# هيب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هيب

الهيبة: الإجلال، والمخافة وعن ابن سيده: الهيبة: التقية من كل شيء، كالمهابة. وقد هابه يهابه، كخافه يخافه، هيبا، وهيبة، ومهابة: خافه وراعه، كاهتابه، قال:
  ومرقب تسكن العقبان قلـتـه                      أشرفته مسفرا والشمس مهتابه

  وفي كتاب الأفعال: هابه من باب تعب: حذره، ويقال: هابه يهيبه، نقله الفيومي في المصباح. ونقل شيخنا عن ابن قيم الجوزية، في الفرق بين المهابة و الكبر، ما نصه: إن المهابة أثر امتلاء القلب بمهابة الرب ومحبته، وإذا امتلأ بذلك، حل فيه النور، ولبس رداء الهيبة، فاكتسى وجهه الحلاوة والمهابة فحنت إليه الأفئدة، وقرت بها العيون. وأما الكبر، فهو أثر العجب في قلب مملوء جهلا وظلمات، ران عليه المقت، فنظره شزر، ومشيته تبختر، لا يبدأ بسلام، ولا يرى لأحد حقا عليه، ويرى حقه على جميع الأنام فلا يزداد من الله إلا بعدا، ولا من الناس إلا حقارا وبغضا. انتهى. وهو هائب، وهو أصل الوصف. والأمر فيه: هب، بفتح الهاء، لأن الأصل فيه: هاب، سقطت الألف، لاجتماع الساكنين. وإذا أخبرت عن نفسك، قلت: هبت، وأصله: هيبت، بكسر الياء، فلما سكنت، سقطت، لاجتماع الساكنين، ونقلت كسرتها إلى ما قبلها. فقس عليه، كذا في الصحاح. رجل هيوب، كصبور: هو وما بعده يأتي للمبالغة، وفي حديث عبيد بن عمير:  الإيمان هيوب  إي يهاب أهله، فعول بمعنى مفعول، وهو مجاز، على ما في الأساس، والناس يهابون أهل الإيمان، لأنهم يهابون الله ويخافونه. وقيل: هو فعول بمعنى فاعل، أي: أن المؤمن يهاب الذنوب و المعاصي، فيتقيها. ويقال: هب الناس يهابوك، أي: وقرهم، يوقروك. وقد ذكر الوجهين الأزهري وغيره، وهياب كشداد، وهيب كسيد، وجوز في التخفيف كبين وهيبان كشيبان، وهيبان، بكسر المشددة مع فتحها، هكذا في النسخ الصحيحة، وسقط من بعضها، وهيابة بزيادة الهاء، لتأكيد المبالغة، كما في: علامة، كل ذلك بمعنى يخاف الناس زاد في اللسان: وهيوبة. رجل مهوب، وكذلك مكان مهوب، ويأتي للمصنف، رجل مهيب كمقيل، وهيوب كصبور، وهيبان كشيبان: إذا كان يخافه الناس، أما هيوب فقد يكون الهائب، وقد يكون المهيب. ومهيب وارد على القياس، كمبيع. وأما هيبان، فلم يذكره الجوهري، وبالغ في إنكاره شيخنا، وهو منه عجيب، فإنه قال ثعلب: الهيبان: الذي يهاب، فإذا كان ذلك كان الهيبان في معنى المفعول، ونقله ابن منظور وغيره، فكيف يسوغ لشيخنا الإنكار، والله حليم ستار ?: و تهيبني الشيء: بمعنى تهيبته أنا. قال ابن سيده: تهيبني الشيء، وتهيبته: خفته، وخوفني؛ قال ابن مقبل:
  وما تهيبني الموماة أركبهـا                      إذا تجاوبت الأصداء بالسحر قال ثعلب: أي لا أتهيبها أنا، فنقل الفعل إليها. وقال الجرمي: لا تهيبني الموماة، أي: لا تملأني مهابة. والهيبان، مشددة أي ياؤه مع فتحها، كما نقله أقوام عن سيبويه في الصحيح، وهو الذي في نسختنا ونقل قوم الكسر: الكثير من كل شيء. الهيبان: الجبان المتهيب الذي يهاب الناس، كالهيوب. ورجل هيوب: يهاب من كل شيء. قال الجرمي: هو فيعلان، بفتح العين، وضبط الجوهري بكسرها. وقال بعض العلماء: لا يجوز في الكسر، لأن فيعلان، لم يجيء في الصحيح، وإنما جاء في فيعلان كقيقبان. والوجه أن يقاس المعتل بالصحيح. قال شيخنا: هو قياس غير صحيح، ولا يعرف الفتح في المعتل، كما لا يعرف الكسر في الصحيح، إلا في نوادر. الهيبان: التيس، نقله الصاغاني. قيل: الهيبان: الخفيف النحز. الهيبان: الراعي، عن السيرافي. الهيبان: التراب، أنشد:
  أكل يوم شعر مستحـدث                      نحن إذا في الهيبان نبحث

  الهيبان: زبد أفواه الإبل. وفي سفر السعادة: الزبد الذي يخرج من فم البعير، ويسمى اللغام. وفي المجمل: هو لغام البعير، وأنشد الأزهري لذي الرمة:
  تمج اللغام الهـيبـان كـأنـه                      جنى عشر تنفيه أشداقها الهدل وجنى العشر، يخرج مثل رمانة صغيرة، فينشق عن مثل القز، شبه لغامها به. والبوادي يجعلونه حراقا يوقدون به النار، كذا في اللسان. هيبان: صحابي أسلمي، يروى عن ابنه عبد الله عنه، في الصدقة، كذا في المعجم. هكذا يقوله أهل اللغة، وقد يخفف، وهو قول المحدثين. وقد يقال هيفان، بالفاء، وهو قول بعضهم أيضا. من المجاز المهيب كمبيع والمهوب، والمتهيب بتشديد الياء المفتوحة: الأسد، لما يهابه الناس. من المجاز، أيضا: الهاب: الحية. الهاب: زجر الإبل عند السوق بهاب هاب، وقد أهاب بها الرجل: زجرها، وأهاب بالخيل: دعاها، أو زجرها بهاب، أو بهب، الأخير مرت الإشارة إليه في هب. وقال الجوهري: أهاب بالبعير، وأنشد لطرفة:
  تريع إلى صوت المهيب وتتقي                      بذي خصل روعات أكلف ملبد تريع: أي ترجع وتعود. وذي خصل أي ذنب ذي خصل. وروعات: فزعات. والأكلف: الفحل والملبد: صفته. يقال في زجر الخيل: هبي، أي: أقبلي، وأقدمي، وهلا: أي قربي. قال الكميت:
  نعلمها هبي وهلا وأرحب                      وفي أبياتنا ولنا افتلـينـا وقال الأعشى:
  ويكثر فيها هبي واضرحي قال الأزهري: وسمعت عقيليا يقول لأمة كانت ترعى روائد خيل، فجفلت في يوم عاصف، فقال لها: ألا وأهيبي بها، ترع إليك. فجعل دعاء الخيل إهابة أيضا قال: وأما هاب ،فلم أسمعه إلا في الخيل دون الإبل. وأنشد بعضهم:
  والزجر هاب وهلا ترهبه ومكان مهاب بالفتح، ومهوب، كقولك: رجل مهوب، وقد تقدمت الإشارة إليه ولو ذكرا في محل واحد كان أرعى لصنعته، ولكن لما قرنه بمهاب، اقتضى الحال تأخيره أي: مهول يهاب فيه وعلى الأول قول أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  ألا يا لقوم لطيف الخـيال                      أرق من نـازح ذي دلال
  أجاز إلينا علـى بـعـده                      مهاوي خرق مهاب مهال قال ابن بري: مهاب: موضع هيبة. ومهال: موضع هول. المهاوي: جمع مهوى ومهواة، لما بين الجبلين ونحوهما. قلت: وهكذا في شرح ديوان الهذليين، لابن السكري. وفي الصحاح: رجل مهوب، ومكان مهوب: بني على قولهم هوب الرجل، حيث نقلوا من الياء إلى الواو فيهما كذا في النسخ، وكأنه يعني مهابا ومهوبا. والذي في الصحاح: لما نقل من الياء إلى الواو فيهما لم يسم فاعله؛ وأنشد الكسائي:
  ويأوي إلى زغب مساكين دونهم                      فلا، لا تخطاه الرفاق، مهوب قال ابن بري: صواب إنشاده: وتأوي بالتاء؛ لأنه يصف قطاة، ووجدت في هامش النسخة، ما نصه: هو حميد بن ثور، والمشهور في شعره:
  تعيث به زغبا مساكين دونهم

  وهذا الشيء مهيبة لك. وهيبته إليه: إذا جعلته مهيبا عنده، أي: مما يهاب منه. وهيبته إليه: إذا جعلته مهيبا عنده، أي: مما يهاب منه. ومما يستدرك عليه: هابه، يهابه: إذا وقره، وإذا عظمه. والهيبان: رجل من أهل الشام عالم، بسببه أسلم بنو سعية، قاله شيخنا. ومن المجاز: أهاب بصاحبه: إذا دعاه، ومله: أهبت به إلى الخير، وأصله في الإبل. وهو في تهذيب ابن القطاع. وفي حديث الدعاء:  وقويتني على ما أهبت بي إليه من طاعتك  ، ومنه حديث ابن الزبير في بناء الكعبة:  وأهاب الناس إلى بطحه  ، أي: دعاهم إلى تسويته. وأهاب الراعي بغنمه: صاح لتقف أو لترجع، وذا في الصحاح. والإهابة: الصوت بالإبل ودعاؤها، كذلك قال الأصمعي وغيره، ومنه قول ابن أحمر:
  إخالها سمعت عزفا فتحسبه                      إهابة القسر ليلا حين تنتشر وقسر: اسم راعي إبل ابن أحمر، قائل هذا الشعر، وسيأتي في الراء. وهاب: قلعة عظيمة من العواصم. كذا في المعجم. وبئر الهاب: بالحرة ظاهر المدينة المنورة، بصق فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقال الفراء: هو يخيب، ويهيب: لغة منكرة، إلا أن تكون إتباعا، كما نقله الصاغاني.

### Türkçe

**الهيبة**: yüceltme (tazim), ve korku. İbn Sîde’den: **الهيبة**: her şeyden sakınma, **المهابة** gibi. Ve onu korktu; ondan korkar, **خافه يخافه** gibi; **هيبا** ve **هيبة** ve **مهابة**: ondan korktu ve ürktü; **كاهتابه** gibi. Dedi ki:
  Ve gözetleyen bir (yer) ki kartallar onun tepesinde sükûn bulur;
  onu güneş **مهتابه** iken açığa çıkmış olarak gözetledim.

  **كتاب الأفعال**’da: **هابه** ( **تعب** bâbından): ondan sakındı. Ve denilir: **هابه يهيبه**; bunu Feyyûmî **المصباح**’ta nakletti. Şeyhimiz, İbn Kayyim el-Cevziyye’den, **المهابة** ile **الكبر** arasındaki fark hakkında, lafzı şu olanı nakletti: **المهابة** kalbin Rabbin heybeti ve sevgisiyle dolmasının eseridir; onunla dolunca, onda nur yerleşir ve **الهيبة** ridâsını giyer; böylece yüzü tatlılık ve **المهابة** ile örtünür; gönüller ona meyleder ve gözler onunla karar bulur. **الكبر** ise, cehalet ve karanlıklarla dolu bir kalpteki kendini beğenmenin eseridir; üzerine buğz çöker; bakışı yan yanadır, yürüyüşü çalımlıdır; selamla başlamaz, kimse için üzerinde bir hak görmez; kendi hakkını bütün insanlar üzerinde görür; böylece Allah’tan ancak uzaklık, insanlardan da ancak hakir görme ve buğz artar. Bitti. Ve o, **هائب**tir; bu, vasfın aslıdır. Ve bunun emri: **هب**; **الهاء**’nın fethiyle; çünkü aslı: **هاب** idi; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif düştü. Ve kendinden haber verdiğinde: “**هبت**” dersin; aslı: “**هيبت**” idi; **الياء**’nın kesriyle; sonra sükûn bulunca, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düştü ve kesresi kendinden öncekine nakledildi. Öyleyse bunun üzerine kıyas et; **الصحاح**’ta böyledir. **رجل هيوب**; **صبور** gibi: o ve ondan sonrası mübalağa için gelir. Ve Ubeyd b. Umeyr hadîsinde:  **الإيمان هيوب**  yani ehli ondan korkulur; **فعول** mânâca **مفعول**dur; bu, **الأساس**’ta olana göre mecazdır. Ve insanlar iman ehlinden korkarlar; çünkü onlar Allah’tan çekinir ve O’ndan korkarlar. Ve denildi: o, **فعول** mânâca **فاعل**dir; yani mümin günahlardan ve masiyetlerden korkar, böylece onlardan sakınır. Ve denilir: **هب الناس يهابوك**; yani onları saygıdeğer bil; sana saygı göstersinler. Ezherî ve başkası iki vechi zikretti. Ve **هياب** **شداد** gibi; ve **هيب** **سيد** gibi. Ve hafifletmede **بين** gibi caiz gördü. Ve **هيبان** **شيبان** gibi; ve **هيبان**; şeddeli olanın kesriyle beraber fethiyle; sahih nüshalarda böyledir; bazısından düşmüştür. Ve **هيابة**; mübalağayı pekiştirmek için **الهاء** ziyadesiyle; **علامة**’da olduğu gibi. Bunların hepsi “insanların korktuğu” mânâsındadır. **اللسان**’da ziyade etti: **وهيوبة**. **رجل مهوب**; ve yine **مكان مهوب**. Ve musannif için gelir: **رجل مهيب** **مقيل** gibi; ve **هيوب** **صبور** gibi; ve **هيبان** **شيبان** gibi: insanlar ondan korktuğu zaman. Ama **هيوب** bazen korkan olur, bazen de korkulan olur. Ve **مهيب** kıyasa göre vârid olmuştur; **مبيع** gibi. **هيبان**’a gelince: Cevherî onu zikretmedi; şeyhimiz onu inkârda aşırı gitti; bu, ondan şaşırtıcıdır. Çünkü Sa‘leb dedi: **الهيبان**: kendisinden korkulan kimsedir; bu olunca **الهيبان** **المفعول** mânâsındadır. Bunu İbn Manzûr ve başkası nakletti; öyleyse şeyhimize inkâr nasıl câiz olur? Allah halîmdir, settârdır.?: Ve **تهيّبني الشيء**: “ben onu **تهيّبته**” mânâsındadır. İbn Sîde dedi: **تهيّبني الشيء** ve **تهيّبته**: ondan korktum ve beni korkuttu. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve ben ona binerken çöl beni korkutmaz;
  seher vakti yankılar karşılıklı sesleştiğinde. Sa‘leb dedi: yani ben onu korkmam; fiili ona nakletti. Cermî dedi: **لا تهيبني الموماة**; yani beni **مهابة** ile doldurmaz. Ve **الهيبان**; şeddeli, yani **ياء**’sı feth ile; Sîbeveyh’ten sahihte kavimlerce nakledildiği üzere; bizim nüshamızda olan budur. Ve bir kavim kesri nakletti: her şeyden çok olan. **الهيبان**: insanların korktuğu ürkek korkak; **الهيوب** gibi. Ve **رجل هيوب**: her şeyden korkulur. Cermî dedi: o, **فيعلان**dır; **العين**’in fethiyle. Cevherî onu kesriyle ضبط etti. Bazı âlimler dedi: kesirde câiz değildir; çünkü **فيعلان** sahihte gelmemiştir; ancak **فيعلان**’da **قيقبان** gibi gelmiştir. Vech: illetliyi sahih üzerine kıyas etmektir. Şeyhimiz dedi: bu sahih olmayan bir kıyastır; illetlide feth bilinmez; sahihte kesir bilinmediği gibi; ancak nadirlerde. **الهيبان**: teke; Sâgânî nakletti. Denildi: **الهيبان**: hafif, çevik. **الهيبان**: çoban; Sîrâfî’den. **الهيبان**: toprak; şu beyit okunmuştur:
  Her gün yeni ortaya çıkmış şiir;
  biz ise **الهيبان** içinde araştırırız.

  **الهيبان**: develerin ağızlarının köpüğü. **سفر السعادة**’da: devenin ağzından çıkan köpük; ve ona **اللغام** denir. **المجمل**’de: o, devenin **لغام**’ıdır. Ezherî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:
  **اللغام** **الهيبان**’ı tükürür; sanki o,
  on (tane)nin meyvesidir; sarkık dudakları onu uzaklaştırır. “Onun meyvesi”: küçük bir nar gibi çıkar; sonra pamuk gibi bir şeye yarılır; onun **لغام**’ını ona benzetti. Ve bedevîler onu yakacak yaparlar; onunla ateş yakarlar; **اللسان**’da böyledir. **هيبان**: Eslemî bir sahâbî; sadaka hakkında, oğlu Abdullah ondan rivayet eder; **المعجم**’de böyledir. Dil ehli böyle söyler; ve hafifletilebilir; bu, muhaddislerin sözüdür. Ve **هيفان** da denilebilir; **الفاء** ile; bu da bazılarının sözüdür. Mecazdan: **المهيب** **مبيع** gibi, ve **المهوب**, ve **المتهيب**; fethli şeddeli **الياء** ile: aslan; insanlar ondan korktuğu için. Mecazdan, ayrıca: **الهاب**: yılan. **الهاب**: **هاب هاب** ile sürerken develeri sürme (azarlama). Ve adam onunla **أهاب** etti: onu azarladı. Ve atlara **أهاب** etti: onları çağırdı; yahut onları **هاب** ile azarladı; yahut **هب** ile; sonuncusuna **هب**’de işaret geçti. Cevherî dedi: deveye **أهاب** etti; ve Tarafe’den okudu:
  **المهيب**’in sesine ürkerek döner ve sakınır;
  kıllı kuyruklu bir (hayvan) ile; keçeleşmiş, alaca bir aygırın ürkütmeleri. **تريع**: yani döner ve geri gelir. **ذي خصل**: yani kıllı kuyruk sahibi. **روعات**: ürkmeler. **الأكلف**: aygır. **الملبد**: onun sıfatı. Atları azarlamada denilir: **هبي**; yani gel, ilerle. Ve **هلا**: yani yaklaş. Kümeyt dedi ki:
  Ona **هبي** ve **هلا** ve **أرحب** öğretiriz;
  ve beyitlerimizde, bize ait olarak, iki kat bükülmüşüz. A‘şâ dedi ki:
  Orada **هبي** ve **اضرحي** çoğalır. Ezherî dedi: Ukaylî birini, atların öncü otlarını güden bir cariyeye derken işittim; fırtınalı bir günde ürktüler; ona dedi ki: “Haydi, onlara **أهيبي** et; sana geri dönsünler.” Böylece atları çağırmayı da **إهابة** kıldı. Dedi ki: **هاب**’a gelince, onu develer dışında yalnız atlarda işittim. Bazıları okudu:
  Ve azarlama **هاب** ve **هلا**; ondan korkarsın. Ve **مكان مهاب**; feth ile; ve **مهوب**; “**رجل مهوب**” demen gibi; ona işaret geçmişti. İkisini bir yerde zikretseydi sanatı için daha gözetici olurdu; fakat onu **مهاب** ile birlikte getirdiği için hâl onu geciktirmeyi gerektirdi; yani: içinde korkulan **مهول**. Ve birincisine göre Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü:
  Dikkat edin, hayal latif bir kavme;
  nazlı uzak birinden daha uykusuzum.
  Bize, uzaklığına rağmen geçti;
  **مهاوي**: yarık, **مهاب** **مهال**. İbn Berrî dedi: **مهاب**: heybet yeri. **مهال**: dehşet yeri. **المهاوي**: **مهوى** ve **مهواة**’nın çoğuludur; iki dağ arası ve benzerleri için. Dedim: İbnü’s-Sikkîrî’nin **شرح ديوان الهذليين**’inde de böyledir. **الصحاح**’ta: **رجل مهوب** ve **مكان مهوب**: “**هوب الرجل**” sözleri üzerine bina edildi; çünkü ikisinde de **الياء**’dan **الواو**’ya naklettiler; nüshalarda böyledir; sanki **مهابا** ve **مهوبا** demek istiyor. **الصحاح**’ta olan: ikisinde de **الياء**’dan **الواو**’ya nakledilince faili isimlendirilmedi. Kisâî okudu:
  Ve onların aşağısında yoksul kuş tüylerine sığınır;
  hayır, yoldaşlar onu aşmasın: **مهوب**. İbn Berrî dedi: onun okunmasının doğrusu: **وتأوي**; **التاء** ile; çünkü bir kum kuşunu vasfeder. Ve nüshanın kenarında, lafzı şu olanı buldum: o, Humeyd b. Sevr’dir; ve şiirinde meşhur olan:
  Onunla, onların aşağısında yoksul tüyler oyalanır.

Ve bu şey senin için heybetlidir. **وهيبته إليه**: onu onun yanında heybetli kıldığın zaman; yani: ondan korkulan şeylerden. **وهيبته إليه**: onu onun yanında heybetli kıldığın zaman; yani: ondan korkulan şeylerden. Ve ona ilâve olarak kaydedilenlerdendir: **هابه، يهابه**: ona saygı gösterdiği zaman; ve onu yücelttiği zaman. Ve **الهيبان**: Şam ehlinden bir adamdır, âlim; onun sebebiyle **بنو سعية** Müslüman oldu; bunu şeyhimiz söyledi. Ve mecazdandır: **أهاب بصاحبه**: onu çağırdığı zaman; ve **مله**: **أهبت به إلى الخير** (onu hayra çağırdım); ve aslı develerdedir. Ve o, İbnü’l-Kattâ‘ın Tehzîb’inde(dir). Ve dua hadîsinde:  “Ve beni, Senin itaatinden bana doğru çağırdığın şeye karşı kuvvetlendirdin”  ; ve ondan, Kâbe’nin inşasında İbnü’z-Zübeyr hadîsi:  “Ve insanları onun düzlüğüne çağırdı”  ; yani: onları onun düzeltilmesine çağırdı. Ve **أهاب الراعي بغنمه**: durması yahut dönmesi için bağırdı; ve bu, Sıhâh’tadır. Ve **الإهابة**: develere seslenmek ve onları çağırmaktır; Asma‘î ve başkası böyle söyledi; ve ondan İbn Ahmer’in sözü:
  “Sanırım o bir çalgı sesi işitti de onu, geceleyin yayıldıkları vakit **القسر**’in çağırması sanır.”

Ve **قسر**: İbn Ahmer’in develerinin çobanının adıdır; bu şiirin söyleyeni; ve **الراء**’da gelecektir. Ve **وهاب**: **العواصم**’dan büyük bir kaledir. Mu‘cem’de böyledir. Ve **بئر الهاب**: Medine-i Münevvere’nin dış tarafında, Harre’dedir; Resûlullah صلى الله عليه وسلم onun içine tükürdü. Ve Ferrâ dedi ki: **هو يخيب، ويهيب**: inkâr edilen bir dildir; ancak tâbi‘ kılma (itbâ‘) olursa; Sâğânî’nin naklettiği gibi.
