# هيج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هيج

هاج  الشيء  يهيج هيجا  ، بفتح فسكون،  وهيجانا  ، محركة،  وهياجا، بالكسر: ثار  لمشقة أو ضرر. تتمول: هاج به الدم وهاجه غيره وهيجه، يتعدى، ولا يتعدى، وهيجه وهايجه: بمعنى،  كاهتاج وتهيج  . وشيء هيوج. والأنثى هيوج أيضا. قال الراعي:
  قلى دينه واهتاج للشوق إنـهـا                      على الشوق إخوان العزاء هيوج ومهياج كهيوج. هاج الإبل: إذا حركها و  أثار  بالليل إلى المورد والكلإ. المهياج من الإبل: التي تعطش قبل الإبل. وهاجت  الإبل: إذا  عطشت  . والملواح مثل المهياج. هاج  النبت  يهيد هيجا: إذا  يبس  . وكذا هاجت الأرض.  والهائج: الفحل  الذي  يشتهي الضراب  . وقد هاج يهيج هياجا وهيوجا وهيجانا، واهتاج، إذا هدر وأراد الضراب، وهو مجاز. وفحل هيج: هائج، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وفي بعض النسخ بالخاء المعجمة، ولم يفسره أحد. قال ابن سيده: وهو خطا. وفي حديث الديات:  وإذا هاجت الإبل رخصت ونقصت قيمتها  . هاج الفحل: إذا طلب الضراب، وذلك مما يهزله فيقل ثمنه. الهائج:  الفورة، والغضب  يقال: هاج هائجه: إذا اشتد غضبه وثار. وهدأ هائجه: سكنت فورته. وفي الأساس في المجاز: وإذا اشتعل الرجل غضبا، قيل: هاج هائجه. وهاج المخبل بالزبرقان فهجاه. وهاج الهجاء بينهما. من المجاز: شهدت الهيج والهياج، و  الهيجاء: الحرب  ، يمد  ويقصر  ، لأنها موطن غضب، وكل حرب ظهر فقد هاج. يوم  الهياج، بالكسر  : يوم  القتال  . هياج  كشداد ابن بسام  وفي نسخة: ابن عمران هياج  بن بسطام، محدثان  . ومما فاته: هياج ابن عمران بن الفضيل البرجمي التميمي، من أهل البصرة، يروي عن عمران بن الحصين، وسمرة، وعنه الحسن، وأبو الهياج حيان ابن حصين، يروي عن علي وعمار بن ياسر. وهيج الغبار وهاجه. يقال:  تهايجوا  ، إذا  تواثبوا  للقتال. وهاج الشر بين القوم.  والمهياج  ، بالكسر:  الناقة النزوع إلى وطنها  . وقد هيجتها فانبعثت. ويقال: هجته فهاج. المهياج:  الجمل الذي يعطش قبل الإبل  . وقد هاجت: إذا عطشت، كما تقدم.  والهاجة: الضفدعة الأنثى  والنعامة،  ج هاجات  ، وتصغرها بالواو والياء: هويجة، ويقال: هييجة. يقال: يومنا  يوم هيج  ، بفتح فسكون، أي يوم  ريح  . قال الراعي:
  ونـار وديقة فـي يوم هـيج                      من الشعرى نصبت لها الجبينا  أو  يوم  غيم ومطر  . قال الأصمعي: يقال للسحاب أول ما ينشأ: هاج له هيج حسن. وأنشد للراعي:
  تراوحها رواعد كثل هيج                      وأرواح أطلن بها الحنينا

   والهائجة: أرض يبس بقلها أو اصفر  ، هكذا في الصحاح. وفي غيره: واصفر. وهو مجاز. وقد هاج البقل فهو هائج وهيج: يبس واصفر وطال. وفي التنزيل:  ثم يهيج فتراه مصفرا وهاجت الأرض هيجا وهيجانا: يبس بقلها.  وأهاجه: أيبسه  . يقال: أهاجت الريح النبت: إذا أيبسته.  وأهيجها وجدها هائجة النبات  ، قال رؤبة:
  وأهيج الخلصاء من ذات البرق  وهيج، بالكسر، مبنيا على الكسر، وهج بالسكون  مع كسر أوله: كلاهما  من زجر الناقة  قال  :
  تنجو إذا قال حاديها لها: هيج وقد تقدم طرف من ذلك في هج.
 ومما يستدرك عليه: هاجت السماء فمطرنا، أي تغيمت وكثرت ريحها. وفي حديث الملاعنة:  رأى مع أمرأته رجلا فلم يهجه  . أي لم يزعجه ولم ينفره. والهاجة: النعجة التي لا تشتهي الفحل. قال ابن سيده: وهو عندي على السلب، كأنها سلبت الهياج. والهيج الصفرة، وعن ابن الأعرابي: هو الجفاف، والحركة، والفتنة، وهيجان الدم أو الجماع أو الشوق. وهيج: موضع؛ عن أبي عمرو؛ وكذا في المعجم. والهيجة: قرية عظيمة بمعالي القحرية: وقد خربت منذ مدة طويلة، وكانت مبنية بالحجاره والمدر، وسكنتها بنو أبي الديلم من قبائل عك؛ كذا في أنساب البشر.

### Türkçe

**هاج** şey **يهيج** **هيجا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **هيجانا** (harekeli), ve **هياجا** (kesre ile): zorluk veya zarar sebebiyle kabardı. Denilir: kan onunla kabardı; ve başkası onu kabarttı ve onu kabarttı; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **هيجه** ve **هايجه**: mânâca; **كاهتاج** ve **تهيج** gibi. Ve (bir) şey **هيوج**. Dişisi de **هيوج**tur. Çoban dedi:
  Dinini bıraktı ve özleme için **اهتاج** etti; çünkü o                      özlem üzerine teselli kardeşleri **هيوج**tur

Ve **مهياج** **هيوج** gibi. **هاج الإبل**: onları hareket ettirdiği ve geceleyin su başına ve otlağa doğru kışkırttığı zaman. Develerden **المهياج**: develerden önce susayan (dişi deve)dir. Ve **هاجت الإبل**: susadıkları zaman. Ve **الملواح** **المهياج** gibidir. **هاج النبت** **يهيد** **هيجا**: kuruduğu zaman. Yine böyle: yer de **هاجت**. Ve **الهائج**: çiftleşmeyi arzulayan erkek devedir. Ve gerçekten **هاج** **يهيج** **هياجا** ve **هيوجا** ve **هيجانا**; ve **اهتاج**: böğürdüğü ve çiftleşmeyi istediği zaman; bu mecazdır. Ve **هيج** erkek deve: **هائج** (demektir); Sîbeveyh bununla örnek verdi, Sîrâfî onu açıkladı. Bazı nüshalarda **الخاء** (mu‘ceme) iledir; onu hiç kimse açıklamadı. İbn Sîde dedi: o hatadır. Diyetler hadîsinde: “Develer **هاجت** ettiği zaman ucuzladı ve kıymeti eksildi.” **هاج الفحل**: çiftleşmeyi istediği zaman; bu, onu zayıflatandır; böylece fiyatı azalır. **الهائج**: taşkınlık ve öfke; denilir: **هاج هائجه**: öfkesi şiddetlendiği ve kabardığı zaman. Ve **هدأ هائجه**: taşkınlığı sakinleşti. **الأساس**’ta mecazda: Adam öfkeyle tutuştuğu zaman: **هاج هائجه** denilir. Ve **هاج** aklı bozuk olan, Zuberqān ile, onu hicvetti. Ve ikisi arasında hiciv **هاج** etti. Mecazdan: **الهيج** ve **الهياج**a şahit oldum; ve **الهيجاء**: savaş; uzatılır ve kısaltılır; çünkü o öfke yurdudur; ve her savaş ortaya çıktığında gerçekten kabarmıştır. **يوم الهياج** (kesre ile): savaş günü. **هياج** (Şeddâd gibi) İbn Bassâm; bir nüshada: İbn İmrân **هياج** b. Bistâm: iki muhaddis. Ve onun kaçırdıklarından: **هياج** b. İmrân b. el-Fudayl el-Burcemî et-Temîmî; Basra ehlindendir; İmrân b. el-Husayn’dan ve Semura’dan rivayet eder; ondan Hasan rivayet eder. Ve Ebû **الهياج** Hayyân b. Husayn; Ali’den ve Ammâr b. Yâsir’den rivayet eder. Ve toz **هيج** etti ve onu **هاجه** etti. Denilir: **تهايجوا**: savaş için birbirlerine atıldıkları zaman. Ve kavim arasında şer **هاج** etti. Ve **المهياج** (kesre ile): yurduna meyleden dişi deve. Onu **هيجت** ettim de harekete geçti. Ve denilir: onu **هجته** ettim de **هاج** etti. **المهياج**: develerden önce susayan erkek devedir. Ve gerçekten **هاجت**: susadığı zaman; geçtiği üzere. Ve **الهاجة**: dişi kurbağa ve devekuşu; çoğulu **هاجات**; onu vav ve yâ ile küçültürsün: **هويجة**; ve denilir: **هييجة**. Denilir: günümüz **يوم هيج** (fetha ile sonra sükûn ile), yani rüzgâr günü. Çoban dedi:
  Ve boğucu bir ateş, **يوم هيج** gününde                      Şi‘râ’dan onun için iki alın bağını diktim

Veya bulut ve yağmur günü. Asma‘î dedi: Bulut için, ilk oluştuğu zaman: ona “güzel **هيج**” denilir. Çoban için okudu:
  Ona, **هيج** gibi şimşekler dolaşır                      ve onunla iniltisini uzatan rüzgârlar

Ve **الهائجة**: otu kuruyan veya sararan yer; **الصحاح**’ta böyle. Başkasında: ve sararan. Bu mecazdır. Ve gerçekten ot **هاج** etti; o **هائج** ve **هيج**tir: kurudu ve sarardı ve uzadı. Tenzîl’de: “Sonra **يهيج** eder de onu sararmış görürsün.” Ve yer **هاجت** **هيجا** ve **هيجانا**: otu kurudu. Ve onu **أهاجه**: onu kuruttu. Denilir: rüzgâr bitkiyi **أهاجت**: onu kuruttuğu zaman. Ve onu **أهيجها**: onu bitkisi **هائجة** buldu. Ru’be dedi:
  Ve şimşek sahibi olandan **الخلصاء**yı **أهيج** ederim

Ve **هيج** (kesre ile), kesre üzerine bina edilmiş; ve **هج** (sükûn ile) ilk harfinin kesresiyle: ikisi de dişi deveyi sürme (sesi)ndendir. Dedi:
  Onun sürücüsü ona: **هيج** dediği zaman kurtulur

Bunun bir tarafı **هج** maddesinde geçti.
Ve ona ek olarak: gök **هاجت** etti de bize yağmur yağdı; yani bulutlandı ve rüzgârı çoğaldı. **الملاعنة** hadîsinde: “Karısıyla birlikte bir adam gördü de onu **يهجه** etmedi.” Yani onu rahatsız etmedi ve onu ürkütmedi. Ve **الهاجة**: erkeği arzulamayan koyun. İbn Sîde dedi: Bu, bence, selb üzerinedir; sanki ondan **الهياج** selbedilmiştir. Ve **الهيج** sarılıktır; İbnü’l-A‘râbî’den: o kuruluk, hareket, fitne, ve kanın kabarması veya cinsel birleşme veya özlemdir. Ve **هيج**: bir yerdir; Ebû Amr’dan; ve mu‘cemde de böyledir. Ve **الهيجة**: el-Kahriyye’nin yükseklerinde büyük bir köy: gerçekten uzun zamandan beri harap olmuştur; taş ve kerpiçle yapılmıştı; onu Akk kabilelerinden Benû Ebî’d-Deylem mesken tutmuştu; **أنساب البشر**’de böyledir.
