# هيج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هيج

هاجَتِ الأَرضُ تَهِيجُ هِياجاً، وهاجَ الشيءُ يَهِيج هَيْجاً وهِياجاً وهَيَجاناً، واهْتاجَ، وتَهَيَّجَ: ثار لمشقة أَو ضرر. تقول هاج به الدم وهاجَه غيرُه وهَيَّجَه. يتعدَّى ولا يتعدَّى. وهَيَّجَه وهايَجَه، بمعنى؛ وقوله:
إِذا تَغَنَّى الحمامُ الوُرْقُ هَيَّجَني،
ولو تَعَزَّيْتُ عنها، أُمَّ عَمَّارِ
اكتفى فيه بالمسبب الذي هو التهييج مِن السبب الذي هو التذكير، لأَنه لمَّا قال هَيَّجني، دلَّ على ذَكَّرني فنصبها به.
وشيءٌ هَيُوجٌ على التعدِّي، والأُنثى هَيُوجٌ أَيضاً؛ قال الراعي: قَلَى دِينَه واهْتاجَ للشَّوْقِ، إِنها
على الشَّوْقِ، إِخوانَ العَزاءِ، هَيُوجُ
ومِهْياج كَهَيُوج.
وأَهاجَتِ الريحُ النبتَ: أَيبسته. ويوم الهِياج: يوم القتال. وتَهايَجَ الفَريقان إِذا تواثبا للقتال. وهاجَ الشَّرُّ بين القوم
(* يريد أَنه
يقال: هاج الشر بين القوم أي ثار.).
والهَيْجُ والهِياجُ والهَيْجا والهَيْجاءُ: الحرب، بالمد والقصر، لأَنها مَوْطِنُ غَضَبٍ. وفي الحديث: لا يَنْكَلُ في الهَيجاء أَي لا يتأَخر في الحرب؛ ومنه قصيد كعب:
من نَسْجِ داودَ في الهَيجا سَرابيلُ
وقال لبيد:
وأَرْبَدُ فارِسُ الهَيْجا، إِذا ما
تَقَعَّرَتِ المَشاجِرُ بالفِئامِ
وقال آخر:
إِذا كانتِ الهَيْجاءُ وانْشَقَّتِ العَصا،
فحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سيفٌ مُهَنَّدُ
وتقول: هَيَّجْتُ الشَّرَّ بينهم.
وهاجَ الإِبلَ هَيْجاً: حركها بالليل إِلى المورد والكلإِ. والمِهْياجُ من الإِبل: التي تَعْطَشُ قبل الإِبل.
وهاجتِ الإِبلُ إِذا عَطِشَتْ. والمِلْواحُ مثل المِهْياج. وهاجَ هائجُه: اشتد غضبه وثار. وهَدَأَ هائِجُه: سَكَنَتْ فَوْرَتُه. وفي حديث الاعتِكاف: هاجت السماءُ فَمُطِرْنا أَي تَغَيَّمَتْ وكثرت ريحها. وفي حديث الملاعنة: رأَى مع امرأَته رجلاً فلم يَهِجْه أَي لم يزعجه ولم يُنَفِّره. وهَيَّجْتُ الناقة فانبعثت، ويقال: هِجْتُه فهاجَ؛ قال الشاعر: هِيْهِ، وإِن هِجْناكَ، يا ابنَ الأَطْولِ
وناقة مِهْياجٌ أَي نَزُوعٌ إِلى وَطَنها. والهائجُ: الفَحْلُ الذي يشتهي الضِّرابَ. وهاجَ الفَحْلُ يَهيجُ هِياجاً وهُيوجاً وهَيَجاناً واهْتاجَ: هَدَرَ وأَراد الضِّرابَ. وفحْلٌ هِيَّجٌ: هائج، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي، وفي بعض النسخ هِيَّخٌ، بالخاء المعجمة، ولم يفسره أَحد؛ قال ابن سيده: وهو خطأٌ، وفي حديث الدِّيات: وإِذا هاجَتِ الإِبلُ رَخُصَتْ ونَقَصَتْ قيمتها. هاجَ الفحلُ إِذا طلب الضِّرابَ، وذلك مما يُهْزِلُه فيقل ثمنُه.
والهاجَةُ: النعجة التي لا تشتهي الفحل؛ قال ابن سيده: وهو عندي على السلب كأَنها سُلِبَتِ الهِياجَ.
والهَيْجُ: الريح الشديدة. والهَيْجُ: الصُّفْرة. والهَيْجُ: الجَفاف. والهَيْجُ: الحَركة. والهَيْجُ: الفتنة. والهَيْجُ: هَيَجَانُ الدم أَو الجماع أَو الشَّوْقِ.
وهاجَ البقلُ هِياجاً، فهو هائج
(* قوله «فهو هائج» كذا بالأصل، وهو
مستدرك مع ما قبله.) وهَيْجٌ: يبس واصفرَّ وطال، فهو هائج. وفي التنزيل: ثم يَهِيجُ فتراه مُصْفَرًّا؛ وأَرض هائجة: يَبِسَ بَقْلُها أَو اصفرَّ؛ وفي الحديث: تَصْرَعُها مرةً وتَعْدِلُها أُخرى حتى تَهيجَ أَي تَيْبَسَ وتَصْفَرَّ؛ ومنه الحديث: كنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فأَمر بغُصْنٍ فقُطِعَ أَو كان مقطوعاً قد هاجَ ورَقهُ؛ وفي حديث علي، رضوان الله عليه: لا يَهِيجُ على التقوى زَرْعُ قوم؛ أَراد: من عمل لله عملاً لم يفسد عمله ولم يبطل، كما يهيج الزرع فَيَهْلِكُ. وهاجتِ الأَرضُ هَيْجاً وهَيَجاناً: يبس بقلها. وأَهْيَجها: وجَدَها هائجة النبات؛ قال رؤبة: وأَهْيَجَ الخَلْصَاءَ من ذاتِ البُرَقْ
ويقال: يومُنا يومُ هَيْجٍ أَي يوم غَيْمٍ ومطرٍ. ويومُنا يومُ هَيْجٍ أَيضاً أَي يوم ريح؛ قال الراعي:
ونارِ وَدِيقَةٍ، في يومِ هَيْجٍ
من الشِّعْرَى، نَصَبْتُ له الحَنِينا
ويروى: يوم ريح. الأَصمعي: يقال للسحاب أَوّل ما يَنْشَأُ: هاجَ له هَيْجٌ حَسَنٌ؛ وأَنشد للراعي:
تُراوِحُها رَواغَةُ كلِّ هَيْجٍ،
وأَرْواحٌ أَطَلْنَ بها الحَنِينا
والهاجَةُ: الضِّفْدَعَة الأُنثى والنعامة، والجمع هاجاتٌ، وتصغيرها بالواو والياء هُوَيْجَةٌ، ويقال هُيَيْجة، وجمعُ الهاجَةِ هاجاتٌ. وهِيجِ، كسر بغير تنوين: مِن زجر الناقة خاصة؛ قال:
تَنْجُو إِذا قال حادِيها لها: هِيجِ

### Türkçe

**هاجَتِ الأَرضُ** **تَهِيجُ** **هِياجاً**; ve **هاجَ الشيءُ** **يَهِيج** **هَيْجاً**
ve **هِياجاً** ve **هَيَجاناً**; ve **اهْتاجَ**, ve **تَهَيَّجَ**: zorluk yahut zarar sebebiyle coştu. “Onunla kan coştu” dersin; ve “başkası onu coşturdu” ve “onu coşturdu”. Hem geçişli olur hem geçişsiz olur. Ve **هَيَّجَه** ve **هايَجَه**: anlamca; ve onun sözü:
“Eğer **الحمامُ الوُرْقُ** ötüşürse, beni coşturdu,
ondan teselli bulmuş olsam bile, ey **أُمَّ عَمَّارِ**”
onda, sebep olanı ki o **التهييج**’dir, sebep olan şeyden ki o **التذكير**’dir, yeterli gördü; çünkü “beni coşturdu” dediğinde, “bana hatırlattı”ya delâlet etti; böylece onu onunla nasbetti.

Ve bir şey **هَيُوجٌ**, geçişlilik üzere; dişisi de **هَيُوجٌ**’dur ayrıca; **الراعي** dedi ki:
“Dinini bıraktı ve özleme için coştu; şüphesiz o,
özlem üzere, ey teselli kardeşleri, **هَيُوجُ**.”
Ve **مِهْياج** **كَهَيُوج**.

Ve **أَهاجَتِ الريحُ النبتَ**: onu kuruttu. Ve **يوم الهِياج**: savaş günü. Ve **تَهايَجَ الفَريقان**: savaşmak için birbirlerine atıldıklarında. Ve **هاجَ الشَّرُّ بين القوم**
(* yani onun muradı şudur: “Kavim arasında şer coştu” denir; yani kabardı.).
Ve **الهَيْجُ** ve **الهِياجُ** ve **الهَيْجا** ve **الهَيْجاءُ**: savaş; uzatma ve kısaltma ile; çünkü o, öfke yurdudur. Ve hadiste: “**الهَيجاء**’da geri kalmaz” yani savaşta geri kalmaz; ondan **كعب**’ın kasidesi:
“**الهَيجا**’da **داود**’un dokumasından zırhlar.”
Ve **لبيد** dedi:
“Ve **أَرْبَدُ**, **الهَيْجا**’nın süvarisidir; ne zaman ki
kalabalıklarla çekişmeler derinleşirse.”
Ve bir başkası dedi:
“Ne zaman **الهَيْجاءُ** olur ve asa yarılırsa,
sana ve **الضَّحَّاكَ**’a bir **سيفٌ مُهَنَّدُ** yeter.”
Ve dersin: “Aralarında şerri coşturdum.”

Ve **هاجَ الإِبلَ** **هَيْجاً**: onları geceleyin su başına ve otlağa doğru hareket ettirdi. Ve develerden **المِهْياجُ**: develerden önce susayan (dişi deve).

Ve **هاجتِ الإِبلُ**: susadıklarında. Ve **المِلْواحُ** **المِهْياج** gibidir. Ve **هاجَ هائجُه**: öfkesi şiddetlendi ve kabardı. Ve **هَدَأَ هائِجُه**: taşkınlığı sakinleşti. Ve i‘tikâf hadîsinde: “Gök coştu da bize yağmur yağdırıldı” yani bulutlandı ve rüzgârı çoğaldı. Ve mülâane hadîsinde: “Karısıyla birlikte bir adam gördü de onu coşturmadı” yani onu rahatsız etmedi ve onu ürkütmedi. Ve “dişi deveyi coşturdum da atıldı”; ve denir: “Onu coşturdum da coştu”; şair dedi ki:
“**هِيْهِ**; ve eğer seni coşturmuşsak, ey **ابنَ الأَطْولِ**.”
Ve bir deve **مِهْياجٌ**: yani yurduna meyilli. Ve **الهائجُ**: çiftleşmeyi isteyen erkek deve. Ve **هاجَ الفَحْلُ** **يَهيجُ** **هِياجاً** ve **هُيوجاً** ve **هَيَجاناً**; ve **اهْتاجَ**: böğürdü ve çiftleşmeyi istedi. Ve bir erkek deve **هِيَّجٌ**: coşkun; **سيبويه** bununla örnek verdi ve **السيرافي** onu açıkladı. Bazı nüshalarda **هِيَّخٌ** vardır, noktalı **الخاء** ile; onu kimse açıklamadı; **ابن سيده** dedi ki: o hatadır. Ve diyetler hadîsinde: “Develer coştuğunda ucuzlar ve kıymetleri azalır.” **هاجَ الفحلُ**: çiftleşmeyi istediğinde; bu, onu zayıflatan şeylerdendir; böylece fiyatı azalır.

Ve **والهاجَةُ**: erkeği istemeyen koyun; **ابن سيده** dedi ki: bu, bence, selb üzere (olumsuzlama üzere)dir; sanki ondan **الهِياج** çekip alınmıştır.

Ve **الهَيْجُ**: şiddetli rüzgâr. Ve **الهَيْجُ**: sarılık. Ve **الهَيْجُ**: kuruluk. Ve **الهَيْجُ**: hareket. Ve **الهَيْجُ**: fitne. Ve **الهَيْجُ**: kanın yahut cimanın yahut özlemin coşması.

Ve **هاجَ البقلُ** **هِياجاً**; o da **هائج**
(* “**فهو هائج**” sözü asılda böyledir; ve öncekiyle birlikte müstedrektir.) ve **هَيْجٌ**: kurudu, sarardı ve uzadı; o da **هائج**’dir. Ve tenzîlde: “Sonra coşar da onu sararmış görürsün.” Ve **أَرض هائجة**: otları kurumuş yahut sararmış. Ve hadiste: “Onu bir kere devirir, başka bir kere doğrultur; ta ki **تَهيجَ** oluncaya kadar” yani kuruyup sararıncaya kadar. Ve ondan hadîs: “Resûlullah ile beraberdik, sallallahu aleyhi ve sellem; bir dalı emretti de kesildi; yahut kesilmişti; yaprağı coşmuştu (kuruyup sararmıştı).” Ve Ali hadîsinde, رضوان الله عليه: “Takvâ üzere bir kavmin ekini coşmaz”; muradı: Allah için bir amel işleyen kimsenin ameli bozulmaz ve iptal olmaz; tıpkı ekinin coşup helâk olması gibi. Ve **هاجتِ الأَرضُ** **هَيْجاً** ve **هَيَجاناً**: otları kurudu. Ve **أَهْيَجها**: bitkisi coşmuş (kurumuş/sararmış) olarak onu buldu; **رؤبة** dedi ki:
“Ve **الخَلْصَاءَ**’yı, **ذاتِ البُرَقْ**’tan, coşturdu.”
Ve denir: “Günümüz **يومُ هَيْجٍ**” yani bulut ve yağmur günü. Ve “Günümüz **يومُ هَيْجٍ**” ayrıca, yani rüzgâr günü; **الراعي** dedi ki:
“Ve **وَدِيقَةٍ** ateşi; **يومِ هَيْجٍ**’de,
**الشِّعْرَى**’dan; onun için **الحَنِينا**’yı diktim.”
Ve “rüzgâr günü” diye rivayet edilir. **الأَصمعي**: bulut için, ilk oluşmaya başladığında, “Ona güzel bir **هَيْجٌ** coştu” denir. Ve **الراعي**’den okudu:
“Her **هَيْجٍ**’in kaçışıyla ona akşamlar,
ve esintiler; onunla **الحَنِينا**’yı uzattılar.”

Ve **والهاجَةُ**: dişi kurbağa ve devekuşu; çoğulu **هاجاتٌ**. Küçültmesi, **الواو** ve **الياء** ile, **هُوَيْجَةٌ**’dir; ve **هُيَيْجة** denir. Ve **الهاجَةِ**’nin çoğulu **هاجاتٌ**’tır. Ve **هِيجِ**, tenvinsiz kesre ile: özellikle dişi deveyi sürme ünlemlerindendir; dedi ki:
“Kurtulur; eğer sürücüsü ona: **هِيجِ** derse.”
