# هيت (ه-ي-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Getirin

- Harfler: ه - ي - ت
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَاتُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Getirin | 4 | 4 | [2:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/2:111.md) |
| [هَيْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعْلَ | Haydi | 1 | 1 | [12:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/12:23.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (60 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [برهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 51 · Sizin burhanınız
2. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
3. [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve kapattı
4. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
5. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Beraber
6. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Badiye çöl demektir
7. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Saye develerin ahırı demektir
8. [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
9. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sıvı meni demektir
10. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Gerilmiş yay demektir
11. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
12. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
13. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
14. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
16. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
17. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
18. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferv “Ferre”ye bak
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Kevn, tepe demektir
20. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ön dişler demektir
21. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
22. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
23. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
24. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
25. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
26. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
27. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
28. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
29. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
30. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
31. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
32. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
33. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
34. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
35. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
36. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
37. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
38. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
39. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
40. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
41. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md), [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md), [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md), [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birini yüksek sesle çağırma, dikkatini çekerek hemen yaklaşmasını ve gelmesini isteme |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabı doğrudan ve gecikmeksizin eyleme, davete veya delil ortaya koymaya çağırma |
| Çekirdek Özet 3 | Çağrının nesnesiyle kurulan doğrudan talep ve yüzleşme iradesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Yusuf kıssasındaki gayrimeşru cinsel davete hasrederek Kur'an'daki açık delil getirme ve yüzleşme çağrısı boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | Hareketlenme, uyarılma, sarsılma ve yönelme hâli; nitekim [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) hazırlanma ve biçim alma, [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) kabarma ve heyecanla harekete geçme, [هيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85.md) kontrolsüzce çekilme ve sürüklenme, [هيمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%86.md) ise bütünüyle kuşatıp gözetme anlamı taşır | ت | Çekirdekteki uyarılma ve yönelme hareketini sesli bir nida, kesin bir sınır ve doğrudan muhataba dönük bir çağrı eylemiyle sonlandırıp somutlaştırır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, haykırma, uyarılma ve anî ortaya çıkış hareketini temsil eder |
| ي | El ve kol | Bir iş yapma, uzanma, birine doğru el uzatarak yönelme ve çekme hareketini kurar |
| ت | İşaret, çarpı | Hareketi muhatabın şahsında kesinleştiren, sınır koyan ve neticeye bağlayan son imi oluşturur |
| هيت | Kollarını kaldırarak el uzatıp muhatabı kesin bir sınıra çağırma | Dikkat çeken bir nida ile el uzatıp muhatabı hemen yanına ve eyleme çağırma hareketinin bütünüdür |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye uzaktan veya yakından yüksek sesle bağırıp dikkatini çekmek, deve sürüsünü nidayla sürmek ve birini yanına çağırmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin nida ve sevk tasvirlerinde geçen kullanım; nitekim kervanı veya hayvanları sesle sevk eden sürücü için kullanılan beyitte geçer: يحدو بها كل فتى هيات |
| Erken Arapça kullanım | İbn Fâris tarafından aktarılan ve bir işe ilgi gösterilip seslenildiğini bildiren erken kullanım: لو كان معنيا بها لهيتا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde هيت kökü, nida ve ünlem çekirdekleriyle doğrudan bağlantılıdır. Kökün ilk iki unsuru olan he ve ya sesleri, genel Sami zemininde dikkat çekme, işaret etme ve yönlendirme edatlarının (İbranice ve Aramice işaret ve nida kökleri gibi) kuruluşunda yer alır. Arapçada bu nida kökü, sonuna eklenen te harfiyle hem bir isim-fiil biçimine (هَيْتَ / هَلُمَّ) hem de bağırma, haykırma ve çağırma bildiren düzenli bir fiil köküne dönüşmüştür. Dilbilimciler tarafından lehçeler arası geçişlilik gösteren bir haykırış kalıbı olarak da kaydedilen bu yapı, muhatabı eylemin merkezine çeken arkaik bir celp ve davet nidasıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هيت ve [هوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AA.md) biçimleri | Yüksek ses çıkarma, seslenerek yöneltme ve çağırma anlamı taşır; isim-fiil olarak kalıplaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İşaret ve nida ünlemleri | İbranice ve Aramice gibi dillerdeki nida ve işaret morfemleriyle semantik akrabalık gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيت | Anlamlı | Seslenmek, çağırmak | Muhataba yüksek sesle nida edip yanına gelmesini istemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [هتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%8A.md) | Anlamlı | Sevk etmek, ses çıkarmak | Davarları sürerken seslenmek ve yönlendirmek | Kur'an'da geçmez |
| [يهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%87%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| يته | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| تهي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | Şaşırmak, kaybolmak | Çölde yolunu kaybetmek, kibirlenmek, yönsüz kalmak | Kalb ve karşıt yöneliş; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيت | Merkez | Çağırma, yöneltme | Muhatabı ani, doğrudan ve ısrarlı bir nidayla hemen yanına celbetme | Ses ve talep birlikteliğiyle yapılan doğrudan davet |
| [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) | Komşu | Çağırma, dua | Genel yönelişle çağırmak; fiziki yakınlık şartı olmaksızın talep etmek | هيت kökündeki ani nida ve bedensel celp vurgusu [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) kökünde daha geniş bir alanı kapsar |
| [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) | Komşu | Gelme, getirme | Bir hedefe doğru ilerlemek veya bir şeyi getirmek | هيت çağırma emriyken [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) bizzat intikal ve gelişi ifade eder |
| [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) | Komşu | Hazır bulunma | Bir mekânda fiilen mevcut olmak | هيت hazır bulunmayı emreder ve celbeder |
| [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Yönelme, yaklaşma | Yüzünü bir şeye dönerek yaklaşmak | هيت yönelmenin doğrudan talebidir |
| [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Arkasını dönme, kaçma | Yüz çevirip arkasını dönerek uzaklaşmak | Çağrıya icabet etmenin ve yaklaşmanın tam zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيت | هَلُمَّ، أَقْبِلْ، هَاتِ | Doğrudan eyleme ve yanına gelmeye çağırma nidası | Kesin |
| Latince | veni, profer | Gel, ortaya koy | Çağırma ve öne sürme fiillerini karşılar; arkaik nida tonunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | come on, produce, bring forth | Haydi gel, ortaya koy | Muhatabı eyleme geçmeye ve delil getirmeye sevk eden iki yönü de karşılar | Güçlü |
| Almanca | herbei, herbeibringen | Buraya gel, getir | Mekânsal çekim ve nesneyi sunma anlamını taşır | Güçlü |
| Fransızca | viens, apportez | Gel, getirin | Doğrudan çağrı ve delil talebi durumlarını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَيْتَ لَكَ | Doğrudan bedensel ve mekânsal davet | Muhatabın nefsine ve bedenine dönük doğrudan çağrı; Yûsuf [12:23](https://lisan.digital/tr/ayet/12:23.md) |
| هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ | Delil ve hüccet getirme talebi | Hakikat iddiasında bulunan muhatapları ispata çağırma bağlamı; Bakara [2:111](https://lisan.digital/tr/ayet/2:111.md), Enbiyâ [21:24](https://lisan.digital/tr/ayet/21:24.md), Neml [27:64](https://lisan.digital/tr/ayet/27:64.md), Kasas [28:75](https://lisan.digital/tr/ayet/28:75.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl ve meydan okuma bağlamı | Müşriklerin ve ehl-i kitabın iddialarına karşı bürhan talebi; aklî delil getirme zorunluluğu | İddia sahibinin delil getirmekle yükümlü kılınması |
| Fıkıh | İkrar ve davanın ispatı | İddia sahibinin delil ortaya koyma borcu | Hukukî delil ve beyyine getirme talebi |
| Tefsir | Kıraat ve iştikak tartışmaları | Kelimenin isim-fiil mi, nida mı yoksa türemiş bir fiil mi olduğu ve edatın harekesi | Çağrı ifadesinin edebi ve lügavî tahlili |
| Hadis | Meydan okuma ve nida rivayetleri | Sahih rivayetlerde muhatabı konuşmaya ve delile çağırma üslubu | Doğrudan ve gecikmesiz hesaplaşma daveti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid mücadelesi | Bürhan daveti | Meydan okuma | Batıl inanç sahiplerini tutarlı bir delil sunmaya zorlar | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik doğrulama | İspat yükümlülüğü | Test etme | Bilgi iddiasında bulunanın nesnel kanıt sunmasını şart koşar | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve meşruiyet | Yetki ve hak iddiası | Meşruiyeti sınama | Otorite iddiasında bulunanları dayanaklarını açıklamaya çağırır | Güçlü |
| İktisadi | Akit ve borç ilişkisi | Teminat ve kayıt | Güven sağlama | İddia edilen hakkın veya bedelin maddi delilini isteme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel argüman çağrısı (fonksiyonun girdi talep etmesi) | Bir bağıntının sonuç üretebilmesi için zorunlu ve tanımlı girdiyi doğrudan talep etme işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İspat külfeti (onus probandi) | Bir iddia ortaya atan tarafın iddiasını somut veri ve delillerle kanıtlama yükümlülüğü | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün Kur'an'daki yerini sadece kadın-erkek arasındaki ayartıcı bir çağrıya indirgeyerek algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem somut mekânda bir eyleme sevk etme hem de zihinsel alanda hakikati ispatlayacak kesin kanıtı ortaya koyma celbidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın akıl ve delil merkezli meydan okuma üslubunu kavrayamamak; ayetlerdeki zihinsel netliği gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an, hem ahlaki imtihan anındaki doğrudan yönelişleri hem de inanç iddialarındaki ispat yükümlülüğünü bu kökün çağrı niteliğiyle dile getirir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın ve müşriklerin iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde ve Yusuf kıssasının kırılma anında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin kuru temennilerle değil, ancak ortaya konacak açık bir bürhan ile ayakta durabileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüksek sesle haykırıp muhatabın dikkatini çekerek doğrudan yanına gelmesini istemek.
- Soyut anlam: Bir iddiayı veya yönelişi ispatlamak üzere muhatabı derhal açık bir delil veya eylem ortaya koymaya zorlamak.
- Sistematik karşılık: İspat külfetini ve eylem çağrısını muhatabın iradesine bağlayan davet mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ C: X \to Y \quad \text{öyle ki} \quad Y \neq \emptyset \implies \delta(X, Y) \to 0 $$
- LaTeX açıklaması: $C$ çağrı veya talep operatörünü, $X$ çağrıda bulunan özneyi, $Y$ ortaya konması istenen eylem veya delil kümesini, $\delta$ ise muhatap ile talep edilen nesne arasındaki mesafeyi temsil eder. Model, çağrının gerçekleşmesi durumunda mesafenin sıfıra indirilerek gecikmesiz bir hazır bulunuşun talep edildiğini gösterir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/2:111.md) — هَاتُوا

وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Ve dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.

### [Yusuf 12:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/12:23.md) — هَيْتَ

وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Evinde bulunduğu kadın onu kendine ram etmek istedi. Kapıları sımsıkı kapadı. Ve: Sana söylüyorum gelsene, dedi. O da: Allah’a sığınırım, doğrusu o, benim efendimdir, bana iyi bakmıştır. Muhakkak ki zalimler asla felah bulmaz, dedi.

### [Enbiya 21:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/21:24.md) — هَاتُوا

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Yoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.

### [Neml 27:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/27:64.md) — هَاتُوا

أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Yoksa, önce yaratan, sonra da onu iade edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? De ki: Şayet doğru sözlü iseniz, delilinizi getirin.

### [Kasas 28:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/ayet/28:75.md) — هَاتُوا

وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Her ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والتاء و و ا ي ء معهما
ه و ت، ت و ه، ت ي ه، ه ت ي، ه ي ت مستعملات هوت: يقال في الشَّتْم: صبَّ اللهُ عليه هَوْتَةً وموتةً.
توه: تيه: التَّيْهُ والتَّوْهُ، لغتان. يقال: تاه يَتِيهُ تَيْهاً، وتاه يتوه توهاً، والتِّيهُ أعم من التّوه.
ويقال: تَوَّهْتُه وتَيَّهتُه والواو أعم.
وأرض تِيهً وتَيْهاء، وفلاة أتاوِيهُ، كأنها جماعة الجماعة. قال:
تيهٍ أتاويهَ على السقاطِ
وأرض مَتيهةٌ ومُتيهةٌ كأنها مفعلة: لا يِهتَدَي فيها. قال:
مشتبهٍ مُتِيهةٍ تَيْهاؤهُ
هتى: المُهاتاهُ من قولك: هات، يقال: اشتقاته من هاتَي يُهاتِي الهاء فيه اصلية ويقال: بل الهاء في موضع قطعِ الألف من آتى يؤاتي، ولكن العرب أماتوا كل شيء من فعلها إلا هاتِ في الأمر، وقد جاء في الشعر قوله: "لله ما يعطي وما يهاتي". أي: ما يأخذ.
هيت: هَيْتَ لك، أي: هَلُمَّ لك.
هَيْتَ: من كلام أهل مصر، قال رجلٌ لعليًّ عليه السلام:
أن العراق وأهـلـهُ		عنق إليك فهمت هَيْتا
وهِيت: موضعٌ بشاطىء الفرات، قال:
والحوتُ في هِيتَ رداها هِيتُ
أراد: حيث التقم الحوت يونس عليه السلام، وقاله الشاعر على غير علمٍ بالموضع الذي التقم فيه يونس أن كان أراد هذا المعنى.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **التاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ه و ت**، **ت و ه**، **ت ي ه**، **ه ت ي**، **ه ي ت** kullanımdadır. **هوت**: sövmede şöyle denir: “Allah onun üzerine bir **هَوْتَةً** ve bir **موتةً** döksün.”

**توه**: **تيه**: **التَّيْهُ** ve **التَّوْهُ**, iki lehçedir. Denir: **تاه يَتِيهُ تَيْهاً**; ve **تاه يتوه توهاً**; ve **التِّيهُ**, **التّوه**’dan daha geneldir.

Ve denir: **تَوَّهْتُه** ve **تَيَّهتُه**; ve **الواو** daha geneldir.

Ve (denir): bir yer **تِيهً** ve **تَيْهاء**; ve bir çöl **أتاوِيهُ**; sanki o, topluluğun topluluğu gibidir. Dedi ki:
**تيهٍ أتاويهَ على السقاطِ**

Ve bir yer **مَتيهةٌ** ve **مُتيهةٌ**, sanki o **مفعلة** (kalıbı) gibidir: onda doğru yol bulunmaz. Dedi ki:
**مشتبهٍ مُتِيهةٍ تَيْهاؤهُ**

**هتى**: **المُهاتاهُ**, senin “**هات**” sözünden (gelir); denir: onun türetimi **هاتَي يُهاتِي**’dendir; **الهاء** onda asıldır. Ve denir: bilakis **الهاء**, **آتى يؤاتي**’den **الألف**’in kesilmesi yerindedir; fakat Araplar onun fiilinden her şeyi öldürdüler (kullanımdan düşürdüler), ancak emirde **هاتِ** hariç. Ve şiirde onun sözü gelmiştir: “لله ما يعطي وما يهاتي”. Yani: “ne alır”.

**هيت**: “**هَيْتَ** لك”, yani: “senin için gel”.

**هَيْتَ**: Mısır ehlinin sözündendir. Bir adam Ali’ye—ona selâm olsun—dedi ki:
أن العراق وأهـلـهُ		عنق إليك فهمت هَيْتا

Ve **هِيت**: Fırat kıyısında bir yerdir. Dedi ki:
والحوتُ في هِيتَ رداها هِيتُ

Muradı: balığın Yunus’a—ona selâm olsun—yuttuğu yer. Ve şair onu, Yunus’un yutulduğu yer hakkında bilgi olmaksızın söylemiştir; eğer bu manayı murad ettiyse.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَيَّتَ به وهَوَّتَ به، أي صاح به ودعاه. وقولهم: هَيْتَ لك، أي هلمَّ لك. قال الشاعر في علي بن أبي طالب رضي الله عنه:
أبْلِغْ أميرَ المؤمِـنـينَ أخا العراقِ إذا أتيْنا
إنَّ العراقَ وأهـلـهُ		سلمٌ إليك فَهَيْتَ هَيْتـا
أي هلمَّ وتعال. يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث إلا أن العدد فيما بعده. تقول: هَيْتَ لكما، وهَيْتَ لكُنَّ. والهَوْتَةُ بالفتح: المنخفضُ في الأرض. وكذلك الهُوتَة بالضم. وتقول: هاتِ يا رجل بكسر التاء، أي أعطني، وللاثنين: هاتِيا مثل آتِيا، وللجمع: هاتوا، وللمرأة: هاتي بالياء، وللمرأتين: هاتِيا، وللنساء: هاتينَ: مثل عاطينَ. وتقول: هاتِ لا هاتَيْتَ، وهاتِ إن كانت بك مُهاتاةٌ. وما أُهاتيكَ، كما تقول ما أُعاطيكَ. ولا يقال منه هاتَيْتُ، ولا يُنهى بها.

##### Türkçe

**هَيَّتَ** onunla ve **هَوَّتَ** onunla; yani ona bağırdı ve onu çağırdı. Onların sözü: **هَيْتَ لك**; yani senin için gel. Şair, Ali b. Ebî Tâlib hakkında (Allah ondan razı olsun) dedi:
أبْلِغْ أميرَ المؤمِـنـينَ أخا العراقِ إذا أتيْنا
إنَّ العراقَ وأهـلـهُ		سلمٌ إليك فَهَيْتَ هَيْتـا
Yani: gel ve yaklaş. Onda tekil, çoğul ve müennes eşit olur; ancak sayı ondan sonrakindedir. Dersin ki: **هَيْتَ لكما** ve **هَيْتَ لكُنَّ**. **الهَوْتَةُ** (fetha ile): yerdeki alçak (çukur) yer. Bunun gibi **الهُوتَة** (damme ile) de. Ve dersin ki: **هاتِ** ey adam, **التاء**’nın kesriyle; yani bana ver; iki kişi için: **هاتِيا** tıpkı **آتِيا** gibi; cemaat için: **هاتوا**; kadın için: **هاتي** yâ ile; iki kadın için: **هاتِيا**; kadınlar için: **هاتينَ**; tıpkı **عاطينَ** gibi. Ve dersin ki: **هاتِ**; **لا هاتَيْتَ** (demezsin); ve **هاتِ** eğer sende **مُهاتاةٌ** varsa. Ve **ما أُهاتيكَ** (dersin); tıpkı **ما أُعاطيكَ** dediğin gibi. Ondan **هاتَيْتُ** denilmez; ve onunla nehiy yapılmaz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والتاء
هيت ، هوت ، وهْت ، هتى ، تاه .
وهت : الوَهْتة : الهبْطة من الأرض ، وجمعُها وَهْت . وقد وهتَه يَهته وَهْتاً ، إذا ضَغَطه فهو مَوْهوتٌ .
أبو عبيد عن الأموي : المُوهِت : اللّحم المُنْتِن ، وقد أَيهت إيهاتاً .
هيت : قال الله جلّ وعزّ مخبراً عن زَليخا صاحبة يوسف أنها لمّا راودَت يوسف عن نفسه : قالت له : ( هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
قال الفراء بإسنادٍ له عن ابن مسعود أنه قال : أقرأني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( هَيْتَ لَكَ ( . قال الفراء : ويقال إنها لغةٌ لأهلِ حَوْران سَقَطَتْ إلى مكة فتكلّموا بها . قال : وأهل المدينة يقرءون : هِيتَ لكَ ، يكسرون الهاء ولا يهمِزون . قال : وذكر عن علي وابن عباس أنهما قرآ : ( هئت لك ، يُرادُ به في المعنى : تهيَّأتُ لك ، وأنشد الفراء :
أبلغ أميرَ المؤمني
نَ أخَا العِراق إذا أَتَيْتَا
أن العِراقَ وأهلَه
عُنُقٌ إليكَ فَهْيَتَ هَيْتا
ومعناه : هلُمَّ هلُمَّ
وقال الفراء في ( المصادر ) : من قرأ : هَيْتَ لك فمعناه : هَلُمّ لك .
قال : ولا مَصدَر لهَيْت ، ولا يُصرَف .
وقال الأخفش : ( هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) مفتوحة ، معناها : هلُمّ لك . قال : وَكَسَرَ بعضهم التاء ، وهي لغة ، فقال : ( ( ) هَيْتِ لك ورفَع بعضٌ التاء فقال : هَيْتُ لك وكَسَر بعضٌ الهاء وفَتَح التاء فقال : هِيتَ لك ، كلّ ذلك بمعنى واحد .
وأخبرني المنذريّ ، عن ابن اليزيديّ ، عن أبي زيد ، قال ) هَيْتَ لَكَ ( ، بالعبرانية هَيْتَا لَجْ أي تَعَالَهْ ، أَعرَبَه القرآن .
وقال الليث : هِيت ؛ موضعٌ على شاطىء الفُرات . وقال رؤبة :
والحوتُ في هِيتَ رَذَاها هِيتُ
قلتُ : الرواية في قول رؤبة :
وصاحب الحوت وأينَ الحُوتُ ؟
في ظلمات تَحتهنّ هِيتُ
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ في قوله : تَحتَهنَّ هِيتُ ، أي هوّةٌ من الأرض .
قال : ويقال للمَهْواة : هوّتَةٌ وهُوَّةٌ وهوْتَةٌ ، وجمع الهُوتة هُوت .
وقال ابن السكيت : سُمّيَت هِيتُ هِيتَ لأنّها في هُوّة من الأرض انقلَبَتْ الواو ياءً لانكسار ما قبلها .
وروي عن عثمان أنه قال : وَدِدْت أنّ ما بيننا وبين العَدُوِّ هَوْتَةً لا يُدرَك قَعْرُها إلى يوم القيامة .
وقال ابن الأعرابيّ : قيل لأمّ هشام البَلَوِيّة : أين مَنزلك ؟ فقالت : بهَاتا الهَوْتَةِ .
قيل : وما الهَوْتَةُ ؟ قالت : بهاتَا الوَكْرَة .
قيل : وما الوَكْرة ؟ قالت : بهاتَا الصُّدَاد . قيل : وما الصُّدَاد ؟ قالت : بِهاتَا المَوْرِدة .
قال ابن الأعرابيّ : وهذا كله الطريق المنحدِر إلى الماء .
وقال الليث : يقال في الشَّتْم : صَبّ الله عليك هَوْتَةً ومَوْتَةً .
هوت وهيت : في الحديث أنّه لما نزَلَتْ : ( الْمُعَذَّبِينَ وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الاَقْرَبِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 214 ) باتَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُفخِّذ عَشِيرتَه فقال المشركون : لقد بات يُهوِّت .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّهيِيتُ : الصوتُ بالناس ، وهو فيما قال أبو زيد : أن يقول له : يا هِيَاه ، وأنشد أبو زيد :
قد رابَني أن الكَرِيَّ أَسْكَتَا
لو كان مَعْنِيَّا بنا لَهيّتَا
وقال غيره : يقال : هَيَّتَ بالقَوْم تَهْيِيتاً ، وهَوَّت بهم تَهوِيتاً ، إذا ناداهم ، وهَيَّت النَّذيرُ . والأصل فيه حكايةُ الصَّوت ، كأنهم حَكَوْا في هَوَّت : هَوْتَ هَوْتَ ، وفي هَيَّتَ : هَيْتَ هَيْتَ .
والعَرَب تقول للكَلْب إذا أُغْرى بالصَّيْد : هَيْتاه هَيْتاه .
وقال الراجز يَذكر ذِئْباً :
جاء يُدِلُّ كَرِشاءِ الغَرْبِ
وقلتُ : هَيْتاهُ فتَاه كَلْبِي
هتى : قال الليث : المُهاتاة من قولك : هاتَ ، يقال : اشتقاقُه من هاتَى يُهاتِي ، الهاء فيها أصليَّة .
ويقال : بل الهاء مُبدَلة من الألف المقطوعة في آتَى يُؤاتِي ، ولكن العَرَب أماتت كلّ شيء مِن فِعْلِها غير الأمرِ بهاتِ .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : إذا أَمرتَ رجلاً أن يعطيك شيئاً قلت له : هاتِ يا رجلُ ، وللاثنين : هاتِيَا ، وللجميع : هاتُوا ، وللمرأة : هاتِي ، فزِدتَ ياءً تكون فَرْقاً بين الأنثى والذَّكَر ، ولجماعة النساء : هاتِينَ ، ويقال : هاتَى يُهاتِي مُهاتاةً . وقال ابن السكيت نحوه . وراد فقال : يقال : هاتِ لا هَاتيْتَ وهاتِ إن كانت بك مُهاتاة .
قال : وتقول : أنتَ أخذتَه فهاتِه . وللاثنين : أنتما أخذْتُماه فهاتِياه ، وللجماعة : أنتمْ أخذتُمُوه فهاتُوه ، وللمرأة : أنتِ أخذتِيه فهاتِيه ، وللجماعة : أنتنّ أخذْتُنَّه فهاتِينَه .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : هاتاه ، إذا ناوَلَه شيئاً ، وتاهاهُ ، إذا فاخَره .
وقال المفصَّل : هاتِ وهاتِيَا وهاتوا ، أي قَرِّبوا .
وقال الله جلّ وعزّ : ( قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ (
 ( البَقَرَة : 111 ) أي قرِّبوا .
قال : ومن العرب من يقول : هاتِ : أي أعطِ .
توه تيه : قال أبو زيد : قال لي رجلٌ من بني كلاب : أَلْقَيْتَني في التُّوهِ ، يريد في التِّيه .
ويقال : ما أَتْيَه فُلاناً .
وقال الليث : يقال تاهَ يَتِيهُ تُوهاً وتَيهاً ، والتِّيه أعمُّها .
ويقال : توَّهْتُه وتيَّهْتُه ، والواو أعمّ .
قال : والتَّيْهاء : الأرضُ التي لا يُهتدى فيها ، يقال : أرض تِيهٌ وتَيْهاء ، وأرض مَتْيَهةٌ وأنشد :
مُشْتَبِهٍ مُتَيِّهٍ تَيْهاؤُهُ
وقال غيره : تَيْهان وتَيَّهانٌ ، إذا كان جَسُوراً يَرْكب رأسَه في الأمور ، وناقة تَيْهانة ، وأنشد :
يَقدُمُها تَيْهَانَةٌ جَسورُ
لا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ
شمر عن ابن شميل التَّيْهاء : المَضِلَّة الواسعة بين الأرَضِين ، التي لا أعلام فيها ، ولا جبال ولا آكام .
وقال شمر : يقال : أَرضٌ تيْهاء وتِيهٌ ومِتْيَهةٌ ، أي يَتِيهُ فيها الإنسان .
وقال العجاج :
تِيهِ أَتاوِيه على السُّقّاطِ
ويقال : مكانٌ مِتْيَهٌ : الذي يُتَيِّه الإنسانَ ، قال رؤبة :
يَنوِي اشتقاقاً في الضَّلالِ المِتْيَهِ
أبو عبيد ، عن أبي زيد : طاحَ يطِيح طَيْحاً ، وتاهَ يَتِيه تَيْهاً وتَيَهاناً ، وما أطوَحَه وأتْوَهَه ، وأَطْيَحه وأَتْيَهَه ، وقد طوّح نفسَه وتوَّهَها .
وقال ابن الفَرَج : سمعتُ عَرّاماً يقول : تاهَ بَصرُ الرجل وتاف ، إذا نَظَر إلى الشيء في دَوامٍ ، وأنشد :
فَمَا أَنْسَ من أشْياء لا أَنسَ نَظْرتي
بمكة إني تائِفُ النَّظراتِ
وتافَ عني بَصرُك وتاهَ ، إذا تَخطَّى .
هتأ : أبو عبيد عن الأحمر : هَتِىءٌ من الليل وهتَاءٌ وهزِيعٌ ، واحد .
أبو عبيد : تَهتَّأ الثوبُ وتَهمّأ ووتَفَسّأ إذا انقطع وبَلِي ، حكاه عن الكسائيّ .
ابن السكّيت : ذَهبَ هِتْءٌ من الليل ، وما بقي إلاّ هِتْءٌ ، وما بقيَ من غنمهم إلا هِتْءٌ ، وهو أقلُّ من الذاهبة .
ورَوَى سَلَمة عن الفراء : فيها هتَأٌ شديد وهُتُوءٌ ، يريد شَقٌّ وخَرْق .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الهَتِىءُ والأَهتَاءُ ؛ ساعاتُ اللَّيل .
قال : والأتْهَاءُ : الصَّحارِي البعيدة .
وقال أبو الهيثم : يقال : جاء بعد هَدْأة من اللَّيل وهثْأَة .
وقال اللّحياني : جاء بعد هَتىءِ على فَعيلٍ من اللّيل ، وهتْءٍ على فَعْل ، وهتْي بلا همْز ، وهَتَاءٍ وهَيْتَاء ممدودان .
أأُهْمِلت الهاء مع الظاء

##### Türkçe

هâ ve tâ babı
**هيت** , **هوت** , **وهْت** , **هتى** , **تاه** .

**وهت** : **الوَهْتة** : yerden olan iniş; çoğulu **وَهْت**’tir. “Onu bastırdı” demektir: **وهتَه يَهته وَهْتاً**; onu sıkıştırdığı zaman; o da **مَوْهوتٌ**’tur.

Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **المُوهِت**: kokmuş et; ve **أَيهت إيهاتاً** (da) olmuştur.

**هيت** : Allah جلّ وعزّ, Yûsuf’un hanımı Züleyhâ’dan haber vererek, Yûsuf’u kendisine çağırdığında ona dediğini (şöyle) söyledi: **( هَيْتَ لَكَ )** (**يُوسُف : 23**).

Ferrâ, kendisine ait bir isnadla İbn Mes‘ûd’dan: “Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) bana **( هَيْتَ لَكَ )** okuttu” dedi. Ferrâ dedi ki: Bunun, Havrân ehlinin bir dili olduğu, Mekke’ye düşüp onların da onunla konuştukları söylenir. Dedi ki: Medine ehli **هِيتَ لكَ** okur; **الهاء**’yı kesrelerler ve hemzelemezler. Dedi ki: Ali ve İbn Abbâs’tan, onların **( هئت لك )** okudukları nakledildi; bununla manada murad: “Senin için hazırlandım”dır. Ferrâ şu beyti şâhid getirdi:

أبلغ أميرَ المؤمني
نَ أخَا العِراق إذا أَتَيْتَا
أن العِراقَ وأهلَه
عُنُقٌ إليكَ فَهْيَتَ هَيْتا

Manası: “Gel, gel.”

Ferrâ **( المصادر )**’da dedi ki: Kim **هَيْتَ لك** okursa manası: “Senin için gel”dir. Dedi ki: **هيت**’in masdarı yoktur ve sarf olunmaz.

Ahfeş dedi ki: **( هَيْتَ لَكَ )** (**يُوسُف : 23**) fethalıdır; manası: “Senin için gel”dir. Dedi ki: Bazıları **التاء**’yı kesreledi; bu bir dildir; şöyle dedi: **هَيْتِ لك**. Bazıları **التاء**’yı ref‘ etti; şöyle dedi: **هَيْتُ لك**. Bazıları **الهاء**’yı kesreleyip **التاء**’yı fetha etti; şöyle dedi: **هِيتَ لك**. Bunların hepsi tek bir mana üzeredir.

Bana Münzirî haber verdi; İbnü’l-Yezîdî’den; Ebû Zeyd’den; dedi ki: **( هَيْتَ لَكَ )**; İbrânîce **هَيْتَا لَجْ** yani “gel”; Kur’ân onu Arapçalaştırdı.

Leys dedi ki: **هِيت**; Fırat kıyısında bir yerdir. Rü’be dedi ki:

والحوتُ في هِيتَ رَذَاها هِيتُ

Dedim ki: Rü’be’nin sözünde rivayet şöyledir:

وصاحب الحوت وأينَ الحُوتُ ؟
في ظلمات تَحتهنّ هِيتُ

Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, “**تَحتَهنَّ هِيتُ**” sözünde dedi ki: yani yerden bir çukur.

Dedi ki: **المَهْواة** için **هوّتَةٌ** ve **هُوَّةٌ** ve **هوْتَةٌ** denir; **الهُوتة**’nin çoğulu **هُوت**’tur.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **هِيتُ**’e **هِيتَ** denilmiştir; çünkü o yerden bir çukur içindedir; kendinden öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **ياء**’ya dönmüştür.

Osman’dan rivayet olundu ki dedi: “Bizimle düşman arasında, kıyamet gününe kadar dibi erişilmez bir **هَوْتَةً** olmasını isterdim.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Ümmü Hişâm el-Beleviyye’ye: “Evin nerede?” denildi; o da: “**بهَاتا الهَوْتَةِ**” dedi.
Denildi: “**الهَوْتَةُ** nedir?” Dedi: “**بهاتَا الوَكْرَة**.”
Denildi: “**الوَكْرة** nedir?” Dedi: “**بهاتَا الصُّدَاد**.” Denildi: “**الصُّدَاد** nedir?” Dedi: “**بِهاتَا المَوْرِدة**.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bu, suya inen yokuş yolun tamamıdır.

Leys dedi ki: Sövgüde şöyle denir: “Allah üzerine bir **هَوْتَةً** ve bir **مَوْتَةً** döksün.”

**هوت** ve **هيت** : Hadiste: **( الْمُعَذَّبِينَ وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الاَقْرَبِينَ )** (**الشُّعَرَاء : 214**) inince, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) aşiretini uyarıp durdu; müşrikler de: “Gerçekten geceyi **يُهوِّت** ederek geçirdi” dediler.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّهيِيتُ**: insanlara seslenmektir; Ebû Zeyd’in dediğine göre bu, ona “**يا هِيَاه**” demendir. Ebû Zeyd şu beyti okudu:

قد رابَني أن الكَرِيَّ أَسْكَتَا
لو كان مَعْنِيَّا بنا لَهيّتَا

Başkası dedi ki: Kavme seslendiği zaman “**هَيَّتَ بالقَوْم تَهْيِيتاً**” ve “**هَوَّت بهم تَهوِيتاً**” denir; ve “**هَيَّت النَّذيرُ**”. Bunun aslı, sesin taklididir; sanki **هَوَّت**’te “**هَوْتَ هَوْتَ**”ı, **هَيَّتَ**’te “**هَيْتَ هَيْتَ**”ı taklit etmişlerdir.

Araplar, av için kışkırtıldığı zaman köpeğe: **هَيْتاه هَيْتاه** derler.

Recez söyleyen, bir kurdu anarak dedi ki:

جاء يُدِلُّ كَرِشاءِ الغَرْبِ
وقلتُ : هَيْتاهُ فتَاه كَلْبِي

**هتى** : Leys dedi ki: **المُهاتاة** senin “**هاتَ**” sözündendir; “**هاتَى يُهاتِي**”den türemiştir denir; onda **الهاء** aslîdir.

Ve denir ki: Bilakis **الهاء**, **آتَى يُؤاتِي**’deki kesik **الألف**’ten bedeldir; fakat Araplar, onun fiilinden, **هاتِ** emri dışında her şeyi öldürmüşlerdir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: Bir adama sana bir şey vermesini emrettiğinde ona “**هاتِ** يا رجلُ” dersin; iki kişiye: **هاتِيَا**; hepsine: **هاتُوا**; kadına: **هاتِي**; böylece dişiyi erkekten ayıran bir **ياء** artırmış olursun; kadınlar topluluğuna: **هاتِينَ**. Ve “**هاتَى يُهاتِي مُهاتاةً**” denir. İbnü’s-Sikkît de bunun benzerini söyledi. Ve Râd dedi ki: “**هاتِ** denir, **هَاتيْتَ** denmez; ve sende **مُهاتاة** varsa **هاتِ** (denir).”

Dedi ki: “Sen onu aldın; öyleyse onu getir: **هاتِه**.” İki kişiye: “Siz ikiniz onu aldınız; öyleyse ikiniz onu getirin: **هاتِياه**.” Topluluğa: “Siz onu aldınız; öyleyse onu getirin: **هاتُوه**.” Kadına: “Sen onu aldın; öyleyse onu getir: **هاتِيه**.” Kadınlar topluluğuna: “Siz onu aldınız; öyleyse onu getirin: **هاتِينَه**.”

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **هاتاه**: ona bir şey uzattığı zaman; **تاهاهُ**: onunla övündüğü zaman.

Mufassal dedi ki: **هاتِ** ve **هاتِيَا** ve **هاتوا**; yani “yaklaştırın.”

Allah جلّ وعزّ dedi ki: **( قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ ( ( البَقَرَة : 111 )** yani “yaklaştırın.”

Dedi ki: Araplardan kimi “**هاتِ**” der; yani “ver.”

**توه تيه** : Ebû Zeyd dedi ki: Benî Kilâb’dan bir adam bana dedi ki: “Beni **التُّوهِ** içine attın”; **التِّيه**’i kastediyor.

Ve denir ki: “Falanca ne kadar **أَتْيَه**!”

Leys dedi ki: “**تاهَ يَتِيهُ تُوهاً وتَيهاً**” denir; **التِّيه** bunların en umumîsidir.

Ve denir ki: “Onu **توَّهْتُه** ve **تيَّهْتُه**”; **الواو** daha umumîdir.

Dedi ki: **التَّيْهاء**: içinde yol bulunmayan yerdir; “**أرض تِيهٌ** ve **تَيْهاء**” denir; ve “**أرض مَتْيَهةٌ**”. Şu beyit okunur:

مُشْتَبِهٍ مُتَيِّهٍ تَيْهاؤُهُ

Başkası dedi ki: **تَيْهان** ve **تَيَّهانٌ**; işlerde gözü kara olup başını sürüp gittiği zaman. Ve **ناقة تَيْهانة**. Şu beyit okunur:

يَقدُمُها تَيْهَانَةٌ جَسورُ
لا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ

Şemr, İbn Şümeyl’den: **التَّيْهاء**: iki arazi arasında, işaretleri olmayan, ne dağ ne tepe bulunan geniş şaşkınlık yeridir.

Şemr dedi ki: “**أَرضٌ تيْهاء** ve **تِيهٌ** ve **مِتْيَهةٌ**” denir; yani insan orada şaşırır.

A‘câc dedi ki:

تِيهِ أَتاوِيه على السُّقّاطِ

Ve denir ki: **مكانٌ مِتْيَهٌ**: insanı şaşırtan yer. Rü’be dedi ki:

يَنوِي اشتقاقاً في الضَّلالِ المِتْيَهِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**طاحَ يطِيح طَيْحاً**” ve “**تاهَ يَتِيه تَيْهاً وتَيَهاناً**”; ve “onu ne kadar şaşırttı: **ما أطوَحَه وأتْوَهَه**”; ve “**أَطْيَحه وأَتْيَهَه**”; ve gerçekten o, kendini **طوّح** etti ve onu **توَّهَ** etti.

İbnü’l-Ferec dedi ki: Arrâm’ı şöyle derken işittim: Adamın gözü **تاهَ** etti ve **تاف** etti; bir şeye sürekli baktığı zaman. Şu beyit okunur:

فَمَا أَنْسَ من أشْياء لا أَنسَ نَظْرتي
بمكة إني تائِفُ النَّظراتِ

Ve “gözün benden **تافَ** etti ve **تاهَ** etti”; aştığı zaman.

**هتأ** : Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Geceden **هَتِىءٌ** ve **هتَاءٌ** ve **هزِيعٌ**; bir (şey)dir.

Ebû Ubeyd: Elbise **تَهتَّأ** oldu ve **تَهمّأ** oldu ve **وتَفَسّأ** oldu; koptuğu ve eskidiği zaman; bunu Kisâî’den nakletti.

İbnü’s-Sikkît: Geceden bir **هِتْءٌ** gitti; ve ancak bir **هِتْءٌ** kaldı; ve koyunlarından ancak bir **هِتْءٌ** kaldı; o, gidenin daha azıdır.

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: “Onda şiddetli bir **هتَأٌ** ve **هُتُوءٌ** vardır”; yani yarık ve delik kastediyor.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهَتِىءُ** ve **الأَهتَاءُ**; gecenin saatleridir.

Dedi ki: **الأتْهَاءُ**: uzak çöllerdir.

Ebû’l-Heysem dedi ki: “Geceden bir **هَدْأة** ve bir **هثْأَة**’den sonra geldi” denir.

Lihyânî dedi ki: “Geceden **هَتىءِ** (fa‘îl vezninde) sonra geldi”; ve hemzesiz **هتْءٍ** (fa‘l vezninde); ve hemzesiz **هتْي**; ve ikisi de medli olan **هَتَاءٍ** ve **هَيْتَاء**.

**أأُهْمِلت الهاء مع الظاء**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** و**الياء** وما يثلثهما)

(**هيأ**) **الهاء** ve**الياء** ve**الألف**; **هاؤ**’su زائد olan bir kelimedir; gelir. Denir: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ **هَيَا** ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve**الياء** ve**الباء**; yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ **هَيوبٌ**"، bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalıp girmekten korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Ama onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdığı zaman, çobanın koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ**; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve**الياء** ve**التاء**; çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve**الياء** ve**الجيم** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ النّاقَة** deveyi; derken harekete geçti. Ve deveye, yurduna meyletmesine: **مِهياج** denir.
Diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; sarardığı zaman, kuruması için. Ve **أرضٌ هائجة**: otları kurumuştur. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini **هائجاً** buldum; solmuş. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve**الياء** ve**الدال**. Asıl, ondan hareket ettirme ve sarsma ve bunun geri kalanı kıyaslanır; kıyası bilinmeyen şeyler hariç.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**; onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni sıkıntıya soktu([7]) ve beni sarsıp yerimden etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu sarsar. Ve **هِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Ama Resûlullah’ın mescidi zikrinde hadiste: "**هِدْهُ**" yani onu ıslah et; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: ıssızlık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Ama kıyası müşkil olan—ve bizce ilmi silinip gitmiş sözden olan—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunun hakkında en çok söylenen: işin nedir, halin nedir? Ve şu beyti delil getirdiler:
يا **هَيْدَِ مالَكَ** من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve**الياء** ve**السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve**الياء** ve**الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve**الياء** ve**الضاد**; bir tek kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: cebirden sonra onu kırdı. Ve aynı şekilde **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriye döndürüldü. Ebû Bekir hadîsinde: "إنَّ هذا **يَهِيضُكَ**([12])".

(**هيط**) **الهاء** ve**الياء** ve**الطاء** iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın rivayet ettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındakini düzeltmek için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve**الياء** ve**العين** bir tek kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülüp korkulan sestir. Denir: **رجلٌ هاعٌ** ve **هائِع**. Hadiste: "كلما سمعَ **هَيْعَةً** طار إليها". Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
yani korkaklaşır.
Ve babın aslı yayılma ve salıverilme olabilir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve **أرض هَيْعة**: geniş, yayvan. **متهيِّع**: şaşkın, ürkek. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve**الياء** ve**الغين**; bolluk ve hayat nimetine delalet eden bir kelimedir. Denir ki **الأهْيَغَ**: hayatın en bolluğu. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yeme ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve**الياء** ve**الفاء**; sahih bir asıldır; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eder, sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın öncesinde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve **رجلٌ مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı; beli incelene **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve **فَرَسٌ هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve**الياء** ve**القاف** bir tek kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun inceye **هَيْقٌ** denir, benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve**الياء** ve**اللام**; bir tek kelimedir; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden iterek sevk etmeye delalet eder. Ve **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve ondan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve**الياء** ve**الميم**; şiddetli susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzlukları sırasında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır, kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمانَ** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, [على] kasıtsız gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve**الياء** ve**النون**: **الهَيْن**; kolay iş; o **الواو**’dandır; ve geçti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هيت: قريب من هلم، وقرئ: ﴿هيت لك﴾ (وبها قرأ ابن كثير. الإتحاف ص 263) : أي: تهيأت لك، ويقال: هيت به وتهيت: إذا قالت: هيت لك. قال الله تعالى: ﴿وقالت هيت لك﴾ [يوسف/23].

##### Türkçe

- **هيت**: **هلم**’e yakın; ve şu şekilde okunmuştur: ﴿**هيت لك**﴾ (ve bununla İbn Kesîr okumuştur. el-İtḥâf s. 263): yani: senin için hazırlandım; ve denir ki: **هيت به** ve **تهيت**: eğer “**هيت لك**” dediğinde. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وقالت هيت لك**﴾ [Yûsuf/23].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي ت
هيت لك بمعنى هلمّ لك‏.‏
وهيّت به‏:‏ صاح به‏.‏
ورجل هيّاتٌ‏.‏
قال‏:‏ يحدو بها كلّ فتًى هيّات

##### Türkçe

ه ي ت
**هيت لك** “senin için gel” mânâsındadır.
**وهيّت به**: ona bağırdı.
Ve **رجل هيّاتٌ**.
Dedi ki:
Onunla her **فتًى هيّات** sürer.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هَيْتَ: تَعَجُّبٌ؛ تقول العرب: هَيْتَ للحِلْم وهَيْتَ لك وهِيتَ لكَ أَي أَقْبِلْ. وقال الله، عز وجل، حكاية عن زَلِيخا أَنها قالت، لما راوَدَت يوسفَ،عليه السلام، عن نَفْسه: وقالت هِيتَ لكَ أَي هَلُمَّ وقد قيل: هَيْتُ لَكَ، وهَيْتِ، بضم التاء وكسرها؛ قال الزجاج: وأَكثرها هَيْتَ لك، بفتح الهاء والتاء؛ قال: ورُوِيَتْ عن عليّ، عليه السلام: هِيتُ لكَ، قال: ورُوِيَتْ عن ابن عباس، رضي الله عنهما: هِئْتُ لَكَ، بالهمز وكسر الهاء، من الهَيئة، كأَنها قالت: تَهَيَّأْتُ لك قال: فأَما الفتح من هَيْتَ فلأَنها بمنزلة الأَصوات، ليس لها فِعْل يَتَصَرَّفُ منها، وفتحت التاء لسكونها وسكون الياء، واخْتِير الفتح لأَني قبلها ياء، كما فَعَلُوا في أَيْنَ، ومَن كسر التاء فلأَن أَصل التقاء الساكنين حركة الكسر، ومَن قال هَيْتُ، ضمَّها لأَنها في معنى الغايات، كأَنها قالت: دُعائي لكَ؛ فلما حذفت الإِضافة، وتضمنت هَيْتُ معناها، بنيت على الضم كما بنيت حيث؛ وقراءةُ عليّ، عليه السلام: هِيتُ لك، بمنزلة هَيْتُ لك، والحجة فيهما واحدة. الفراء في هَيْتَ لك: يقال إِنها لغة، لأَهل حَوْرانَ، سَقَطَتْ إِلى مكة فتكلموا بها، قال: وأَهلُ المدينة يقرؤُون هِيتَ لكَ، يكسرون الهاء ولا يهمزون؛ قال: وذُكِرَ عن عليّ وابن عباس، رضي الله عنهما، أَنهما قرآ: هِئْتُ لك، يراد به في المعنى: تَهَيَّأْتُ لك، وأَنشد الفراء في القراءة الأُولى لشاعر في أَمير المؤمنين علي بن أَبي طالب،عليه السلام: أَبْلِغْ أَميرَ المُؤمِنِيـ
ـنَ، أَخا العراقِ إِذا أَتَيْتا:
إِنَّ العِراقَ وأَهْلَهُ
سِلْمٌ إِليكَ، فهَيْتَ، هَيْتا
ومعناه: هَلُمَّ، هَلُمَّ وهَلُمَّ وتَعالَ، يستوي فيه الواحدُ والجمع والمؤَنث والمذكر إِلاّ أَن العدد فيما بعده، تقول: هَيْتَ لكما، وهَيْتَ لكنَّ. قال ابن بري: وُجِدَ الشعرُ بخط الجوهري إِن العراق، بكسر إِنَّ، ويروى بفتحها؛ ويروى: عُنُقٌ إِليك، بمعنى مائلون إِليك؛ قال: وذكر ابن جني أَن هَيْتَ في البيت بمعنى أَسْرِعْ، قال: وفيه أَربع لغات: هَيْتَ، بفتح الهاء والتاء، وهِيتَ، بكسر الهاء وفتح التاء، وهَيْتُ بفتح الهاء َ وضم التاء، وهِيتُ بكسر الهاء وضم التاء. الفراء في المصادر: مَن قرأَ هَيْتَ لكَ: هَلُمَّ لكَ، قال: ولا مصدر لِهَيْتَ، ولا يُصَرَّفُ. الأَخفش: هَيْتَ لكَ، مفتوحة، معناها: هَلُمَّ لكَ؛ قال: وكَسَرَ بعضُهم التاء، وهي لغة، فقال: هَيْتِ لك، ورفع بعضٌ التاء، فقال: هَيْتُ لك، وكسر بعضهم الهاء وفتح التاء، فقال: هِيتَ لك، كلُّ ذلك بمعنى واحد. وروى الأَزهري عن أَبي زيد، قال: هَيْتَ لكَ، بالعِبرانية هَيْتالَجْ أَي تعالَ؛ أَعربه القرآن.
وهَيَّتَ بالرجل، وهَوَّتَ به: صَوَّتَ به وصاح، ودعاه، فقال له: هَيْتَ هَيْتَ؛ قال:
قد رابَني أَنَّ الكَرِيَّ أَسْكَتا،
لو كان مَعْنِيّاً بها لَهَيَّتَا
وقال آخر:
تَرْمِي الأَماعِيزَ بمُجْمَراتِ،
وأَرْجُلٍ رُوحٍ مُجَنَّباتِ،
يَحْدُو بها كلُّ فَتًى هَيَّاتِ
وفي الحديث أَنه لما نزل قوله تعالى: وأَنْذِرْ عشيرتَكَ الأَقرَبينَ؛ باتَ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، يُفَخِّذُ عَشيرتَه، فقال المشركون: لقد باتَ يُهَوِّتُ أَي يُنادي عَشيرتَه.
والتَهْييتُ: الصوتُ بالناس، وهو فيما قال أَبو زيد: أَن يقول يا هَياه. ويقال: هَيَّتَ بالقوم تَهْييتاً، وهَوَّتَ بهم تَهْويتاً إِذا ناداهم؛ وهَيَّتَ النذيرُ، والأَصلُ فيه حكايةُ الصوت، كأَنهم حَكَوْا في هَوَّتَ: هَوْتَ هَوْتَ، وفي هَيَّتَ: هَيْتَ هَيْتَ. يقال: هَوَّتَ بهم، وهَيَّتَ بهم إِذا ناداهم، والأَصل فيه حكاية الصوت؛ وقيل هو أَن يقول: ياهْ ياهْ، وهو نداءُ الراعي لصاحبه من بعيد.
ويَهْيَهْتُ بالإِبل إِذا قلتَ لها: ياهْ ياهْ. والعربُ تقول للكلب إِذا أَغْرَوْه بالصيد: هَيْتاهْ هَيْتاهْ؛ قال الراجز يذكر الذئب: جاءَ يُدِلُّ كَرشاءِ الغَرْبِ،
وقُلْتُ: هَيْتاهُ، فَتاه كَلْبي
ابن الأَعرابي: يقال للمَهْواة هَوْتة وهُوَّة وهُوتَةٌ؛ وجمع الهُوتةِ: هُوتٌ. ويقال: هاتِ يا رجل، بكسر التاء، أَي أَعطني، وللإثنين: هاتِيا، مثل آلآتِيا، وللجمع: هاتُوا،وللمرأَة: هاتي، بالياء، وللمرأَتين: هاتِيا، وللنساء: هاتِينَ، مثل عاطِينَ. وتقول: هات لا هاتَيْتَ، وهاتِ إِن كانت بك مُهاتاةٌ، وما أُهاتِيك كما تقول: ما أُعاطِيكَ، ولا يقال منه: هاتَيْتُ، ولا يُنْهى بها. قال الخليل: أَصل هاتِ مِن آتَى يُؤَاتِي، فقلبت الأَلف هاء.
والهِيتُ: الهُوةُ القَعِرةُ من الأَرض.
وهِيتُ، بالكسر: بلد على شاطئ الفُرات، أَصلها من الهُوَّة؛ قال: طِرْ بجنَاحَيْكَ، فقد دُهِيتا،
حَرَّانَ حَرَّانَ، فهِيتاً هِيتا
وقيل: معناه اذْهَبْ في الأَرض. قال أَبو علي: ياء هِيتَ، التي هي أَرضٌ، واوٌ، وقد ذكرت. التهذيب: هِيتٌ موضع على شاطئ الفُرات؛ قال رؤْبة:والحُوتُ في هِيتَ، رَداها هِيتُ
قال الأَزهري: وإِنما قال رؤبة:
وصاحبُ الحُوتِ، وأَينَ الحُوتُ؟
في ظُلُماتٍ، تَحْتَهُنَّ هِيتُ
ابن الأَعرابي: هِيتُ أَي هُوَّة من الأَرض، قال: ويقال لها الهُوتَةُ؛ وقال بعض الناس: سميت هِيتَ لأَنها في هُوَّة من الأَرض، انقلبت الواو إِلى الياء، لكسرة الهاء؛ والذي جاء في الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نفى مُخَنَّثَيْن: أَحدهما هِيتٌ والآخر ماتِعٌ، إِنما هو هِنْبٌ، فصحَّفه أَصحاب الحديث. قال الأَزهري: رواه الشافعي وغيره هِيتٌ؛ قال: وأَظُنُّه صواباً.

##### Türkçe

**هَيْتَ**: şaşma (taaccüb); Araplar der: **هَيْتَ** hilm için ve **هَيْتَ** sana.

Ve **هِيتَ لكَ** yani: yönel/gel. Ve Allah, عز وجل, Züleyha’dan hikâye olarak, onun dediğini söyledi: Yusuf’u, عليه السلام, nefsi hakkında ayarttığı zaman: “Ve dedi: **هِيتَ لكَ**” yani: **هَلُمَّ**.

Ve denilmiştir: **هَيْتُ لَكَ**, ve **هَيْتِ**, **التاء**’nın zammı ve kesri ile; **الزجاج** dedi: ve onların çoğu **هَيْتَ لك**’dır, **الهاء** ve **التاء**’nın fethi ile; dedi: ve Ali’den, عليه السلام, rivayet edilmiştir: **هِيتُ لكَ**; dedi: ve İbn Abbas’tan, رضي الله عنهما, rivayet edilmiştir: **هِئْتُ لَكَ**, hemze ile ve **الهاء**’nın kesri ile, **الهَيئة**’den; sanki o dedi: “Senin için hazırlandım”; dedi: artık **هَيْتَ**’daki fetha ise, çünkü o sesler menzilesindedir; ondan tasarruf eden bir fiil yoktur; ve **التاء** sükûnu ve **الياء**’nın sükûnu sebebiyle fethalı kılındı; ve fetha seçildi, çünkü ondan önce **ياء** vardır; onların **أَيْنَ**’de yaptıkları gibi. Ve kim **التاء**’yı kesrederse, iki sâkinin buluşmasının aslı kesr harekettir. Ve kim **هَيْتُ** derse, onu zamm etti; çünkü o gayeler mânâsındadır; sanki o dedi: “Sana duam”; izafet hazfedilince ve **هَيْتُ** onun mânâsını tazammun edince, **حيث** bina edildiği gibi zam üzerine bina edildi. Ve Ali’nin, عليه السلام, kıraati: **هِيتُ لك**; **هَيْتُ لك** menzilesindedir; ikisinde hüccet birdir.

**الفراء** **هَيْتَ لك** hakkında: denir ki o bir lugattır; **حَوْرانَ** ehline aittir; Mekke’ye düştü de onunla konuştular; dedi: ve Medine ehli **هِيتَ لكَ** okurlar; **الهاء**’yı kesrederler ve hemzelemezler. Dedi: ve Ali ve İbn Abbas’tan, رضي الله عنهما, zikredildi ki ikisi **هِئْتُ لك** okudular; bununla mânâda murad: “Senin için hazırlandım”dır. Ve **الفراء** birinci kıraatte, Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib hakkında bir şaire ait olarak inşad etti, عليه السلام:

أَبْلِغْ أَميرَ المُؤمِنِيـ
ـنَ، أَخا العراقِ إِذا أَتَيْتا:
إِنَّ العِراقَ وأَهْلَهُ
سِلْمٌ إِليكَ، فهَيْتَ، هَيْتا

Ve mânâsı: **هَلُمَّ**، **هَلُمَّ** ve **هَلُمَّ** ve gel; onda tekil, çoğul, müennes ve müzekker eşittir; ancak sayı ondan sonradır; dersin: **هَيْتَ** ikinize, ve **هَيْتَ** siz kadınlara.

İbn Berrî dedi: şiir Cevherî’nin hattıyla “**إِنَّ**”in kesriyle bulundu; ve fethiyle rivayet edilir. Ve rivayet edilir: “**عُنُقٌ إِليك**”, yani: sana meyledenler. Dedi: ve İbn Cinnî zikretti ki beyitte **هَيْتَ** “acele et” mânâsındadır. Dedi: onda dört lugat vardır: **هَيْتَ**, **الهاء** ve **التاء**’nın fethiyle; ve **هِيتَ**, **الهاء**’nın kesri ve **التاء**’nın fethiyle; ve **هَيْتُ**, **الهاء**’nın fethi ve **التاء**’nın zammıyla; ve **هِيتُ**, **الهاء**’nın kesri ve **التاء**’nın zammıyla.

**الفراء** masdarlarda: kim **هَيْتَ لكَ** okursa: **هَلُمَّ لكَ**; dedi: **هَيْتَ** için masdar yoktur ve tasrif edilmez.

**الأَخفش**: **هَيْتَ لكَ**, meftuhtur; mânâsı: **هَلُمَّ لكَ**. Dedi: ve bazısı **التاء**’yı kesretti, o bir lugattır; dedi: **هَيْتِ لك**. Ve bazısı **التاء**’yı ref‘ etti; dedi: **هَيْتُ لك**. Ve bazısı **الهاء**’yı kesretti ve **التاء**’yı fethetti; dedi: **هِيتَ لك**. Bütün bunlar bir mânâdadır.

Ve **الأَزهري**, Ebû Zeyd’den rivayet etti; dedi: **هَيْتَ لكَ**, İbranice’de **هَيْتالَجْ** yani “gel”; Kur’an onu Arapçalaştırdı.

Ve **هَيَّتَ** adamla, ve **هَوَّتَ** onunla: onunla ses çıkardı ve bağırdı ve onu çağırdı; ona dedi: **هَيْتَ هَيْتَ**; dedi:

قد رابَني أَنَّ الكَرِيَّ أَسْكَتا،
لو كان مَعْنِيّاً بها لَهَيَّتَا

Ve bir başkası dedi:

تَرْمِي الأَماعِيزَ بمُجْمَراتِ،
وأَرْجُلٍ رُوحٍ مُجَنَّباتِ،
يَحْدُو بها كلُّ فَتًى هَيَّاتِ

Ve hadiste: şu yüce söz indiğinde: “Ve en yakın akrabanı uyar”; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, geceyi akrabasını **يُفَخِّذُ** ederek geçirdi; müşrikler dedi: “Geceyi **يُهَوِّتُ** ederek geçirdi”, yani akrabasını çağırıyor.

Ve **التَهْييتُ**: insanlara ses; Ebû Zeyd’in dediğine göre: “**يا هَياه**” demendir. Ve denir: kavme **هَيَّتَ** etti, **تَهْييتاً**; ve onlara **هَوَّتَ** etti, **تَهْويتاً**; onları çağırdığı zaman. Ve münâdî **هَيَّتَ** etti; aslı onda sesin hikâyesidir; sanki onlar **هَوَّتَ**’te “**هَوْتَ هَوْتَ**”i, ve **هَيَّتَ**’te “**هَيْتَ هَيْتَ**”i hikâye ettiler. Denir: onlara **هَوَّتَ** etti ve onlara **هَيَّتَ** etti, onları çağırdığı zaman; aslı onda sesin hikâyesidir. Ve denildi: o, “**ياهْ ياهْ**” demendir; o, çobanın uzaktan arkadaşına nida etmesidir.

Ve develere **يَهْيَهْتُ** ederim, onlara “**ياهْ ياهْ**” dediğin zaman. Ve Araplar köpeğe, onu avla kışkırttıkları zaman, derler: **هَيْتاهْ هَيْتاهْ**; **الراجز** kurdu zikrederek dedi:

جاءَ يُدِلُّ كَرشاءِ الغَرْبِ،
وقُلْتُ: هَيْتاهُ، فَتاه كَلْبي

İbnü’l-A‘râbî: **المَهْواة** için **هَوْتة** ve **هُوَّة** ve **هُوتَةٌ** denir; **الهُوتة**’nin çoğulu: **هُوتٌ**. Ve denir: **هاتِ** ey adam, **التاء**’nın kesriyle; yani: bana ver. İkisi için: **هاتِيا**, **آلآتِيا** gibi. Çoğul için: **هاتُوا**. Kadın için: **هاتي**, **الياء** ile. İki kadın için: **هاتِيا**. Kadınlar için: **هاتِينَ**, **عاطِينَ** gibi. Ve dersin: **هات** لا **هاتَيْتَ**; ve **هاتِ** eğer sende **مُهاتاةٌ** varsa. Ve “Sana **أُهاتِيك** etmem” dersin; “Sana **أُعاطِيكَ** etmem” dediğin gibi. Ve ondan **هاتَيْتُ** denmez; ve onunla nehiy yapılmaz. **الخليل** dedi: **هاتِ**’ın aslı **آتَى يُؤَاتِي**’dendir; sonra **الألف** **هاء**’ya çevrildi.

Ve **الهِيتُ**: yerin derin çukuru.

Ve **هِيتُ**, kesr ile: Fırat kıyısında bir beldedir; aslı **الهُوَّة**’dendir; dedi:

طِرْ بجنَاحَيْكَ، فقد دُهِيتا،
حَرَّانَ حَرَّانَ، فهِيتاً هِيتا

Ve denildi: mânâsı “yeryüzünde git”tir. Ebû Ali dedi: yer olan **هِيتَ**’in **ياء**’sı **واو**’dur; ve zikredilmiştir.

**التهذيب**: **هِيتٌ** Fırat kıyısında bir yerdir; **رؤْبة** dedi: **والحُوتُ في هِيتَ، رَداها هِيتُ**.

**الأَزهري** dedi: Rü’be ancak şöyle dedi:
وصاحبُ الحُوتِ، وأَينَ الحُوتُ؟
في ظُلُماتٍ، تَحْتَهُنَّ هِيتُ

İbnü’l-A‘râbî: **هِيتُ** yani yerden bir **هُوَّة**; dedi: ve ona **الهُوتَةُ** denir. Ve bazı insanlar dedi: **هِيتَ** ona, yerden bir **هُوَّة** içinde olduğu için isimlendirildi; **الهاء**’nın kesri sebebiyle **الواو** **الياء**’ya döndü.

Ve hadiste gelen: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, iki muhannesi sürdü: birisi **هِيتٌ** ve diğeri **ماتِعٌ**; o ancak **هِنْبٌ**’dir; hadis ehli onu tashif etti. **الأَزهري** dedi: Şâfiî ve başkası onu **هِيتٌ** rivayet etti; dedi: ve ben onun doğru olduğunu zannediyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي ت * * هَيْتَ * لك أي هلم و * هَاتِ * يا رجل بكسر التاء أي أعطني وللاثنين هاتيا بوزن آتيا وللجمع هاتوا وللمرأة هاتِي بالياء وللمرأتين هاتِيا وللنساء هاتين مثل عاطين والله أعلم

##### Türkçe

* ه ي ت * **هَيْتَ**: sana; yani gel. Ve **هَاتِ**: ey adam, **التاء**’nın kesresiyle; yani bana ver. İkisi için **هاتيا**, **آتيا** vezninde; cem‘ için **هاتوا**; kadın için **هاتِي**, **الياء** ile; iki kadın için **هاتِيا**; kadınlar için **هاتين**, **عاطين** gibi. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هيت به  تهييتا، وهوت: صوت به، و  صاح، ودعاه  فقال له: هيت هيت، قال:
  قد رابني أن الكرى أسكتا                      لو كان معنيا بها لهيتـا والتهييت: الصوت بالناس، وهو- فيما قال أبو زيد-: أن يقول: يا هياه. ويقال: هيت بالقوم تهييتا، وهوت بهم  تهويتا  إذا ناداهم وهيت النذير. والأصل فيه حكاية الصوت، كأنهم حكوا في  هوت  هوت هوت  وفي هيت هيت هيت، يقال  هوت بهم، وهيت بهم إذا ناداهم، والأصل فيه حكاية الصوت،  وقيل:  هو أن يقول: ياه ياه، وهو نداء الراعي لصاحبه من بعيد. هيت: تعجب، تقول العرب: هيت للحلم: وهيت لك  وهيت لك  أي أقبل، وقال الله عز وجل- حكاية عن زليخا، أنها قالت لما راودت يوسف عليه السلام عن نفسه:  وقالت  هيت لك  مثلثة الآخر  ، قال الزجاج: وأكثرها هيت لك، بفتح الهاء والتاء  وقد يكسر أوله  روى ذلك عن علي رضي الله عنه  ،أي هلم  ، ورويت عن ابن عباس- رضي الله عنهما- هئت لك بالهمز وكسر الهاء من الهيئة، كأنها قالت: تهيأت لك، قال: فأما الفتح من هيت؛ فلأنها بمنزلة الأصوات، ليس لها فعل يتصرف منها، وفتحت التاء لسكونها وسكون الياء، واختير الفتح لأن قبلها ياء، كما فعلوا في أين، ومن كسر التاء فلأن أصل التقاء الساكنين حركة الكسر، ومن قال: هيت، ضمها؛ لأنها في معنى الغايات، كأنها قالت: دعائي لك، فلما حذفت الإضافة، وتضمنت هيت معناها بنيت على الضم، كما بنيت حيث، وقراءة علي رضي الله عنه  هيت لك  بمنزلة هيت لك، والحجة فيهما واحدة. وقال الفراء- في هيت لك- يقال إنها لغة حوران، سقطت إلى مكة، فتكلموا بها، قال: وأهل المدينة يقرؤون: هيت لك، يكسرون الهاء ولا يهمزون قال: وذكر عن علي وابن عباس أنهما قرآ: هئت لك، يراد به في المعنى تهيأت لك، وأنشد الفراء في القراءة الأولى  لشاعر  في علي رضي الله عنه:
  أبلغ أمير المؤمـنـي                      ن أخا العراق إذا أتيتا
  إن العراق وأهـلـه                      سلم إليك فهيت هيتـا

  ومعناه هلم هلم، أو هلم وتعال، يستوى فيه الواحد والجمع، والمؤنث والمذكر، إلا أن العدد فيما بعده، تقول: هيت لكما، وهيت لكن. قال ابن برى: وذكر ابن جنى أن هيت في البيت بمعنى أسرع، وقال: وفيه أربع لغات: هيت بفتح الهاء والتاء، وهيت بكسر الهاء وفتح التاء، وهيت بفتح الهاء وضم التاء، وهيت بكسر الهاء وضم التاء. قال الفراء- في المصادر-: من قرأ هيت لك: هلم لك، قال: ولا مصدر لهيت، ولا يصرف، وعن الأخفش: هيت لك، مفتوحة، معناها: هلم لك، قال: وكسر بعضهم التاء، وهي لغة، فقال: هيت لك، ورفع بعض التاء، فقال: هيت لك، وكسر بعضهم الهاء وفتح التاء، فقال: هيت لك، كل ذلك بمعنى واحد. وروى الأزهري- عن أبي زيد- قال: هيت لك بالعبرانية هيتا لج، أي تعال، أعربه القرآن، كل ذلك في لسان العرب، والذي نقله عن ابن جني فعن كتابه المحتسب. ويفهم منه أيضا أن قول المصنف: ويكسر أوله، أي مع تثليث الآخر، كما قاله شيخنا. وقد أوضح البيضاوي قراءات الكلمة ومن قرأ بها، وحقق ذلك العلامة ابن الجزري في نشره، وأشار إلى بعضها أبو علي الفارسي في الحجة، وغلط بعضها، وأول البعض، وأوصلوا القراءات إلى سبع، وصرحوا بأنها كلها لغات. واختلف أهل الغريب في هذه الكلمة: هي هي عربية أو معربة? وهل معناها تعال، كما جزم به الفراء والكسائي، وغيرهما، وقالوا: هي لغة الحجاز، ولذلك قال مجاهد: هي كلمة حث وإقبال، أو غير ذلك? وهل هي اسم أو فعل? أو هي على أنحاء كثيرة: منها ما هو في السبعة، ومنها مالا، وأشار أبو حيان- في بحره- إلى أنه لا يبعد أن تكون مشتقة من اسم، كل ذلك عن شرح شيخنا.  وهيت بالكسر  مع ضم التاء  د، بالعراق  على شاطىء الفرات، بها توفي  عبد الله  بن المبارك، رحمه الله تعالى، وهي فوق الأنبار، ذات نخل كثير وخيرات واسعة، على جهة البرية من غربي الفرات، سميت باسم بانيها، وهو هيت بن البلندي، كذا في المراصد، وأصلها من الهوة، قاله الأصمعي، قال:
  طر بجناحيك فقد دهيتا
  حران حران فهيتا هيتا وقيل: معناه اذهب في الأرض. وقال أبو علي: ياء هيت التي هي أرض واو. وفي التهذيب: وقال بعض الناس: سميت هيت؛ لأنها في هوة من الأرض انقلبت الواو  إلى  الياء لكسرة الهاء، فقول بعضهم: فيه نظر، وتوجيه شيخنا إياه بمخالفة الاشتقاق، منظور فيه. تقول:  هات  يا رجل  بكسر التاء  معناه:  أعطني  ، هكذا في سائر النسخ التي رأيناها، وقد تصحف على شيخنا، فأجال فيه فكرته، فتارة قال: أعطي على صيغة الماضي، وتارة جعله صيغة أمر، وغيرؤ ذلك من الاحتمالات، والذي هنا هو بعينه نص لسان العرب والتهذيب، والمحكم مضبوطا. وزاد في الصحاح: وللاثنين: هاتيا، مثل آتيا، وللجمع: هاتوا، وللمرأة: هاتى بالياء، وللمرأتين: هاتيا، وللنساء: هاتين، مثل عاطين. وتقول: هات لا هاتيت، ولا ينهى بها. وقال الخليل: أصل هات من آتى يؤتى إيتاء، فقلبت الألف هاء. قلت: فإذن محله المعتل لاهنا، وقد أشار إلى ذلك شيخنا أيضا.  والهيت  بالكسر  :الغامض  القعر  من الأرض  ، عن ابن دريد، قال رؤبة: والحوت في هيت إذاها هيت قال الأزهري: وإنما قال رؤبة:
  وصاحب الحوت وأين الحوت                      في ظلمات تحتهـن هـيت

  قال ابن الأعرابي: هيت، أي هوة من الأرض، قال: ويقال لها: الهوتة، ومنه سميت هيت. بلا لام  :مخنث نفاه النبي، صلى الله عليه وسلم، من المدينة  المشرفة، وهما اثنان، أحدهما هيت، والآخر ماتع، وقد جاء ذكرهما في الحديث.  أو هو بالنون والموحدة  هنب، فصحفه أرباب الحديث. قال الأزهري: رواه الشافعي وغيره هيت، قال: وأظنه صوابا  وقد تقدم  طرف من الكلام في ه ن ب.
 ومما يستدرك عليه: هيت، بالفتح: قرية بمصر من أعمال المنوفية، وقد دخلتها.

##### Türkçe

**هيت** ile ona **تهييتا** (diye) yaptı; ve **هوت**: onunla ses çıkardı; ve bağırdı; ve onu çağırdı; sonra ona dedi: **هيت هيت**. Dedi ki:
  “Beni kuşkulandırdı ki uyku sustu;
  eğer onunla ilgili olsaydı mutlaka **لهيتـا** (derdi).”

Ve **التهييت**: insanlara ses (çıkarma)dır; ve o—Ebû Zeyd’in dediğine göre—şudur: “**يا هياه**” demendir. Ve denilir: **هيت** kavimle **تهييتا** (diye), ve onlarla **هوت** **تهويتا** (diye), onları çağırdığı zaman; ve **هيت النذير** (uyarıcı seslendi). Ve aslı onda sesin taklididir; sanki onlar **هوت**’ta “**هوت هوت هوت**”u, ve **هيت**’te “**هيت هيت هيت**”i taklit ettiler. Denilir: onlarla **هوت** etti, ve onlarla **هيت** etti, onları çağırdığı zaman; ve aslı onda sesin taklididir. Ve denildi: o, “**ياه ياه**” demendir; ve o, çobanın uzaktan arkadaşına nida etmesidir.

**هيت**: taaccüptür; Araplar der: **هيت للحلم**; ve **هيت لك** ve **هيت لك**; yani: yaklaş. Ve Allah عز وجل—Züleyhâ’dan hikâye olarak—onun, Yusuf عليه السلام’i nefsinden murad ettiği vakit dediğini (bildirerek): “Ve dedi: **هيت لك**”; sonu üç vecihli (okunuşlu)dır. Zeccâc dedi: En çoğu **هيت لك**’tir; **الهاء** ve **التاء**’nın fethiyle; ve evveli bazen kesrelenir; bunu Ali رضي الله عنه’dan rivayet etti; yani: “gel”. Ve İbn Abbâs’tan—رضي الله عنهما—**هئت لك** hemze ile ve **الهاء**’nın kesriyle, **الهيئة**’den (olarak) rivayet edildi; sanki o: “**تهيأت لك**” dedi. Dedi ki: Amma feth (okunuşu) **هيت**’ten ise; çünkü o, sesler menzilesindedir; ondan tasarruf eden bir fiil yoktur; ve **التاء** sükûnu ve **الياء** sükûnu sebebiyle **التاء** fetholundu; ve feth tercih olundu; çünkü öncesinde **ياء** vardır; “**أين**”de yaptıkları gibi. Ve **التاء**’yı kesreleyen kimse ise; çünkü iki sâkinin buluşmasının aslı kesre harekesidir. Ve “**هيت**” diyen kimse onu zammeledi; çünkü o, gayeler manasındadır; sanki o: “sana duam” dedi; izafet hazfedilince ve **هيت** onun manasını tazammun edince zamme üzere bina olundu; **حيث** bina olunduğu gibi. Ali رضي الله عنه’un kıraati **هيت لك**; **هيت لك** menzilesindedir; ikisindeki hüccet birdir.

Ferrâ—**هيت لك** hakkında—dedi: denilir ki o, Haurân lügatidir; Mekke’ye düştü de onunla konuştular. Dedi: Medine ehli okur: **هيت لك**; **الهاء**’yı kesrelerler ve hemzelemezler. Dedi: Ali ve İbn Abbâs’tan zikredildi ki ikisi okudu: **هئت لك**; bununla manada “**تهيأت لك**” murad olunur. Ferrâ, birinci kıraatte Ali رضي الله عنه hakkında bir şair için inşad etti:
  “Müminlerin emîrine ulaştır,
  Irak’ın kardeşine, eğer geldin ise:
  Irak ve ahalisi
  sana teslimdir; işte **فهيت هيتـا**.”

Ve manası: “gel, gel”; yahut “gel ve yaklaş”; onda tekil ve çoğul, müennes ve müzekker eşittir; ancak sayı ondan sonradır. Dersin: **هيت لكما** ve **هيت لكن**. İbn Berrî dedi: İbn Cinnî’nin, beyitte **هيت**’in “acele et” manasında olduğunu zikrettiğini (nakletti); ve dedi: Onda dört lügat vardır: **هيت** **الهاء** ve **التاء**’nın fethiyle; ve **هيت** **الهاء**’nın kesri ve **التاء**’nın fethiyle; ve **هيت** **الهاء**’nın fethi ve **التاء**’nın zammıyla; ve **هيت** **الهاء**’nın kesri ve **التاء**’nın zammıyla.

Ferrâ—masdarlarda—dedi: Kim **هيت لك** okursa: “sana gel”dir. Dedi: **هيت**’in masdarı yoktur; ve sarf olunmaz. Ahfeş’ten: **هيت لك**; meftûhadır; manası: “sana gel”dir. Dedi: Bazıları **التاء**’yı kesreledi; ve o bir lügattir; dedi ki: **هيت لك**. Ve bazıları **التاء**’yı ref‘ etti; dedi ki: **هيت لك**. Ve bazıları **الهاء**’yı kesreledi ve **التاء**’yı fetholdu; dedi ki: **هيت لك**. Bütün bunlar bir mana üzeredir.

Ezherî—Ebû Zeyd’den—rivayet etti; dedi: **هيت لك** İbranice’de **هيتا لج**’dir; yani: “yaklaş”; Kur’ân onu Arapçalaştırdı; bütün bunlar Arapların lisanındadır. Ve onun İbn Cinnî’den naklettiği şey ise, onun **المحتسب** kitabındandır. Ondan ayrıca anlaşılır ki musannifin sözü: “ve evveli kesrelenir”; yani sonu üç vecihli olmakla beraber; şeyhimizin dediği gibi. Beyzâvî kelimenin kıraatlerini ve onunla okuyanı açıklamıştır; bunu allâme İbnü’l-Cezerî **نشر**’inde tahkik etmiştir; Ebû Ali el-Fârisî **الحجة**’de bazısına işaret etmiş, bazısını hatalı saymış, bazısını te’vil etmiştir; ve kıraatleri yediye ulaştırmışlar; ve hepsinin lügatler olduğunu açıkça söylemişlerdir.

Garîb ehli bu kelimede ihtilaf etti: O, Arapça mıdır yoksa muarreb midir? Ve manası “gel” midir; Ferrâ ve Kisâî ve başkalarının kesinleştirdiği gibi; ve dediler ki: o, Hicaz lügatidir; bunun için Mücâhid dedi: o, teşvik ve yönelme kelimesidir; yahut başka mıdır? Ve o, isim midir yoksa fiil midir? Yahut o, birçok vecihler üzere midir: ondan yedide olan vardır, ve olmayan vardır. Ebû Hayyân—**بحر**’inde—işaret etti ki onun bir isimden türemiş olması uzak değildir; bütün bunlar şeyhimizin şerhinden.

Ve **هيت** kesre ile, **التاء**’nın zammıyla: Irak’ta, Fırat kıyısında bir beldedir; orada Abdullah b. el-Mübârek رحمه الله تعالى vefat etti; ve o, Enbâr’ın üstündedir; çok hurmalıklı ve geniş hayırlara sahip; Fırat’ın batısında, çöl tarafı cihetinde; onu bina edenin adıyla isimlendirildi; ve o, **هيت بن البلندي**’dir; **المراصد**’da böyledir. Ve aslı **الهوة**’dendir; Asmaî söyledi. Dedi ki:
  “İki kanadınla uç; çünkü **دهيتا** oldun.
  Harân, Harân; işte **فهيتا هيتا**.”

Ve denildi: manası “yeryüzünde git”tir. Ebû Ali dedi: Yer olan **هيت**’in **ياء**’sı **واو**’dur. **التهذيب**’de: Bazı insanlar dedi ki: **هيت** diye isimlendirildi; çünkü o, yerden bir **هوة** içindedir; **واو**, **الهاء**’nın kesresi sebebiyle **الياء**’ya döndü. Bazılarının sözü: onda nazar vardır; ve şeyhimizin onu, iştikaka muhalefetle yönlendirmesi, onda nazar olunmuştur.

Dersin: **هات** ey adam—**التاء**’nın kesriyle—manası: **أعطني**; gördüğümüz sair nüshalarda böyledir; ve şeyhimize tashif edilmiş olabilir; o da onda fikrini dolaştırdı; bazen “verdim” sigası üzere dedi, bazen onu emir sigası yaptı, ve bunun dışındaki ihtimaller (söyledi). Buradaki ise, **لسان العرب** ve **التهذيب**’in ve **المحكم**’in zabtlı olarak aynısıdır. Ve **الصحاح**’ta ziyade etti: İkisi için: **هاتيا**, **آتيا** gibi; cem‘ için: **هاتوا**; kadın için: **هاتى** **الياء** ile; iki kadın için: **هاتيا**; kadınlar için: **هاتين**, **عاطين** gibi. Ve dersin: **هات**; **هاتيت** değil; ve onunla nehiy yapılmaz. Halîl dedi: **هات**’ın aslı **آتى يؤتى إيتاء**’dandır; sonra **الألف** **هاء**’ya çevrildi. Dedim: Öyleyse onun yeri mu‘tel (babı) burası değildir; ve şeyhimiz de buna işaret etti.

Ve **الهيت** kesre ile: yerin derin, gizli dibi; İbn Düreyd’den. Ru’be dedi: “Ve balık **هيت**’te; işte o **هيت**.” Ezherî dedi: Ru’be ancak şöyle dedi:
  “Balığın arkadaşı; balık nerede?
  Altlarında **هـيت** bulunan karanlıklarda.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: **هيت**; yani yerden bir **هوة**. Dedi: Ona **الهوتة** denilir; ondan dolayı **هيت** isimlendirildi.

Lâmsız: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Medine-i müşerrefe’den sürdüğü bir muhannes; ve onlar ikidir: birisi **هيت**, diğeri **ماتع**; ikisinin zikri hadiste gelmiştir. Yahut o, **النون** ve **الموحدة** ile **هنب**’dir; hadis erbabı onu tashif etti. Ezherî dedi: Şâfiî ve başkaları onu **هيت** rivayet etti. Dedi: Onun doğru olduğunu zannediyorum. Daha önce **ه ن ب**’de sözün bir tarafı geçti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **هيت**, feth ile: Mısır’da Menûfiyye amellerinden bir köy; ona girdim.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هيّت بِهِ
2 هيّت بِهِ ذ , (S, K,) inf. n. تَهْيِيتٌ, (TA,) as also هوّت, (S,) He cried out to him, and called him, (S, K,) saying, هَيْتَ هَيْتَ; or saying يَاهْ يَاهْ, which is a cry by which a pastor calls his companion from afar; or, accord. to AZ, saying يَا هَيَا [or rather يَاهَيَاهْ: see art. يه]. (TA.)

هَات
3 هَات ذ Give me: (K:) هَاتِ يَا رَجُلُ Give me, O man: (T, S, M:) i. q. أَعْطِنِى: (T, S, M, K:) to two men, هَاتِيَا: to a plurality of men, هَاتُوا: to a woman, هَاتِى: to two women, هَاتِيَا: to a plurality of women, هَاتِينَ: you say هَاتِ لا هَاتَيْتَ [Give me: mayest thou not give (hereafter)! an imprecation, of the like of which there are many examples]; and هَاتِ اِنْ كَانَتْ بِكَ مُهَاتَاةٌ [Give me, if there be in thee (a disposition for) giving]; and مَا أُهاتِيكَ [I do not give thee], like as you say, مَا أُعَاطِيكَ; but you do not say هَاتَيْتُ; nor do you use this verb in a prohibitive manner: [it is used neither affirmatively nor prohibitively:] accord. to Kh, هَاتِ is from اتَى, aor. يُوتِى; the ا being changed into ه. (S.) [But اتَى is of the measure أَفْعَلَ; and هَاتِ is the imp. from the measure فَاعَلَ. See also art. هتى, where it is mentioned again in the S and K.]

هَيْتَ
هَيْتَ ذ an exclamation denoting wonder: the Arabs say, هَيْتَ لِلْحِلْمِ [What forbearing mildness, or clemency!] (L.) ― -b2- هَيْتَ لَكَ, (Akh, S, K, &c.,) and هَيْتِ لك, (Akh, K,) and هَيْتَ لك, (Akh, IB, K,) and the first letter is sometimes with kesreh; (K;) as is related on the authority of 'Alee, (TA,) [so that you say هِيتَ and هِيتِ and هِيتُ, the first of which three forms is mentioned by Fr, Akh, IB, and the third by Fr, IB; but for the second I find no other authority than that implied above;] of all which, the most common is هَيْتَ لك, with fet-hah to the ه and ت: (Zj:) هَيْتَ is of the dial. of Howrلn, whence it became introduced into Mekkeh; and هِيتَ, of the dial. of El-Medeeneh: (Fr:) [imper. verbal ns.] i. q. هَلُمَّ, Come! (Akh, S, L, K,) or تَعَالَ the same, (Fr, Ks,) or أَقْبِلْ, the same, or Come forward! (L.) It occurs in the Kur, xii. 23; where it is commonly read هَيْتَ لَكَ; (Zj;) but 'Alee and Ibn-'Abbلs are said to have read هِئْتُ لَكَ, with hemzeh. [See art. هيأ.] (TA.) هَيْتَ is itself invariable whether used to denote the sing. or pl. or fem. or masc.; but the difference of number is observed in what follows it; for you say هَيْتَ لَكُمَا [Come ye two!] and هَيْتَ لَكُنَّ [Come ye women! &c.]: (S:) you also say simply هَيْتَ [Come!] and this is also said to signify Hasten! and Set forth journeying through the land, or earth. (TA.) Authorities differ respecting this word; whether it be Arabic or arabicized; and whether it be a noun or a verb; &c. Accord. to AZ, as related by Az, هيت لك is arabicized in the Kur, from the Hebrew هيتا كخ [app. a mistake for هيتا كخ, which I suppose to be meant for ?? “ Now, come! ” occurring in Gen. xxxi. 44]. (TA.)

هَيْتَ هَيْتَ
هَيْتَ هَيْتَ ذ : see 2.

هِيتٌ
هِيتٌ ذ A low, or depressed, piece of ground: (K:) a piece of ground having a low, or depressed, bottom: (TA:) i. q. هُوَّةٌ and هُوتَةُ. (IAar.)

هِيتَاءٌ
هِيتَاءٌ ذ , and هِيتَاه: see art. هوت.

هَيَّاتٌ
هَيَّاتٌ ذ [Clamorous; calling out often, or much]. (S.)

##### Türkçe

**هيّت بِهِ**
2 **هيّت بِهِ** ذ , (S, K,) mastar ismi **تَهْيِيتٌ**, (TA,) ve ayrıca **هوّت** olarak da: (S,) Ona bağırdı ve onu çağırdı, (S, K,) **هَيْتَ هَيْتَ** diyerek; yahut **يَاهْ يَاهْ** diyerek; bu, bir çobanın uzaktan arkadaşını çağırdığı bir çığlıktır; yahut, AZ’ye göre, **يَا هَيَا** [yahut daha doğrusu **يَاهَيَاهْ**: bk. md. **يه**]. (TA.)

**هَات**
3 **هَات** ذ Bana ver: (K:) **هَاتِ يَا رَجُلُ** Ey adam, bana ver: (T, S, M:) **أَعْطِنِى** ile aynı: (T, S, M, K:) iki erkeğe, **هَاتِيَا**: erkeklerin çoğuluna, **هَاتُوا**: bir kadına, **هَاتِى**: iki kadına, **هَاتِيَا**: kadınların çoğuluna, **هَاتِينَ**: **هَاتِ لا هَاتَيْتَ** dersin [Bana ver: (bundan sonra) vermeyesin!; bunun benzeri olan bir beddua; bunun gibi birçok örnek vardır]; ve **هَاتِ اِنْ كَانَتْ بِكَ مُهَاتَاةٌ** [Bana ver, eğer sende (verme hususunda) bir **مُهَاتَاةٌ** varsa]; ve **مَا أُهاتِيكَ** [Sana vermem], tıpkı **مَا أُعَاطِيكَ** dediğin gibi; fakat **هَاتَيْتُ** demezsin; ne de bu fiili nehiy tarzında kullanırsın: [ne olumlu ne de nehiy olarak kullanılır:] Kh’ye göre, **هَاتِ**, **اتَى**’dandır, muzârîsi **يُوتِى**; **ا**’nın **ه**’ye çevrilmesiyle. (S.) [Fakat **اتَى** **أَفْعَلَ** veznindendir; ve **هَاتِ** ise **فَاعَلَ** vezninden emir kipidir. Ayrıca md. **هتى**’ye de bak; orada S ve K’da tekrar zikredilmiştir.]

**هَيْتَ**
**هَيْتَ** ذ hayreti gösteren bir ünlem: Araplar der, **هَيْتَ لِلْحِلْمِ** [Ne (kadar) yumuşak huylu sabır, yahut af!] (L.) ― -b2- **هَيْتَ لَكَ**, (Akh, S, K, &c.,) ve **هَيْتِ لك**, (Akh, K,) ve **هَيْتَ لك**, (Akh, IB, K,) ve ilk harf bazen kesreli olur; (K;) ‘Alee’den rivayet olunduğu üzere, (TA,) [öyle ki **هِيتَ** ve **هِيتِ** ve **هِيتُ** dersin; bu üç şekilden birincisi Fr, Akh, IB tarafından, üçüncüsü Fr, IB tarafından zikredilmiştir; fakat ikincisi için, yukarıda ima edilenden başka bir senet bulmuyorum;] bunların hepsinden en yaygını, **هَيْتَ لك**’dır; **ه** ve **ت** üzerinde fetha ile: (Zj:) **هَيْتَ**, Howrلn lehçesindendir; oradan Mekke’ye sokulmuştur; ve **هِيتَ**, El-Medeeneh lehçesindendir: (Fr:) [emir mastarları] **هَلُمَّ** ile aynı: Gel! (Akh, S, L, K,) yahut **تَعَالَ** aynı, (Fr, Ks,) yahut **أَقْبِلْ** aynı, yahut İleri gel! (L.) Kur’ân’da, xii. 23’te vârid olmuştur; orada genellikle **هَيْتَ لَكَ** okunur; (Zj;) fakat ‘Alee ve Ibn-‘Abbلs’ın, hemzeli olarak **هِئْتُ لَكَ** okudukları söylenmiştir. [Bk. md. **هيأ**.] (TA.) **هَيْتَ**, tekil yahut çoğul yahut müennes yahut müzekkeri göstermek için kullanılsa da, bizzat kendisi değişmez; fakat sayı farkı, onu izleyende gözetilir; zira **هَيْتَ لَكُمَا** [Siz ikiniz gelin!] ve **هَيْتَ لَكُنَّ** [Siz kadınlar gelin! vb.] dersin: (S:) ayrıca sadece **هَيْتَ** [Gel!] de dersin; ve bunun, Acele et! ve Yeryüzünde/arzda yolculuğa çık! mânasına geldiği de söylenmiştir. (TA.) Bu kelime hakkında ihtilâf etmişlerdir; Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı olduğu; ve isim mi fiil mi olduğu; vb. AZ’ye göre, Az’ın rivayet ettiği üzere, **هيت لك**, Kur’ân’da İbranîceden Arapçalaştırılmıştır, **هيتا كخ**’dan [görünüşe göre **هيتا كخ** için bir hatadır; bunun, Tekvîn xxxi. 44’te geçen ?? “Şimdi, gel!” için kastedildiğini sanıyorum]. (TA.)

**هَيْتَ هَيْتَ**
**هَيْتَ هَيْتَ** ذ : bk. 2.

**هِيتٌ**
**هِيتٌ** ذ Alçak, yahut çökük, bir yer parçası: (K:) tabanı alçak, yahut çökük, olan bir yer parçası: (TA:) **هُوَّةٌ** ve **هُوتَةُ** ile aynı. (IAar.)

**هِيتَاءٌ**
**هِيتَاءٌ** ذ , ve **هِيتَاه**: bk. md. **هوت**.

**هَيَّاتٌ**
**هَيَّاتٌ** ذ [Gürültücü; sıkça, yahut çokça, bağırıp çağıran]. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَات
هَات ( y )
a.  II [ Bi ], Shouted to.

هِيْت
هِيْت 2 ,
a.  Low ground.

هَيَّاْت
هَيَّاْت 28 ,
a.  Noisy, clamorous.

هَاتِ
هَاتِ
a.  Give! Bring!

هَاتِي
هَاتِي
a.  fem. of هَاتِ

هَاتُوا
هَاتُوا ,  هَاتِيْنَ pl.
a.  of هَاتِ .

هَِيْتَِ لَكَِ
هَِيْتَِ لَكَِ
a.  Come here! Come forward!

##### Türkçe

هَات
**هَات** ( y )
a. II [ Bi ], -e bağırdı.

هِيْت
**هِيْت** 2 ,
a. Alçak yer.

هَيَّاْت
**هَيَّاْت** 28 ,
a. Gürültülü, yaygaracı.

هَاتِ
**هَاتِ**
a. Ver! Getir!

هَاتِي
**هَاتِي**
a. **هَاتِ**’in müennesi.

هَاتُوا
**هَاتُوا** ,  **هَاتِيْنَ** çoğ.
a. **هَاتِ**’in.

هَِيْتَِ لَكَِ
**هَِيْتَِ لَكَِ**
a. Buraya gel! İleri gel!
