# هيت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هيت

هيت به  تهييتا، وهوت: صوت به، و  صاح، ودعاه  فقال له: هيت هيت، قال:
  قد رابني أن الكرى أسكتا                      لو كان معنيا بها لهيتـا والتهييت: الصوت بالناس، وهو- فيما قال أبو زيد-: أن يقول: يا هياه. ويقال: هيت بالقوم تهييتا، وهوت بهم  تهويتا  إذا ناداهم وهيت النذير. والأصل فيه حكاية الصوت، كأنهم حكوا في  هوت  هوت هوت  وفي هيت هيت هيت، يقال  هوت بهم، وهيت بهم إذا ناداهم، والأصل فيه حكاية الصوت،  وقيل:  هو أن يقول: ياه ياه، وهو نداء الراعي لصاحبه من بعيد. هيت: تعجب، تقول العرب: هيت للحلم: وهيت لك  وهيت لك  أي أقبل، وقال الله عز وجل- حكاية عن زليخا، أنها قالت لما راودت يوسف عليه السلام عن نفسه:  وقالت  هيت لك  مثلثة الآخر  ، قال الزجاج: وأكثرها هيت لك، بفتح الهاء والتاء  وقد يكسر أوله  روى ذلك عن علي رضي الله عنه  ،أي هلم  ، ورويت عن ابن عباس- رضي الله عنهما- هئت لك بالهمز وكسر الهاء من الهيئة، كأنها قالت: تهيأت لك، قال: فأما الفتح من هيت؛ فلأنها بمنزلة الأصوات، ليس لها فعل يتصرف منها، وفتحت التاء لسكونها وسكون الياء، واختير الفتح لأن قبلها ياء، كما فعلوا في أين، ومن كسر التاء فلأن أصل التقاء الساكنين حركة الكسر، ومن قال: هيت، ضمها؛ لأنها في معنى الغايات، كأنها قالت: دعائي لك، فلما حذفت الإضافة، وتضمنت هيت معناها بنيت على الضم، كما بنيت حيث، وقراءة علي رضي الله عنه  هيت لك  بمنزلة هيت لك، والحجة فيهما واحدة. وقال الفراء- في هيت لك- يقال إنها لغة حوران، سقطت إلى مكة، فتكلموا بها، قال: وأهل المدينة يقرؤون: هيت لك، يكسرون الهاء ولا يهمزون قال: وذكر عن علي وابن عباس أنهما قرآ: هئت لك، يراد به في المعنى تهيأت لك، وأنشد الفراء في القراءة الأولى  لشاعر  في علي رضي الله عنه:
  أبلغ أمير المؤمـنـي                      ن أخا العراق إذا أتيتا
  إن العراق وأهـلـه                      سلم إليك فهيت هيتـا

  ومعناه هلم هلم، أو هلم وتعال، يستوى فيه الواحد والجمع، والمؤنث والمذكر، إلا أن العدد فيما بعده، تقول: هيت لكما، وهيت لكن. قال ابن برى: وذكر ابن جنى أن هيت في البيت بمعنى أسرع، وقال: وفيه أربع لغات: هيت بفتح الهاء والتاء، وهيت بكسر الهاء وفتح التاء، وهيت بفتح الهاء وضم التاء، وهيت بكسر الهاء وضم التاء. قال الفراء- في المصادر-: من قرأ هيت لك: هلم لك، قال: ولا مصدر لهيت، ولا يصرف، وعن الأخفش: هيت لك، مفتوحة، معناها: هلم لك، قال: وكسر بعضهم التاء، وهي لغة، فقال: هيت لك، ورفع بعض التاء، فقال: هيت لك، وكسر بعضهم الهاء وفتح التاء، فقال: هيت لك، كل ذلك بمعنى واحد. وروى الأزهري- عن أبي زيد- قال: هيت لك بالعبرانية هيتا لج، أي تعال، أعربه القرآن، كل ذلك في لسان العرب، والذي نقله عن ابن جني فعن كتابه المحتسب. ويفهم منه أيضا أن قول المصنف: ويكسر أوله، أي مع تثليث الآخر، كما قاله شيخنا. وقد أوضح البيضاوي قراءات الكلمة ومن قرأ بها، وحقق ذلك العلامة ابن الجزري في نشره، وأشار إلى بعضها أبو علي الفارسي في الحجة، وغلط بعضها، وأول البعض، وأوصلوا القراءات إلى سبع، وصرحوا بأنها كلها لغات. واختلف أهل الغريب في هذه الكلمة: هي هي عربية أو معربة? وهل معناها تعال، كما جزم به الفراء والكسائي، وغيرهما، وقالوا: هي لغة الحجاز، ولذلك قال مجاهد: هي كلمة حث وإقبال، أو غير ذلك? وهل هي اسم أو فعل? أو هي على أنحاء كثيرة: منها ما هو في السبعة، ومنها مالا، وأشار أبو حيان- في بحره- إلى أنه لا يبعد أن تكون مشتقة من اسم، كل ذلك عن شرح شيخنا.  وهيت بالكسر  مع ضم التاء  د، بالعراق  على شاطىء الفرات، بها توفي  عبد الله  بن المبارك، رحمه الله تعالى، وهي فوق الأنبار، ذات نخل كثير وخيرات واسعة، على جهة البرية من غربي الفرات، سميت باسم بانيها، وهو هيت بن البلندي، كذا في المراصد، وأصلها من الهوة، قاله الأصمعي، قال:
  طر بجناحيك فقد دهيتا
  حران حران فهيتا هيتا وقيل: معناه اذهب في الأرض. وقال أبو علي: ياء هيت التي هي أرض واو. وفي التهذيب: وقال بعض الناس: سميت هيت؛ لأنها في هوة من الأرض انقلبت الواو  إلى  الياء لكسرة الهاء، فقول بعضهم: فيه نظر، وتوجيه شيخنا إياه بمخالفة الاشتقاق، منظور فيه. تقول:  هات  يا رجل  بكسر التاء  معناه:  أعطني  ، هكذا في سائر النسخ التي رأيناها، وقد تصحف على شيخنا، فأجال فيه فكرته، فتارة قال: أعطي على صيغة الماضي، وتارة جعله صيغة أمر، وغيرؤ ذلك من الاحتمالات، والذي هنا هو بعينه نص لسان العرب والتهذيب، والمحكم مضبوطا. وزاد في الصحاح: وللاثنين: هاتيا، مثل آتيا، وللجمع: هاتوا، وللمرأة: هاتى بالياء، وللمرأتين: هاتيا، وللنساء: هاتين، مثل عاطين. وتقول: هات لا هاتيت، ولا ينهى بها. وقال الخليل: أصل هات من آتى يؤتى إيتاء، فقلبت الألف هاء. قلت: فإذن محله المعتل لاهنا، وقد أشار إلى ذلك شيخنا أيضا.  والهيت  بالكسر  :الغامض  القعر  من الأرض  ، عن ابن دريد، قال رؤبة: والحوت في هيت إذاها هيت قال الأزهري: وإنما قال رؤبة:
  وصاحب الحوت وأين الحوت                      في ظلمات تحتهـن هـيت

  قال ابن الأعرابي: هيت، أي هوة من الأرض، قال: ويقال لها: الهوتة، ومنه سميت هيت. بلا لام  :مخنث نفاه النبي، صلى الله عليه وسلم، من المدينة  المشرفة، وهما اثنان، أحدهما هيت، والآخر ماتع، وقد جاء ذكرهما في الحديث.  أو هو بالنون والموحدة  هنب، فصحفه أرباب الحديث. قال الأزهري: رواه الشافعي وغيره هيت، قال: وأظنه صوابا  وقد تقدم  طرف من الكلام في ه ن ب.
 ومما يستدرك عليه: هيت، بالفتح: قرية بمصر من أعمال المنوفية، وقد دخلتها.

### Türkçe

**هيت** ile ona **تهييتا** (diye) yaptı; ve **هوت**: onunla ses çıkardı; ve bağırdı; ve onu çağırdı; sonra ona dedi: **هيت هيت**. Dedi ki:
  “Beni kuşkulandırdı ki uyku sustu;
  eğer onunla ilgili olsaydı mutlaka **لهيتـا** (derdi).”

Ve **التهييت**: insanlara ses (çıkarma)dır; ve o—Ebû Zeyd’in dediğine göre—şudur: “**يا هياه**” demendir. Ve denilir: **هيت** kavimle **تهييتا** (diye), ve onlarla **هوت** **تهويتا** (diye), onları çağırdığı zaman; ve **هيت النذير** (uyarıcı seslendi). Ve aslı onda sesin taklididir; sanki onlar **هوت**’ta “**هوت هوت هوت**”u, ve **هيت**’te “**هيت هيت هيت**”i taklit ettiler. Denilir: onlarla **هوت** etti, ve onlarla **هيت** etti, onları çağırdığı zaman; ve aslı onda sesin taklididir. Ve denildi: o, “**ياه ياه**” demendir; ve o, çobanın uzaktan arkadaşına nida etmesidir.

**هيت**: taaccüptür; Araplar der: **هيت للحلم**; ve **هيت لك** ve **هيت لك**; yani: yaklaş. Ve Allah عز وجل—Züleyhâ’dan hikâye olarak—onun, Yusuf عليه السلام’i nefsinden murad ettiği vakit dediğini (bildirerek): “Ve dedi: **هيت لك**”; sonu üç vecihli (okunuşlu)dır. Zeccâc dedi: En çoğu **هيت لك**’tir; **الهاء** ve **التاء**’nın fethiyle; ve evveli bazen kesrelenir; bunu Ali رضي الله عنه’dan rivayet etti; yani: “gel”. Ve İbn Abbâs’tan—رضي الله عنهما—**هئت لك** hemze ile ve **الهاء**’nın kesriyle, **الهيئة**’den (olarak) rivayet edildi; sanki o: “**تهيأت لك**” dedi. Dedi ki: Amma feth (okunuşu) **هيت**’ten ise; çünkü o, sesler menzilesindedir; ondan tasarruf eden bir fiil yoktur; ve **التاء** sükûnu ve **الياء** sükûnu sebebiyle **التاء** fetholundu; ve feth tercih olundu; çünkü öncesinde **ياء** vardır; “**أين**”de yaptıkları gibi. Ve **التاء**’yı kesreleyen kimse ise; çünkü iki sâkinin buluşmasının aslı kesre harekesidir. Ve “**هيت**” diyen kimse onu zammeledi; çünkü o, gayeler manasındadır; sanki o: “sana duam” dedi; izafet hazfedilince ve **هيت** onun manasını tazammun edince zamme üzere bina olundu; **حيث** bina olunduğu gibi. Ali رضي الله عنه’un kıraati **هيت لك**; **هيت لك** menzilesindedir; ikisindeki hüccet birdir.

Ferrâ—**هيت لك** hakkında—dedi: denilir ki o, Haurân lügatidir; Mekke’ye düştü de onunla konuştular. Dedi: Medine ehli okur: **هيت لك**; **الهاء**’yı kesrelerler ve hemzelemezler. Dedi: Ali ve İbn Abbâs’tan zikredildi ki ikisi okudu: **هئت لك**; bununla manada “**تهيأت لك**” murad olunur. Ferrâ, birinci kıraatte Ali رضي الله عنه hakkında bir şair için inşad etti:
  “Müminlerin emîrine ulaştır,
  Irak’ın kardeşine, eğer geldin ise:
  Irak ve ahalisi
  sana teslimdir; işte **فهيت هيتـا**.”

Ve manası: “gel, gel”; yahut “gel ve yaklaş”; onda tekil ve çoğul, müennes ve müzekker eşittir; ancak sayı ondan sonradır. Dersin: **هيت لكما** ve **هيت لكن**. İbn Berrî dedi: İbn Cinnî’nin, beyitte **هيت**’in “acele et” manasında olduğunu zikrettiğini (nakletti); ve dedi: Onda dört lügat vardır: **هيت** **الهاء** ve **التاء**’nın fethiyle; ve **هيت** **الهاء**’nın kesri ve **التاء**’nın fethiyle; ve **هيت** **الهاء**’nın fethi ve **التاء**’nın zammıyla; ve **هيت** **الهاء**’nın kesri ve **التاء**’nın zammıyla.

Ferrâ—masdarlarda—dedi: Kim **هيت لك** okursa: “sana gel”dir. Dedi: **هيت**’in masdarı yoktur; ve sarf olunmaz. Ahfeş’ten: **هيت لك**; meftûhadır; manası: “sana gel”dir. Dedi: Bazıları **التاء**’yı kesreledi; ve o bir lügattir; dedi ki: **هيت لك**. Ve bazıları **التاء**’yı ref‘ etti; dedi ki: **هيت لك**. Ve bazıları **الهاء**’yı kesreledi ve **التاء**’yı fetholdu; dedi ki: **هيت لك**. Bütün bunlar bir mana üzeredir.

Ezherî—Ebû Zeyd’den—rivayet etti; dedi: **هيت لك** İbranice’de **هيتا لج**’dir; yani: “yaklaş”; Kur’ân onu Arapçalaştırdı; bütün bunlar Arapların lisanındadır. Ve onun İbn Cinnî’den naklettiği şey ise, onun **المحتسب** kitabındandır. Ondan ayrıca anlaşılır ki musannifin sözü: “ve evveli kesrelenir”; yani sonu üç vecihli olmakla beraber; şeyhimizin dediği gibi. Beyzâvî kelimenin kıraatlerini ve onunla okuyanı açıklamıştır; bunu allâme İbnü’l-Cezerî **نشر**’inde tahkik etmiştir; Ebû Ali el-Fârisî **الحجة**’de bazısına işaret etmiş, bazısını hatalı saymış, bazısını te’vil etmiştir; ve kıraatleri yediye ulaştırmışlar; ve hepsinin lügatler olduğunu açıkça söylemişlerdir.

Garîb ehli bu kelimede ihtilaf etti: O, Arapça mıdır yoksa muarreb midir? Ve manası “gel” midir; Ferrâ ve Kisâî ve başkalarının kesinleştirdiği gibi; ve dediler ki: o, Hicaz lügatidir; bunun için Mücâhid dedi: o, teşvik ve yönelme kelimesidir; yahut başka mıdır? Ve o, isim midir yoksa fiil midir? Yahut o, birçok vecihler üzere midir: ondan yedide olan vardır, ve olmayan vardır. Ebû Hayyân—**بحر**’inde—işaret etti ki onun bir isimden türemiş olması uzak değildir; bütün bunlar şeyhimizin şerhinden.

Ve **هيت** kesre ile, **التاء**’nın zammıyla: Irak’ta, Fırat kıyısında bir beldedir; orada Abdullah b. el-Mübârek رحمه الله تعالى vefat etti; ve o, Enbâr’ın üstündedir; çok hurmalıklı ve geniş hayırlara sahip; Fırat’ın batısında, çöl tarafı cihetinde; onu bina edenin adıyla isimlendirildi; ve o, **هيت بن البلندي**’dir; **المراصد**’da böyledir. Ve aslı **الهوة**’dendir; Asmaî söyledi. Dedi ki:
  “İki kanadınla uç; çünkü **دهيتا** oldun.
  Harân, Harân; işte **فهيتا هيتا**.”

Ve denildi: manası “yeryüzünde git”tir. Ebû Ali dedi: Yer olan **هيت**’in **ياء**’sı **واو**’dur. **التهذيب**’de: Bazı insanlar dedi ki: **هيت** diye isimlendirildi; çünkü o, yerden bir **هوة** içindedir; **واو**, **الهاء**’nın kesresi sebebiyle **الياء**’ya döndü. Bazılarının sözü: onda nazar vardır; ve şeyhimizin onu, iştikaka muhalefetle yönlendirmesi, onda nazar olunmuştur.

Dersin: **هات** ey adam—**التاء**’nın kesriyle—manası: **أعطني**; gördüğümüz sair nüshalarda böyledir; ve şeyhimize tashif edilmiş olabilir; o da onda fikrini dolaştırdı; bazen “verdim” sigası üzere dedi, bazen onu emir sigası yaptı, ve bunun dışındaki ihtimaller (söyledi). Buradaki ise, **لسان العرب** ve **التهذيب**’in ve **المحكم**’in zabtlı olarak aynısıdır. Ve **الصحاح**’ta ziyade etti: İkisi için: **هاتيا**, **آتيا** gibi; cem‘ için: **هاتوا**; kadın için: **هاتى** **الياء** ile; iki kadın için: **هاتيا**; kadınlar için: **هاتين**, **عاطين** gibi. Ve dersin: **هات**; **هاتيت** değil; ve onunla nehiy yapılmaz. Halîl dedi: **هات**’ın aslı **آتى يؤتى إيتاء**’dandır; sonra **الألف** **هاء**’ya çevrildi. Dedim: Öyleyse onun yeri mu‘tel (babı) burası değildir; ve şeyhimiz de buna işaret etti.

Ve **الهيت** kesre ile: yerin derin, gizli dibi; İbn Düreyd’den. Ru’be dedi: “Ve balık **هيت**’te; işte o **هيت**.” Ezherî dedi: Ru’be ancak şöyle dedi:
  “Balığın arkadaşı; balık nerede?
  Altlarında **هـيت** bulunan karanlıklarda.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: **هيت**; yani yerden bir **هوة**. Dedi: Ona **الهوتة** denilir; ondan dolayı **هيت** isimlendirildi.

Lâmsız: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم Medine-i müşerrefe’den sürdüğü bir muhannes; ve onlar ikidir: birisi **هيت**, diğeri **ماتع**; ikisinin zikri hadiste gelmiştir. Yahut o, **النون** ve **الموحدة** ile **هنب**’dir; hadis erbabı onu tashif etti. Ezherî dedi: Şâfiî ve başkaları onu **هيت** rivayet etti. Dedi: Onun doğru olduğunu zannediyorum. Daha önce **ه ن ب**’de sözün bir tarafı geçti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **هيت**, feth ile: Mısır’da Menûfiyye amellerinden bir köy; ona girdim.
