# هيج (ه-ي-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir

- Harfler: ه - ي - ج
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَهِيجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D8%AC%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Sararır ve uzar | 2 | 2 | [39:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/ayet/39:21.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (50 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 29 · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
2. [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 29 · Hutame : Kuru ot demektir
3. [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Büyük su kaynağıdır
4. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
5. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
6. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Her çeşit renk demektir
7. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
8. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ekin demektir
9. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sülük demektir
10. [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Boğazdaki küçük dil demektir
11. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Loblar
12. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Oynarlar
13. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
14. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bitki
15. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
16. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
17. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su
18. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
19. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
20. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların malları
21. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Yavru” demektir
22. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sicim bağıdır
23. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Half : Ense demektir
24. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
25. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
26. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
27. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
28. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet kaldıraç demektir
29. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
30. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
31. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
32. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
33. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
34. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
35. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
36. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
37. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
38. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
39. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
40. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
41. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
42. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيج |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md), [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md), [ذوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin içten gelen bir dürtüyle kabarması, harekete geçmesi, kaynaması; bitkinin kemale erdikten sonra sararıp kurumaya yüz tutması |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığın zirve noktasına ulaştıktan sonra hızla sönüşe, sararmaya ve ufalanmaya doğru geçtiği kırılma evresi |
| Çekirdek Özet 3 | Dinamik sistemlerin ve geçici canlılık formlarının kaçınılmaz entropik dönüşümü ve ömrün nihayete ermesi kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir renk değişimi (sararma) sanılarak arkasındaki içsel kaynama, kabarma ve son dönemece giriş hareketinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | İçsel bir kıpırdanış, yönelim, hazırlanış ve dışa doğru uyarılma hali; nitekim [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) kökünde bir durumu hazırlama ve biçimlendirme, [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) kökünde harekete çağırma, [هيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85.md) kökünde ise kontrolsüz bir arzu ve susuzlukla yönelme anlamı mevcuttur. | ج | Çekirdeğin taşıdığı içsel uyarılma haline sertlik, kabarma, çatlama ve dışa vurulan bir patlama/kaynama etkisi ekleyerek anlamı sakin bir hazırlıktan şiddetli bir galeyana ve bitkinin boy atıp kuruma sınırında sararmasına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, soluk alma | İçte biriken enerjinin, soluğun veya gizli potansiyelin birdenbire görünür alana fırlaması ve dikkat çekici hale gelmesi. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, etkin güç | Açığa çıkan enerjinin yön bulması, somut bir tesir icra etmesi ve failin etkin bir devinim içine girmesi. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplanıp yüklenme | Biriken gücün bir kütle halinde kabararak ilerlemesi, dirençle karşılaşması, çarpması ve son haddine ulaşması. |
| هيج | İç potansiyelin aniden dışa vurulup kütlesel bir kabarma ve dalgalanmayla zirveye çıkması ve ardından gevşemesi | Sakin durumdaki bir varlığın (kan, deve, rüzgâr, bitki) iç dinamiklerinin kabararak görünür hale gelmesi, en yüksek gerilim noktasına ulaştıktan sonra sararıp dağılma sürecine girmesi hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin çiftleşme döneminde kızışıp köpürmesi, kükremesi; kanın damarlarda basınçla kaynaması; otların boy atıp nemini kaybederek sararmaya ve kurumaya yüz tutması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ru'be b. el-Accâc'a ait mısrada kuruyan ve sararan otlak için bu kök kullanılır: وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ / Burak bölgesindeki halis yeşilliği sarartıp kuruttu. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde zikredilen erken kullanımlarda savaş meydanının kızışması, tozun havaya savrulması ve fitnenin tutuşması için bu kök kullanılmış; dişi deveye hızlanması için haykırılan nida da bu kökle karşılanmıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça هيج kökü, içerdiği orta zayıf harf ve sonundaki sert damak ünsüzüyle, Güney ve Batı Sami dillerinde görülen coşma, uyarılma, sarsılma ve harekete geçirilme semantik dairesine aittir. Kökün birincil anlamı bir durgunluğun bozulup içsel bir basınçla dışa taşmasıdır. Bu durum klasik Arapçada hem organik bir galeyan (kanın damarda kabarması, aygırın kızışması) hem de bitki örtüsünün gelişimini tamamlayıp nemini kaybetmesiyle sararması (büyümenin son atılımı ve kuruma) biçiminde iki ana kolda tezahür etmiştir. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu tam üçlü kök zayıf temsil edilmekle birlikte, fonetik olarak yakın olan ve heyecanlanma, telaşlanma, korku veya duyguyla sarsılma bildiren köklerle kavramsal akrabalık taşır. Arapçada kök, özellikle çöl hayatının sert iklim döngüsünde aniden yeşeren otların kısa süre sonra aynı hızla sararıp kavrulması hadisesini anlatmakta özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İki temel eksen: coşma/kabarma ve sararıp kuruma | Kök içte biriken gücün açığa çıkması (öfke, kan, deve) ile bitkinin kemale erdikten sonra sararıp kırılganlaşması arasında anlam bağı kurar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami uyarılma ve dalgalanma tabakası | Diğer Sami kollarında uyarılma, telaş ve hareketlenme bildiren köklerle ortak bir duygu ve hareket matrisini paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيج | Anlamlı | Kabarma, galeyan, sararıp kuruma | İçsel basınçla hareketlenme veya bitkinin suyunu çekip sararması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [هجي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%8A.md) | Anlamlı | Ayırma, yerme, heceleme | Şiirle yermek, harfleri tek tek sayıp ayırmak veya açlığı gidermek. | Kur'an'da geçmez; parçalama ve açığa çıkarma nüansı taşır. |
| يهج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan permütasyon. |
| يجه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan permütasyon. |
| [جهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%8A.md) | Anlamlı | Açılma, bulutsuz kalma | Havanın açılması, bulutun sıyrılması veya kişinin açık sözlü olması. | Kur'an'da geçmez; gizliliğin kalkması yönüyle uzaktan ilişkilidir. |
| [جيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | Yüz tutma, yönelme | Bir yere yönelme veya mevki kazanma ([وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) ile kökteş eğilim). | Kur'an'da geçmez; yönelim ve hareket anlamı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيج | Merkez | Kemale erip sararma, kabarma | İç dinamikle galeyana gelip zirveye ulaşmayı ve hemen akabinde sararıp kurumaya yüz tutmayı ifade eder. | Sürecin hem doruk noktasını hem de çöküşün başlangıcını bir arada taşır. |
| [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Ayaklanma, fışkırma | Durgun halden fırlayıp etrafa yayılmayı anlatır; ancak هيج kökündeki sararma, kuruma ve pörsüme aşamasını içermez. | Salt hareket ve infilak vurguludur. |
| [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Kuruluk, katılık | Yaşlığın ve nemin tamamen kaybolması halidir; هيج ise kuruluğun başladığı sararma ve kabarma evresidir. | [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) sürecin nihai sertleşme sonucudur. |
| [ذوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Solma, pörsüme | Bitkinin canlılığını kaybedip bükülmesidir; هيج kökündeki o dikleşip boy atma ve sararma dinamizmi [ذوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) kökünde yerini sönmeye bırakır. | Yavaş ve tedrici çöküşü anlatır. |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Durgunluk, sükûnet | Hareketin, basıncın, öfkenin veya canlılık dalgalanmasının tamamen durulması halidir. | Galeyanın ve kabarıp sararmanın zıddı olan dinginlik. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيج | Coşmak, sararıp kurumak | Hem içsel kabarmayı hem de bitkinin suyunu kaybedip sararmasını kapsar. | Kesin |
| Latince | effervescere, arescere | Kaynamak/köpürmek; kurumaya yüz tutmak | İlk kelime köpürüp kaynamayı, ikincisi nemi çekilip kurumayı karşılar; iki eylem ayrı fiillerdedir. | Güçlü |
| İngilizce | to surge, to yellow and wither | Kabarmak/dalgalanmak; sararıp solmak | İngilizcede kabarma eylemi ile bitkisel sararma farklı kelimelerle ifade edilir; tek kelime tüm alanı örtmez. | Güçlü |
| Almanca | aufwallen, vergilben | Kabarmak/galeyana gelmek; sararmak | Aufwallen içsel kabarmayı, vergilben ise rengin sararıp canlılığını yitirmesini verir. | Güçlü |
| Fransızca | entrer en effervescence, jaunir | Coşup kabarmak; sararmak | Sürecin dinamik patlama yönü ile biyolojik sararma evresi iki farklı kavramla karşılanır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَهِيجُ | Bitkinin olgunluğun zirvesine ulaşıp sararması ve nemini kaybetmesi | Yağmurla canlanan yeryüzü ve bitkilerin gelişim evrelerinin anlatıldığı, dünya hayatının geçiciliğine dikkat çeken kevnî ve ahlaki meseller bağlamı (Zümer [39:21](https://lisan.digital/tr/ayet/39:21.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının faniliği ve yaratılış kanunları | Kevnî süreçlerdeki zorunlu değişim, arazların zevali ve hayatın kaçınılmaz olarak son bulması delillendirmesi. | Varlıkların kemal noktasından sonra hızla zevale doğru evrilmesi ilkesi. |
| Fıkıh | Ziraat, hasat ve meyve satımı (bey'u's-simâr) | Ekinin veya meyvenin afetten emin olma, olgunlaşma (bedüvvü's-salâh) veya hasat vaktine girip sararma alametleri. | Ekinin yeşillikten sararmaya ve hasat kıvamına geçiş eşiği. |
| Tefsir | Temsilî ve mesel ayetlerinin tahlili | Zümer [39:21](https://lisan.digital/tr/ayet/39:21.md) ve Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md) ayetlerinde dünya hayatının aldatıcı güzelliğinin bir anda sönüşünü tasvir eden canlı tablo. | Parlak canlılığın aniden sarı ve kırılgan bir çöpe (hutâme) dönüşüm süreci. |
| Hadis | Savaş, fitne ve öfke tasvirleri | "el-Heycâ" kelimesinin savaş meydanını, fitnenin veya gazabın kabarmasını ifade etmek üzere kullanımı. | İçsel dürtülerin kontrolsüzce infilak etmesi ve çatışmanın tutuşması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm bilinci | Fena eşiği | Dünya nimetlerine körü körüne bağlanmayı engelleme | En parlak hayat formunun dahi hızla kuruyup ufalanacağını hatırlatarak kalbi baki olana yöneltir. | Kesin |
| İlmi | Biyolojik döngüler ve termodinamik | Olgunlaşma ve kuruma evresi | Enerji ve nem kaybını modelleme | Canlı dokunun fotosentez ve su doygunluğunu yitirip lifli, sararmış ve gevrek yapıya dönüşümünü gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hareketler ve krizler | Galeyan ve infial | Kitle hareketlerinin yönünü ve sınırını belirleme | Bastırılmış gerilimlerin aniden tutuşması (heyecan/infial) ve hızla zirveye ulaşıp sönmesi riskini ifade eder. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa balonları ve spekülasyon | Spekülatif şişme ve çöküş | Aşırı değerlenmenin ardından gelen kırılmayı anlama | Kısa süreli yapay büyümenin ve aşırı canlanmanın ardından gelen ani durgunluk ve çöküş safhasına benzer. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tepe noktasını aşan eğrinin büküm noktası ve entropik bozulma | Bir fonksiyonun yerel maksimumdan hemen sonra negatif türeve geçtiği, sistemin serbest enerjisini tüketip düzensizliğe (kurumaya ve ufalanmaya) doğru yöneldiği dinamik durum. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif taşkınlık ve tükenmişlik eğrisi | Toplumsal heyecanların veya bireysel ihtirasların en tepe noktada patlak vermesi, ardından gelen kaçınılmaz duygusal ve yapısal sönümlenme. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sarı rengin ortaya çıkması gibi durağan bir renk algısına indirgemek; fiilin kökündeki kabarma, boy atma, içsel basınçla kurumaya yönelme dinamiğini unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bitkinin yeşillikten hemen sonra ulaştığı boy, kazandığı dolgunluk ve bunun ardından gelen ani sararma ve kırılganlaşma zincirinin bütünüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dünya hayatı temsilinin psikolojik ve dramatik etkisi eksik kavranır; sürecin hızla tükenişe giden iç dinamizmi sıradan bir tabiat tasviri sanılır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda hayatın zirvesi ile çöküşünün birbirine ne kadar bitişik olduğunu tek bir fiilde toplayarak insanın dünyaya bakışını ontolojik bir gerçeklikle yüzleştirdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tabiat olayları üzerinden dünya hayatının tabiatını, ömrün evrelerini ve insanın aldanışını anlatan mesel ayetlerinde (Zümer [39:21](https://lisan.digital/tr/ayet/39:21.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Canlılığın ve zenginliğin kalıcı, doğrusal ve kesintisiz bir yükseliş olduğu yanılgısını düzeltir; her dünyevi kemalin içinde zeval tohumu taşıdığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bitkinin gelişiminin son atılımıyla boy atıp suyunu çekmesi, sararması ve kuru hale gelmesi; devenin veya kanın kabarıp coşması.
- Soyut anlam: Bir potansiyelin en yüksek sınırına ulaşıp dışa taştığı anda enerjisini tüketerek kaçınılmaz bir sönüş ve çözülme evresine girmesi.
- Sistematik karşılık: Dinamik bir varlığın gelişim eğrisinde tepe noktasını (kemal) geçtikten hemen sonra başlayan geri döndürülemez entropik çöküş (zeval) eşiği.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \frac{dE}{dt} \cdot \left[ E(t) - E_{\max} \right] \implies \lim_{t \to t_c} \psi(t) = \chi$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $E(t)$ varlığın zamana bağlı enerji ve büyüme düzeyini, $E_{\max}$ ulaşılabilecek en yüksek olgunluk haddini, $\frac{dE}{dt}$ içsel kabarma ve büyüme hızını temsil eder. $t_c$ kırılma anında ($E(t)$ tepeye ulaştığında) sistemin durum fonksiyonu $\psi(t)$, yeşillik ve nem fazından sararma ve kuruma fazı olan $\chi$ durumuna sıçrar. Bu formülasyon, büyümenin zirvesindeki ani yön değişimini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Zümer 39:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/ayet/39:21.md) — يَهِيجُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Görmez misin ki; gerçekten Allah, gökten bir su indirip onu yerdeki kaynaklara yerleştirmiş, sonra da onunla türlü türlü ekinler çıkarmaktadır. Sonra onları kurutur ve sen, onları sararmış görürsün. Sonra da onu çörçöp haline çevirir. Muhakkak ki bunlarda, akıl sahipleri için ibret vardır.

### [Hadid 57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/ayet/57:20.md) — يَهِيجُ

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

Meal (IK): Bilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم ووايء معهما
ه ج و،ه و ج، ج ه و، وه ج، ج و ه، و ج ه، ه ي ج، ه ج أ مستعملات هجو: هجا يَهجو هجاءً، ممدود: وهو الوقيعة في الأشعار. والهجاء، ممدود: تَهْجيةُ الحروف، تقول: تَهَجَّأْتُ وتهجيتُ بهمز وتبديل.
هوج:
الهَوَج: مصدر الأهوج، وهو الأحمق. ويُقال للشُّجاع الَذي يَرْمي بنفسه في الحَرْب: أهوج. والطُّوالُ إذا أفرط في طُوله: أَهْوَجُ الطّول. والهوجاء: النّاقة السّريعة لا تتعاهد مواضع المناسم من الأرض، ولا يقال للبعير: أهوج.
والهُوجُ من الرِّياح: التي تَحمِلُ المُورَ وتَجُرّ الذَّيل، والواحدةُ: هوجاء.
جهو: أَجْهَتِ السَّماءُ إذا انقشع عنها الغيم. وأَجْهَتِ الطَّريقُ: استبانت. وبيتٌ أَجْهَى: لاسقفَ له. والمؤنّث: جهْواء.
وهج: الوَهَج: حرُّ النّارِ والشَّمْس من بعيد. وقد تَوَهَّجَتِ النّار ووَهِجَتْ تَوْهَجُ فهي وَهِجةٌ.
والجَوْهر يتوهَّجُ: أي: يتلألأ، والوَهَجان: اضطرابُ التَّوَهُّج، وقال في وصف الرِّيضان:
"نُوّارُها مُتباهج يتوهَّج"
جوه: الجاهُ: المنزلة عند السُّلطان، وتصغيره: جُوَيْهةٌ. ورجلٌ وجيهٌ: ذو جاهٍ.
وجه: الوَجْهُ: مُسْتَقْبَلُ كلّ شيءٍ. والجِهَةُ: النَّحْوُ. يُقال: أخذتُ جِهَةَ كذا، أي: نَحْوَهُ.
ورجلٌ أَحْمَرُ من جِهَتِهِ الحُمْرة، وأسودُ من جِهتَه السَّواد.
والوِجْهةُ: القِبْلة وشبهُها في كلّ شيءٍ استقبلْتَه وأَخَذْتَ فيه.
توجهَّوا إليك، يعني: ولَّوا وُجُوهَهم إليك. والتَّوجُّه: الفعل الّلازم.
والوُجاهُ والتُّجاه: ما استقبل شيءٌ شيئاً. تقول: دارُ فلانٍ تُجاه دارِ فلانٍ. والمُواجَهةُ: استقبالُك الرّجلَ بكلامٍ. أو وَجْهٍ.
هيج: هاج البَقْلُ، إذا اصفرَّ وطال، فهو هائجٌ، ويُقال: بل هِيجَ البَقْلُ وهاجتِ الأرضُ فهي هائجةٌ.
وهاج الفَحْلُ هِياجاً. واهتاج اهتياجاً إذا ثار وهَدَرَ. وهاج الدَّمُ، وهاج الشّرَّ بين القَوْم، وكلّ شيءٍ يثورُ للمشَقَةّ والضّرر.
والهَيْجاء: الحربُ، تُمَدُّ وتُقْصر.
وتقول: هَيَّجْتُ الشّرَّ بينهم، وهيَّجْتُ النّاقةَ فانبعثَتْ، وهِجْتُ فلاناً فانبعث وهاج.
والهاجةُ: الضِّفْدَعَةُ الأنثى . قال:
كأن تَرَنُّمَ الهـاجـاتِ فـيهِ		قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصيِّارِ
وتصغيرُها: هُوَيجة وهُيَجْة. والهاجة: النّعامة.
هِيجِ: مجرور: زَجْرُ النّاقةِ خاصّة، قال:
تنجو إذا قال حاديها لها: هِيجِ
هجأ: يُقال: هَجَأَ غَرْثُهُ وجُوعُهُ هَجْأَ وهُجُوءاً، أي: سَكَن، قال:
فأَخزاهُمُ ربّـي ودلّ عـلـيهِـمُ		وأَطْعَمهم من مَطْعٍٍَ غير مُهْجِىءِ

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**وايء** معهما
**ه ج و**، **ه و ج**، **ج ه و**، و**ه ج**، **ج و ه**، **و ج ه**، **ه ي ج**، **ه ج أ** kullanılandır. **هجو**: **هجا** **يَهجو** **هجاءً**, uzatılmıştır: ve o, şiirlerde yergidir. Ve **الهجاء**, uzatılmıştır: harflerin hecelenmesidir; dersin ki: **تَهَجَّأْتُ** ve **تهجيتُ** hemze ile ve değiştirme ile.

**هوج**:
**الهَوَج**: **الأهوج**’un mastarıdır; ve o ahmaktır. Ve kendisini savaşta atan yiğide: **أهوج** denilir. Ve uzunlar, uzunluğunda aşırı olursa: **أَهْوَجُ الطّول**. Ve **الهوجاء**: hızlı dişi deve; yerin tırnak yerlerini gözetmez; ve erkek deve için: **أهوج** denilmez.
Ve rüzgârlardan **الهُوج**: tozu taşıyan ve eteği sürükleyenlerdir; ve teki: **هوجاء**.

**جهو**: **أَجْهَتِ السَّماءُ**; bulut ondan dağılıp açılırsa. Ve **أَجْهَتِ الطَّريقُ**: belirgin oldu. Ve **بيتٌ أَجْهَى**: tavanı olmayan. Ve müennesi: **جهْواء**.

**وهج**: **الوَهَج**: uzaktan ateşin ve güneşin hararetidir. Ve ateş **تَوَهَّجَتْ** ve **وَهِجَتْ** **تَوْهَجُ**; artık o **وَهِجةٌ**’dir.
Ve cevher **يتوهَّجُ**: yani parıldar. Ve **الوَهَجان**: **التَّوَهُّج**’ün çalkantısıdır. Ve **الرِّيضان**’ın vasfında dedi ki:
"نُوّارُها مُتباهج يتوهَّج"

**جوه**: **الجاهُ**: sultanın katındaki mevkiidir; ve küçültmesi: **جُوَيْهةٌ**. Ve **وجيهٌ** bir adam: **جاه** sahibi.

**وجه**: **الوَجْهُ**: her şeyin karşı tarafıdır. Ve **الجِهَةُ**: yön, taraf. Denilir: **أخذتُ جِهَةَ كذا**, yani: onun yönüne.
Ve bir adam, kızıllık yönünden **أَحْمَرُ**; ve siyahlık yönünden **أسودُ**.
Ve **الوِجْهةُ**: kıble ve benzeri; her şeyde senin karşılayıp ona yöneldiğin ve onda tuttuğun şeydir.
**توجهَّوا إليك**; yani: yüzlerini sana çevirdiler. Ve **التَّوجُّه**: lâzım fiildir.
Ve **الوُجاهُ** ve **التُّجاه**: bir şeyin bir şeyi karşılamasıdır. Dersin ki: falanın evi, falanın evinin **تُجاه**’ındadır. Ve **المُواجَهةُ**: adamı sözle karşılamandır; yahut yüzle.

**هيج**: **هاج البَقْلُ**, sararıp uzayınca; artık o **هائجٌ**’dir. Ve denilir: bilakis **هِيجَ البَقْلُ**; ve yer **هاجتِ**; artık o **هائجةٌ**’dir.
Ve aygır **هاج** **هِياجاً**. Ve **اهتاج** **اهتياجاً**; kabarıp böğürünce. Ve kan **هاج**; ve kavim arasında şer **هاج**; ve her şey, meşakkat ve zarar için kabarır.
Ve **الهَيْجاء**: savaştır; uzatılır ve kısaltılır.
Ve dersin ki: aralarında şerri **هَيَّجْتُ**; ve dişi deveyi **هيَّجْتُ** da harekete geçti; ve falanı **هِجْتُ** da harekete geçti ve kabardı.
Ve **الهاجةُ**: dişi kurbağadır. Dedi ki:
كأن تَرَنُّمَ الهـاجـاتِ فـيهِ		قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصيِّارِ
Ve küçültmesi: **هُوَيجة** ve **هُيَجْة**. Ve **الهاجة**: devekuşudur.

**هِيجِ**: mecrur: özellikle dişi deveyi sürme ünlemi. Dedi ki:
تنجو إذا قال حاديها لها: **هِيجِ**

**هجأ**: denilir: **هَجَأَ** onun açlığı ve yoksunluğu **هَجْأَ** ve **هُجُوءاً**, yani: sakinleşti. Dedi ki:
فأَخزاهُمُ ربّـي ودلّ عـلـيهِـمُ		وأَطْعَمهم من مَطْعٍٍَ غير مُهْجِىءِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هاجَ الشيء يَهيجُ هَيْجاً وهَيَجاناً، واهْتاجَ وتهَيَّجَ، أي ثارَ. وهاجَهُ غيرُهُ؛ يتعدى ولا يتعدى. وهيَّجَهُ وهايَجَهُ بمعنًى. والهائج: الفحل الذي يشتهي الضراب. وهاجَ النبتُ هياجاً، أي يبس. وأرضٌ هائجَةٌ: يبس بقلها أو اصفرّ. وأهاجَت الريحُ النبت: أيبسته. وأهْيَجْنا الأرض، أي وجدناها هائجة النبات. وهاجَ هائجُهُ، أي ثار غضبه. وهَدَأَ هائِجُهُ أي سكنت فَوْرته. والهَيْجا: الحرب يمدّ ويقصر. ويومُ الهِياج: يوم القتال. وتهايَجَ الفريقان، إذا تواثَبا للقتال. وناقةٌ مِهْياجٌ، أي نَزوعٌ إلى وطنها.

##### Türkçe

**هاجَ** şey **يَهيجُ** **هَيْجاً** ve **هَيَجاناً** (olarak), ve **اهْتاجَ** ve **تهَيَّجَ**; yani coştu. Ve onu başkası **هاجَهُ**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve onu **هيَّجَهُ** ve onunla **هايَجَهُ** aynı anlamdadır. Ve **الهائج**: çiftleşmeyi arzulayan damızlık erkek (hayvan). Ve bitki **هاجَ** **هياجاً**; yani kurudu. Ve **هائجَةٌ** bir yer: otları kurudu yahut sarardı. Ve rüzgâr bitkiyi **أهاجَت**: onu kuruttu. Ve biz yeri **أهْيَجْنا**; yani onu bitkisi **هائجة** (olan) bulduk. Ve onun **هائجُهُ** **هاجَ**; yani öfkesi coştu. Ve onun **هائِجُهُ** **هَدَأَ**; yani onun taşkınlığı sakinleşti. Ve **الهَيْجا**: savaş; uzatılarak da kısaltılarak da (söylenir). Ve **الهِياج** günü: çarpışma günü. Ve iki takım **تهايَجَ**; çarpışmak için birbirlerine atıldıkları zaman. Ve **مِهْياجٌ** bir dişi deve: yani yurduna meyledici.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الهاء والياء وما يثلثهما**)

(**هيأ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الألف**; **هاؤها** زائد olarak gelen bir kelimedir. Denir ki: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve **الياء** ve **الباء**; yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ هَيوبٌ"، bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalmaktan korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Ama onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdığı zaman, çobanın koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ**; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve **الياء** ve **التاء**; çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve **الياء** ve **الجيم**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kuruluğuna. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ النّاقَة** deveyi, derken harekete geçti. Ve deveye vatanına çekilme denir: **مِهياج**.
Diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; sarardığı zaman, kuruması için. Ve **أرضٌ هائجة**: otu kurumuş. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini, solmuş halde kabarmış buldum. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve **الياء** ve **الدال**. Ondan kıyas edilen asıl: hareket ettirme ve sarsma ve bunun dışındaki, kıyası bilinmeyen şeylerdir.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**; onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni kederlendirdi([7]) ve beni sarsıp yerimden etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu sarsar. **وهِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Ama Resûlullah’ın (salât ve selâm üzerine olsun) mescidinin zikrinde hadiste: "**هِدْهُ**" yani onu ıslah et; dediler ki: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: çoraklık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Ama kıyası müşkil olan—ve bize göre ilmi silinmiş sözden olan—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunun hakkında söylenenlerin çoğu: ne işin var, halin nedir? Ve şu beyti delil getirdiler:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve **الياء** ve **السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve **الياء** ve **الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve **الياء** ve **الضاد**; bir tek kelimedir, bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: onu, kaynamadan sonra kırdı. Aynı şekilde **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriye döndürüldü. Ebû Bekir hadîsinde: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".

(**هيط**) **الهاء** ve **الياء** ve **الطاء**; iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırış; diğeri Ferrâ’nın rivayet ettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındaki şeyi ıslah için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve **الياء** ve **العين**; bir tek kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülen ve korkulan sestir. Denir: **رجلٌ هاعٌ وهائِع**. Hadiste: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani korkaklaşır.
Ve babın aslının yayılma ve salıverilme olması muhtemeldir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve **أرض هَيْعة**: geniş, yayılmış. **متهيِّع**: şaşkın, ürkmüş. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الغين**; bolluk ve hayat nimetine delalet eden bir kelimedir. Denir ki **الأهْيَغَ**: yaşayışın en bolluğu. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yemek ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve **الياء** ve **الفاء**; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eden sahih bir asıldır; sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve **رجلٌ مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı da, beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve **فَرَسٌ هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve **الياء** ve **القاف**; bir tek kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun ince olana **هَيْقٌ** denir, benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve **الياء** ve **اللام**; bir tek kelimedir; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden, bir itişle itmeye delalet eder. **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah (yüce) dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve bundan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve **الياء** ve **الميم**; şiddetli susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzluklarında develeri tutan bir hastalıktır; derken yeryüzünde dolaşır, kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمانَ** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, [على] kasıtsız gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve **الياء** ve **النون**: **الهَيْن**: kolay iş; o **الواو**dandır; ve geçmişti.

---------------------__
([1]) Asılda: "فيصيح" **الحاء** مهملة ile. Kâlî rivayeti (1: 84) ve el-Beyân (1: 283): "فأصاح". Ondan önce:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
([2]) Asılda: "ومهيب" doğrusu el-Mücmel’deki gibidir.
([3]) İbn Mukbil’indir, Lisân’da (هيب). Ve ikinci mısraı:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) Asılda: "معينا لهيتا"; tashihi ve tamamlanması Lisân’dan (سكت، هيت) ve el-Muhassas’tan (2: 134); fakat (هيت)’te: "معنيا بها". Ve ondan önce Lisân ve el-Muhassas’ta (2: 134، 146):
* قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) Asılda: "وهيجت".
([6]) Rü’be divanı 105 ve Lisân (هيج).
([7]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: (كربني).
([8]) Fetha ile, kesra ile, ve başı fetha olup **الدال** kesra ile söylenir; ve aynı şekilde **هاد**.
([9]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([10]) Teebbete Şerran’ındır; Mufaddaliyât’ın ilk beytidir; Lisân’da (هيد، عيد) içinde rivayet etti; zira şöyle de rivayet olunur: "يا عيد مالك".
([11]) Lisân (هيس) ve Meclisü Sa‘leb 293 ve el-Muhassas (7: 113).
([12]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’daki (هيض) ile farklıdır.
([13]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([14]) Tırimmâh divanı 154 ve Lisân (خور، هيع). Beyit, aslında (خور) maddesinde daha önce tahrif edilmiş olarak geçmişti; burada aslında doğru üzere geldi.
([15]) Rü’be’nindir; divanında 97 ve Lisân (هيغ).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي ج
هاج به الدم والمرّةُ‏.‏
وهاج الغبار وهاجه وهيّجه‏.‏
وهايجوه فلم يجد محيصاً‏.‏
وهاجت له الدار الشوق فاهتاج‏.‏
قال‏:‏ هيه وإن هجناك يا ابن الأطول ضرباً بكفّي بطل لم ينكل وهيّجت الناقة فانبعثت وناقة مهياج‏:‏ نزوع إلا وطنها‏.‏
وشهدت الهيج والهياج والهيجاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هاج الشرّ بين القوم وهيّجه فلان‏.‏
وهاج الفحل هيجاً وهياجاً‏:‏ هدر‏.‏
وإذا استقلّ الرجل غضباً قيل‏:‏ هاج هائجه‏.‏
وهاج المخبّل بالزّبرقان فهجاه وهاج الهجاء بينهما‏.‏
وهاج البقل إذا أخذ في اليبس‏.‏
وهاجت الأرض وأرض هائجة‏.‏
وكلّ ضررٍ عرض فقد هاج‏.‏

##### Türkçe

ه ي ج
**هاج** onda **الدم** ve **المرّةُ**.
Ve **هاج** **الغبار** ve onu **هاجه** ve **هيّجه**.
Ve onu **هايجوه**; artık bir kaçış yeri bulmadı.
Ve ona **هاجت** **الدار** özlemi; böylece **اهتاج**.
Dedi ki: **هيه**; ve eğer seni, ey **ابن الأطول**, iki avucumla bir vuruşla **هجناك** (hicvettiysek), yiğit geri durmadı; ve dişi deveyi **هيّجت**; böylece atıldı. Ve **ناقة مهياج**: ancak yurdundan kopup giden.
Ve **الهيج** ve **الهياج** ve **الهيجاء**’ya şahit oldum.
Mecazdan: Kavim arasında **هاج** **الشرّ**; falan onu **هيّجه**.
Ve erkek deve **هاج** bir **هيجاً** ve **هياجاً** olarak: böğürdü.
Ve adam öfkeyle kabarıp yükseldiğinde denir ki: **هاج هائجه**.
Ve **المخبّل** **بالزّبرقان** ile **هاج**; böylece onu hicvetti; ve ikisi arasında **الهجاء** **هاج**.
Ve yeşillik **هاج**; kuruluğa girmeye başladığında.
Ve yer **هاجت**; ve **أرض هائجة**.
Ve her ortaya çıkan zarar, artık **هاج** olmuştur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هاجَتِ الأَرضُ تَهِيجُ هِياجاً، وهاجَ الشيءُ يَهِيج هَيْجاً وهِياجاً وهَيَجاناً، واهْتاجَ، وتَهَيَّجَ: ثار لمشقة أَو ضرر. تقول هاج به الدم وهاجَه غيرُه وهَيَّجَه. يتعدَّى ولا يتعدَّى. وهَيَّجَه وهايَجَه، بمعنى؛ وقوله:
إِذا تَغَنَّى الحمامُ الوُرْقُ هَيَّجَني،
ولو تَعَزَّيْتُ عنها، أُمَّ عَمَّارِ
اكتفى فيه بالمسبب الذي هو التهييج مِن السبب الذي هو التذكير، لأَنه لمَّا قال هَيَّجني، دلَّ على ذَكَّرني فنصبها به.
وشيءٌ هَيُوجٌ على التعدِّي، والأُنثى هَيُوجٌ أَيضاً؛ قال الراعي: قَلَى دِينَه واهْتاجَ للشَّوْقِ، إِنها
على الشَّوْقِ، إِخوانَ العَزاءِ، هَيُوجُ
ومِهْياج كَهَيُوج.
وأَهاجَتِ الريحُ النبتَ: أَيبسته. ويوم الهِياج: يوم القتال. وتَهايَجَ الفَريقان إِذا تواثبا للقتال. وهاجَ الشَّرُّ بين القوم
(* يريد أَنه
يقال: هاج الشر بين القوم أي ثار.).
والهَيْجُ والهِياجُ والهَيْجا والهَيْجاءُ: الحرب، بالمد والقصر، لأَنها مَوْطِنُ غَضَبٍ. وفي الحديث: لا يَنْكَلُ في الهَيجاء أَي لا يتأَخر في الحرب؛ ومنه قصيد كعب:
من نَسْجِ داودَ في الهَيجا سَرابيلُ
وقال لبيد:
وأَرْبَدُ فارِسُ الهَيْجا، إِذا ما
تَقَعَّرَتِ المَشاجِرُ بالفِئامِ
وقال آخر:
إِذا كانتِ الهَيْجاءُ وانْشَقَّتِ العَصا،
فحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سيفٌ مُهَنَّدُ
وتقول: هَيَّجْتُ الشَّرَّ بينهم.
وهاجَ الإِبلَ هَيْجاً: حركها بالليل إِلى المورد والكلإِ. والمِهْياجُ من الإِبل: التي تَعْطَشُ قبل الإِبل.
وهاجتِ الإِبلُ إِذا عَطِشَتْ. والمِلْواحُ مثل المِهْياج. وهاجَ هائجُه: اشتد غضبه وثار. وهَدَأَ هائِجُه: سَكَنَتْ فَوْرَتُه. وفي حديث الاعتِكاف: هاجت السماءُ فَمُطِرْنا أَي تَغَيَّمَتْ وكثرت ريحها. وفي حديث الملاعنة: رأَى مع امرأَته رجلاً فلم يَهِجْه أَي لم يزعجه ولم يُنَفِّره. وهَيَّجْتُ الناقة فانبعثت، ويقال: هِجْتُه فهاجَ؛ قال الشاعر: هِيْهِ، وإِن هِجْناكَ، يا ابنَ الأَطْولِ
وناقة مِهْياجٌ أَي نَزُوعٌ إِلى وَطَنها. والهائجُ: الفَحْلُ الذي يشتهي الضِّرابَ. وهاجَ الفَحْلُ يَهيجُ هِياجاً وهُيوجاً وهَيَجاناً واهْتاجَ: هَدَرَ وأَراد الضِّرابَ. وفحْلٌ هِيَّجٌ: هائج، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي، وفي بعض النسخ هِيَّخٌ، بالخاء المعجمة، ولم يفسره أَحد؛ قال ابن سيده: وهو خطأٌ، وفي حديث الدِّيات: وإِذا هاجَتِ الإِبلُ رَخُصَتْ ونَقَصَتْ قيمتها. هاجَ الفحلُ إِذا طلب الضِّرابَ، وذلك مما يُهْزِلُه فيقل ثمنُه.
والهاجَةُ: النعجة التي لا تشتهي الفحل؛ قال ابن سيده: وهو عندي على السلب كأَنها سُلِبَتِ الهِياجَ.
والهَيْجُ: الريح الشديدة. والهَيْجُ: الصُّفْرة. والهَيْجُ: الجَفاف. والهَيْجُ: الحَركة. والهَيْجُ: الفتنة. والهَيْجُ: هَيَجَانُ الدم أَو الجماع أَو الشَّوْقِ.
وهاجَ البقلُ هِياجاً، فهو هائج
(* قوله «فهو هائج» كذا بالأصل، وهو
مستدرك مع ما قبله.) وهَيْجٌ: يبس واصفرَّ وطال، فهو هائج. وفي التنزيل: ثم يَهِيجُ فتراه مُصْفَرًّا؛ وأَرض هائجة: يَبِسَ بَقْلُها أَو اصفرَّ؛ وفي الحديث: تَصْرَعُها مرةً وتَعْدِلُها أُخرى حتى تَهيجَ أَي تَيْبَسَ وتَصْفَرَّ؛ ومنه الحديث: كنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فأَمر بغُصْنٍ فقُطِعَ أَو كان مقطوعاً قد هاجَ ورَقهُ؛ وفي حديث علي، رضوان الله عليه: لا يَهِيجُ على التقوى زَرْعُ قوم؛ أَراد: من عمل لله عملاً لم يفسد عمله ولم يبطل، كما يهيج الزرع فَيَهْلِكُ. وهاجتِ الأَرضُ هَيْجاً وهَيَجاناً: يبس بقلها. وأَهْيَجها: وجَدَها هائجة النبات؛ قال رؤبة: وأَهْيَجَ الخَلْصَاءَ من ذاتِ البُرَقْ
ويقال: يومُنا يومُ هَيْجٍ أَي يوم غَيْمٍ ومطرٍ. ويومُنا يومُ هَيْجٍ أَيضاً أَي يوم ريح؛ قال الراعي:
ونارِ وَدِيقَةٍ، في يومِ هَيْجٍ
من الشِّعْرَى، نَصَبْتُ له الحَنِينا
ويروى: يوم ريح. الأَصمعي: يقال للسحاب أَوّل ما يَنْشَأُ: هاجَ له هَيْجٌ حَسَنٌ؛ وأَنشد للراعي:
تُراوِحُها رَواغَةُ كلِّ هَيْجٍ،
وأَرْواحٌ أَطَلْنَ بها الحَنِينا
والهاجَةُ: الضِّفْدَعَة الأُنثى والنعامة، والجمع هاجاتٌ، وتصغيرها بالواو والياء هُوَيْجَةٌ، ويقال هُيَيْجة، وجمعُ الهاجَةِ هاجاتٌ. وهِيجِ، كسر بغير تنوين: مِن زجر الناقة خاصة؛ قال:
تَنْجُو إِذا قال حادِيها لها: هِيجِ

##### Türkçe

**هاجَتِ الأَرضُ** **تَهِيجُ** **هِياجاً**; ve **هاجَ الشيءُ** **يَهِيج** **هَيْجاً**
ve **هِياجاً** ve **هَيَجاناً**; ve **اهْتاجَ**, ve **تَهَيَّجَ**: zorluk yahut zarar sebebiyle coştu. “Onunla kan coştu” dersin; ve “başkası onu coşturdu” ve “onu coşturdu”. Hem geçişli olur hem geçişsiz olur. Ve **هَيَّجَه** ve **هايَجَه**: anlamca; ve onun sözü:
“Eğer **الحمامُ الوُرْقُ** ötüşürse, beni coşturdu,
ondan teselli bulmuş olsam bile, ey **أُمَّ عَمَّارِ**”
onda, sebep olanı ki o **التهييج**’dir, sebep olan şeyden ki o **التذكير**’dir, yeterli gördü; çünkü “beni coşturdu” dediğinde, “bana hatırlattı”ya delâlet etti; böylece onu onunla nasbetti.

Ve bir şey **هَيُوجٌ**, geçişlilik üzere; dişisi de **هَيُوجٌ**’dur ayrıca; **الراعي** dedi ki:
“Dinini bıraktı ve özleme için coştu; şüphesiz o,
özlem üzere, ey teselli kardeşleri, **هَيُوجُ**.”
Ve **مِهْياج** **كَهَيُوج**.

Ve **أَهاجَتِ الريحُ النبتَ**: onu kuruttu. Ve **يوم الهِياج**: savaş günü. Ve **تَهايَجَ الفَريقان**: savaşmak için birbirlerine atıldıklarında. Ve **هاجَ الشَّرُّ بين القوم**
(* yani onun muradı şudur: “Kavim arasında şer coştu” denir; yani kabardı.).
Ve **الهَيْجُ** ve **الهِياجُ** ve **الهَيْجا** ve **الهَيْجاءُ**: savaş; uzatma ve kısaltma ile; çünkü o, öfke yurdudur. Ve hadiste: “**الهَيجاء**’da geri kalmaz” yani savaşta geri kalmaz; ondan **كعب**’ın kasidesi:
“**الهَيجا**’da **داود**’un dokumasından zırhlar.”
Ve **لبيد** dedi:
“Ve **أَرْبَدُ**, **الهَيْجا**’nın süvarisidir; ne zaman ki
kalabalıklarla çekişmeler derinleşirse.”
Ve bir başkası dedi:
“Ne zaman **الهَيْجاءُ** olur ve asa yarılırsa,
sana ve **الضَّحَّاكَ**’a bir **سيفٌ مُهَنَّدُ** yeter.”
Ve dersin: “Aralarında şerri coşturdum.”

Ve **هاجَ الإِبلَ** **هَيْجاً**: onları geceleyin su başına ve otlağa doğru hareket ettirdi. Ve develerden **المِهْياجُ**: develerden önce susayan (dişi deve).

Ve **هاجتِ الإِبلُ**: susadıklarında. Ve **المِلْواحُ** **المِهْياج** gibidir. Ve **هاجَ هائجُه**: öfkesi şiddetlendi ve kabardı. Ve **هَدَأَ هائِجُه**: taşkınlığı sakinleşti. Ve i‘tikâf hadîsinde: “Gök coştu da bize yağmur yağdırıldı” yani bulutlandı ve rüzgârı çoğaldı. Ve mülâane hadîsinde: “Karısıyla birlikte bir adam gördü de onu coşturmadı” yani onu rahatsız etmedi ve onu ürkütmedi. Ve “dişi deveyi coşturdum da atıldı”; ve denir: “Onu coşturdum da coştu”; şair dedi ki:
“**هِيْهِ**; ve eğer seni coşturmuşsak, ey **ابنَ الأَطْولِ**.”
Ve bir deve **مِهْياجٌ**: yani yurduna meyilli. Ve **الهائجُ**: çiftleşmeyi isteyen erkek deve. Ve **هاجَ الفَحْلُ** **يَهيجُ** **هِياجاً** ve **هُيوجاً** ve **هَيَجاناً**; ve **اهْتاجَ**: böğürdü ve çiftleşmeyi istedi. Ve bir erkek deve **هِيَّجٌ**: coşkun; **سيبويه** bununla örnek verdi ve **السيرافي** onu açıkladı. Bazı nüshalarda **هِيَّخٌ** vardır, noktalı **الخاء** ile; onu kimse açıklamadı; **ابن سيده** dedi ki: o hatadır. Ve diyetler hadîsinde: “Develer coştuğunda ucuzlar ve kıymetleri azalır.” **هاجَ الفحلُ**: çiftleşmeyi istediğinde; bu, onu zayıflatan şeylerdendir; böylece fiyatı azalır.

Ve **والهاجَةُ**: erkeği istemeyen koyun; **ابن سيده** dedi ki: bu, bence, selb üzere (olumsuzlama üzere)dir; sanki ondan **الهِياج** çekip alınmıştır.

Ve **الهَيْجُ**: şiddetli rüzgâr. Ve **الهَيْجُ**: sarılık. Ve **الهَيْجُ**: kuruluk. Ve **الهَيْجُ**: hareket. Ve **الهَيْجُ**: fitne. Ve **الهَيْجُ**: kanın yahut cimanın yahut özlemin coşması.

Ve **هاجَ البقلُ** **هِياجاً**; o da **هائج**
(* “**فهو هائج**” sözü asılda böyledir; ve öncekiyle birlikte müstedrektir.) ve **هَيْجٌ**: kurudu, sarardı ve uzadı; o da **هائج**’dir. Ve tenzîlde: “Sonra coşar da onu sararmış görürsün.” Ve **أَرض هائجة**: otları kurumuş yahut sararmış. Ve hadiste: “Onu bir kere devirir, başka bir kere doğrultur; ta ki **تَهيجَ** oluncaya kadar” yani kuruyup sararıncaya kadar. Ve ondan hadîs: “Resûlullah ile beraberdik, sallallahu aleyhi ve sellem; bir dalı emretti de kesildi; yahut kesilmişti; yaprağı coşmuştu (kuruyup sararmıştı).” Ve Ali hadîsinde, رضوان الله عليه: “Takvâ üzere bir kavmin ekini coşmaz”; muradı: Allah için bir amel işleyen kimsenin ameli bozulmaz ve iptal olmaz; tıpkı ekinin coşup helâk olması gibi. Ve **هاجتِ الأَرضُ** **هَيْجاً** ve **هَيَجاناً**: otları kurudu. Ve **أَهْيَجها**: bitkisi coşmuş (kurumuş/sararmış) olarak onu buldu; **رؤبة** dedi ki:
“Ve **الخَلْصَاءَ**’yı, **ذاتِ البُرَقْ**’tan, coşturdu.”
Ve denir: “Günümüz **يومُ هَيْجٍ**” yani bulut ve yağmur günü. Ve “Günümüz **يومُ هَيْجٍ**” ayrıca, yani rüzgâr günü; **الراعي** dedi ki:
“Ve **وَدِيقَةٍ** ateşi; **يومِ هَيْجٍ**’de,
**الشِّعْرَى**’dan; onun için **الحَنِينا**’yı diktim.”
Ve “rüzgâr günü” diye rivayet edilir. **الأَصمعي**: bulut için, ilk oluşmaya başladığında, “Ona güzel bir **هَيْجٌ** coştu” denir. Ve **الراعي**’den okudu:
“Her **هَيْجٍ**’in kaçışıyla ona akşamlar,
ve esintiler; onunla **الحَنِينا**’yı uzattılar.”

Ve **والهاجَةُ**: dişi kurbağa ve devekuşu; çoğulu **هاجاتٌ**. Küçültmesi, **الواو** ve **الياء** ile, **هُوَيْجَةٌ**’dir; ve **هُيَيْجة** denir. Ve **الهاجَةِ**’nin çoğulu **هاجاتٌ**’tır. Ve **هِيجِ**, tenvinsiz kesre ile: özellikle dişi deveyi sürme ünlemlerindendir; dedi ki:
“Kurtulur; eğer sürücüsü ona: **هِيجِ** derse.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي ج * * هَاجَ * الشيء ثار وبابه باع و * هِيَاجاً * أيضا بالكسر و * هَيَجَاناً * بفتحتين و * اهْتَاجَ * و * تَهَيَّجَ * مثله و * هَاجَهُ * غيره من باب باع لا غير يتعدى ويلزم و * هَيَّجَهُ تَهْيِيجاً * و * هَايَجَهُ * بمعنى و * هَاجَ * النبت يهيج * هِيَاجاً * بالكسر أي يبس و * الهَيْجَاءُ * الحرب تمد وتقصر

##### Türkçe

* ه ي ج * **هَاجَ** şey: kabardı; ve onun bâbı **بَاعَ**’dır; ve ayrıca kesre ile **هِيَاجاً** ve iki fetha ile **هَيَجَاناً** (denir). Ve **اهْتَاجَ** ve **تَهَيَّجَ** onun gibidir. Ve **هَاجَهُ**: başkası onu (kabarttı); **بَاعَ** bâbından, başka değil; müteaddî olur ve lâzım olur. Ve **هَيَّجَهُ تَهْيِيجاً** ve **هَايَجَهُ** anlamca (aynıdır). Ve **هَاجَ** bitki: kesre ile **هِيَاجاً** (olarak) kabarır; yani kurudu. Ve **الهَيْجَاءُ**: savaş; uzatılır ve kısaltılır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هاج  الشيء  يهيج هيجا  ، بفتح فسكون،  وهيجانا  ، محركة،  وهياجا، بالكسر: ثار  لمشقة أو ضرر. تتمول: هاج به الدم وهاجه غيره وهيجه، يتعدى، ولا يتعدى، وهيجه وهايجه: بمعنى،  كاهتاج وتهيج  . وشيء هيوج. والأنثى هيوج أيضا. قال الراعي:
  قلى دينه واهتاج للشوق إنـهـا                      على الشوق إخوان العزاء هيوج ومهياج كهيوج. هاج الإبل: إذا حركها و  أثار  بالليل إلى المورد والكلإ. المهياج من الإبل: التي تعطش قبل الإبل. وهاجت  الإبل: إذا  عطشت  . والملواح مثل المهياج. هاج  النبت  يهيد هيجا: إذا  يبس  . وكذا هاجت الأرض.  والهائج: الفحل  الذي  يشتهي الضراب  . وقد هاج يهيج هياجا وهيوجا وهيجانا، واهتاج، إذا هدر وأراد الضراب، وهو مجاز. وفحل هيج: هائج، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وفي بعض النسخ بالخاء المعجمة، ولم يفسره أحد. قال ابن سيده: وهو خطا. وفي حديث الديات:  وإذا هاجت الإبل رخصت ونقصت قيمتها  . هاج الفحل: إذا طلب الضراب، وذلك مما يهزله فيقل ثمنه. الهائج:  الفورة، والغضب  يقال: هاج هائجه: إذا اشتد غضبه وثار. وهدأ هائجه: سكنت فورته. وفي الأساس في المجاز: وإذا اشتعل الرجل غضبا، قيل: هاج هائجه. وهاج المخبل بالزبرقان فهجاه. وهاج الهجاء بينهما. من المجاز: شهدت الهيج والهياج، و  الهيجاء: الحرب  ، يمد  ويقصر  ، لأنها موطن غضب، وكل حرب ظهر فقد هاج. يوم  الهياج، بالكسر  : يوم  القتال  . هياج  كشداد ابن بسام  وفي نسخة: ابن عمران هياج  بن بسطام، محدثان  . ومما فاته: هياج ابن عمران بن الفضيل البرجمي التميمي، من أهل البصرة، يروي عن عمران بن الحصين، وسمرة، وعنه الحسن، وأبو الهياج حيان ابن حصين، يروي عن علي وعمار بن ياسر. وهيج الغبار وهاجه. يقال:  تهايجوا  ، إذا  تواثبوا  للقتال. وهاج الشر بين القوم.  والمهياج  ، بالكسر:  الناقة النزوع إلى وطنها  . وقد هيجتها فانبعثت. ويقال: هجته فهاج. المهياج:  الجمل الذي يعطش قبل الإبل  . وقد هاجت: إذا عطشت، كما تقدم.  والهاجة: الضفدعة الأنثى  والنعامة،  ج هاجات  ، وتصغرها بالواو والياء: هويجة، ويقال: هييجة. يقال: يومنا  يوم هيج  ، بفتح فسكون، أي يوم  ريح  . قال الراعي:
  ونـار وديقة فـي يوم هـيج                      من الشعرى نصبت لها الجبينا  أو  يوم  غيم ومطر  . قال الأصمعي: يقال للسحاب أول ما ينشأ: هاج له هيج حسن. وأنشد للراعي:
  تراوحها رواعد كثل هيج                      وأرواح أطلن بها الحنينا

   والهائجة: أرض يبس بقلها أو اصفر  ، هكذا في الصحاح. وفي غيره: واصفر. وهو مجاز. وقد هاج البقل فهو هائج وهيج: يبس واصفر وطال. وفي التنزيل:  ثم يهيج فتراه مصفرا وهاجت الأرض هيجا وهيجانا: يبس بقلها.  وأهاجه: أيبسه  . يقال: أهاجت الريح النبت: إذا أيبسته.  وأهيجها وجدها هائجة النبات  ، قال رؤبة:
  وأهيج الخلصاء من ذات البرق  وهيج، بالكسر، مبنيا على الكسر، وهج بالسكون  مع كسر أوله: كلاهما  من زجر الناقة  قال  :
  تنجو إذا قال حاديها لها: هيج وقد تقدم طرف من ذلك في هج.
 ومما يستدرك عليه: هاجت السماء فمطرنا، أي تغيمت وكثرت ريحها. وفي حديث الملاعنة:  رأى مع أمرأته رجلا فلم يهجه  . أي لم يزعجه ولم ينفره. والهاجة: النعجة التي لا تشتهي الفحل. قال ابن سيده: وهو عندي على السلب، كأنها سلبت الهياج. والهيج الصفرة، وعن ابن الأعرابي: هو الجفاف، والحركة، والفتنة، وهيجان الدم أو الجماع أو الشوق. وهيج: موضع؛ عن أبي عمرو؛ وكذا في المعجم. والهيجة: قرية عظيمة بمعالي القحرية: وقد خربت منذ مدة طويلة، وكانت مبنية بالحجاره والمدر، وسكنتها بنو أبي الديلم من قبائل عك؛ كذا في أنساب البشر.

##### Türkçe

**هاج** şey **يهيج** **هيجا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **هيجانا** (harekeli), ve **هياجا** (kesre ile): zorluk veya zarar sebebiyle kabardı. Denilir: kan onunla kabardı; ve başkası onu kabarttı ve onu kabarttı; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **هيجه** ve **هايجه**: mânâca; **كاهتاج** ve **تهيج** gibi. Ve (bir) şey **هيوج**. Dişisi de **هيوج**tur. Çoban dedi:
  Dinini bıraktı ve özleme için **اهتاج** etti; çünkü o                      özlem üzerine teselli kardeşleri **هيوج**tur

Ve **مهياج** **هيوج** gibi. **هاج الإبل**: onları hareket ettirdiği ve geceleyin su başına ve otlağa doğru kışkırttığı zaman. Develerden **المهياج**: develerden önce susayan (dişi deve)dir. Ve **هاجت الإبل**: susadıkları zaman. Ve **الملواح** **المهياج** gibidir. **هاج النبت** **يهيد** **هيجا**: kuruduğu zaman. Yine böyle: yer de **هاجت**. Ve **الهائج**: çiftleşmeyi arzulayan erkek devedir. Ve gerçekten **هاج** **يهيج** **هياجا** ve **هيوجا** ve **هيجانا**; ve **اهتاج**: böğürdüğü ve çiftleşmeyi istediği zaman; bu mecazdır. Ve **هيج** erkek deve: **هائج** (demektir); Sîbeveyh bununla örnek verdi, Sîrâfî onu açıkladı. Bazı nüshalarda **الخاء** (mu‘ceme) iledir; onu hiç kimse açıklamadı. İbn Sîde dedi: o hatadır. Diyetler hadîsinde: “Develer **هاجت** ettiği zaman ucuzladı ve kıymeti eksildi.” **هاج الفحل**: çiftleşmeyi istediği zaman; bu, onu zayıflatandır; böylece fiyatı azalır. **الهائج**: taşkınlık ve öfke; denilir: **هاج هائجه**: öfkesi şiddetlendiği ve kabardığı zaman. Ve **هدأ هائجه**: taşkınlığı sakinleşti. **الأساس**’ta mecazda: Adam öfkeyle tutuştuğu zaman: **هاج هائجه** denilir. Ve **هاج** aklı bozuk olan, Zuberqān ile, onu hicvetti. Ve ikisi arasında hiciv **هاج** etti. Mecazdan: **الهيج** ve **الهياج**a şahit oldum; ve **الهيجاء**: savaş; uzatılır ve kısaltılır; çünkü o öfke yurdudur; ve her savaş ortaya çıktığında gerçekten kabarmıştır. **يوم الهياج** (kesre ile): savaş günü. **هياج** (Şeddâd gibi) İbn Bassâm; bir nüshada: İbn İmrân **هياج** b. Bistâm: iki muhaddis. Ve onun kaçırdıklarından: **هياج** b. İmrân b. el-Fudayl el-Burcemî et-Temîmî; Basra ehlindendir; İmrân b. el-Husayn’dan ve Semura’dan rivayet eder; ondan Hasan rivayet eder. Ve Ebû **الهياج** Hayyân b. Husayn; Ali’den ve Ammâr b. Yâsir’den rivayet eder. Ve toz **هيج** etti ve onu **هاجه** etti. Denilir: **تهايجوا**: savaş için birbirlerine atıldıkları zaman. Ve kavim arasında şer **هاج** etti. Ve **المهياج** (kesre ile): yurduna meyleden dişi deve. Onu **هيجت** ettim de harekete geçti. Ve denilir: onu **هجته** ettim de **هاج** etti. **المهياج**: develerden önce susayan erkek devedir. Ve gerçekten **هاجت**: susadığı zaman; geçtiği üzere. Ve **الهاجة**: dişi kurbağa ve devekuşu; çoğulu **هاجات**; onu vav ve yâ ile küçültürsün: **هويجة**; ve denilir: **هييجة**. Denilir: günümüz **يوم هيج** (fetha ile sonra sükûn ile), yani rüzgâr günü. Çoban dedi:
  Ve boğucu bir ateş, **يوم هيج** gününde                      Şi‘râ’dan onun için iki alın bağını diktim

Veya bulut ve yağmur günü. Asma‘î dedi: Bulut için, ilk oluştuğu zaman: ona “güzel **هيج**” denilir. Çoban için okudu:
  Ona, **هيج** gibi şimşekler dolaşır                      ve onunla iniltisini uzatan rüzgârlar

Ve **الهائجة**: otu kuruyan veya sararan yer; **الصحاح**’ta böyle. Başkasında: ve sararan. Bu mecazdır. Ve gerçekten ot **هاج** etti; o **هائج** ve **هيج**tir: kurudu ve sarardı ve uzadı. Tenzîl’de: “Sonra **يهيج** eder de onu sararmış görürsün.” Ve yer **هاجت** **هيجا** ve **هيجانا**: otu kurudu. Ve onu **أهاجه**: onu kuruttu. Denilir: rüzgâr bitkiyi **أهاجت**: onu kuruttuğu zaman. Ve onu **أهيجها**: onu bitkisi **هائجة** buldu. Ru’be dedi:
  Ve şimşek sahibi olandan **الخلصاء**yı **أهيج** ederim

Ve **هيج** (kesre ile), kesre üzerine bina edilmiş; ve **هج** (sükûn ile) ilk harfinin kesresiyle: ikisi de dişi deveyi sürme (sesi)ndendir. Dedi:
  Onun sürücüsü ona: **هيج** dediği zaman kurtulur

Bunun bir tarafı **هج** maddesinde geçti.
Ve ona ek olarak: gök **هاجت** etti de bize yağmur yağdı; yani bulutlandı ve rüzgârı çoğaldı. **الملاعنة** hadîsinde: “Karısıyla birlikte bir adam gördü de onu **يهجه** etmedi.” Yani onu rahatsız etmedi ve onu ürkütmedi. Ve **الهاجة**: erkeği arzulamayan koyun. İbn Sîde dedi: Bu, bence, selb üzerinedir; sanki ondan **الهياج** selbedilmiştir. Ve **الهيج** sarılıktır; İbnü’l-A‘râbî’den: o kuruluk, hareket, fitne, ve kanın kabarması veya cinsel birleşme veya özlemdir. Ve **هيج**: bir yerdir; Ebû Amr’dan; ve mu‘cemde de böyledir. Ve **الهيجة**: el-Kahriyye’nin yükseklerinde büyük bir köy: gerçekten uzun zamandan beri harap olmuştur; taş ve kerpiçle yapılmıştı; onu Akk kabilelerinden Benû Ebî’d-Deylem mesken tutmuştu; **أنساب البشر**’de böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَاجَ
1 هَاجَ ذ , aor. يَهِيجُ, inf. n. هَيْجٌ and هَيَجَانٌ [the most common form]; and هِيَاجٌ; and ↓ اهتاج, and ↓ تهيّج; It (a thing, S) became raised, roused, excited, stirred up, or provoked; syn. ثَارَ: (S, L, K:) it became so by reason of distress, or difficulty; or of harm, or injury: you say هَاجَ بِهِ الدَّمُ, inf. n. هَيْجٌ and هَيَجَانٌ, The blood became roused, or stirred up, in him: (A, L:) and in like manner, المِرَّةُ the gall, or bile: and الغُبَارُ the dust. (A.) See also هَائِجٌ. ― -b2- هَاجَ, inf. n. هِيَاجٌ and هُيُوجٌ and هَيَجَانٌ; and ↓ اهتاج; (tropical:) He (a stallion-camel) became excited by lust; initum appetivit; brayed, and became excited by lust. When this is the case, he becomes lean, and his price is lessened. (L.) ― -b3- هَاجَتْ عَيْنُهُ, (S, art. مرح; and L, art. رمد; &c.) inf. n. هَيَجَانٌ, (K, art. رمد; &c.) His eye became inflamed; painful and swollen; affected with ophthalmia; (L, art. رمد;) i. q. رَمِدَ. (S, art. رمد; and L, K, * in the same art.) ― -b4- هَاجٌ به فَهَجَاهُ (tropical:) [He became excited against him, or attacked him, and satirized him]. (A.) ― -b5- هَاجَ الهِجَآءُ بَيْنَهُمَا (tropical:) [Satire was excited between them two. (A.) ― -b6- هَاجَتِ الحَرْبُ (inf. n. هَيْجٌ, Msb) (tropical:) War became excited, or raised. (A, Msb.) ― -b7- هَاجَ الشَّرُّ بَيْنَهُمْ (tropical:) Evil become excited among them. (A.) ― -b8- هَاجَ, inf. n. هَيْجٌ, He, or it, was in a state of commotion. (L.) ― -b9- هَاجَتِ السَّمَآءُ فَمُطِرْنَا The sky became cloudy and windy, and we were rained upon. (TA.) ― -b10- هَاجَ; (S, K;) [followed by an accus., and also by ب;] and ↓ هيّج, inf. n. تَهْيِيجٌ, the most common form;] and ↓ هَايَجَ; (S;) He, or it, raised, roused, excited, stirred up, or provoked, (S, K,) a thing; (S;) syn. أَثَارَ. (K.) Thus the first of these verbs is trans. as well as intrans. (S.) All have the same meaning: (S:) or the second has an intensive signification. (Msb.) ― -b11- هَاجَ الغُبَارَ, and ↓ هيّجهُ, [which is more common,] He raised the dust. (TA.) ― -b12- الشَّرَّ ↓ هيّج (tropical:) He excited evil among a people. (A) ― -b13- النَّاقَةَ فَانْبَعَثَتْ ↓ هَيَّجْتُ I roused the she-camel, and she became roused. (A.) ― -b14- هِجْتُهُ فَهَاجَ I roused him, and he became roused. (TA.) ― -b15- هَاجَتْ لَهُ الدَّارُ الشَّوْقَ The dwelling excited his longing desire. (A.) ― -b16- هَاجَ He, or it, disquieted, and scared, a person. (L.) ― -b17- هَاج الاِبَلَ, inf. n. هَيْجٌ, He put the camels in motion, by night, towards the watering-place and pasture. (L.) ― -b18- هَاجَتِ الاِبِلُ The camels thirsted. (K.) ― -b19- هَاجَ, (inf. n. هِيَاجٌ, S, and هَيْجٌ, TA,) (tropical:) It (a plant, or herbage,) dried up: (S, K:) [it withered:] it (a leguminous plant) became yellow: (Msb:) or dried up and became yellow: and became tall. (L.) ― -b20- هَاجَتِ الأَرْضُ, inf. n. هِيَاجٌ and هَيْجٌ and هَيَجَانٌ, (tropical:) The plants, or herbage, or leguminous plants, of the land dried up. (L.)

2 هَيَّجَ see 1 and 4.

هايجهُ
3 هايجهُ ذ , (TK,) inf. n. هِيَاجٌ, (S, K,) He fought with him; engaged in a conflict, or combat, with him. (TK.) ― -b2- يَوْمُ الهِيَاجِ The day of fight, conflict or combat. (S, K. *) ― -b3- See 1.

أَهَاجَتِ الرِّيحُ النَّبْثَ
4 أَهَاجَتِ الرِّيحُ النَّبْثَ ذ (tropical:) The wind dried up, or caused to dry up, the plants, or herbage: (S, K *:) and [so] ↓ هَيَّجَتْهُ. (O, K in art. صوع.) ― -b2- أَهْيَجْنَا الأَرْضَ (tropical:) We found the land to have its plants or herbage, dried up. (S, K.)

5 تَهَيَّجَ see 1.

تَهَايَجُوا
6 تَهَايَجُوا ذ (assumed tropical:) They leaped, or sprung up, together, to fight, one against another. (S, K.)

8 اِهْتَيَجَ see 1.

هِجْ
هِجْ ذ : see هِيج.

هَيْجٌ
هَيْجٌ ذ Civil war; or conflict and faction; or discord, or dissension; syn. فِتْنَةٌ. (L.) See هَيْجَآءُ. ― -b2- Excitement of the blood: or, of coitus: or, of longing desire. (L.) ― -b3- يَوْمُ هَيْجٍ A day of wind: or, of clouds, or mist, and rain. (K, TA: [but accord. to some copies of the K, instead of “ and rain, ” “ or, of rain. ”]) ― -b4- هَاجَ لَهُ هَيْجٌ حَسَنٌ, said with respect to a cloud, or body of clouds, when first rising; (As;) [meaning, It hath had a good rising, or hath risen well, so as to present, at its first rising, a good, or promising, appearance: an expression like لَهُ نَشْءٌ حَسَنٌ, q. v., art. نشأ]. ― -b5- هَيْجٌ, (assumed tropical:) Yellowness: [app. in a plant]: (L:) or a state of drying up. (IAar, L.) See هَائِجٌ.

هِيجِ
هِيجِ ذ , indecl., with kesreh for its termination, and ↓ هِجْ, Cries by which a she-camel is chidden. (K.) [See also هَجْهَجَ, in art. هج.]

هَاجَةٌ
هَاجَةٌ ذ A ewe that does not desire the ram: as though deprived of excitement. (M.) ― -b2- هَاجَةٌ A female frog. (L, K.) See an ex. in a verse cited voce صُبَارَةٌ. ― -b3- An ostrich. (L.) Pl. of both, هَاجَاتٌ. (L. K.) Dim. هُوَيْجَةٌ and هُيَيْجَةٌ. (L.)

هَيْجَى
هَيْجَى ذ : see هَيْجَآءُ.

هَيْجَآءُ
هَيْجَآءُ ذ and ↓ هَيْجَى (S, L, K) and ↓ هَيْجٌ and ↓ هِيَاجٌ (L) the third [as also the fourth] originally an inf. n., (Msb,) War. (S, L, K.)

هَيِّجٌ
هَيِّجٌ ذ : see هَائِجٌ.

هِيَاجٌ
هِيَاجٌ ذ : see 1 and 3; and هَيْجَآءُ.

شَيْءٌ هَيُوجٌ
شَيْءٌ هَيُوجٌ ذ , and ↓ مِهْيَاجٌ, A thing, or person, that raises, rouses, excites, stirs up, or provokes, much: each of these epithets having a trans. signification. The former is also used as a fem. epithet. (L.)

هَائِجٌ
هَائِجٌ ذ (tropical:) Anger; an ebullition of anger, rage, or passion; syn. فَوْرَةٌ. (S, K.) Ex. هَاجَ هَائِجُهُ (tropical:) His anger became roused, or excited; (S;) became violent; (TA;) he became inflamed with anger. (A.) And هَدَأ هَائِجُهُ (tropical:) The ebullition of his anger, rage, or passion, became appeased. (S.) ― -b2- هَائِجٌ (S, K) and ↓ هَيِّجٌ (TA) (tropical:) A stallion excited by lust; initum appetens. (S, K.) ― -b3- أَرْضٌ هَائِجَةٌ (tropical:) Land of which the leguminous plants have dried up, or become yellow: (S, K:) or, as in some lexicons, [and as in one copy of the S in my hands,] and become yellow: (TA:) or, of which the leguminous plants have dried up. (TA.) بَقْلٌ هَائِجٌ, and ↓ هِيْجٌ, (tropical:) Leguminous plants dried up, or drying up, [and yellow]. (L.)

مِهْيَاجٌ
مِهْيَاجٌ ذ A she-camel that is excited by desire for its accustomed place, and hastens thither. (S, K.) ― -b2- See هَبُوجٌ. ― -b3- مِهْيَاجٌ A camel that thirsts before [other] camels. (K.)

##### Türkçe

**هَاجَ**
1 **هَاجَ** ذ , muzâri‘i **يَهِيجُ**, mastarı **هَيْجٌ** ve **هَيَجَانٌ** [en yaygın şekil]; ve **هِيَاجٌ**; ve ↓ **اهتاج**, ve ↓ **تهيّج**; O (bir şey, S) yükselmiş, kışkırtılmış, heyecanlanmış, karıştırılmış yahut tahrik edilmiş oldu; eşanlamlısı **ثَارَ**: (S, L, K:) sıkıntı yahut güçlük sebebiyle; yahut zarar yahut incinme sebebiyle böyle oldu: **هَاجَ بِهِ الدَّمُ**, mastarı **هَيْجٌ** ve **هَيَجَانٌ**, dersin; Kan onda kabardı yahut karıştı: (A, L:) ve aynı şekilde, **المِرَّةُ** safra; ve **الغُبَارُ** toz. (A.) Ayrıca **هَائِجٌ**’e bak. ― -b2- **هَاجَ**, mastarı **هِيَاجٌ** ve **هُيُوجٌ** ve **هَيَجَانٌ**; ve ↓ **اهتاج**; (mecaz:) O (aygır deve) şehvetle heyecanlandı; çiftleşmeyi istedi; böğürdü ve şehvetle heyecanlandı. Bu hâl vuku bulduğunda zayıflar ve fiyatı düşer. (L.) ― -b3- **هَاجَتْ عَيْنُهُ**, (S, md. **مرح**; ve L, md. **رمد**; vb.) mastarı **هَيَجَانٌ**, (K, md. **رمد**; vb.) Gözü iltihaplandı; ağrılı ve şiş oldu; göz iltihabına tutuldu; (L, md. **رمد**;) yani **رَمِدَ** ile aynı. (S, md. **رمد**; ve L, K, * aynı maddede.) ― -b4- **هَاجٌ به فَهَجَاهُ** (mecaz:) [Ona karşı heyecanlandı yahut ona saldırdı ve onu hicvetti]. (A.) ― -b5- **هَاجَ الهِجَآءُ بَيْنَهُمَا** (mecaz:) [İkisinin arasında hiciv kışkırtıldı]. (A.) ― -b6- **هَاجَتِ الحَرْبُ** (mastarı **هَيْجٌ**, Msb) (mecaz:) Savaş kışkırtıldı yahut alevlendi. (A, Msb.) ― -b7- **هَاجَ الشَّرُّ بَيْنَهُمْ** (mecaz:) Kötülük aralarında kışkırtıldı. (A.) ― -b8- **هَاجَ**, mastarı **هَيْجٌ**, O yahut o (şey) çalkantı hâlinde oldu. (L.) ― -b9- **هَاجَتِ السَّمَآءُ فَمُطِرْنَا** Gök bulutlandı ve rüzgârlı oldu, ve üzerimize yağmur yağdırıldı. (TA.) ― -b10- **هَاجَ**; (S, K;) [mef‘ûl alır, ayrıca **ب** ile de gelir;] ve ↓ **هيّج**, mastarı **تَهْيِيجٌ**, en yaygın şekil;] ve ↓ **هَايَجَ**; (S;) O yahut o (şey), (S, K,) bir şeyi yükseltti, kışkırttı, heyecanlandırdı, karıştırdı yahut tahrik etti; (S;) eşanlamlısı **أَثَارَ**. (K.) Böylece bu fiillerin birincisi geçişli olduğu gibi geçişsizdir de. (S.) Hepsi aynı mânâdadır: (S:) yahut ikincisi şiddet (mübalağa) mânâsı taşır. (Msb.) ― -b11- **هَاجَ الغُبَارَ**, ve ↓ **هيّجهُ**, [daha yaygın olan], O tozu kaldırdı. (TA.) ― -b12- **الشَّرَّ** ↓ **هيّج** (mecaz:) O, bir kavim arasında kötülüğü kışkırttı. (A) ― -b13- **النَّاقَةَ فَانْبَعَثَتْ** ↓ **هَيَّجْتُ** Dişi deveyi kışkırttım, o da kışkırdı. (A.) ― -b14- **هِجْتُهُ فَهَاجَ** Onu kışkırttım, o da kışkırdı. (TA.) ― -b15- **هَاجَتْ لَهُ الدَّارُ الشَّوْقَ** Mesken onun özlem arzusunu kışkırttı. (A.) ― -b16- **هَاجَ** O yahut o (şey), bir kimseyi huzursuz etti ve korkuttu. (L.) ― -b17- **هَاج الاِبَلَ**, mastarı **هَيْجٌ**, O, develeri geceleyin su yerine ve otlağa doğru yürüttü. (L.) ― -b18- **هَاجَتِ الاِبِلُ** Develer susadı. (K.) ― -b19- **هَاجَ**, (mastarı **هِيَاجٌ**, S, ve **هَيْجٌ**, TA,) (mecaz:) O (bir bitki yahut ot) kurudu: (S, K:) [soldu:] o (baklagil türünden bir bitki) sarardı: (Msb:) yahut kurudu ve sarardı: ve boylandı. (L.) ― -b20- **هَاجَتِ الأَرْضُ**, mastarı **هِيَاجٌ** ve **هَيْجٌ** ve **هَيَجَانٌ**, (mecaz:) Yerin bitkileri yahut otları yahut baklagilleri kurudu. (L.)

2 **هَيَّجَ**: 1 ve 4’e bak.

**هايجهُ**
3 **هايجهُ** ذ , (TK,) mastarı **هِيَاجٌ**, (S, K,) O, onunla dövüştü; onunla bir çatışmaya yahut muharebeye girişti. (TK.) ― -b2- **يَوْمُ الهِيَاجِ** Dövüş, çatışma yahut muharebe günü. (S, K. *) ― -b3- 1’e bak.

**أَهَاجَتِ الرِّيحُ النَّبْثَ**
4 **أَهَاجَتِ الرِّيحُ النَّبْثَ** ذ (mecaz:) Rüzgâr bitkileri yahut otları kuruttu yahut kurumasına sebep oldu: (S, K *:) ve [böylece] ↓ **هَيَّجَتْهُ**. (O, K md. **صوع**.) ― -b2- **أَهْيَجْنَا الأَرْضَ** (mecaz:) Biz, yerin bitkilerinin yahut otlarının kurumuş olduğunu bulduk. (S, K.)

5 **تَهَيَّجَ**: 1’e bak.

**تَهَايَجُوا**
6 **تَهَايَجُوا** ذ (varsayılan mecaz:) Birbirlerine karşı savaşmak için birlikte sıçradılar yahut atıldılar. (S, K.)

8 **اِهْتَيَجَ**: 1’e bak.

**هِجْ**
**هِجْ** ذ : **هِيج**’e bak.

**هَيْجٌ**
**هَيْجٌ** ذ İç savaş; yahut çatışma ve hizipleşme; yahut anlaşmazlık yahut ayrılık; eşanlamlısı **فِتْنَةٌ**. (L.) **هَيْجَآءُ**’a bak. ― -b2- Kanın kabarması: yahut cinsel birleşmenin: yahut özlem arzusunun. (L.) ― -b3- **يَوْمُ هَيْجٍ** Rüzgâr günü: yahut bulut, yahut sis, ve yağmur günü. (K, TA: [fakat K’nın bazı nüshalarına göre “ve yağmur” yerine “yahut yağmur”.]) ― -b4- **هَاجَ لَهُ هَيْجٌ حَسَنٌ**, bir bulut yahut bulut kütlesi hakkında, ilk yükselişinde söylenir; (As;) [mânâsı: Onun iyi bir yükselişi oldu, yahut iyi yükseldi; öyle ki ilk yükselişinde iyi yahut ümit verici bir görünüş arz etti: **لَهُ نَشْءٌ حَسَنٌ** gibi bir ifade; bk. md. **نشأ**]. ― -b5- **هَيْجٌ**, (varsayılan mecaz:) Sarılık: [görünüşe göre bir bitkide]: (L:) yahut kuruma hâli. (IAar, L.) **هَائِجٌ**’e bak.

**هِيجِ**
**هِيجِ** ذ , gayr-i munsarif, sonu için kesre ile, ve ↓ **هِجْ**, Dişi devenin azarlanması için kullanılan çığlıklar. (K.) [Ayrıca md. **هج**’de **هَجْهَجَ**’e bak.]

**هَاجَةٌ**
**هَاجَةٌ** ذ Koçu istemeyen bir koyun; sanki heyecandan mahrum gibi. (M.) ― -b2- **هَاجَةٌ** Dişi kurbağa. (L, K.) **صُبَارَةٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak. ― -b3- Bir devekuşu. (L.) İkisinin de çoğulu **هَاجَاتٌ**. (L. K.) Küçültmesi **هُوَيْجَةٌ** ve **هُيَيْجَةٌ**. (L.)

**هَيْجَى**
**هَيْجَى** ذ : **هَيْجَآءُ**’a bak.

**هَيْجَآءُ**
**هَيْجَآءُ** ذ ve ↓ **هَيْجَى** (S, L, K) ve ↓ **هَيْجٌ** ve ↓ **هِيَاجٌ** (L) üçüncüsü [dördüncüsü gibi] aslında bir mastardır, (Msb,) Savaş. (S, L, K.)

**هَيِّجٌ**
**هَيِّجٌ** ذ : **هَائِجٌ**’e bak.

**هِيَاجٌ**
**هِيَاجٌ** ذ : 1 ve 3’e bak; ve **هَيْجَآءُ**’a.

**شَيْءٌ هَيُوجٌ**
**شَيْءٌ هَيُوجٌ** ذ , ve ↓ **مِهْيَاجٌ**, Çokça yükselten, kışkırtan, heyecanlandıran, karıştıran yahut tahrik eden bir şey yahut kişi: bu sıfatların her biri geçişli bir mânâ taşır. Birincisi ayrıca dişil bir sıfat olarak da kullanılır. (L.)

**هَائِجٌ**
**هَائِجٌ** ذ (mecaz:) Öfke; öfkenin kabarması, hiddet yahut tutku; eşanlamlısı **فَوْرَةٌ**. (S, K.) Örnek: **هَاجَ هَائِجُهُ** (mecaz:) Onun öfkesi kabardı yahut kışkırtıldı; (S;) şiddetlendi; (TA;) öfkeyle tutuştu. (A.) Ve **هَدَأ هَائِجُهُ** (mecaz:) Onun öfkesinin, hiddetinin yahut tutkusunun kabarması yatıştı. (S.) ― -b2- **هَائِجٌ** (S, K) ve ↓ **هَيِّجٌ** (TA) (mecaz:) Şehvetle heyecanlanmış aygır; çiftleşmeyi isteyen. (S, K.) ― -b3- **أَرْضٌ هَائِجَةٌ** (mecaz:) Baklagilleri kurumuş yahut sararmış olan yer: (S, K:) yahut bazı sözlüklerde [ve elimdeki S’nin bir nüshasında olduğu gibi] ve sararmış: (TA:) yahut baklagilleri kurumuş olan. (TA.) **بَقْلٌ هَائِجٌ**, ve ↓ **هِيْجٌ**, (mecaz:) Kurumuş yahut kurumakta olan [ve sarı] baklagiller. (L.)

**مِهْيَاجٌ**
**مِهْيَاجٌ** ذ Alıştığı yerine duyduğu istekle heyecanlanan ve oraya doğru acele eden bir dişi deve. (S, K.) ― -b2- **هَبُوجٌ**’a bak. ― -b3- **مِهْيَاجٌ** [diğer] develerden önce susayan bir deve. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَاجَ
هَاجَ ( y )  I ( n. ac. هَيْج 1 ,  هِيَاْج 23 ,  هَيَجَاْن 36 ),
a.  Was stirred up, roused.

b.  ( n. ac. هِيَاْج 23 ,  هُيُوْج 27 ,  هَيَجَاْن 36 ), Became excited, brayed ( stallion ).

c.  [ Bi ], Was provoked against.

d.  Was cloudy.

e.  ( n. ac. هَيْج 1 ,  هِيَاْج 23 ), Withered.

f.  Thirsted.

h.  ( n. ac. هَيْج 1 ), Stirred up; roused; provoked; disquieted.

i.  Ran.

هَيَّجَ
هَيَّجَ II ,
a.  see I (h) & IV ( b ).

هَاْيَجَ
هَاْيَجَ III ,
a.  Fought with.

b.  see I (h) .

أَهْيَجَ
أَهْيَجَ IV ( A ),
a.  Dried up.

b.  ( y ) Found desolate ( land ).

تَهَيَّجَ
تَهَيَّجَ V ,
a.  see I (a) .

تَهَاْيَجَ
تَهَاْيَجَ VI ,
a.  Fought together.

اِهْتَيَجَ
اِهْتَيَجَ VIII ,
a.  see I (a) .

هَيْج
هَيْج [ 1 ],
a.  Excitement.

b.  Conflict.

c.  Yellowness.

d.  Storm.

هَاجَة
هَاجَة [ 1tA ],
a.  Frog.

هَيْجَى
هَيْجَى [ 1ya ],
a.  see 42 .

هَائِج
هَائِج [ 21 ],
a.  Wrath.

b.  Excited.

c.  Dry, yellow.

هَائِجَة
هَائِجَة [ 21t ],
a.  fem of هَاْيِج 21 .

b.  Dried up.

هِيَاج
هِيَاج [ 23 ],
a.  see 42 .

هَيِّج
هَيِّج [ 25 ],
a.  see 21 (b) .

هَيُوْج
هَيُوْج [ 26 ],
a.  Exciting.

هَيَّاج
هَيَّاج [ 28 ],
a.  Roused.

هَيْجَان
هَيْجَان [ 36 ],
a.  see 1 (a) .

هَيْجَآء
هَيْجَآء [ 42 ],
a.  War.

مِهْيَاج
مِهْيَاج [ 45 ],
a.  see 26 .

b.  Thirsty.

##### Türkçe

**هَاجَ**
**هَاجَ** ( y ) I ( mastar: **هَيْج** 1 , **هِيَاْج** 23 , **هَيَجَاْن** 36 ),
a. Kışkırtıldı, harekete geçirildi.

b. ( mastar: **هِيَاْج** 23 , **هُيُوْج** 27 , **هَيَجَاْن** 36 ), Heyecanlandı; kişnedi (aygır).

c. [ Bi ], -e karşı tahrik edildi.

d. Bulutlandı.

e. ( mastar: **هَيْج** 1 , **هِيَاْج** 23 ), Kurudu.

f. Susadı.

h. ( mastar: **هَيْج** 1 ), Kışkırttı; harekete geçirdi; tahrik etti; huzursuz etti.

i. Koştu.

**هَيَّجَ**
**هَيَّجَ** II ,
a. I (h) ve IV (b)’ye bak.

**هَاْيَجَ**
**هَاْيَجَ** III ,
a. İle savaştı.

b. I (h)’ye bak.

**أَهْيَجَ**
**أَهْيَجَ** IV ( A ),
a. Kuruttu.

b. ( y ) Issız (arazi) buldu.

**تَهَيَّجَ**
**تَهَيَّجَ** V ,
a. I (a)’ya bak.

**تَهَاْيَجَ**
**تَهَاْيَجَ** VI ,
a. Birlikte savaştılar.

**اِهْتَيَجَ**
**اِهْتَيَجَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**هَيْج**
**هَيْج** [ 1 ],
a. Heyecan.

b. Çatışma.

c. Sarılık.

d. Fırtına.

**هَاجَة**
**هَاجَة** [ 1tA ],
a. Kurbağa.

**هَيْجَى**
**هَيْجَى** [ 1ya ],
a. 42’ye bak.

**هَائِج**
**هَائِج** [ 21 ],
a. Öfke.

b. Heyecanlı.

c. Kuru, sarı.

**هَائِجَة**
**هَائِجَة** [ 21t ],
a. **هَاْيِج** 21’in müennesi.

b. Kurumuş.

**هِيَاج**
**هِيَاج** [ 23 ],
a. 42’ye bak.

**هَيِّج**
**هَيِّج** [ 25 ],
a. 21 (b)’ye bak.

**هَيُوْج**
**هَيُوْج** [ 26 ],
a. Heyecanlandırıcı.

**هَيَّاج**
**هَيَّاج** [ 28 ],
a. Harekete geçirilmiş.

**هَيْجَان**
**هَيْجَان** [ 36 ],
a. 1 (a)’ya bak.

**هَيْجَآء**
**هَيْجَآء** [ 42 ],
a. Savaş.

**مِهْيَاج**
**مِهْيَاج** [ 45 ],
a. 26’ya bak.

b. Susamış.
