قال ذلك الأَصمعي وغيره؛ ومنه قول ابن أَحمر: إِخالُها سمِعَتْ عَزْفاً، فتَحْسَبُه *  إِهابةَ القَسْرِ، لَيْلاً، حين تَنْتَشِرُ وقَسْرٌ: اسمُ راعي إِبل ابن أَحمر قائلِ هذا الشعر. قال الأَزهري: وسمعتُ عُقَيْلِـيّاً يقول لأَمَةٍ كانت تَرْعَى روائدَ خَيْلٍ، فَجَفَلَتْ في يوم عاصفٍ، فقال لها: أَلا وأَهِـيبي بها، تَرِعْ إِليكِ؛ فجعَل دُعاءَ الخيل إِهابةً أَيضاً. قال: وأَما هابِ، فلم أَسْمَعْه إِلا في الخيل دون الإِبل؛ وأَنشد بعضهم: والزَّجْرُ هابِ وَهَـلاً تَرَهَّبُهْ
\<ص:791>

##### Türkçe

**الـهَيْبةُ**: **الـمَهابةُ**; o da **الإِجلالُ** ve **الـمَخافة**dır. İbn Sîde:
**الـهَيْبةُ**: her şeyden **التَّقِـيَّةُ**dır.

**هابَهُ يَهابُه هَيْباً ومَهابةً**; bunun emir kipi **هَبْ**’dir, **الهاءِ**’nin fethiyle; çünkü aslı **هابْ** idi, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle **الأَلف** düştü. Kendi nefsinden haber verdiğinde
**هِـبْتُ** dersin; aslı **هَيِـبْتُ** idi, **الياءِ**’nin kesriyle; sonra sâkin olunca iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düştü ve onun kesresi kendinden öncekine nakledildi; öyleyse bunun üzerine kıyas et; ve bu şey senin için **مَهْيَبةٌ**dir.

**وهَيَّبْتُ إِليه الشيءَ**: onu onun yanında **مَهيباً** kıldığım zaman. Ve bir adam **هائِبٌ**, **هَيُوبٌ**, **هَيَّابٌ**, **هَيَّابة**, **هَيُّوبة**, **هَيِّبٌ**, **هَيَّبانٌ**,
ve **هَيِّبانٌ**; Sa‘leb dedi: **الـهَيَّبانُ** kendisinden korkulan kimsedir; bu olunca **الـهَيَّبانُ** mef‘ûl mânasında olur; aynı şekilde **الـهَيُوب** bazen **الهائِبَ** olabilir, bazen de **الـمَهِـيبَ** olabilir. **الصحاح**: **رجل مَهِـيبٌ** yani insanlar ondan korkar; aynı şekilde **رجل مَهُوبٌ**, ve **مكانٌ مَهُوب**; “**هُوبَ الرجلُ**” sözleri üzerine bina edilmiştir; **الياءِ**’den **الواو**’ya nakledildiği vakit, faili adlandırılmayan (meçhul)da; el-Kisâî, Humeyd b. Sevr için inşâd etti:

ويأْوي إِلى زُغْبٍ مَساكينَ، دونَهُم *  فَـلاً، لا تَخَطَّاه الرِّفاقُ، مَهُوبُ

İbn Berrî dedi: İnşâdının doğrusu **وتأْوي**’dir, **التاءِ** ile; çünkü bir **قَطاةً**ı vasfediyor; ve ondan önce:

فجاءَتْ، ومَسْقاها الذي وَرَدَتْ به، *  إِلى الزَّوْر، مَشْدودُ الوَثاقِ، كَتِـيبُ

Ve **الْكَتِـيبُ**: **الكَتْبِ**dendir; o da **الخَرْزُ**dur; ve onun şiirinde meşhur olan:

تَعِـيثُ به زُغْباً مساكينَ دونَهم

Ve **مكانٌ مَهابٌ** yani **مَهُوبٌ**; Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:

أَلا يا لَقَومِ لِطَيْفِ الخَيالْ، *  أَرَّقَ من نازحٍ، ذي دَلالْ،
أَجازَ إِلينا، على بُعْدِهِ، *  مَهاوِيَ خَرْقٍ مَهابٍ مَهالْ

İbn Berrî dedi: Birinci beyit, Sîbeveyh kitabının beyitlerindendir; onu, birinci **اللام**’ın fethine ve ikincisinin kesrine şahit olarak getirdi; **الـمُسْتغاث به** ile **المستغاث من أَجله** arasında fark olsun diye. Ve **الطَّيفُ**: insanın uykuda sevgilisinin hayalinden kendisine dolaşan şeydir.
Ve **النازحُ**: uzak olan. Ve **أَرَّقَ**: uykuyu men etti. Ve **أَجازَ**: kesti; ve içindeki gizli fail **الخَيال**’e döner. Ve **مَهابٌ**: **هَيْبة** yeri. Ve **مَهالٌ**: **هَوْلٍ** yeri. Ve **الـمَهاوِي**: **مَهْـوًى** ve **مَهْواةٍ**’ın cem‘idir; iki dağ arası ve benzerleri için.
Ve **الخَرْقُ**: geniş **فَلاةُ**.

Ve **الـهَيَّبانُ**: **الجَبانُ**.

Ve **الـهَيُوبُ**: insanlardan korkan **الجَبانُ**. Ve **رجل هَيُوبٌ**: her şeyden korkan **جَبانٌ**. Ubeyd b. Umeyr hadîsinde: **الإِيمانُ هَيُوبٌ** yani ehli kendisinden korkulur; **فَعُولٌ** mef‘ûl mânasındadır; öyleyse insanlar iman ehlinden korkarlar; çünkü onlar Allah’tan korkarlar ve O’ndan çekinirler; denildi ki: o, fâil mânasında **فَعُول**dur; yani mümin günahlardan ve masiyetlerden korkar da onlardan sakınır; el-Ezherî dedi: onda iki vecih vardır: birincisi, mümin **الذَّنْبَ**den korkar da ondan sakınır; diğeri: mümin **هَيُوبٌ** yani **مَهْيُوبٌ**dur; çünkü Allah Teâlâ’dan korkar, böylece insanlar da ondan korkar; ta ki ona saygı göstersinler; ve ondan şairin sözü:

لم يَهَبْ حُرْمةَ النَّدِيمِ

yani onu yüceltmedi.
Denir: **هَبِ الناسَ يَهابوكَ** yani onları saygı göster, sana saygı göstersinler.

\<ص:790>
Denir: **هابَ الشيءَ يَهابُه**: ondan korktuğu zaman; ve ona saygı gösterdiği zaman; ve onu büyüttüğü zaman. Ve **اهْتابَ الشَّيءَ**: **كَهَابَهُ**; dedi ki:

ومَرْقَبٍ، تَسْكُنُ العِقْبانُ قُلَّتَهُ، *  أَشْرَفْتُه مُسْفِراً، والشَّمْسُ مُهْتابَهْ

Ve denir: **تَهَيَّبَني الشيءُ** mânası **تَهَيَّبْتُه أَنا**dır. İbn Sîde dedi: **تَهَيَّبْتُ الشيءَ وتَهَيَّبَني**: ondan korktum ve beni korkuttu; İbn Mukbil dedi:

وما تَهَيَّبُني الـمَوْماةُ، أَرْكَبُها، *  إِذا تَجَاوَبَتِ الأَصْداءُ بالسَّحَر

Sa‘leb dedi: yani ben onu **لا أَتَهَيَّبُها**; fiili ona nakletti. Ve el-Cermî dedi: **لا تَهَيَّبُني الـمَوْماةُ** yani beni **مَهابةً** ile doldurmaz.

Ve **الـهَيَّبانُ**: develerin ağızlarının köpüğü. Ve **الـهَيَّبانُ**: toprak; ve inşâd etti:

أَكُلَّ يَوْمٍ شِعِرٌ مُسْتَحْدَثُ؟ *  نحْنُ إِذاً، في الـهَيَّبانِ، نَبْحَثُ

Ve **الـهَيَّبانُ**: çoban; es-Sîrâfî’den. Ve **الـهَيَّبانُ**: her şeyden çok olan. Ve **الـهَيَّبانُ**: hafif **الـمُنْتَفِشُ**; Zû’r-Rumme dedi:

تَمُجُّ اللُّغامَ الـهَيَّبانَ، كأَنهُ *  جَنَى عُشَرٍ، تَنْفيه أَشداقُها الـهُدْلُ

Ve denildi ki: buradaki **الـهَيَّبانُ**, hafif **النَّحِزُ**dur. El-Ezherî bu beyti, develerin dudaklarının köpürmesine şahit getirerek nakletti; dedi ki: Zû’r-Rumme, develeri ve dudaklarının köpürmesini vasfederek söyledi. Dedi: **وجَنى العُشَرِ** küçük bir nar gibi çıkar; sonra **القَزّ** benzeri bir şeye yarılır; böylece onun salyasını ona benzetti; ve bedevîler onu, onunla ateş yaktıkları bir **حُرَّاقاً** yaparlar.

**وهابْ هابْ**: develeri sürme ünlemlerindendir.

**وأَهابَ بالإِبل**: onları çağırdı. **وأَهابَ بصاحِـبه**: onu çağırdı; aslı develerdedir. Duâ hadîsinde: “ve beni, Senin itaatinden bana doğru onunla çağırdığın şeye karşı kuvvetlendirdin: **أَهَبْتَ بي إِليه**.”
Denir: **أَهَبْتُ بالرجل**: onu kendine çağırdığın zaman; ve ondan, İbnü’z-Zübeyr’in Kâbe’nin inşası hakkındaki hadîsi. Ve **أَهابَ الناسَ إِلى بَطْحِه**: yani onları onun düzeltilmesine çağırdı. Ve **أَهابَ الراعي بغَنَمِه**: yani durması yahut dönmesi için ona seslendi. Ve **أَهابَ بالبعير**; ve Tarafe b. el-Abd dedi:

تَرِيعُ إِلى صَوْتِ الـمُهِـيبِ، وتَتَّقي، *  بذِي خُصَلٍ، رَوْعاتِ أَكلَفَ مُلْبِدِ

**تَرِيعُ**: döner ve geri gelir. Ve **وتتَّقِـي بِذي خُصَل**: **ذَنَبٍ ذي خُصَل** ile murad etti. Ve **رَوْعات**: ürkmeler. Ve **الأَكلَفُ**: kızıllığına siyahlık karışan aygır. Ve **الـمُلْبِدُ**: kuyruğuyla sallanan; böylece sidik onun iki kalçası üzerinde yapışıp kalır. Ve **هابِ**: atlar için bir sürme ünlemi. Ve **هَبِـي**: onun gibidir; yani ilerle ve gel; ve **هَلاً**: yani yaklaştır; el-Kümeyt dedi:

نُعَلِّمها هَبِـي وهَـلاً وأَرْحِبْ

Ve **الهابُ**: sevk esnasında develeri sürme ünlemidir; denir: **هابِ هابِ**; ve adam onunla **أَهابَ بها**; el-A‘şâ dedi:

ويَكْثُرُ فيها هَبِـي، واضْرَحِـي، *  ومَرْسُونُ خَيْلٍ، وأَعطالُها

Ve **الإِهابةُ** ise, el-Asma‘î ve başkalarının dediğine göre, develerle ses ve onları çağırmadır; ve ondan İbn Ahmer’in sözü:

إِخالُها سمِعَتْ عَزْفاً، فتَحْسَبُه *  إِهابةَ القَسْرِ، لَيْلاً، حين تَنْتَشِرُ

Ve **قَسْرٌ**: bu şiirin sahibi İbn Ahmer’in develerinin çobanının adıdır. El-Ezherî dedi:
Ve bir Ukaylî’nin, rüzgârlı bir günde ürken, atların otlak artıklarını güden bir cariyeye şöyle dediğini işittim: “Dikkat et, onunla **وأَهِـيبي بها**; sana döner: **تَرِعْ إِليكِ**”; böylece atları çağırmayı da **إِهابةً** kıldı. Dedi: **وأَما هابِ** ise, onu develer dışında yalnız atlarda işittim; ve bazısı inşâd etti:

والزَّجْرُ هابِ وَهَـلاً تَرَهَّبُهْ

\<ص:791>

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي ب * * الهَيْبَةُ * المهابة وهي الإجلال والمخافة وقد * هَابَهُ * يهابه والأمر منه * هَبْ * بفتح الهاء و * تَهَيَّبْتُهُ * خفته وتَهَيَّبَنِي خَوَّفني ورجل * مَهُوبٌ * و * مَهَابٌ * أيضا و * الهَيُوبُ * الجبان الذي يهاب الناس وفي الحديث ﴿الإيمان هَيُوبٌ﴾ أي أن صاحبه يهاب المعاصي

##### Türkçe

* ه ي ب * * **الهَيْبَةُ** *: **المهابة**; o, yüceltme ve korkudur. Ve muhakkak **هَابَهُ**: ona saygı-korku duydu; ona saygı-korku duyar. Ve bunun emri: **هَبْ**; **الهاء**’nın fethiyle. Ve **تَهَيَّبْتُهُ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبَنِي**: beni korkuttu. Ve bir adam **مَهُوبٌ**; ve **مَهَابٌ** da. Ve **الهَيُوبُ**: korkak; insanların korktuğu kimse. Ve hadiste: ﴿**الإيمان هَيُوبٌ**﴾ yani, onun sahibi günahlardan korkar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهيبة: الإجلال، والمخافة وعن ابن سيده: الهيبة: التقية من كل شيء، كالمهابة. وقد هابه يهابه، كخافه يخافه، هيبا، وهيبة، ومهابة: خافه وراعه، كاهتابه، قال:
  ومرقب تسكن العقبان قلـتـه                      أشرفته مسفرا والشمس مهتابه

  وفي كتاب الأفعال: هابه من باب تعب: حذره، ويقال: هابه يهيبه، نقله الفيومي في المصباح. ونقل شيخنا عن ابن قيم الجوزية، في الفرق بين المهابة و الكبر، ما نصه: إن المهابة أثر امتلاء القلب بمهابة الرب ومحبته، وإذا امتلأ بذلك، حل فيه النور، ولبس رداء الهيبة، فاكتسى وجهه الحلاوة والمهابة فحنت إليه الأفئدة، وقرت بها العيون. وأما الكبر، فهو أثر العجب في قلب مملوء جهلا وظلمات، ران عليه المقت، فنظره شزر، ومشيته تبختر، لا يبدأ بسلام، ولا يرى لأحد حقا عليه، ويرى حقه على جميع الأنام فلا يزداد من الله إلا بعدا، ولا من الناس إلا حقارا وبغضا. انتهى. وهو هائب، وهو أصل الوصف. والأمر فيه: هب، بفتح الهاء، لأن الأصل فيه: هاب، سقطت الألف، لاجتماع الساكنين. وإذا أخبرت عن نفسك، قلت: هبت، وأصله: هيبت، بكسر الياء، فلما سكنت، سقطت، لاجتماع الساكنين، ونقلت كسرتها إلى ما قبلها. فقس عليه، كذا في الصحاح. رجل هيوب، كصبور: هو وما بعده يأتي للمبالغة، وفي حديث عبيد بن عمير:  الإيمان هيوب  إي يهاب أهله، فعول بمعنى مفعول، وهو مجاز، على ما في الأساس، والناس يهابون أهل الإيمان، لأنهم يهابون الله ويخافونه. وقيل: هو فعول بمعنى فاعل، أي: أن المؤمن يهاب الذنوب و المعاصي، فيتقيها. ويقال: هب الناس يهابوك، أي: وقرهم، يوقروك. وقد ذكر الوجهين الأزهري وغيره، وهياب كشداد، وهيب كسيد، وجوز في التخفيف كبين وهيبان كشيبان، وهيبان، بكسر المشددة مع فتحها، هكذا في النسخ الصحيحة، وسقط من بعضها، وهيابة بزيادة الهاء، لتأكيد المبالغة، كما في: علامة، كل ذلك بمعنى يخاف الناس زاد في اللسان: وهيوبة. رجل مهوب، وكذلك مكان مهوب، ويأتي للمصنف، رجل مهيب كمقيل، وهيوب كصبور، وهيبان كشيبان: إذا كان يخافه الناس، أما هيوب فقد يكون الهائب، وقد يكون المهيب. ومهيب وارد على القياس، كمبيع. وأما هيبان، فلم يذكره الجوهري، وبالغ في إنكاره شيخنا، وهو منه عجيب، فإنه قال ثعلب: الهيبان: الذي يهاب، فإذا كان ذلك كان الهيبان في معنى المفعول، ونقله ابن منظور وغيره، فكيف يسوغ لشيخنا الإنكار، والله حليم ستار ?: و تهيبني الشيء: بمعنى تهيبته أنا. قال ابن سيده: تهيبني الشيء، وتهيبته: خفته، وخوفني؛ قال ابن مقبل:
  وما تهيبني الموماة أركبهـا                      إذا تجاوبت الأصداء بالسحر قال ثعلب: أي لا أتهيبها أنا، فنقل الفعل إليها. وقال الجرمي: لا تهيبني الموماة، أي: لا تملأني مهابة. والهيبان، مشددة أي ياؤه مع فتحها، كما نقله أقوام عن سيبويه في الصحيح، وهو الذي في نسختنا ونقل قوم الكسر: الكثير من كل شيء. الهيبان: الجبان المتهيب الذي يهاب الناس، كالهيوب. ورجل هيوب: يهاب من كل شيء. قال الجرمي: هو فيعلان، بفتح العين، وضبط الجوهري بكسرها. وقال بعض العلماء: لا يجوز في الكسر، لأن فيعلان، لم يجيء في الصحيح، وإنما جاء في فيعلان كقيقبان. والوجه أن يقاس المعتل بالصحيح. قال شيخنا: هو قياس غير صحيح، ولا يعرف الفتح في المعتل، كما لا يعرف الكسر في الصحيح، إلا في نوادر. الهيبان: التيس، نقله الصاغاني. قيل: الهيبان: الخفيف النحز. الهيبان: الراعي، عن السيرافي. الهيبان: التراب، أنشد:
  أكل يوم شعر مستحـدث                      نحن إذا في الهيبان نبحث

  الهيبان: زبد أفواه الإبل. وفي سفر السعادة: الزبد الذي يخرج من فم البعير، ويسمى اللغام. وفي المجمل: هو لغام البعير، وأنشد الأزهري لذي الرمة:
  تمج اللغام الهـيبـان كـأنـه                      جنى عشر تنفيه أشداقها الهدل وجنى العشر، يخرج مثل رمانة صغيرة، فينشق عن مثل القز، شبه لغامها به. والبوادي يجعلونه حراقا يوقدون به النار، كذا في اللسان. هيبان: صحابي أسلمي، يروى عن ابنه عبد الله عنه، في الصدقة، كذا في المعجم. هكذا يقوله أهل اللغة، وقد يخفف، وهو قول المحدثين. وقد يقال هيفان، بالفاء، وهو قول بعضهم أيضا. من المجاز المهيب كمبيع والمهوب، والمتهيب بتشديد الياء المفتوحة: الأسد، لما يهابه الناس. من المجاز، أيضا: الهاب: الحية. الهاب: زجر الإبل عند السوق بهاب هاب، وقد أهاب بها الرجل: زجرها، وأهاب بالخيل: دعاها، أو زجرها بهاب، أو بهب، الأخير مرت الإشارة إليه في هب. وقال الجوهري: أهاب بالبعير، وأنشد لطرفة:
  تريع إلى صوت المهيب وتتقي                      بذي خصل روعات أكلف ملبد تريع: أي ترجع وتعود. وذي خصل أي ذنب ذي خصل. وروعات: فزعات. والأكلف: الفحل والملبد: صفته. يقال في زجر الخيل: هبي، أي: أقبلي، وأقدمي، وهلا: أي قربي. قال الكميت:
  نعلمها هبي وهلا وأرحب                      وفي أبياتنا ولنا افتلـينـا وقال الأعشى:
  ويكثر فيها هبي واضرحي قال الأزهري: وسمعت عقيليا يقول لأمة كانت ترعى روائد خيل، فجفلت في يوم عاصف، فقال لها: ألا وأهيبي بها، ترع إليك. فجعل دعاء الخيل إهابة أيضا قال: وأما هاب ،فلم أسمعه إلا في الخيل دون الإبل. وأنشد بعضهم:
  والزجر هاب وهلا ترهبه ومكان مهاب بالفتح، ومهوب، كقولك: رجل مهوب، وقد تقدمت الإشارة إليه ولو ذكرا في محل واحد كان أرعى لصنعته، ولكن لما قرنه بمهاب، اقتضى الحال تأخيره أي: مهول يهاب فيه وعلى الأول قول أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  ألا يا لقوم لطيف الخـيال                      أرق من نـازح ذي دلال
  أجاز إلينا علـى بـعـده                      مهاوي خرق مهاب مهال قال ابن بري: مهاب: موضع هيبة. ومهال: موضع هول. المهاوي: جمع مهوى ومهواة، لما بين الجبلين ونحوهما. قلت: وهكذا في شرح ديوان الهذليين، لابن السكري. وفي الصحاح: رجل مهوب، ومكان مهوب: بني على قولهم هوب الرجل، حيث نقلوا من الياء إلى الواو فيهما كذا في النسخ، وكأنه يعني مهابا ومهوبا. والذي في الصحاح: لما نقل من الياء إلى الواو فيهما لم يسم فاعله؛ وأنشد الكسائي:
  ويأوي إلى زغب مساكين دونهم                      فلا، لا تخطاه الرفاق، مهوب قال ابن بري: صواب إنشاده: وتأوي بالتاء؛ لأنه يصف قطاة، ووجدت في هامش النسخة، ما نصه: هو حميد بن ثور، والمشهور في شعره:
  تعيث به زغبا مساكين دونهم

  وهذا الشيء مهيبة لك. وهيبته إليه: إذا جعلته مهيبا عنده، أي: مما يهاب منه. وهيبته إليه: إذا جعلته مهيبا عنده، أي: مما يهاب منه. ومما يستدرك عليه: هابه، يهابه: إذا وقره، وإذا عظمه. والهيبان: رجل من أهل الشام عالم، بسببه أسلم بنو سعية، قاله شيخنا. ومن المجاز: أهاب بصاحبه: إذا دعاه، ومله: أهبت به إلى الخير، وأصله في الإبل. وهو في تهذيب ابن القطاع. وفي حديث الدعاء:  وقويتني على ما أهبت بي إليه من طاعتك  ، ومنه حديث ابن الزبير في بناء الكعبة:  وأهاب الناس إلى بطحه  ، أي: دعاهم إلى تسويته. وأهاب الراعي بغنمه: صاح لتقف أو لترجع، وذا في الصحاح. والإهابة: الصوت بالإبل ودعاؤها، كذلك قال الأصمعي وغيره، ومنه قول ابن أحمر:
  إخالها سمعت عزفا فتحسبه                      إهابة القسر ليلا حين تنتشر وقسر: اسم راعي إبل ابن أحمر، قائل هذا الشعر، وسيأتي في الراء. وهاب: قلعة عظيمة من العواصم. كذا في المعجم. وبئر الهاب: بالحرة ظاهر المدينة المنورة، بصق فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقال الفراء: هو يخيب، ويهيب: لغة منكرة، إلا أن تكون إتباعا، كما نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الهيبة**: yüceltme (tazim), ve korku. İbn Sîde’den: **الهيبة**: her şeyden sakınma, **المهابة** gibi. Ve onu korktu; ondan korkar, **خافه يخافه** gibi; **هيبا** ve **هيبة** ve **مهابة**: ondan korktu ve ürktü; **كاهتابه** gibi. Dedi ki:
  Ve gözetleyen bir (yer) ki kartallar onun tepesinde sükûn bulur;
  onu güneş **مهتابه** iken açığa çıkmış olarak gözetledim.

  **كتاب الأفعال**’da: **هابه** ( **تعب** bâbından): ondan sakındı. Ve denilir: **هابه يهيبه**; bunu Feyyûmî **المصباح**’ta nakletti. Şeyhimiz, İbn Kayyim el-Cevziyye’den, **المهابة** ile **الكبر** arasındaki fark hakkında, lafzı şu olanı nakletti: **المهابة** kalbin Rabbin heybeti ve sevgisiyle dolmasının eseridir; onunla dolunca, onda nur yerleşir ve **الهيبة** ridâsını giyer; böylece yüzü tatlılık ve **المهابة** ile örtünür; gönüller ona meyleder ve gözler onunla karar bulur. **الكبر** ise, cehalet ve karanlıklarla dolu bir kalpteki kendini beğenmenin eseridir; üzerine buğz çöker; bakışı yan yanadır, yürüyüşü çalımlıdır; selamla başlamaz, kimse için üzerinde bir hak görmez; kendi hakkını bütün insanlar üzerinde görür; böylece Allah’tan ancak uzaklık, insanlardan da ancak hakir görme ve buğz artar. Bitti. Ve o, **هائب**tir; bu, vasfın aslıdır. Ve bunun emri: **هب**; **الهاء**’nın fethiyle; çünkü aslı: **هاب** idi; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif düştü. Ve kendinden haber verdiğinde: “**هبت**” dersin; aslı: “**هيبت**” idi; **الياء**’nın kesriyle; sonra sükûn bulunca, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düştü ve kesresi kendinden öncekine nakledildi. Öyleyse bunun üzerine kıyas et; **الصحاح**’ta böyledir. **رجل هيوب**; **صبور** gibi: o ve ondan sonrası mübalağa için gelir. Ve Ubeyd b. Umeyr hadîsinde:  **الإيمان هيوب**  yani ehli ondan korkulur; **فعول** mânâca **مفعول**dur; bu, **الأساس**’ta olana göre mecazdır. Ve insanlar iman ehlinden korkarlar; çünkü onlar Allah’tan çekinir ve O’ndan korkarlar. Ve denildi: o, **فعول** mânâca **فاعل**dir; yani mümin günahlardan ve masiyetlerden korkar, böylece onlardan sakınır. Ve denilir: **هب الناس يهابوك**; yani onları saygıdeğer bil; sana saygı göstersinler. Ezherî ve başkası iki vechi zikretti. Ve **هياب** **شداد** gibi; ve **هيب** **سيد** gibi. Ve hafifletmede **بين** gibi caiz gördü. Ve **هيبان** **شيبان** gibi; ve **هيبان**; şeddeli olanın kesriyle beraber fethiyle; sahih nüshalarda böyledir; bazısından düşmüştür. Ve **هيابة**; mübalağayı pekiştirmek için **الهاء** ziyadesiyle; **علامة**’da olduğu gibi. Bunların hepsi “insanların korktuğu” mânâsındadır. **اللسان**’da ziyade etti: **وهيوبة**. **رجل مهوب**; ve yine **مكان مهوب**. Ve musannif için gelir: **رجل مهيب** **مقيل** gibi; ve **هيوب** **صبور** gibi; ve **هيبان** **شيبان** gibi: insanlar ondan korktuğu zaman. Ama **هيوب** bazen korkan olur, bazen de korkulan olur. Ve **مهيب** kıyasa göre vârid olmuştur; **مبيع** gibi. **هيبان**’a gelince: Cevherî onu zikretmedi; şeyhimiz onu inkârda aşırı gitti; bu, ondan şaşırtıcıdır. Çünkü Sa‘leb dedi: **الهيبان**: kendisinden korkulan kimsedir; bu olunca **الهيبان** **المفعول** mânâsındadır. Bunu İbn Manzûr ve başkası nakletti; öyleyse şeyhimize inkâr nasıl câiz olur? Allah halîmdir, settârdır.?: Ve **تهيّبني الشيء**: “ben onu **تهيّبته**” mânâsındadır. İbn Sîde dedi: **تهيّبني الشيء** ve **تهيّبته**: ondan korktum ve beni korkuttu. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve ben ona binerken çöl beni korkutmaz;
  seher vakti yankılar karşılıklı sesleştiğinde. Sa‘leb dedi: yani ben onu korkmam; fiili ona nakletti. Cermî dedi: **لا تهيبني الموماة**; yani beni **مهابة** ile doldurmaz. Ve **الهيبان**; şeddeli, yani **ياء**’sı feth ile; Sîbeveyh’ten sahihte kavimlerce nakledildiği üzere; bizim nüshamızda olan budur. Ve bir kavim kesri nakletti: her şeyden çok olan. **الهيبان**: insanların korktuğu ürkek korkak; **الهيوب** gibi. Ve **رجل هيوب**: her şeyden korkulur. Cermî dedi: o, **فيعلان**dır; **العين**’in fethiyle. Cevherî onu kesriyle ضبط etti. Bazı âlimler dedi: kesirde câiz değildir; çünkü **فيعلان** sahihte gelmemiştir; ancak **فيعلان**’da **قيقبان** gibi gelmiştir. Vech: illetliyi sahih üzerine kıyas etmektir. Şeyhimiz dedi: bu sahih olmayan bir kıyastır; illetlide feth bilinmez; sahihte kesir bilinmediği gibi; ancak nadirlerde. **الهيبان**: teke; Sâgânî nakletti. Denildi: **الهيبان**: hafif, çevik. **الهيبان**: çoban; Sîrâfî’den. **الهيبان**: toprak; şu beyit okunmuştur:
  Her gün yeni ortaya çıkmış şiir;
  biz ise **الهيبان** içinde araştırırız.

  **الهيبان**: develerin ağızlarının köpüğü. **سفر السعادة**’da: devenin ağzından çıkan köpük; ve ona **اللغام** denir. **المجمل**’de: o, devenin **لغام**’ıdır. Ezherî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:
  **اللغام** **الهيبان**’ı tükürür; sanki o,
  on (tane)nin meyvesidir; sarkık dudakları onu uzaklaştırır. “Onun meyvesi”: küçük bir nar gibi çıkar; sonra pamuk gibi bir şeye yarılır; onun **لغام**’ını ona benzetti. Ve bedevîler onu yakacak yaparlar; onunla ateş yakarlar; **اللسان**’da böyledir. **هيبان**: Eslemî bir sahâbî; sadaka hakkında, oğlu Abdullah ondan rivayet eder; **المعجم**’de böyledir. Dil ehli böyle söyler; ve hafifletilebilir; bu, muhaddislerin sözüdür. Ve **هيفان** da denilebilir; **الفاء** ile; bu da bazılarının sözüdür. Mecazdan: **المهيب** **مبيع** gibi, ve **المهوب**, ve **المتهيب**; fethli şeddeli **الياء** ile: aslan; insanlar ondan korktuğu için. Mecazdan, ayrıca: **الهاب**: yılan. **الهاب**: **هاب هاب** ile sürerken develeri sürme (azarlama). Ve adam onunla **أهاب** etti: onu azarladı. Ve atlara **أهاب** etti: onları çağırdı; yahut onları **هاب** ile azarladı; yahut **هب** ile; sonuncusuna **هب**’de işaret geçti. Cevherî dedi: deveye **أهاب** etti; ve Tarafe’den okudu:
  **المهيب**’in sesine ürkerek döner ve sakınır;
  kıllı kuyruklu bir (hayvan) ile; keçeleşmiş, alaca bir aygırın ürkütmeleri. **تريع**: yani döner ve geri gelir. **ذي خصل**: yani kıllı kuyruk sahibi. **روعات**: ürkmeler. **الأكلف**: aygır. **الملبد**: onun sıfatı. Atları azarlamada denilir: **هبي**; yani gel, ilerle. Ve **هلا**: yani yaklaş. Kümeyt dedi ki:
  Ona **هبي** ve **هلا** ve **أرحب** öğretiriz;
  ve beyitlerimizde, bize ait olarak, iki kat bükülmüşüz. A‘şâ dedi ki:
  Orada **هبي** ve **اضرحي** çoğalır. Ezherî dedi: Ukaylî birini, atların öncü otlarını güden bir cariyeye derken işittim; fırtınalı bir günde ürktüler; ona dedi ki: “Haydi, onlara **أهيبي** et; sana geri dönsünler.” Böylece atları çağırmayı da **إهابة** kıldı. Dedi ki: **هاب**’a gelince, onu develer dışında yalnız atlarda işittim. Bazıları okudu:
  Ve azarlama **هاب** ve **هلا**; ondan korkarsın. Ve **مكان مهاب**; feth ile; ve **مهوب**; “**رجل مهوب**” demen gibi; ona işaret geçmişti. İkisini bir yerde zikretseydi sanatı için daha gözetici olurdu; fakat onu **مهاب** ile birlikte getirdiği için hâl onu geciktirmeyi gerektirdi; yani: içinde korkulan **مهول**. Ve birincisine göre Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü:
  Dikkat edin, hayal latif bir kavme;
  nazlı uzak birinden daha uykusuzum.
  Bize, uzaklığına rağmen geçti;
  **مهاوي**: yarık, **مهاب** **مهال**. İbn Berrî dedi: **مهاب**: heybet yeri. **مهال**: dehşet yeri. **المهاوي**: **مهوى** ve **مهواة**’nın çoğuludur; iki dağ arası ve benzerleri için. Dedim: İbnü’s-Sikkîrî’nin **شرح ديوان الهذليين**’inde de böyledir. **الصحاح**’ta: **رجل مهوب** ve **مكان مهوب**: “**هوب الرجل**” sözleri üzerine bina edildi; çünkü ikisinde de **الياء**’dan **الواو**’ya naklettiler; nüshalarda böyledir; sanki **مهابا** ve **مهوبا** demek istiyor. **الصحاح**’ta olan: ikisinde de **الياء**’dan **الواو**’ya nakledilince faili isimlendirilmedi. Kisâî okudu:
  Ve onların aşağısında yoksul kuş tüylerine sığınır;
  hayır, yoldaşlar onu aşmasın: **مهوب**. İbn Berrî dedi: onun okunmasının doğrusu: **وتأوي**; **التاء** ile; çünkü bir kum kuşunu vasfeder. Ve nüshanın kenarında, lafzı şu olanı buldum: o, Humeyd b. Sevr’dir; ve şiirinde meşhur olan:
  Onunla, onların aşağısında yoksul tüyler oyalanır.

Ve bu şey senin için heybetlidir. **وهيبته إليه**: onu onun yanında heybetli kıldığın zaman; yani: ondan korkulan şeylerden. **وهيبته إليه**: onu onun yanında heybetli kıldığın zaman; yani: ondan korkulan şeylerden. Ve ona ilâve olarak kaydedilenlerdendir: **هابه، يهابه**: ona saygı gösterdiği zaman; ve onu yücelttiği zaman. Ve **الهيبان**: Şam ehlinden bir adamdır, âlim; onun sebebiyle **بنو سعية** Müslüman oldu; bunu şeyhimiz söyledi. Ve mecazdandır: **أهاب بصاحبه**: onu çağırdığı zaman; ve **مله**: **أهبت به إلى الخير** (onu hayra çağırdım); ve aslı develerdedir. Ve o, İbnü’l-Kattâ‘ın Tehzîb’inde(dir). Ve dua hadîsinde:  “Ve beni, Senin itaatinden bana doğru çağırdığın şeye karşı kuvvetlendirdin”  ; ve ondan, Kâbe’nin inşasında İbnü’z-Zübeyr hadîsi:  “Ve insanları onun düzlüğüne çağırdı”  ; yani: onları onun düzeltilmesine çağırdı. Ve **أهاب الراعي بغنمه**: durması yahut dönmesi için bağırdı; ve bu, Sıhâh’tadır. Ve **الإهابة**: develere seslenmek ve onları çağırmaktır; Asma‘î ve başkası böyle söyledi; ve ondan İbn Ahmer’in sözü:
  “Sanırım o bir çalgı sesi işitti de onu, geceleyin yayıldıkları vakit **القسر**’in çağırması sanır.”

Ve **قسر**: İbn Ahmer’in develerinin çobanının adıdır; bu şiirin söyleyeni; ve **الراء**’da gelecektir. Ve **وهاب**: **العواصم**’dan büyük bir kaledir. Mu‘cem’de böyledir. Ve **بئر الهاب**: Medine-i Münevvere’nin dış tarafında, Harre’dedir; Resûlullah صلى الله عليه وسلم onun içine tükürdü. Ve Ferrâ dedi ki: **هو يخيب، ويهيب**: inkâr edilen bir dildir; ancak tâbi‘ kılma (itbâ‘) olursa; Sâğânî’nin naklettiği gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَابَهُ
1 هَابَهُ ذ , (S, K, &c.,) first pers. هِبْتُ, originally هَبِيْتُ, (S,) aor. يَهَابُ, (S, K,) [originally يَهْيَبُ,] and يَهِيبُ, (IKtt, cited by MF,) imp. هَبْ, originally هَابْ, (S,) inf. n. هَيْبَةٌ (S, K, Msb) and مَهَابَةٌ (S, K) and هَيْبٌ; (K;) and ↓ اهتابه and ↓ تهيّبه; (K;) [He revered, venerated, respected, honoured, dreaded, or feared, him or it;] he regarded him or it, i. e., anything, TA,) with reverence, veneration, respect, honour, dread, or awe; (S, K, * Msb, TA;) and fear; (S, K;) cautious fear, or caution. (K, Msb.) ― -b2- هَبِ النَّاسَ يَهَابُوكَ Reverence men, [and] they will reverence thee. (TA.) ― -b3- هُوبَ, in which the original ى is changed into و, [He (a man) was regarded with reverence, veneration, or awe; with fear; or with cautious fear, or caution]. (S, K.)

هَيَّبْتُهُ اِلَيْهِ
2 هَيَّبْتُهُ اِلَيْهِ ذ I made it to be regarded by him with reverence, veneration, or awe; with fear; or with cautious fear, or caution. (S, K.)

اهاب بِصَاحِبِهِ
4 اهاب بِصَاحِبِهِ ذ (tropical:) He called his companion. And in like manner, أَهَبْتُ بِهِ اِلَى الخَيْرِ (tropical:) I called him, or invited him, to what was good. (MF.) ― -b2- اهاب بِالاِبِلِ He called to the camels, in driving them or urging them, by the cry هَابْ هَابْ. (K.) ― -b3- اهاب بِغَنَمِهِ He (a pastor) cried out to his sheep, or goats, in order that they might stop, or return: and اهاب بِالبَعِيرِ [He cried out to the camel, for the same purpose]. (S.) الاِهَابَةُ is The crying out to camels, and calling them. (As and others.) ― -b4- اهاب بَالخَيْلِ He called the horses, or called out to them by the cry هَابِ, (so in the S and in a MS. copy of the K: in the CK, هَابْ,) or by the cry of هَبْ and هَبِى, meaning Come! Approach! or Advance boldly! (K.) Az remarks his having heard هاب used [as a cry] only to horses; not to camels. (TA.) See هَبْهَبَ, in art. هب.

5 تَهَيَّبَ see 1. ― -b2- تَهَيَّبَنِى It filled me with awe, or fear: (El Jarmee:) it made me to fear: (S, ISd, Msb:) I regarded it with awe, or fear; i. q. تَهَيَّبْتُهُ: (Th:) I feared it; i. q. خِفْتُهُ. (S, ISd, K.) Ibn-Mukbil says,
وَمَاتَهَيَّبُنِى المَوْمَاةُ أَرْكَبُهَا
اِذَا تَجَاوَبَتِ الأَصْدَاءُ بِالسَّحَرِ
[And the waterless desert fills me not with awe, or fear; (or makes me not to fear, &c.;) I ride over it when the male owls (?) answer one another at early dawn: تهيّبنى being for تَتَهَيَّبُنِى]. (S, &c.)

8 اِهْتَيَبَ see 1.

هَبْ
هَبْ ذ (K) and ↓ هَابِ and ↓ هَبِى, (S, K,) [but respecting the second of these words see 4,] Cries to horses, meaning, Come! Approach! (S, K,) or Advance boldly! (K.)

هَابِ
هَابِ ذ and هَبِى: see هَبْ.

هَابٌ
هَابٌ ذ (assumed tropical:) A serpent. (K.) ― -b2- هَابٌ A calling to camels, in driving, or urging, them, by the cry هَابْ هَابْ. (K.) ― -b3- See 4.

هَيْبَانٌ
هَيْبَانٌ ذ : see هَائِبٌ, and مَهِيبٌ.

هَيُوبٌ
هَيُوبٌ ذ : see هَائِبٌ, and مَهِيبٌ.

هَيْبَةٌ
هَيْبَةٌ ذ and ↓ مَهَابَةٌ: see 1. ― -b2- [As substs., Reverence, veneration, respect, honour, dread, or awe; fear; cautious fear, or caution.] ― -b3- Also, great, reverend, or venerable, dignity; a quality inspiring reverence or veneration or respect or honour; venerableness; awfulness; a quality inspiring dread or awe. (MF.)

هَيَّبٌ
هَيَّبٌ ذ : see هَائِبٌ.

هَيَِّبَانٌ
هَيَِّبَانٌ ذ : see هَائِبٌ. ― -b2- هَيَّبَانٌ (K) or [rather] ↓ هَيِّبَانٌ, (TA, [see هَائِبٌ]) A he-goat: (K:) explained by the word تَيْسٌ; but this is a signification not found [by SM] elsewhere, and appears to be a mistake for مَنْتَفِشٌ; for in the L and other lexicons we find the word explained by مُنْتَفِشٌ خَفِيفٌ, Scattered, and light; with a citation of the following verse of Dhu-r-Rummeh:
تَمُجُّ اللُّغَامَ الهَيَِّبَانَ كَأَنَّهُ
جَنَى عُشَرٍ تَنْفِيهِ أَشْدَاقُهَا الهُدْلُ
[She ejects from her mouth the scattered and light froth, as though it were plucked fruit of the 'oshar which the flabby sides of her mouth cast forth:] and we also find, in the R, قُطْنٌ هيّبانٌ explained as signifying cotton that is plucked, or teased with the fingers, so as to become scattered; syn. منتفش: or هيّبان signifies, in the abovecited verse, accord. to some, Light, [which signification is also given in the K, but in the CK displaced; following, instead of preceding, the word الرَّاعِى, and without و before it;] and separated into small particles: (TA:) [or] the froth of the mouth of camels; (Az, K;) i. q. لُغَامٌ: (Mj, Sifr es-Sa'لdeh:) Az cites the above verse; and says, that the fruit of the عُشَر [or asclepias gigantea] comes forth like a small pomegranate, and, when burst open, discloses what resembles [white] raw silk; to which the poet likens the froth of the camel's mouth. (TA.) ― -b3- هَيَّبَانٌ (or هَيِّبَانٌ, TA,) A pastor. (K, from Es-Seerلfee.) [Accord. to the CK, a light, or an active pastor: but see above.] ― -b4- هَيَّبَانٌ (or ↓ هَيِّبَانٌ, TA,) Dust, or earth: syn. تُرَابٌ. (K.) ― -b5- See هَائبٌ.

هَيِّبَانٌ
هَيِّبَانٌ ذ : see هَيَّبَانٌ.

هَيَّابٌ
هَيَّابٌ ذ : see هَائِبٌ.

هَيَّابَةٌ
هَيَّابَةٌ ذ : see هَائِبٌ.

هَائِبٌ
هَائِبٌ ذ [act. part. n. of هَابَ, Regarding with reverence, veneration, dread, or awe; with fear; with cautious fear, or caution;] fearing men. (K.) This is the original [simple] epithet. (TA.) ― -b2- The following, which are explained in the K in the same manner as the above, are intensive epithets: (TA:) namely ↓ هَيُوبٌ (S, K) and هَيُوبَةٌ, (S, L,) [in which the ة is added to strengthen the intensiveness,] and ↓ هَيَّابٌ and هَيَّابَةٌ, (S, K,) in which ة is added for the purpose above mentioned, (TA,) and ↓ هَيِّبٌ, (K,) which may be contracted into هَيْتٌ, (TA,) and ↓ هَيْبَانٌ (K) and ↓ هَيِّبَانٌ (S, K) and ↓ هَيَّبَانٌ; (K;) of which last two forms, the latter only is admitted by some of the learned; but MF admits only the former of them; asserting فَيْعَلَانٌ to be unknown as the measure of an unsound word, like as فيَعِلَان is unknown as that of a sound word except in extr. instances; (TA;) [Having much reverence, veneration, dread, or awe; much fear; much cautious fear, or caution:] fearing men [much]: (K:) a coward, who regards men with awe, or fear, &c.: (S:) [The last of these epithets is also explained in the CK as signifying having much fear, or very fearful; (كَثِيرُ الخَوْفِ;) and a coward: but in the TA and in a MS copy of the K, الخوف is omitted; and in the TA is added by the author, after كثير, the words من كلّ شىُ; as though the meaning of the word were “ much, or many, of any things: ” the correct reading seems to be the former, and the meaning intended by SM, having much fear, or very fearful, of everything: in like manner] ↓ هَيُوبٌ signifies a man who fears everything. (TA.) ― -b3- ↓ الاِيمَانُ هَيُوبٌ [Faith is fearful, or very fearful; i. e.,] he who possesses faith fears acts of disobedience: occurring in a trad.: (S:) in this case, هيوب is used in the sense of an act. part. n.: or it signifies [faith is feared; or regarded with reverence, &c.; i. e.,] he who possesses faith is feared, or regarded with reverence, &c.: in which case هيوب is used in the sense of a pass. part. n. (TA.)

هٰذَا الشَّىْءُ مَهْيَبَةٌ لَكَ
هٰذَا الشَّىْءُ مَهْيَبَةٌ لَكَ ذ [This thing is a cause of awe, or fear, to thee]. (S.)

مَهَابٌ
مَهَابٌ ذ : see مَهِيبٌ.

مَهَابَةٌ
مَهَابَةٌ ذ : see هَيْبَةٌ.

مَهُوبٌ
مَهُوبٌ ذ : see مَهِيبٌ.

مَهِيبٌ
مَهِيبٌ ذ and ↓ مَهُوبٌ, (S, K,) the former agreeable with rule, (TA,) and ↓ هَيُوبٌ, (K) [respecting which see also هَائِبٌ,] and ↓ هَيْبَانٌ, (Th, IM, K,) [Regarded with reverence, veneration, respect, honour, dread, or awe; with fear; with cautious fear, or caution;] a man whom others regard with reverence, &c.; (S;) a man whom others fear. (K.) ― -b2- مَكَانٌ مَهُوبٌ, formed from the verb هُوبَ, the original ى being changed into و (S, K,) A place regarded with awe, or fear; (S;) a place in which one is impressed with awe, or fear: as also ↓ مَكَانٌ مَهَابٌ: (S, K:) مَهَابٌ signifies a place of awe, or fear. (IB.) ― -b3- المَهِيبُ and المَهُوبُ and ↓ المُتَهَيَّبُ (assumed tropical:) The lion: (K:) because regarded with awe, or fear, by men. (TA.)

المُتَهَيَّبُ
المُتَهَيَّبُ ذ : see المَهِيبُ.

##### Türkçe

**هَابَهُ**
1 **هَابَهُ** ذ, (S, K, &c.,) birinci şahıs **هِبْتُ**, aslında **هَبِيْتُ**, (S,) muzâri‘ **يَهَابُ**, (S, K,) [aslında **يَهْيَبُ**,] ve **يَهِيبُ**, (IKtt, MF tarafından naklen,) emir **هَبْ**, aslında **هَابْ**, (S,) mastar **هَيْبَةٌ** (S, K, Msb) ve **مَهَابَةٌ** (S, K) ve **هَيْبٌ**; (K;) ve ↓ **اهتابه** ve ↓ **تهيّبه**; (K;) [Ona yahut ona (şeye) hürmet etti, tazim etti, saygı gösterdi, ikram etti, çekindi yahut korktu;] ona yahut ona (şeye), yani herhangi bir şeye, (TA,) hürmet, tazim, saygı, ikram, çekinme yahut heybet ile; (S, K, * Msb, TA;) ve korku ile; (S, K;) ihtiyatlı korku, yahut ihtiyat. (K, Msb.) ― -b2- **هَبِ النَّاسَ يَهَابُوكَ** İnsanlara hürmet et, [ve] sana hürmet ederler. (TA.) ― -b3- **هُوبَ**, bunda aslî **ى** **و**’ya çevrilmiştir, [O (bir adam) hürmet, tazim yahut heybet ile; korku ile; yahut ihtiyatlı korku yahut ihtiyat ile görülürdü]. (S, K.)

**هَيَّبْتُهُ اِلَيْهِ**
2 **هَيَّبْتُهُ اِلَيْهِ** ذ Ona, onun tarafından hürmet, tazim yahut heybet ile; korku ile; yahut ihtiyatlı korku yahut ihtiyat ile görülür olmasını sağladım. (S, K.)

**اهاب بِصَاحِبِهِ**
4 **اهاب بِصَاحِبِهِ** ذ (mecazen:) Yoldaşını çağırdı. Ve bunun benzeri olarak, **أَهَبْتُ بِهِ اِلَى الخَيْرِ** (mecazen:) Onu hayra çağırdım, yahut onu hayra davet ettim. (MF.) ― -b2- **اهاب بِالاِبِلِ** Develere, onları sürerken yahut dürterken, **هَابْ هَابْ** nidasıyla seslendi. (K.) ― -b3- **اهاب بِغَنَمِهِ** O (çoban) koyunlarına yahut keçilerine, durmaları yahut dönmeleri için bağırdı: ve **اهاب بِالبَعِيرِ** [O, aynı maksatla deveye bağırdı]. (S.) **الاِهَابَةُ** develere bağırmak ve onları çağırmaktır. (As ve başkaları.) ― -b4- **اهاب بَالخَيْلِ** Atları çağırdı, yahut **هَابِ** nidasıyla onlara seslendi, (S’de ve K’nın bir yazma nüshasında böyle: CK’de **هَابْ**,) yahut “Gel! Yaklaş!” yahut “Cesaretle ilerle!” mânasına gelen **هَبْ** ve **هَبِى** nidasıyla. (K.) Az, **هاب**’ı [bir nida olarak] yalnız atlara işitmiş olduğunu; develere değil, zikreder. (TA.) **هَبْهَبَ**’a bak, **هب** maddesinde.

5 **تَهَيَّبَ**: 1’e bak. ― -b2- **تَهَيَّبَنِى** Beni heybetlendirdi, yahut korkuttu: (El Jarmee:) beni korkuttu: (S, ISd, Msb:) ona heybetle yahut korkuyla baktım; **تَهَيَّبْتُهُ** ile aynı; (Th:) ondan korktum; **خِفْتُهُ** ile aynı. (S, ISd, K.) İbn-Mukbil der ki,
وَمَاتَهَيَّبُنِى المَوْمَاةُ أَرْكَبُهَا
اِذَا تَجَاوَبَتِ الأَصْدَاءُ بِالسَّحَرِ
[Ve susuz çöl beni heybetlendirmez, yahut korkutmaz; (yahut beni korkutmaz, vb.;) erkek baykuşlar (?) seher vaktinde birbirine karşılık verdiğinde onun üzerinde giderim: **تهيّبنى**’nin **تَتَهَيَّبُنِى** yerine olması gibi]. (S, &c.)

8 **اِهْتَيَبَ**: 1’e bak.

**هَبْ**
**هَبْ** ذ (K) ve ↓ **هَابِ** ve ↓ **هَبِى**, (S, K,) [lâkin bu kelimelerin ikincisi hakkında 4’e bak,] atlara yönelik nidalar; “Gel! Yaklaş!” (S, K,) yahut “Cesaretle ilerle!” (K.)

**هَابِ**
**هَابِ** ذ ve **هَبِى**: **هَبْ**’e bak.

**هَابٌ**
**هَابٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Bir yılan. (K.) ― -b2- **هَابٌ** Develeri sürerken yahut dürterken, **هَابْ هَابْ** nidasıyla yapılan çağırma. (K.) ― -b3- 4’e bak.

**هَيْبَانٌ**
**هَيْبَانٌ** ذ: **هَائِبٌ**’e ve **مَهِيبٌ**’e bak.

**هَيُوبٌ**
**هَيُوبٌ** ذ: **هَائِبٌ**’e ve **مَهِيبٌ**’e bak.

**هَيْبَةٌ**
**هَيْبَةٌ** ذ ve ↓ **مَهَابَةٌ**: 1’e bak. ― -b2- [İsim olarak: hürmet, tazim, saygı, ikram, çekinme yahut heybet; korku; ihtiyatlı korku yahut ihtiyat.] ― -b3- Ayrıca, büyük, heybetli yahut saygıdeğer vakar; hürmet yahut tazim yahut saygı yahut ikram telkin eden bir vasıf; saygıdeğerlilik; ürkütücülük; çekinme yahut heybet telkin eden bir vasıf. (MF.)

**هَيَّبٌ**
**هَيَّبٌ** ذ: **هَائِبٌ**’e bak.

**هَيَِّبَانٌ**
**هَيَِّبَانٌ** ذ: **هَائِبٌ**’e bak. ― -b2- **هَيَّبَانٌ** (K) yahut [daha doğrusu] ↓ **هَيِّبَانٌ**, (TA, [**هَائِبٌ**’e bak]) Bir erkek keçi: (K:) **تَيْسٌ** kelimesiyle açıklanmıştır; fakat bu, [SM’ye göre] başka yerde bulunmayan bir mânadır ve **مَنْتَفِشٌ** yerine bir hata gibi görünür; zira L’de ve diğer sözlüklerde kelime **مُنْتَفِشٌ خَفِيفٌ**, dağınık ve hafif, diye açıklanır; ve Zû’r-Rummeh’in şu beytiyle istişhad edilir:
تَمُجُّ اللُّغَامَ الهَيَِّبَانَ كَأَنَّهُ
جَنَى عُشَرٍ تَنْفِيهِ أَشْدَاقُهَا الهُدْلُ
[O, ağzından dağınık ve hafif köpüğü çıkarır; sanki o, gevşek ağız kenarlarının dışarı attığı **عُشَر**’in koparılmış meyvesidir:] ve ayrıca R’de, **قُطْنٌ هيّبانٌ**’ın, parmaklarla yolunup yahut didiklenip dağınık hâle getirilmiş pamuk mânasında olduğu bulunur; eş anlamlısı **منتفش**: yahut **هيّبان**, yukarıda zikredilen beyitte, bazılarına göre, hafif mânasınadır, [bu mânâ K’da da verilmiştir; fakat CK’de yeri değiştirilmiştir; **الرَّاعِى** kelimesinden sonra, önce gelmesi gerekirken, ve önünde **و** olmaksızın;] ve küçük parçalara ayrılmış: (TA:) [yahut] develerin ağzının köpüğü; (Az, K;) **لُغَامٌ** ile aynı: (Mj, Sifr es-Sa'لdeh:) Az yukarıdaki beyti nakleder; ve **عُشَر**’in [yahut asclepias gigantea’nın] meyvesinin küçük bir nar gibi çıktığını ve yarılınca [beyaz] ham ipeğe benzeyen şeyi ortaya çıkardığını söyler; şair de deve ağzının köpüğünü buna benzetir. (TA.) ― -b3- **هَيَّبَانٌ** (yahut **هَيِّبَانٌ**, TA,) Bir çoban. (K, Es-Seerلfee’den.) [CK’ye göre, hafif yahut çevik bir çoban: fakat yukarıya bak.] ― -b4- **هَيَّبَانٌ** (yahut ↓ **هَيِّبَانٌ**, TA,) Toz, yahut toprak: eş anlamlısı **تُرَابٌ**. (K.) ― -b5- **هَائبٌ**’e bak.

**هَيِّبَانٌ**
**هَيِّبَانٌ** ذ: **هَيَّبَانٌ**’a bak.

**هَيَّابٌ**
**هَيَّابٌ** ذ: **هَائِبٌ**’e bak.

**هَيَّابَةٌ**
**هَيَّابَةٌ** ذ: **هَائِبٌ**’e bak.

**هَائِبٌ**
**هَائِبٌ** ذ [**هَابَ**’ın ism-i fâili: hürmet, tazim, çekinme yahut heybet ile; korku ile; ihtiyatlı korku yahut ihtiyat ile bakan;] insanlardan korkan. (K.) Bu, aslî [basit] sıfattır. (TA.) ― -b2- Aşağıdakiler, K’da yukarıdaki gibi açıklanan, mübalağa sıfatlarıdır: (TA:) yani ↓ **هَيُوبٌ** (S, K) ve **هَيُوبَةٌ**, (S, L,) [burada **ة** mübalağayı kuvvetlendirmek için eklenmiştir,] ve ↓ **هَيَّابٌ** ve **هَيَّابَةٌ**, (S, K,) burada **ة** yukarıda zikredilen maksat için eklenmiştir, (TA,) ve ↓ **هَيِّبٌ**, (K,) ki **هَيْتٌ**’e kısaltılabilir, (TA,) ve ↓ **هَيْبَانٌ** (K) ve ↓ **هَيِّبَانٌ** (S, K) ve ↓ **هَيَّبَانٌ**; (K;) bu son iki şekilden, bazı âlimlerce yalnız ikincisi kabul edilir; fakat MF yalnız birincisini kabul eder; **فَيْعَلَانٌ**’ın, **فيَعِلَان**’ın sağlam kelimede ancak nadir örneklerde bilinmediği gibi, sakat bir kelimenin vezni olarak bilinmediğini ileri sürerek; (TA;) [çok hürmet, tazim, çekinme yahut heybet sahibi; çok korku; çok ihtiyatlı korku yahut ihtiyat sahibi:] insanlardan [çok] korkan: (K:) insanlara heybetle yahut korkuyla vb. bakan bir korkak: (S:) [bu sıfatların sonuncusu CK’de “çok korkusu olan, yahut pek korkak; (**كَثِيرُ الخَوْفِ;**) ve korkak” diye de açıklanmıştır: fakat TA’da ve K’nın bir yazma nüshasında **الخوف** düşürülmüştür; TA’da müellif, **كثير**’den sonra **من كلّ شىُ** sözlerini eklemiştir; sanki kelimenin mânası “herhangi şeylerden çok, yahut birçok” imiş gibi: doğru okunuşun birincisi olduğu ve SM’nin kastettiği mânanın, her şeyden çok korkusu olan yahut pek korkak olduğu anlaşılır: aynı şekilde] ↓ **هَيُوبٌ**, her şeyden korkan bir adam mânasınadır. (TA.) ― -b3- ↓ **الاِيمَانُ هَيُوبٌ** [İman korkaktır, yahut pek korkaktır; yani] imana sahip olan, isyan fiillerinden korkar: bir hadiste vârid olmuştur: (S:) bu durumda **هيوب**, ism-i fâil mânasında kullanılmıştır: yahut [iman korkulur; yahut hürmetle vb. görülür; yani] imana sahip olan korkulur, yahut hürmetle vb. görülür: bu durumda **هيوب**, ism-i mef‘ûl mânasında kullanılmıştır. (TA.)

**هٰذَا الشَّىْءُ مَهْيَبَةٌ لَكَ**
**هٰذَا الشَّىْءُ مَهْيَبَةٌ لَكَ** ذ [Bu şey, senin için heybet yahut korku sebebidir]. (S.)

**مَهَابٌ**
**مَهَابٌ** ذ: **مَهِيبٌ**’e bak.

**مَهَابَةٌ**
**مَهَابَةٌ** ذ: **هَيْبَةٌ**’e bak.

**مَهُوبٌ**
**مَهُوبٌ** ذ: **مَهِيبٌ**’e bak.

**مَهِيبٌ**
**مَهِيبٌ** ذ ve ↓ **مَهُوبٌ**, (S, K,) birincisi kaideye uygundur, (TA,) ve ↓ **هَيُوبٌ**, (K) [bunun hakkında ayrıca **هَائِبٌ**’e bak,] ve ↓ **هَيْبَانٌ**, (Th, IM, K,) [hürmet, tazim, saygı, ikram, çekinme yahut heybet ile; korku ile; ihtiyatlı korku yahut ihtiyat ile görülen;] başkalarının hürmetle vb. gördüğü bir adam; (S;) başkalarının korktuğu bir adam. (K.) ― -b2- **مَكَانٌ مَهُوبٌ**, **هُوبَ** fiilinden yapılmıştır; aslî **ى** **و**’ya çevrilmiştir (S, K,) heybetle yahut korkuyla görülen bir yer; (S;) içinde heybet yahut korku duyulan bir yer: bunun gibi ↓ **مَكَانٌ مَهَابٌ**: (S, K:) **مَهَابٌ**, heybet yahut korku yeri mânasınadır. (IB.) ― -b3- **المَهِيبُ** ve **المَهُوبُ** ve ↓ **المُتَهَيَّبُ** (varsayılan mecaz:) Aslan: (K:) çünkü insanlar tarafından heybetle yahut korkuyla görülür. (TA.)

**المُتَهَيَّبُ**
**المُتَهَيَّبُ** ذ: **المَهِيبُ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَابَ
هَابَ ( y )  A ( n. ac. هَيْب 1 ,  هَيْبَة 1t ,  مَهَابَة [ 17tA ] ),
a.  Feared, dreaded; revered, reverenced, venerated.

هَيَّبَ
هَيَّبَ II
a.  [ acc. &  Ila ], Made to be feared & c. by.

أَهْيَبَ
أَهْيَبَ IV
a.  [ Bi ], Called, summoned.

b.  [ Bi &  Ila ], Incited, invited to.

تَهَيَّبَ
تَهَيَّبَ V ,
a.  see I .

b.  Frightened; awed.

اِهْتَيَبَ
اِهْتَيَبَ VIII ,
a.  see I .

هَاب
هَاب [ 1A ],
a.  Serpent.

b.  Call.

هَيْبَة
هَيْبَة [ 1t ],
a.  Dread, awe; respect, reverence, veneration; awfulness; venerableness; majesty.

b.  [ coll. ], Modesty.

c.  [ coll. ], Bearing, carriage, deportment.

مَهَاب
مَهَاب [ 17A ],
a.  see 18 (a) .

مَهْيَبَة
مَهْيَبَة [ 17t ],
a.  Dreadful thing, terror.

مَهَابَة
مَهَابَة [ 17tA ],
a.  see 1t (a) .

مَهِيْب
مَهِيْب [ 18 ],
a.  Dreaded; dreadful, awful.

b.  Lion.

مَهُوْب
مَهُوْب [ 19 ],
a.  see 18 .

هَائِب
هَائِب [ 21 ],
a.  Awe-stricken, deferential, reverential.

هَيِّب
هَيِّب [ 25 ],
a.  see 21 .

هَيُوْب
هَيُوْب [ 26 ],
a.  see 18 (a) &  21 .

هَيُوْبَة
هَيُوْبَة [ 26t ] ,  هَيَّاب [ 28 ] ,  هَيَّابَة [ 28t ] ,  هَيْبَان [ 33 ] ,
a.  see 21 .

مُتَهَيَّب
مُتَهَيَّب [ N. P.
a.  V],  see 18 (b) .

هَبْ
هَبْ
a.  [ imp. ], Fear!

هَيَِّبَان
هَيَِّبَان
a.  see 21 .

b.  He-goat.

c.  Pastor.

d.  Dust.

e.  Foam.

قَلِيْل الهَيْبَة
قَلِيْل الهَيْبَة
a.  Shameless.

##### Türkçe

**هَابَ**
**هَابَ** ( y ) A ( n. ac. **هَيْب** 1 ,  **هَيْبَة** 1t ,  **مَهَابَة** [ 17tA ] ),
a. Korktu, çekindi; saygı duydu, hürmet etti, tazim etti.

**هَيَّبَ**
**هَيَّبَ** II
a. [ acc. & Ila ], Korkulur kıldı ve c. ile.

**أَهْيَبَ**
**أَهْيَبَ** IV
a. [ Bi ], Çağırdı, davet etti.

b. [ Bi & Ila ], Teşvik etti, davet etti.

**تَهَيَّبَ**
**تَهَيَّبَ** V ,
a. I’e bak.

b. Korktu; ürperdi.

**اِهْتَيَبَ**
**اِهْتَيَبَ** VIII ,
a. I’e bak.

**هَاب**
**هَاب** [ 1A ],
a. Yılan.

b. Çağrı.

**هَيْبَة**
**هَيْبَة** [ 1t ],
a. Korku, ürperti; saygı, hürmet, tazim; korkunçluk; saygıdeğerlik; heybet.

b. [ coll. ], Haya.

c. [ coll. ], Tavır, duruş, eda.

**مَهَاب**
**مَهَاب** [ 17A ],
a. 18 (a)’ya bak.

**مَهْيَبَة**
**مَهْيَبَة** [ 17t ],
a. Korkunç şey, dehşet.

**مَهَابَة**
**مَهَابَة** [ 17tA ],
a. 1t (a)’ya bak.

**مَهِيْب**
**مَهِيْب** [ 18 ],
a. Korkulan; korkunç, dehşetli.

b. Aslan.

**مَهُوْب**
**مَهُوْب** [ 19 ],
a. 18’e bak.

**هَائِب**
**هَائِب** [ 21 ],
a. Ürpermiş, çekingen, hürmetkâr, saygılı.

**هَيِّب**
**هَيِّب** [ 25 ],
a. 21’e bak.

**هَيُوْب**
**هَيُوْب** [ 26 ],
a. 18 (a) ve 21’e bak.

**هَيُوْبَة**
**هَيُوْبَة** [ 26t ] ,  **هَيَّاب** [ 28 ] ,  **هَيَّابَة** [ 28t ] ,  **هَيْبَان** [ 33 ] ,
a. 21’e bak.

**مُتَهَيَّب**
**مُتَهَيَّب** [ N. P.
a. V],  18 (b)’ye bak.

**هَبْ**
**هَبْ**
a. [ imp. ], Kork!

**هَيَِّبَان**
**هَيَِّبَان**
a. 21’e bak.

b. Erkek keçi.

c. Çoban.

d. Toz.

e. Köpük.

**قَلِيْل الهَيْبَة**
**قَلِيْل الهَيْبَة**
a. Utanmaz.
