# هيد (ه-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ي - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال و ا ي ء معهما
ه و د، د ه و، وه د،ه د ي،ه ي د، د ه ي، د ه د ي، ه د أ مستعملات هود: الهَوْد: التَّوْبة. قال الله جلّ وعزّ: "إنّا هُدْنا إليك" أي: تُبْنا إليك.
والهُودُ: اليهود، هادوا يَهودون هَوْداً. وسُمّيت اليهود اشتقاقاً من هادوا، أي: تابوا، ويُقال: نسبوا إلى يهوذا وهو أكبرُ ولد يعقوبَ، وحُوّلت الذّال إلى الدّال حين عُرِّبت. والتّهويد: شبه الدَّبيب في المَشْي، والسُّكون في الكلام، والهَوادةُ: البقية من القوم يُرجى بها صلاحهم. قال:
فمن كان يرجو في تميم هوادةً		فليس لحرم في تميم أواصر
دهو دهي: الدَّهْوُ والدَّهْيُ، لغتان في الدَّهاء، يقال: دَهَوْته ودَهَيْتُه دَهَوْاً ودَهْياً فهو مَدْهُوٌّ ومَدْهِيٌّ.
ودَهُوتُهُ ودَهَيْتُه: نسبتُه إلى الدّهاء. ورجلٌ داهيةٌ: مُنْكَرٌ بصيرٌ بالأمور.
وَتَدَهَّى فلانٌ: فَعَل فِعْلَ الدُّهاة. وكلّما أصابك مُنْكَر من وَجْه المَأْمَن، أو خُتَلتَ عن أمرٍ فقد دُهِيتَ.
والدَّهْياءُ: الدّاهيةُ من شَدائدِ الدَّهْر، قال:
وأخو محافظةٍ إذا نزلتْ به		دَهْياءُ داهيةٌ مـن الأَزْلِ
وهد: الوَهْدُ: المكانُ المنخفض، كأنّه حُفْرة. تقول: أرضٌ وَهْدة، ومكانٌ وَهْدٌ ويكون الوَهْدُ اسماً للحُفرة، قال خلف بن خليفة: يصف الحائك:
تعاوره قذفها بالـيمـين		حثيثاً ورجلاك في وهدهِ
هدي: الهَدِيَّةُ: ما أهديت إلى ذي مودّة من برٍّ ويجمع: هدايا، ولغة أهل المدينة: هداوَي، بالواو.
والِإهداء: أن تُهديَ إلى إنسانٍ مديحاً أو هجاء شعراً.
والهَدِيُّ والهَدْيُ، يُثَقَّل ويُخَفَّف: ما أهديت إلى مكة. وكلّ شيء تُهديه من مالٍ أو مَتاعٍ فهو هَدْيٌّ، قال:
فإن تكن النّساء مُخَبَّـاتٍ		فَحُقَّ لكل مُحْصَنةٍ هِداءُ
والهَدِيُّ والهَدْيُ، يُثَقُّل ويُخَفَّف: ما أهديت إلى مكة. وكل تُهديه من مالٍ أو مَتاعٍ فهو هَدِيٌّ، قال:
حلفتُ بربِّ مكّةَ والمُصَلَّى		وأعناقِ الهَدِيّ مُقَـلَّـداتِ
والهِداءُ: الرّجلُ البليدُ الضَّعيفُ.
والتَّهادِي: مَشْيٌ في تَمايُلٍ يميناً وشِمالاً كمَشْيِ النِّساءِ، والإِبلِ الثِّقال والهَدْيُ: السُّكونُ، قال الأخطل:
حتّى تناهَيْنَ عنهُ سامياً حَـرِجـاً		وما هَدَى هدي مهزوم، وما نكلا
يقول: لم يُسْرِعْ إسراعَ المُنْهزم، ولكن على سكونٍ وهديٍ حسنٍ والهُدَى: نقيضُ الضَّلالة. هُدِيَ فإهْتَدَى.
والهادي من كلِّ شيءٍ: أَوَّلُهُ. أقبلتْ هَوادي الخَيْل، أي: بَدَتْ أعناقُها. وقد هَدَتْ تَهْدي، لأنّها أوَّلُ الشَّيءِ من أجسادِها، وقد تكون الهَوادي أوّل رعيل يَطْلُع منها، لأنّها المُتَقَدِّمة.
وسُمِّيت العصا هادياً، لأنّ الرجل يُمْسِكُها فهي تَهديه، تتقدّمه.
والدَّليلُ يُسَمَّى هادياً، لتقدُّمهِ القومَ بهدايته. والهادي: العُنُق والرّأسُ. قال:
طوال الهوادي مشرفات المناكب
والهادي والهاديةُ: كلّ ثور أو بقرة تهدي العانة، أي: تتقدّم، يعني: تَهدي الصِّوار.
وغُرّةُ كلِّ شجرةٍ: هاديتها، حتى النَّصْلُ: هادي الرّيش.
ولُغَةُ أهلِ الغَوْر، هَدَيْتُ لك، أي: بَيَّنْتُ لك، وبها نزلت: "أفلم يَهْدِ لهم".
هيد:
الهَيْدُ: الحركة. هِدْتُه أَهِيدُهُ هيداً، كأنّك تُحرّكه ثم تُصْلِحُه. وهِدْته أَهِيدُهُ هَيْداً وهاداً إذا زجرتَه عن شيءٍ وصرفتَهُ عنه، قال:
حتىّ استقامَت لهُ الآفاقُ طائعةً		فما يُقالُ لـه هَـيْدٌ ولا هـادُ
أي: لا يُمْنَعُ من شيء. وهادَهُ هَيْدٌ، أي: كربه أمرٌ، قال.
ألِمّا عليها وانْعَتانَيَ وانْظُرا		اتُنصبها ذِكْرَيَّ أم لا تَهِيدُها
والهِيدُ في الحُداء، قال الكميت:
مُعاتبةً لَهُن حَلا وحَوْباً		وجُلُّ غِنائِهِنَّ هَيا وهِيدِ
لَأَّن الحادي إذا أراد الحُداء قال: هِيدِ هِيدِ، ثم زَجَل بصوته.
دهدي: تقول: تَدَهْدَي الحجرُ وغيرُه تَدَهْدِياً، أي: تَدَحْرج، ودَهْدَيْتُه دَهْداةً، ودِهْداءً إذا دحرجته. والدُّهْدِيَّةُ: الخَراء المَسْتَدير الذي يُدَهُدِيهِ الجُعَلُ.
هدأ: هَدَأ يَهْدَأُ هُدُوءاً، أي: سَكَنَ من صَوْتٍ أو حَرَكةٍ. وهدأ فلان بالمكان أي: أقام به، وأتانا بعد هدوءٍ من اللَّيْل، أي حين سكن النّاس.
ولا أهدأَهُمُ الله، أي: لا أَسْكَنَ عنَاءَهم ونَصَبَهُمْ.
ورجل هادىء: وديعٌ ساكن، ذو هَدءٍ وسكون والهَدَأُ: مصدرُ الأَهْدأ، رجلٌ أَهْدَأٌ، وامرأةٌ هَدْاء، أي: مُنْخفِض المَنْكِب مُستويه، أو يكون مائلاً نحو الصَّدر، غير مُنْتَصب، ويُقالُ: مَنْكِبٌ أَهْدَأ أي: دَرِمَ أعلاهُ واسْترخَى حَبْلُه .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الدال** ve **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ه و د**، **د ه و**، **وه د**،**ه د ي**،**ه ي د**، **د ه ي**، **د ه د ي**، **ه د أ** kullanılagelenlerdir **هود**: **الهَوْد**: tevbe. Allah جلّ وعزّ dedi: "إنّا **هُدْنا** إليك" yani: sana tevbe ettik.
Ve **الهُودُ**: yahudiler; **هادوا** **يَهودون** **هَوْداً**. Yahudiler, **هادوا**’dan iştikak olarak adlandırıldı; yani: tevbe ettiler. Ve denilir: Ya‘kūb’un en büyük oğlu olan **يهوذا**’ya nisbet edildiler; ve **الذّال** **الدّال**’a çevrildi, Arapçalaştırılınca. Ve **التّهويد**: yürüyüşte sürünmeye benzer (şey) ve sözde sükûn. Ve **الهَوادةُ**: kavmin, kendileriyle ıslahları umulan bakiyesi. Dedi ki:
فمن كان يرجو في تميم **هوادةً**		فليس لحرم في تميم أواصر

**دهو دهي**: **الدَّهْوُ** ve **الدَّهْيُ**, **الدَّهاء**’da iki lugattır; denilir: **دَهَوْته** ve **دَهَيْتُه** **دَهَوْاً** ve **دَهْياً**; o hâlde o **مَدْهُوٌّ** ve **مَدْهِيٌّ**’dir.
Ve **دَهُوتُهُ** ve **دَهَيْتُه**: onu **الدّهاء**’a nisbet ettim. Ve **داهيةٌ** adam: münker (iş yapan), işlere basiretli.
Ve **تَدَهَّى** falan: **الدُّهاة**’nin fiilini yaptı. Ve her ne zaman sana emniyet cihetinden bir münker isabet etse, yahut bir işten aldatılsan, muhakkak **دُهِيتَ** olmuşsundur.
Ve **الدَّهْياءُ**: dehrin şiddetlerinden olan **الدّاهيةُ**; dedi ki:
وأخو محافظةٍ إذا نزلتْ به		**دَهْياءُ** داهيةٌ مـن الأَزْلِ

**وهد**: **الوَهْدُ**: alçak yer; sanki bir çukur. Dersin: **وَهْدة** arazi, ve **وَهْدٌ** yer; ve **الوَهْدُ** çukurun adı olur. خلف بن خليفة dedi: dokumacıyı vasfeder:
تعاوره قذفها بالـيمـين		حثيثاً ورجلاك في **وهدهِ**

**هدي**: **الهَدِيَّةُ**: bir muhabbet sahibine iyilikten hediye ettiğin şey; çoğulu: **هدايا**. Medine ehlinin lugatı: **هداوَي**; **الواو** ile.
Ve **الِإهداء**: bir insana medih yahut hiciv şiiri hediye etmendir.
Ve **الهَدِيُّ** ve **الهَدْيُ**, ağırlaştırılır ve hafifletilir: Mekke’ye hediye ettiğin şey. Ve maldan yahut eşyadan her neyi hediye edersen o **هَدْيٌّ**’dir; dedi ki:
فإن تكن النّساء مُخَبَّـاتٍ		فَحُقَّ لكل مُحْصَنةٍ **هِداءُ**
Ve **الهَدِيُّ** ve **الهَدْيُ**, ağırlaştırılır ve hafifletilir: Mekke’ye hediye ettiğin şey. Ve maldan yahut eşyadan her neyi hediye edersen o **هَدِيٌّ**’dir; dedi ki:
حلفتُ بربِّ مكّةَ والمُصَلَّى		وأعناقِ **الهَدِيّ** مُقَـلَّـداتِ
Ve **الهِداءُ**: ahmak, zayıf adam.
Ve **التَّهادِي**: sağa ve sola salınarak yürüyüştür; kadınların yürüyüşü gibi ve ağır develerin (yürüyüşü gibi). Ve **الهَدْيُ**: sükûndur. الأخطل dedi:
حتّى تناهَيْنَ عنهُ سامياً حَـرِجـاً		وما **هَدَى** هدي مهزوم، وما نكلا
Der ki: yenilmişin sürati gibi süratlenmedi; fakat bir sükûn ve güzel bir **هدي** üzere. Ve **الهُدَى**: **الضَّلالة**’nin zıddıdır. **هُدِيَ**; böylece **إهْتَدَى**.
Ve her şeyden **الهادي**: onun evvelidir. **هَوادي الخَيْل** geldi; yani boyunları göründü. Ve **هَدَتْ** **تَهْدي**; çünkü o, bedenlerinden şeyin evvelidir. Ve **الهَوادي** ondan çıkan ilk bölük de olabilir; çünkü o öne geçenlerdir.
Ve asa **هادياً** diye adlandırıldı; çünkü adam onu tutar; o da onu **تَهديه** eder, onun önüne geçer.
Ve **الدَّليلُ** **هادياً** diye adlandırılır; kavmin önüne geçmesi sebebiyle, onları hidayetiyle. Ve **الهادي**: boyun ve baştır. Dedi ki:
طوال **الهوادي** مشرفات المناكب
Ve **الهادي** ve **الهاديةُ**: her öküz yahut inek ki sürüyü **تهدي** eder; yani öne geçer; yani **الصِّوار**’ı **تَهدي** eder.
Ve her ağacın **غُرّةُ**’si: onun **هاديتها**’sıdır; hatta **النَّصْلُ**: tüyün **هادي**’sidir.
Ve **الغَوْر** ehlinin lugatı: **هَدَيْتُ** sana; yani: sana açıkladım. Ve onunla indi: "أفلم **يَهْدِ** لهم".

**هيد**:
**الهَيْدُ**: hareket. **هِدْتُه** **أَهِيدُهُ** **هيداً**; sanki onu hareket ettiriyorsun, sonra onu düzeltiyorsun. Ve **هِدْته** **أَهِيدُهُ** **هَيْداً** ve **هاداً**; bir şeyden onu azarladığında ve ondan onu çevirdiğinde. Dedi ki:
حتىّ استقامَت لهُ الآفاقُ طائعةً		فما يُقالُ لـه **هَـيْدٌ** ولا **هـادُ**
Yani: hiçbir şeyden men edilmez. Ve **هادَهُ** **هَيْدٌ**; yani: bir iş onu kedere düşürdü. Dedi:
ألِمّا عليها وانْعَتانَيَ وانْظُرا		اتُنصبها ذِكْرَيَّ أم لا **تَهِيدُها**
Ve **الهِيدُ** **الحُداء**’da (vardır). الكميت dedi:
مُعاتبةً لَهُن حَلا وحَوْباً		وجُلُّ غِنائِهِنَّ **هَيا** و**هِيدِ**
Çünkü **الحادي** **الحُداء**’yı istediğinde der: **هِيدِ** **هِيدِ**; sonra sesiyle terennüm eder.

**دهدي**: dersin: taş ve başkası **تَدَهْدَي** etti, **تَدَهْدِياً**; yani: yuvarlandı. Ve onu yuvarladığında **دَهْدَيْتُه** **دَهْداةً** ve **دِهْداءً**. Ve **الدُّهْدِيَّةُ**: **الجُعَلُ**’ın yuvarladığı yuvarlak dışkıdır.

**هدأ**: **هَدَأ** **يَهْدَأُ** **هُدُوءاً**; yani: sesten yahut hareketten sakinleşti. Ve falan yerde **هدأ** etti; yani: orada ikamet etti. Ve bize geceden bir **هدوءٍ**’dan sonra geldi; yani insanlar sakinleştiği vakit.
Ve Allah onları **أهدأَهُمُ** etmesin; yani: onların yorgunluklarını ve zahmetlerini sakinleştirmesin.
Ve **هادىء** adam: yumuşak huylu, sakin; **هَدءٍ** ve sükûn sahibi. Ve **الهَدَأُ**: **الأَهْدأ**’nın masdarıdır. **أَهْدَأٌ** adam ve **هَدْاء** kadın; yani: omzu alçak, düz; yahut göğse doğru meyilli, dik olmayan. Ve denilir: **مَنْكِبٌ أَهْدَأ**; yani: üstü şişti ve bağı gevşedi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هِدْتُ الشيءَ أهيدُهُ هَيْداً: حرَّكتُهُ. وفي الحديث: "هِدْهُ"، يعنون به المسجد، أي هُدَّهُ ثم أصلِحْهُ. وتقول: ما يَهيدُني ذلك، أي ما يزعجني وما أكترث له ولا أباليه قال يعقوب: لا ينطق بيهيد إلا بحرف جمد. والهَيْدانُ: الجبانُ. وهَيْدِ وهادِ: زجرٌ للإبل. وقولهم: ما له هَيْدٌ ولا هادٌ، أي ما يقال له هَيْدِ ولا هادِ. وأنشد لابن هَرْمة:
حتَّى استقامتْ له الآفاقُ طائعةًفمـا يُقـالُ هَـيْدٌ ولا هـادُ
أي لا يحرك ولا يمنع من شيء ولا يُزجر عنه. تقول منه: هِدْتُ الرجل وهَيَّدْتُهُ.

##### Türkçe

**هِدْتُ** şeyi, onu **أهيدُهُ** **هَيْداً**: onu hareket ettirdim. Ve hadiste: “**هِدْهُ**”; bununla mescidi kastediyorlar; yani onu yık, sonra onu düzelt. Ve dersin: Bu, beni **يَهيدُني** etmez; yani beni rahatsız etmez ve ona aldırmam ve onu önemsemem. Ya‘kūb dedi: **يهيد** ile ancak **جمد** harfiyle telaffuz edilir. Ve **الهَيْدانُ**: korkak. Ve **هَيْدِ** ve **هادِ**: develer için bir azarlama (sürme) sözüdür. Ve onların sözü: Onun için ne **هَيْدٌ** vardır ne de **هادٌ**; yani ona **هَيْدِ** de denmez **هادِ** da denmez. İbn Herme’den şu beyit okunmuştur:
حَتَّى استقامتْ له الآفاقُ طائعةًفمـا يُقـالُ هَـيْدٌ ولا هـادُ
Yani: ne hareket ettirilir ne de bir şeyden men edilir ve ondan dolayı azarlanmaz. Bundan (türetilerek) dersin: Adamı **هِدْتُ** ve onu **هَيَّدْتُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الهاء والياء وما يثلثهما**)

(**هيأ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الألف**; **هاؤها** زائد olan bir kelimedir; gelir. Denilir: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ **هَيَا** ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve **الياء** ve **الباء**; yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve bir adam **هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: “**الإيمانُ هَيوبٌ**”; bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalıp girmekten korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Ama onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdıysa, **يُهيبُ**; çoban koyunlarına, dursunlar yahut dönsünler diye **يُهيبُ** ettiği gibi; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve **الياء** ve **التاء**; çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdıysa. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve **الياء** ve **الجيم**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ النّاقَة**; derken harekete geçti. Ve dişi devenin vatanına meyletmesine denilir: **مِهياج**.
Ve diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; sarardıysa, kuruması için. Ve bir yer **هائجة**: otları kurumuştur. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini **هائجاً** buldum; solmuş. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve **الياء** ve **الدال**. Asıl; ondan hareket ettirme ve ürkütme ve bunun dışındaki, kıyası bilinmeyen şeyler kıyaslanır.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**; onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni kederlendirdi([7]) ve beni ürküttü. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu ürkütür. **وهِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denilir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Ama Resûlullah’ın mescidi zikrinde hadîs: “**هِدْهُ**” yani “onu ıslah et”; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: çoraklık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Ama kıyası müşkil olan—ki bizce ilmi silinmiş sözlerdendir—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunun hakkında söylenenlerin çoğu: “işin nedir, hâlin nedir?” Ve şu beyti şahit getirdiler:
يا **هَيْدِ**َ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve **الياء** ve **السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve **الياء** ve **الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve **الياء** ve **الضاد**; bir tek kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denilir: **هاضَ عَظْمَه**: onu, kaynamadan sonra kırdı. Ve aynı şekilde **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriledi. Ebû Bekir hadîsinde: “إنَّ هذا **يَهِيضُكَ**([12])”.

(**هيط**) **الهاء** ve **الياء** ve **الطاء**; iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın naklettiği bir kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındakini ıslah için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve **الياء** ve **العين**; bir tek kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülen ve korkulan sestir. Denilir: adam **هاعٌ** ve **هائِع**. Hadîste: “كلما سمعَ **هَيْعَةً** طار إليها”. Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani korkaklaşır.
Ve muhtemeldir ki babın aslı yayılma ve salıverilmedir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve bir yer **هَيْعة**: geniş, yayvan. **متهيِّع**: şaşkın, **هائع**. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الغين**; bolluk ve hayat nimetine delalet eden bir kelimedir. Denilir ki **الأهْيَغَ**: hayatın en bolluğu. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yeme ve nikâh. Ve denilir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve **الياء** ve **الفاء**; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eden sahih bir asıldır; sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın öncesinde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve adam **مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı; beli incelene **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve at **هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve **الياء** ve **القاف**; bir tek kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun inceye **هَيْقٌ** denilir; benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve **الياء** ve **اللام**; bir tek kelimedir; ölçülebilen bir şeyi, ölçmeden iterek sevk etmeye delalet eder. **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve ondan onların sözü: “جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان”; yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve **الياء** ve **الميم**; şiddetli susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzluklarında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşırlar, kanmazlar. Ve bununla âşık **الهَيْمانَ** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, kasıtsız [على] gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve **الياء** ve **النون**: **الهَيْن**; kolay iş; o **الواو**dandır; ve geçti.

---------------------__
([1]) Asılda: “فيصيح” **الحاء** مهملة ile. Kâlî rivayeti (1: 84) ve el-Beyân (1: 283): “فأصاح”. Ve ondan önce:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
([2]) Asılda: “ومهيب”; doğrusu **المجمل**’deki gibidir.
([3]) İbn Mukbil’indir, **اللسان** (هيب)’de. Ve ikinci mısraı:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) Asılda: “معينا لهيتا”; tashihi ve tamamlanması **اللسان** (سكت، هيت) ve **المخصص** (2: 134)’tendir; fakat (هيت)’te: “معنيا بها”. Ve ondan önce **اللسان** ve **المخصص** (2: 134، 146)’te: * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) Asılda: “وهيجت”.
([6]) Rü’be divanı 105 ve **اللسان** (هيج).
([7]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: (كربني).
([8]) Fetha ile, kesra ile, ve başı fetha olup **الدال** kesra ile söylenir; ve aynı şekilde **هاد**.
([9]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([10]) Teebbete Şerran’ındır; **المفضليات**’ta ilk beyittir; **اللسان** (هيد، عيد)’de şahit getirdi; zira şöyle de rivayet olunur: “يا عيد مالك”.
([11]) **اللسان** (هيس) ve **مجالس ثعلب** 293 ve **المخصص** (7: 113).
([12]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان** (هيض)’dakinden farklıdır.
([13]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([14]) Tırimmâh divanı 154 ve **اللسان** (خور، هيع). Beyit daha önce aslında (خور) maddesinde tahrifli geçti; burada aslında doğru olarak geldi.
([15]) Rü’be’nindir; divanında 97 ve **اللسان** (هيغ).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي د
لا يهيدنّك هذا الأمر من هاده يهيده إذا حرّكه وكرثه‏.‏

##### Türkçe

ه ي د
Bu iş seni sakın sarsmasın: **هاده يهيده** “onu hareket ettirdi ve onu yordu” (demektir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هادَه الشيءُ هَيْداً وهاداً: أَفزَعَه وكرَبَه. وما يَهِيدُه ذلك أَي ما يكْتَرِثُ له ولا يُزْعِجُه. تقول: ما يَهِيدُني ذلك أَي ما يُزْعِجُني وما أَكتَرِثُ له ولا أُبالِيه. قال يعقوب: لا يُنطق بِيَهِيدُ إِلا بحرف جَحْدٍ. وفي الحديث: كلوا واشربوا ولا يَهِيدَنَّكم الطالِعُ المُصَعِدُ أَي لا تَنْزَعِجوا للفجر المستطيلِ فتمتنِعوا به عن السَّحورِ فإِنه الصُّبْحُ الكذَّابُ. قال: وأَصل الهَيْدِ الحركَةُ. وفي حديث الحسن: ما من أَحَدٍ عَمِلَ لله عملاً إِلا سارَ في قلبِه سَوْرتان فإذا كانت الأُولى منهما لله فلا تَهِيدَنَّه الآخرةُ أَي لا يَمْنَعَنَّه ذلك الذي تقدَّمت فيه نيته لله ولا يُحَرِّكَنَّه ولا يُزِيلَنَّه عنها، والمعنى: إِذا أَراد فعلاً وصحت نيته فيه فوَسوس له الشيطانُ فقال إِنك تريد بهذا الرِّياءَ فلا يمنعه هَيْداً وهَيَّدَه: حَرَّكَه وأَصلَحَه. وفي الحديث: أَنه قيل للنبي، صلى الله عليه وسلم، في مسجده: يا رسول الله، هِدْه، فقال: بل عَرْشٌ كَعَرْشِ موسى؛ قوله هِدْه: كان ابن عيينة يقول معناه أَصْلِحْه؛ قال: وتأْويله كما قال وأَصله أَن يُرادَ به الإِصلاحُ بعدَ الهَدْم أَي هُدَّه ثم أَصْلِحْه. وكلُّ شيءٍ حَرَّكْتَه، فقد هِدْتَه تَهِيدُه هَيْداً، فكأَنّ المعنى أَنه يُهْدَمُ ويُسْتأْنَفُ بناو ه ويُصْلَح. وفي الحديث: يا نارُ لا تَهيدِيه أَي لاتَزْعِجيه. وفي حديث ابن عمر: لو لَقِيتُ قاتِلَ أَبي في الحرم ما هِدْتُه؛ يريد ما حَرَّكْتُه ولا أَزعَجْتُه. وما هادَه كذا وكذا أَي ما حَرَّكَه. وما هَيَّدَ عن شَتْمِي أَي ما تأَخَّرَ ولا كذَّب؛ وقد ذُكِرَ ذلك في النون لأَنهما لغتان هَنَّدَ وهَيَّدَ. وقال بعضهم في قوله: ما هَيَّدَ عن شَتْمِي، قال: لا يُنْطَقُ بِيَهِيدُ في المستقبل منه إِلا مع حرف الجحد. ولا يَهِيدَنَّكَ هذا عن رَأْيِكَ أَي لا يُزِيلَنَّكَ. وما لَهُ هَيْدٌ ولا هادٌ أَي حركة؛ قال ابن هرمة:
ثم اسْتَقامَتْ له الأَعْناقُ طائعةً،
فما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده: فما يقال له هَيْدٌ ولا هادِ، فيكون هَيْدِ مبنيّاً على الكسر وكذلك هادِ؛ وأَول القصيدة:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه،
ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا هادِ،
لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ
وقيل: معنى ما يقال له هَيْد ولا هاد أَي لا يحرك ولا يُمْنَع من شيء ولا يُزْجَرُ عنه. تقول: هِدْتُ الرجل وهَيَّدْتُه؛ عن يعقوب. وهِدْتُ الرجل أَهِيدُه هَيْداً إِذا زَجَرْتَه عن الشيء وصرفته عنه. يقال: هِدْه يا رجل أَي أَزِلْه عن موضعه؛ وأَنشد بيت ابن هرمة:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده: فما يقال له هَيْدٌ ولا هادِ، فيكون هَيْدِ مبنيّاً على الكسر وكذلك هادِ؛ وأَول القصيدة:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه، ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا هادِ، لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ
وقيل: معنى ما يقال له هَيْد ولا هاد أَي لا يحرك ولا يُمْنَع من شيء ولا يُزْجَرُ عنه. تقول هِدْتُ الرجل وهَيَّدْتُه، عن يعقوب. وهِدْتُ الرجل أَهِيدُه هَيْداً إِذا زَجَرْتَه عن الشيء وصرفته عنه. يقال: هِدْه يا رجل أَي أَزِلْه عن موضعه؛ وأَنشد بيت ابن هرمة:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ
أَي لا يحرَّك ولا يمنع من شيء ولا يزجر عنه، ويجوز ما يقال له هَيْدِ بالخفض في موضع رفع حكاية مثل صهْ وغاقِ ونحوه. والهَيْدُ: من قولك هادَني هَيْدٌ أَي كربني. وقولُهم ما له هَيْد ولا هاد أَي ما يقال له هَيْد ولا هاد. ويقال: أَتى فلان القوم فما قالوا له هَيد ما لَك أَي ما سأَلوه عن حاله؛ وأَنشد:
يا هَيْدَ مالَكَ مِنْ شَوْقٍ وإِيراقِ،
ومَرِّ طَيْفٍ على الأَهْوالِ طَرّاقِ
ويروى: يا عِيدُ مالَكَ. وقال اللحياني: يقال لَقِيَه فقال له: هَيْدَ مالَك، ولقِيتُه فما قال لي: هَيْدَ ما لك. وقال شمر: هِيَد وهَيْدَ جائزان. قال الكسائي: يقال يا هَيْدَ ما لِصحابِك ويا هَيْدَ ما لأَصْحابِك. قال: وقال الأَصمعي: حكى لي عيسى بن عمر هَيْدَ مالك أَي ما أَمْرُكَ. ويقال: لو شَتَمَني ما قلتُ هَيْدَ مالَك. التهذيب: والعرب تقول: هَيْدَ مالك إِذا استفهموا الرجل عن شأْنه، كما تقول: يا هذا مالك. أَبو زيد: قالوا تقول: ما قال له هَيْدَ مالك فنصبوا وذلك أَن يَمُرَّ بالرجل البعيرُ الضالُّ فلا يعُوجه ولا يتلفت إِليه؛ ومرَّ بَعِيرٌ فما قال له هَيْدِ مالَك؛ فَجَرُّ الدال حِكايةٌ عن أَعرابي؛ وأَنشد لكعب بن زهير: لوْ أَنَّها آذَنَتْ بِكْراً لَقُلْتُ لها:
يا هَيْدِ مالَكِ، أَو لو آذَنَتْ نَصَفَا
ورجل هَيْدان: ثقِيلٌ جَبانٌ كَهِدانٍ. والهَيْدانُ: الجَبانُ، والهَيْدُ: الشيءُ المُضْطَرِبُ. والهَيْدُ: الكَبِيرُ؛ عن ثعلب، وأَنشد:أَذاكَ أَمْ أُعْطِيتَ هَيْداً هَيْدَبَا
وهادَ الرجلَ هَيْداً وهاداً: زَجَرَه. وهَيْدٌ وهِيدٌ وهِيدِ وهادِ (*
قوله «وهيد وهاد» في شرح القاموس كلاهما مبني على الكسر.): من زَجْر الإِبل واسْتِحْثاثِها؛ وأَنشد أَبو عمرو:
وقد حَدَوْناها بِهَيدٍ وهَلا،
حتى تَرَى أَسْفَلَها صارَ عَلا
والهِيد في الحُداءِ كقول الكميت:
مُعاتَبة لَهُنَّ حَلا وحَوْبا،
وجُلُّ غِنائِهِنَّ هَنا وهِيدِ
وذلك أَن الحادِي إِذا أَراد الحُداءَ قال: هيد هيد ثم زَجِلَ بصوته. والعرب تقول: هِيدْ، بسكون الدال، مالك إِذا سأَلوه عن شأْنه. وأَيامُ هَيْدٍ: أَيامُ مُوتانٍ كانت في العرب في الدهر القديم، يقال: مات فيها اثنا عشر أَلْف قتيل. وفلان يعطي الهَيْدانَ والزَّيْدانَ أَي يُعْطِي مَنْ عَرَفَ ومَنْ لم يَعْرِفْ. وهَيُودٌ: جبل أَو موضع.
وفي حديث زينب: ما لي لا أَزالُ أَسْمَعُ الليل أَجمع هِيدْ؛ قيل: هذه عير لعبد الرحمن بن عوف: هِيدْ، بالسكون: زجر للإِبل وضرب من الحُداءِ.

##### Türkçe

**هادَه الشيءُ** **هَيْداً** و**هاداً**: Onu korkuttu ve onu kedere soktu. Ve “**وما يَهِيدُه ذلك**” yani ona aldırmaz ve onu rahatsız etmez. Dersin ki: “**ما يَهِيدُني ذلك**” yani beni rahatsız etmez ve ona aldırmam ve onu önemsemem. Yakub dedi: **يَهِيدُ** ancak bir inkâr harfiyle telaffuz edilir. Hadiste: “Yiyin ve için; **الطالِعُ المُصَعِدُ** sizi **يَهِيدَنَّ** etmesin” yani uzayıp giden fecre karşı huzursuz olup da onunla sahurdan geri durmayın; çünkü o yalancı sabahtır. Dedi: **الهَيْدِ**’in aslı harekettir.

Hasan’ın hadisinde: Allah için bir amel işleyen hiçbir kimse yoktur ki kalbinde iki kabarma dolaşmasın; eğer bunların ilki Allah için ise, ikincisi onu **تَهِيدَنَّه** etmesin; yani niyeti Allah için olarak öne geçtiği o şeyden onu men etmesin, onu hareket ettirmesin ve onu ondan uzaklaştırmasın. Mana: Bir fiil istediğinde ve onda niyeti sahih olduğunda şeytan ona vesvese verir de “Sen bununla gösteriş istiyorsun” der; bu, onu bir **هَيْداً** ile men etmesin. **هَيَّدَه**: onu hareket ettirdi ve onu düzeltti. Hadiste: Peygambere, sallallahu aleyhi ve sellem, mescidinde denildi ki: “Ya Resulallah, **هِدْه**”; o da dedi ki: “Bilakis Musa’nın arşı gibi bir arş.” “**هِدْه**” sözü: İbn Uyeyne, manasının “Onu düzelt” olduğunu söylerdi. Dedi: Te’vili onun dediği gibidir; aslı, bununla yıkımdan sonra ıslahın kastedilmesidir; yani “Onu yık, sonra onu düzelt.” Herhangi bir şeyi hareket ettirdiysen, onu **هِدْتَه**; onu **تَهِيدُه** **هَيْداً** (olur). Sanki mana, onun yıkılıp yapıcısı tarafından yeniden başlanması ve düzeltilmesidir.

Hadiste: “Ey ateş, onu **تَهيدِيه** etme” yani onu rahatsız etme. İbn Ömer’in hadisinde: “Haremde babamın katiliyle karşılaşsaydım onu **هِدْتُه** etmezdim”; yani onu hareket ettirmezdim ve onu rahatsız etmezdim. “Onu şu ve şu **هادَه** etmedi” yani onu hareket ettirmedi. “Benim sövmemden **هَيَّدَ** etmedi” yani geri kalmadı ve yalanlamadı; bu, **النون** maddesinde zikredilmiştir; çünkü ikisi iki lehçedir: **هَنَّدَ** ve **هَيَّدَ**. Bazıları “**ما هَيَّدَ عن شَتْمِي**” sözünde dedi ki: Bunun muzariinde **يَهِيدُ** ancak inkâr harfiyle birlikte telaffuz edilir. “Bu, seni görüşünden **يَهِيدَنَّكَ** etmesin” yani seni uzaklaştırmasın. “Onun için ne **هَيْدٌ** vardır ne **هادٌ**” yani hareket (yoktur). İbn Herme dedi ki:
ثم اسْتَقامَتْ له الأَعْناقُ طائعةً،
فما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ

İbn Berrî dedi: Onun rivayetinin doğrusu “فما يقال له **هَيْدٌ** ولا **هادِ**”dır; böylece **هَيْدِ** kesre üzere mebnî olur; aynı şekilde **هادِ**. Kasidenin başı:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه،
ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا هادِ،
لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ

Ve denildi ki: “Ona ne **هَيْد** ne **هاد** denilir”in manası: Ne hareket ettirilir, ne bir şeyden men edilir, ne de ondan azarlanır. Dersin ki: “**هِدْتُ** adamı ve **هَيَّدْتُه**”; Yakub’dan. Ve “**هِدْتُ** adamı, onu **أَهِيدُه** **هَيْداً** (yaparım)”—onu bir şeyden azarladığında ve ondan çevirdiğinde. Denilir: “**هِدْه** ey adam” yani onu yerinden uzaklaştır; ve İbn Herme’nin beytini okudu:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ

İbn Berrî dedi: Onun rivayetinin doğrusu “فما يقال له **هَيْدٌ** ولا **هادِ**”dır; böylece **هَيْدِ** kesre üzere mebnî olur; aynı şekilde **هادِ**. Kasidenin başı:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه، ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا
هادِ، لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ

Ve denildi ki: “Ona ne **هَيْد** ne **هاد** denilir”in manası: Ne hareket ettirilir, ne bir şeyden men edilir, ne de ondan azarlanır. Dersin ki: “**هِدْتُ** adamı ve **هَيَّدْتُه**”; Yakub’dan. Ve “**هِدْتُ** adamı, onu **أَهِيدُه** **هَيْداً** (yaparım)”—onu bir şeyden azarladığında ve ondan çevirdiğinde. Denilir: “**هِدْه** ey adam” yani onu yerinden uzaklaştır; ve İbn Herme’nin beytini okudu:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ

Yani ne hareket ettirilir, ne bir şeyden men edilir, ne de ondan azarlanır. Ve “Ona **هَيْدِ** denilir” (şeklinde) cer ile, ref mahallinde, **صهْ** ve **غاقِ** ve benzeri gibi bir hikâye olarak caizdir. **الهَيْدُ**: “Beni bir **هَيْدٌ** **هادَني**” sözündendir; yani beni kedere soktu. “Onun için ne **هَيْد** ne **هاد** vardır” sözleri: yani ona ne **هَيْد** ne **هاد** denilir. Ve denilir: Falan kimse kavme geldi de ona “**هَيد ما لَك**” demediler; yani onun hâlini sormadılar; ve şu okundu:
يا هَيْدَ مالَكَ مِنْ شَوْقٍ وإِيراقِ،
ومَرِّ طَيْفٍ على الأَهْوالِ طَرّاقِ

Ve rivayet edilir: “يا **عِيدُ** مالَكَ”. Lihyânî dedi: Ona rastladı da ona “**هَيْدَ مالَك**” dedi; ve ona rastladım da bana “**هَيْدَ ما لك**” demedi. Şemmer dedi: **هِيد** ve **هَيْدَ** caizdir. Kisâî dedi: “يا **هَيْدَ** ما لِصحابِك” ve “يا **هَيْدَ** ما لأَصْحابِك” denilir. Dedi: Asmaî dedi: İsa b. Ömer bana “**هَيْدَ مالك**”i hikâye etti; yani “Senin işin nedir?” Ve denilir: Bana sövseydi “**هَيْدَ مالَك**” demezdim. **التهذيب**: Araplar, adamın hâlini sorduklarında “**هَيْدَ مالك**” derler; “يا هذا مالك” dediğin gibi. Ebû Zeyd: Dediler ki: “Ona **هَيْدَ مالك** demedi” dersin; onu nasb ettiler; bu, adamın yanından başıboş deve geçer de onu çevirmemesi ve ona dönüp bakmaması (gibidir). “Bir deve geçti de ona **هَيْدِ مالَك** demedi”; **الدال**’ın cer edilmesi bir bedevîden hikâyedir. Ka‘b b. Züheyr için okundu:
لوْ أَنَّها آذَنَتْ بِكْراً لَقُلْتُ لها:
يا هَيْدِ مالَكِ، أَو لو آذَنَتْ نَصَفَا

**رجل هَيْدان**: ağır, korkak; **كَهِدانٍ** gibi. **الهَيْدانُ**: korkak. **الهَيْدُ**: çalkantılı şey. **الهَيْدُ**: büyük; Sa‘leb’den. Ve şu okundu:أَذاكَ أَمْ أُعْطِيتَ هَيْداً هَيْدَبَا

**هادَ الرجلَ** **هَيْداً** ve**هاداً**: onu azarladı. **هَيْدٌ** ve **هِيدٌ** ve **هِيدِ** ve **هادِ**
(* “**وهيد وهاد**” sözü: Kāmûs şerhinde ikisi de kesre üzere mebnîdir.): develeri azarlamaktan ve onları hızlandırmaktan (olan sözlerdir). Ebû Amr okudu:
وقد حَدَوْناها بِهَيدٍ وهَلا،
حتى تَرَى أَسْفَلَها صارَ عَلا

Ve **الهِيد** (hüdâda), Kumeyt’in sözü gibi:
مُعاتَبة لَهُنَّ حَلا وحَوْبا،
وجُلُّ غِنائِهِنَّ هَنا وهِيدِ

Bu, hādî hüdâ istemek istediğinde “**هيد هيد**” dediği, sonra sesiyle nağmelendiği içindir. Araplar, adamın hâlini sorduklarında **الدال**’ı sükûnlu olarak “**هِيدْ** مالك” derler. **أَيامُ هَيْدٍ**: eski devirde Araplarda olan ölüm günleri; denilir ki: onda on iki bin maktul öldü. “Falan, **الهَيْدانَ** ve **الزَّيْدانَ** verir” yani tanıdığına da tanımadığına da verir. **هَيُودٌ**: bir dağ yahut bir yer.

Zeyneb’in hadisinde: “Niçin bütün gece **هِيدْ** işitmeye devam ediyorum?” denildi ki: Bu, Abdurrahman b. Avf’ın devesidir: **هِيدْ**, sükûn ile: develer için bir azarlama ve hüdânın bir türüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هاده الشيء يهيده هيدا وهادا: أفزعه وكربه، هكذا بالموحدة في سائر النسخ. وفي الأساس واللسان بالثاء المثلثة بضبط القلم، وقد تقدم كرثه الغم، إذا اشتد عليه، والأولى هي الأكثر، يقال: هادني هيدا، أي كربني. هاده يهيده هيدا: حركه وأصلحه، وأصل الهيد الحركة، كهيده تهييدا، في الكل، وهاده هيدا: أزاله وصرفه وأزعجه. وقولهم: ما يهيده ذلك، أي ما يكترث له ولا يزعجه، تقول: ما تهيدني ذلك، أي ما يزعجني ولا أكترث له ولا أباليه وفي الحديث، كلوا واشربوا ولا يهيدنكم الطال المصعد قال ابن الأثير: أي لا تنزعجوا للفجر المستطيل فتمتنعوا به عن السحور، فإنه الصبح الكذاب. وفي حديث الحسن ما من أحد عمل لله عملا إلا سار في قلبه سورتان، فإذا كانت الأولى منهما لله فلا تهيدنه الآخرة أي لا تحركنه ولا تزيلنه عنها وفي الحديث أنه قيل للنبي صلى الله عليه وسلم في مسجده: يا رسول الله هده. فقال: بل عرش كعرش موسى. كان ابن عيينة يقول: معناه أصلحه، فكأن المعنى أنه يهدم ويستأنف ويصلح. وفي حديث ابن عمر لو لقيت قاتل أبي في الحوم ما هدته، يريد ما حركته ولا أزعجته. وما هداه كذا وكذا، أي ما حركه. هاد الرجل هيدا وهادا: زجره عن الشيء وصرفه عنه، وقيل: لا ينطق بيهيد إلا بحرف جحد، قاله يعقوب في الإصلاح، يقال: لا يهيدنك هذا عن رأيك، أي لا يزيلنك. وهيد بفتح فسكون وهيد بالكسر وهاد، وكذلك هيد وهاد، كلاهما مبنيا على الكسر: زجر للإبل واستحثاثها، وأنشد أبو عمرو:
  وقد حدوناها بهـيد وهـلا                      حتى ترى أسفلها صار علا في التهذيب: والعرب تقول: هيد مالك، إذا استفهموا الرجل عن شأن كما تقول: يا هذا مالك، وبهذه اللغة روى الأصمعي قول تأبط شرا:

  يا هيد مالك من شـوق وإيراق                      ومر طيف على الأهوال طراق ويروى: يا عيد مالك. وقال اللحياني: يقال: لقيه فقال له هيد مالك، ولقيته فما قال لي هيد مالك. وقال شمر: هيد وهيد جائزان، وقال الكسائي: يقال يا هيد ما أصحابك ويا هيد مالأصحابك. قال: وقال الأصمعي: حكى لي عيسى ابن عمر: هيد مالك. أي ما أمرك. ويقال لو شتمتني ما قلت هيد مالك. ونقل الأزهري عن أبي زيد قالوا: تقول: ما قال له هيد مالك، فنصبوا، وذلك أن يمر بالرجل البعير الضال فلا يعوجه ولا يلتفت إليه. ومر بعير فما قال له: هيد مالك، فجر الدال حكاية عن أعرابي، وأنشد لكعب بن زهير:
  لو أنها آذنت بكرا لقلت لهايا هيد مالك أو لو آذنت نصفا فلان يعطي الهيدان والزيدان، أي يعطي من عرف ومن لم يعرف، قاله يونس. وماله هيد وهاد، أي حركة، وقيل: معنى قولهم لا هيد ولا هاد، أي ما يقال له هيد ولا هاد، قال ابن هرمة:
  ثم استقامت له الأعناق طائعة                      فما يقال له هـيد ولا هـاد وقيل: معنى ما يقال له هيد ولا هاد، أي لا يحرك لا يمنع من شيء ولا يزجر عنه، تقول: هدت الرجل، وهيدته، عن يعقوب. والتهييد: الإسراع في السير، كالتهويد. وهيود، كصبور، كذا ضبط في نسختنا، ومنهم من ضبطه كتنور: جبل فيه حصن لبني زبيد باليمن. وأيام هيد، بفتح فسكون: أيام موتان كانت في الجاهلية في الدهر الأول، قيل: مات فيها اثنا عشر ألفا: هكذا ذكره العمراني في أسماء الأماكن، قال ياقوت: ولا أدري ما معناه: والهيد بالفتح، ذكر الفتح مستدرك: الشيء المضطرب. وهيدة، بالفتح ذكر الفتح مستدرك: وهدة وفي بعض النسخ: ردهة بأعلى المضجع، وهي التي يقال لها المضاجع، لبني أبي بكر بن كلاب. قالت ليلى الأخيلية:
  تخلى عن أبي حرب تولى                      بهيدة قابض قبل القتـال وفي معجم البكري: هضبة في بلاد بني عقيل. ونقل ياقوت عن أبي عبيدة في المقاتل قال: لم يقف علماؤنا على هيدة ما هي حتى جاء الحسن فأخبرهم أنه موضع قتل فيه توبة. وهما هضبتان، يقال لهما: بنتا هيدة، ومرت ليلى بقبره فعقرت بعير زوجها على قبره وقالت:
  عقرت على أنصاب توبة مقرمابهيدة إذ لم تحتضره أقاربه ومما يستدرك عليه: ما هيد عن شتمي، أي ما تأخر ولا كذب. قد ذكر ذلك في النون لأنهما لغتان هند وهيد. ورجل هيدان: ثقيل جبان كهدان. والهيد: الكثير، عن ثعلب، وأنشد:
  أذاك أم أعطيت هيدا أهدبا والهيد أول الحداء، وذلك أن الحادي إذا أراد الحداء قال: هيد، هيد، ثم زجل بصوته، ومنه حديث زينب مالي لا أزال أسمع الليل أجمع هيد هيد? قيل: هذه عير لعبد الرحمن بن عوف. والهيد: المضطرب قال:
  أذاك أم يعطيك هيدا هيدبا

##### Türkçe

**هاده** الشيء **يهيده** **هيدا** ve **هادا**: Onu korkuttu ve onu kedere soktu; bütün nüshalarda tek noktalı ile böyledir. Ve **الأساس** ve **اللسان**’da üç noktalı ile, kalem ضبطıyla; ve daha önce geçti: **كرثه** keder, ona şiddetlendiği zaman; ve birincisi daha çoktur. Denir: **هادني** **هيدا**, yani beni kedere soktu. **هاده** **يهيده** **هيدا**: Onu hareket ettirdi ve onu düzeltti; ve **الهيد**’in aslı harekettir; **كهيده** **تهييدا**, hepsinde; ve **هاده** **هيدا**: Onu giderdi ve onu çevirdi ve onu huzursuz etti. Ve onların sözü: **ما يهيده** ذلك, yani ona aldırmaz ve onu huzursuz etmez; dersin: **ما تهيدني** ذلك, yani beni huzursuz etmez ve ona aldırmam ve onu umursamam. Ve hadiste: “Yiyin ve için ve **ولا يهيدنكم** **الطال المصعد**.” İbnü’l-Esîr dedi: yani uzayıp giden fecre huzursuz olup onunla sahurdan geri durmayın; çünkü o yalancı sabahtır. Ve Hasan’ın hadisinde: Allah için bir amel işleyen hiç kimse yoktur ki kalbinde iki sûret yürümüş olmasın; eğer o ikisinden birincisi Allah için ise, ikincisi onu **فلا تهيدنه** yani onu ondan hareket ettirmesin ve onu ondan gidermesin. Ve hadiste: Nebî’ye صلى الله عليه وسلم mescidinde denildi ki: “Ya Resûlallah, **هده**.” Dedi ki: “Bilakis Mûsâ’nın arşı gibi bir arş.” İbn Uyeyne derdi: manası “onu düzeltti”dir; sanki mana: yıkılır ve yeniden başlanır ve düzeltilir. Ve İbn Ömer’in hadisinde: “Babamın katiline kalabalıkta rastlasaydım, onu **ما هدته**”; yani onu hareket ettirmedi ve onu huzursuz etmedi. Ve **ما هداه** şöyle şöyle, yani onu hareket ettirmedi. **هاد** adamı **هيدا** ve **هادا**: Onu şeyden azarladı ve onu ondan çevirdi; ve denildi: **يهيد** ile ancak inkâr harfiyle konuşur; bunu Yakub **الإصلاح**’da söyledi. Denir: **لا يهيدنك** bu, görüşünden; yani seni gidermesin. Ve **هيد** fetha ile sonra sükûn ve **هيد** kesra ile ve **هاد**; ve كذلك **هيد** ve **هاد**, ikisi de kesra üzerine bina edilmiş: develer için azarlama ve onları teşvik etme. Ebû Amr inşad etti:
  وقد حدوناها بهـيد وهـلا                      حتى ترى أسفلها صار علا

**التهذيب**’de: ve Araplar der: **هيد مالك**; adamı bir hâl hakkında sorguladıkları zaman, senin “ya şu, neyin var” demen gibi. Ve bu dille Asmaî, Teabbata Şerran’ın sözünü rivayet etti:

  يا هيد مالك من شـوق وإيراق                      ومر طيف على الأهوال طراق

Ve rivayet olunur: **يا عيد مالك**. Lihyânî dedi: denir: onunla karşılaştı, ona dedi: **هيد مالك**; ve onunla karşılaştım da bana **هيد مالك** demedi. Şemmer dedi: **هيد** ve **هيد** câizdir. Kisâî dedi: denir: **يا هيد ما أصحابك** ve **يا هيد مالأصحابك**. Dedi: ve Asmaî dedi: bana Îsâ b. Ömer hikâye etti: **هيد مالك**; yani senin işin nedir. Ve denir: bana sövseydin, **هيد مالك** demezdim. Ezherî, Ebû Zeyd’den nakletti: dediler ki: dersin: **ما قال له هيد مالك**; böylece nasb ettiler; bu, adama kayıp deve uğrar da onu çevirmeyip ona dönüp bakmaması sebebiyledir. Ve bir deve geçti de ona **هيد مالك** demedi; **الدال**’ı cerretti, bir bedevîden hikâye olarak. Ve Ka‘b b. Züheyr için inşad etti:
  لو أنها آذنت بكرا لقلت لهايا هيد مالك أو لو آذنت نصفا

Falan **الهيدان** ve **الزيدان** verir; yani tanıdığına da tanımadığına da verir; bunu Yûnus söyledi. Ve onun için **هيد** ve **هاد** yoktur; yani hareket. Ve denildi: onların “**لا هيد ولا هاد**” sözünün manası: yani ona **هيد** de denmez **هاد** da denmez. İbn Hirma dedi:
  ثم استقامت له الأعناق طائعة                      فما يقال له هـيد ولا هـاد

Ve denildi: “ona **هيد** de denmez **هاد** da denmez”in manası: yani hareket ettirilmez; hiçbir şeyden men edilmez ve ondan azarlanmaz. Dersin: **هدت** adamı ve **هيدته**, Yakub’dan. Ve **التهييد**: yürüyüşte sürat, **كالتهويد**. Ve **هيود**, **كصبور**; böylece nüshamızda ضبط edilmiştir. Ve onlardan kimi onu **كتنور** gibi ضبط etti: Yemen’de Benî Zübeyd’e ait içinde hisar bulunan bir dağ. Ve **أيام هيد**, fetha ile sonra sükûn: cahiliyede ilk devirde olan ölüm günleri; denildi: onda on iki bin öldü; böylece Umrânî **أسماء الأماكن**’de zikretti. Yâkût dedi: manasının ne olduğunu bilmiyorum. Ve **الهيد** fetha ile: fethayı zikretmek müstedrek: çalkantılı şey. Ve **هيدة**, fetha ile; fethayı zikretmek müstedrek: ve **هدة**; ve bazı nüshalarda: **ردهة**; yatak yerinin üst tarafında; ve o, **المضاجع** denilen yerdir; Benî Ebî Bekr b. Kilâb’a ait. Leylâ el-Ahîliyye dedi:
  تخلى عن أبي حرب تولى                      بهيدة قابض قبل القتـال

Ve **معجم البكري**’de: Benî Akîl diyarında bir tepe. Yâkût, Ebû Ubeyde’den **المقاتل**’de nakletti: dedi ki: âlimlerimiz **هيدة**’nin ne olduğuna vakıf olmadılar; ta ki Hasan gelip onlara onun, Tevbe’nin öldürüldüğü bir yer olduğunu haber verinceye kadar. Ve ikisi iki tepedir; onlara: **بنتا هيدة** denir. Ve Leylâ onun kabri yanından geçti de kocasının devesini onun kabri üzerinde boğazladı ve dedi:
  عقرت على أنصاب توبة مقرمابهيدة إذ لم تحتضره أقاربه

Ve onun üzerine müstedrekten: **ما هيد** عن شتمي, yani geri kalmadı ve yalan söylemedi. Bunu **النون**’da zikretti; çünkü ikisi iki dildir: **هند** ve **هيد**. Ve **رجل هيدان**: ağır, korkak; **كهدان**. Ve **الهيد**: çok; Sa‘leb’den. Ve inşad etti:
  أذاك أم أعطيت هيدا أهدبا

Ve **الهيد**: **الحداء**’ın başlangıcıdır; çünkü **الحادي** **الحداء**’ı istediği zaman der ki: **هيد، هيد**; sonra sesiyle terennüm eder. Ve ondan Zeyneb hadisi: “Niçin hâlâ bütün gece **هيد هيد** işitiyorum?” Denildi: bu, Abdurrahman b. Avf’ın dişi merkebidir. Ve **الهيد**: çalkantılı. Dedi:
  أذاك أم يعطيك هيدا هيدبا

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَادَ
1 هَادَ ذ , aor. يَهِيدُ, inf. n. هَيْدٌ; (S, L, K;) and ↓ هيّد, (L, K,) inf. n. تَهْيِيدٌ; (TA;) He moved, or put in motion, (S, L, K,) a thing, (S,) or anything: this is the original signification. (L.) ― -b2- هَادٌ, aor. يَهِيدُ, inf. n. هَيْدٌ and هَادٌ; (L, K;) and ↓ هيّد; (K;) It frightened, or terrified, and afflicted, distressed, or oppressed, a person. (L, K.) ― -b3- هَادَ, aor. يَهِيدُ, inf. n. هَيْدٌ; (L, K;) and ↓ هيّد; (K;) He repaired; put into a right or proper state. (L, K.) It is said in a trad., with reference to the Mosque (of Mohammad, L), هِدْهُ, (S, L,) meaning Repair it: (L:) or pull it down, and then repair it: (S, L:) or pull it down, and recommence the building of it, and repair it, and put it into a right or proper state. (L.) ― -b4- هَادَ, (Yaakoob, S, L, K,) aor. يَهِيدُ, inf. n. هَيْدٌ, and هَادٌ; (L;) and ↓ هيّد; (Yaakoob, S, L:) He chid a man; and turned him away, or back, from a thing: (S, * L, K:) or يَهِيدُ is only used with a negative in this sense. (Yaakoob, K.) ― -b5- هَادَ He removed a person or thing from his or its place. (L, K. *) ― -b6- هَادَ He or it disquieted, disturbed, or unsettled, a person. (K.) ― -b7- مَا يَهِيدُنِى كَذَا Such a thing does not move me; (L;) it does not disquiet, disturb, or unsettle, me; I am not moved by it; do not care for it, or regard it. (S, L.) Accord. to Yaakoob, يهيد is only thus used with a negative. (S, L.) One says, لَاَ يهِيدَنَّكَ هٰذَا عَنْ رَأْيِكَ Let not this move thee at all from thine opinion. (TA.)

2 هَيَّدَ see 1.

هَادٌ
هَادٌ ذ : see هَيْدٌ.

هَيْدٌ
هَيْدٌ ذ and ↓ هِيدٌ and هَادٌ (S, L, K) and هَيْدٍ and هِيدِ and هَادِ (IB, L) and هِيدْ (L) Cries by which camels are chidden (S, L, K) and urged. (L.) ― -b2- Also هَيْدٌ A mode of singing to camels, to urge or excite them: (L:) or the commencement of such singing: (TA:) when a man is about to sing to camels for this purpose, he says هيدْ هيدْ, and then sings, or prolongs and modulates his voice. (L, TA.) ― -b3- هَيْدَ مَا لَكَ, (T, L, K,) and هِيدَ مالك, (Sh, L,) and هِيدْ مالك, (L,) [What is thy state, or condition, or thy affair, or business?] forms of speech used in inquiring of a man respecting his state, or condition, or his affair, or business; (T, L, K;) like as you say يَا هٰذَا مَا لَكَ. (T, L.) One says, لَقِيَهُ فَقَالَ لَهُ هَيْدَ مَا لَكَ [He met him, and said to him, What is thy state, &c.?] and لَقِيتُهُ فَمَا قَالَ لِى هَيْدَ مَا لَكَ [I met him, and he said not to me, What is thy state, &c.?] (Lh, L,) and يَا هَيْدَ مَا لِأصْحَابِكِ, and يَا هَيْدَ مَا أَصْحَابُكَ, [What is the state, &c., of thy companions?] (Ks, L,) and one says, لَوْ شَتَمْتَنِى مَا قُلْتُ هَيْدَ, مَالَكَ, meaning, [Hadst thou reviled me, or shouldst thou revile me, I had not said, or would not say,] What is thine affair? (As, on the authority of 'Eesà Ibn-'Omar.) When a straycamel passes by a man, and he does not turn him aside, nor does he regard it, you say, مَرَّ بَعِيرٌ فَمَا قَالَ لَهُ هَيْدَ مَا لَكَ, and, as related by an Arab of the desert, هَيْدِ ما لك, with kesr to the د, [A camel passed by, and he said not to him, What is thy state, &c.?] (AZ, L.) ― -b4- ↓ مَا لَهُ هَيْدٌ وَلَا هَادٌ He has no motion: (L, K:) or neither هيد nor هاد is to be said to him; meaning, he is not to be moved, nor withheld from a thing, nor chidden away from it. (S, L.) -A2- هَيْدٌ i. q. هَيْدَبٌ A flabby pubes. (Fr, in TA, voce كَعْتَبٌ.)

هِيْد
هِيْد ذ : see هَيْدٌ.

هَيْدَان
هَيْدَان ذ [whether with or without tenween is not shown] Cowardly; or a coward: (S, L;) a heavy, cowardly man; like هِدَانٌ. (L.)

##### Türkçe

**هَادَ**
1 **هَادَ** ذ , muzâri‘ **يَهِيدُ**, mastar ismi **هَيْدٌ**; (S, L, K;) ve ↓ **هيّد**, (L, K,) mastar ismi **تَهْيِيدٌ**; (TA;) O, bir şeyi, (S,) yahut herhangi bir şeyi hareket ettirdi, yahut harekete koydu: bu, aslî anlamdır. (L.) ― -b2- **هَادٌ**, muzâri‘ **يَهِيدُ**, mastar ismi **هَيْدٌ** ve **هَادٌ**; (L, K;) ve ↓ **هيّد**; (K;) O, bir kişiyi korkuttu yahut dehşete düşürdü ve ona eziyet etti, sıkıntıya soktu yahut baskı yaptı. (L, K.) ― -b3- **هَادَ**, muzâri‘ **يَهِيدُ**, mastar ismi **هَيْدٌ**; (L, K;) ve ↓ **هيّد**; (K;) O, onardı; doğru yahut uygun bir hâle koydu. (L, K.) Mescid (Muhammed’in mescidi, L) hakkında bir rivayette **هِدْهُ** denilmiştir, (S, L,) anlamı: Onar onu: (L:) yahut onu yık, sonra onar: (S, L:) yahut onu yık, onun binasını yeniden başlat, onu onar ve onu doğru yahut uygun bir hâle koy. (L.) ― -b4- **هَادَ**, (Yaakoob, S, L, K,) muzâri‘ **يَهِيدُ**, mastar ismi **هَيْدٌ**, ve **هَادٌ**; (L;) ve ↓ **هيّد**; (Yaakoob, S, L:) O, bir adamı azarladı; ve onu bir şeyden çevirdi, yahut geri çevirdi: (S, * L, K:) yahut bu anlamda **يَهِيدُ** ancak olumsuzla birlikte kullanılır. (Yaakoob, K.) ― -b5- **هَادَ** O, bir kişiyi yahut bir şeyi kendi yerinden uzaklaştırdı. (L, K. *) ― -b6- **هَادَ** O yahut o (şey), bir kişiyi huzursuz etti, rahatsız etti yahut yerinden oynattı. (K.) ― -b7- **مَا يَهِيدُنِى كَذَا** Böyle bir şey beni hareket ettirmez; (L;) beni huzursuz etmez, rahatsız etmez yahut yerimden oynatmaz; onunla hareketlenmem; onu umursamam yahut ona itibar etmem. (S, L.) Yaakoob’a göre **يهيد** ancak böylece olumsuzla birlikte kullanılır. (S, L.) Şöyle denir: **لَاَ يهِيدَنَّكَ هٰذَا عَنْ رَأْيِكَ** Bu, seni görüşünden hiçbir surette oynatmasın. (TA.)

2 **هَيَّدَ** bk. 1.

**هَادٌ**
**هَادٌ** ذ : bk. **هَيْدٌ**.

**هَيْدٌ**
**هَيْدٌ** ذ ve ↓ **هِيدٌ** ve **هَادٌ** (S, L, K) ve **هَيْدٍ** ve **هِيدِ** ve **هَادِ** (IB, L) ve **هِيدْ** (L) Develerin azarlanması (S, L, K) ve sürülmesi için kullanılan haykırışlar. (L.) ― -b2- Ayrıca **هَيْدٌ** Develeri sürmek yahut onları coşturmak için bir tür şarkı söyleme: (L:) yahut böyle şarkı söylemenin başlangıcı: (TA:) bir adam bu maksatla develere şarkı söylemek üzereyken **هيدْ هيدْ** der, sonra şarkı söyler, yahut sesini uzatır ve nağmelendirir. (L, TA.) ― -b3- **هَيْدَ مَا لَكَ**, (T, L, K,) ve **هِيدَ مالك**, (Sh, L,) ve **هِيدْ مالك**, (L,) [Hâlin nedir, yahut durumun, yahut işin, yahut meşguliyetin nedir?] bir adamın hâli yahut durumu yahut işi yahut meşguliyeti hakkında sormada kullanılan söz kalıplarıdır; (T, L, K;) tıpkı senin **يَا هٰذَا مَا لَكَ** demen gibi. (T, L.) Şöyle denir: **لَقِيَهُ فَقَالَ لَهُ هَيْدَ مَا لَكَ** [Ona rastladı da ona “Hâlin nedir, vb.?” dedi] ve **لَقِيتُهُ فَمَا قَالَ لِى هَيْدَ مَا لَكَ** [Ona rastladım da bana “Hâlin nedir, vb.?” demedi] (Lh, L,) ve **يَا هَيْدَ مَا لِأصْحَابِكِ**, ve **يَا هَيْدَ مَا أَصْحَابُكَ**, [Arkadaşlarının hâli, vb., nedir?] (Ks, L,) ve şöyle denir: **لَوْ شَتَمْتَنِى مَا قُلْتُ هَيْدَ, مَالَكَ**, anlamı: [Bana sövmüş olsaydın, yahut sövecek olsan, “İşin nedir?” demedim, yahut demem.] (As, ‘Eesà Ibn-’Omar’dan rivayetle.) Başıboş bir deve bir adamın yanından geçer de o onu yana çevirmez ve ona aldırmazsa, sen dersin: **مَرَّ بَعِيرٌ فَمَا قَالَ لَهُ هَيْدَ مَا لَكَ**, ve bir bedevî Arap’tan nakledildiği üzere, **هَيْدِ ما لك**, **د** üzerine kesra ile, [Bir deve geçti de ona “Hâlin nedir, vb.?” demedi.] (AZ, L.) ― -b4- ↓ **مَا لَهُ هَيْدٌ وَلَا هَادٌ** Onun hareketi yoktur: (L, K:) yahut ona ne **هيد** ne de **هاد** denilir; anlamı: o, bir şeyden hareket ettirilemez, ondan alıkonulamaz, yahut ondan azarlanarak uzaklaştırılamaz. (S, L.) -A2- **هَيْدٌ** i. q. **هَيْدَبٌ** Gevşek bir kasık kıllanması. (Fr, TA’da, **كَعْتَبٌ** maddesinde.)

**هِيْد**
**هِيْد** ذ : bk. **هَيْدٌ**.

**هَيْدَان**
**هَيْدَان** ذ [tenvîn ile yahut tenvînsiz olup olmadığı gösterilmemiştir] Korkak; yahut bir korkak: (S, L;) ağır, korkak bir adam; **هِدَانٌ** gibi. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَادَ
هَادَ ( y )  I ( n. ac. هَيْد 1 &  هَاد [ 1A ] ),
a.  Moved; disturbed, unsettled; disquieted, scared.

b.  Displaced.

c.  Repaired.

d.  Chid.

هَيَّدَ
هَيَّدَ II ,
a.  Walked fast.

b.  see I .

هَيْد
هَيْد 1 ,
a.  Cry, call.

b.  State, condition.

c.  Motion.

هَيْد
هَيْد 1A ,
a.  see 1 (a) .

هِيْد
هِيْد 2 ,
a.  see 1 (a) .

هَيْدَاْنُ
هَيْدَاْنُ 33 ,
a.  Cowardly.

b.  Third part.

أَيَّام هَيْدٍ
أَيَّام هَيْدٍ
a.  Evil days.

هَيْدَ مَا لَكَ
هَيْدَ مَا لَكَ
a.  How is it with thee?

##### Türkçe

هَادَ
هَادَ ( y ) I ( n. ac. **هَيْد** 1 & **هَاد** [ 1A ] ),
a. Hareket etti; sarsıldı, yerleşikliği bozuldu; huzursuz oldu, korkutuldu.

b. Yerinden edildi.

c. Onarıldı.

d. Azarladı.

هَيَّدَ
هَيَّدَ II ,
a. Hızlı yürüdü.

b. I’e bak.

هَيْد
**هَيْد** 1 ,
a. Feryat, çağrı.

b. Hâl, durum.

c. Hareket.

هَيْد
**هَيْد** 1A ,
a. 1 (a)’ya bak.

هِيْد
**هِيْد** 2 ,
a. 1 (a)’ya bak.

هَيْدَاْنُ
**هَيْدَاْنُ** 33 ,
a. Korkak.

b. Üçüncü kısım.

أَيَّام هَيْدٍ
**أَيَّام هَيْدٍ**
a. Kötü günler.

هَيْدَ مَا لَكَ
**هَيْدَ مَا لَكَ**
a. Seninle nasıl (durum)?
