# هيد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هيد

هادَه الشيءُ هَيْداً وهاداً: أَفزَعَه وكرَبَه. وما يَهِيدُه ذلك أَي ما يكْتَرِثُ له ولا يُزْعِجُه. تقول: ما يَهِيدُني ذلك أَي ما يُزْعِجُني وما أَكتَرِثُ له ولا أُبالِيه. قال يعقوب: لا يُنطق بِيَهِيدُ إِلا بحرف جَحْدٍ. وفي الحديث: كلوا واشربوا ولا يَهِيدَنَّكم الطالِعُ المُصَعِدُ أَي لا تَنْزَعِجوا للفجر المستطيلِ فتمتنِعوا به عن السَّحورِ فإِنه الصُّبْحُ الكذَّابُ. قال: وأَصل الهَيْدِ الحركَةُ. وفي حديث الحسن: ما من أَحَدٍ عَمِلَ لله عملاً إِلا سارَ في قلبِه سَوْرتان فإذا كانت الأُولى منهما لله فلا تَهِيدَنَّه الآخرةُ أَي لا يَمْنَعَنَّه ذلك الذي تقدَّمت فيه نيته لله ولا يُحَرِّكَنَّه ولا يُزِيلَنَّه عنها، والمعنى: إِذا أَراد فعلاً وصحت نيته فيه فوَسوس له الشيطانُ فقال إِنك تريد بهذا الرِّياءَ فلا يمنعه هَيْداً وهَيَّدَه: حَرَّكَه وأَصلَحَه. وفي الحديث: أَنه قيل للنبي، صلى الله عليه وسلم، في مسجده: يا رسول الله، هِدْه، فقال: بل عَرْشٌ كَعَرْشِ موسى؛ قوله هِدْه: كان ابن عيينة يقول معناه أَصْلِحْه؛ قال: وتأْويله كما قال وأَصله أَن يُرادَ به الإِصلاحُ بعدَ الهَدْم أَي هُدَّه ثم أَصْلِحْه. وكلُّ شيءٍ حَرَّكْتَه، فقد هِدْتَه تَهِيدُه هَيْداً، فكأَنّ المعنى أَنه يُهْدَمُ ويُسْتأْنَفُ بناو ه ويُصْلَح. وفي الحديث: يا نارُ لا تَهيدِيه أَي لاتَزْعِجيه. وفي حديث ابن عمر: لو لَقِيتُ قاتِلَ أَبي في الحرم ما هِدْتُه؛ يريد ما حَرَّكْتُه ولا أَزعَجْتُه. وما هادَه كذا وكذا أَي ما حَرَّكَه. وما هَيَّدَ عن شَتْمِي أَي ما تأَخَّرَ ولا كذَّب؛ وقد ذُكِرَ ذلك في النون لأَنهما لغتان هَنَّدَ وهَيَّدَ. وقال بعضهم في قوله: ما هَيَّدَ عن شَتْمِي، قال: لا يُنْطَقُ بِيَهِيدُ في المستقبل منه إِلا مع حرف الجحد. ولا يَهِيدَنَّكَ هذا عن رَأْيِكَ أَي لا يُزِيلَنَّكَ. وما لَهُ هَيْدٌ ولا هادٌ أَي حركة؛ قال ابن هرمة:
ثم اسْتَقامَتْ له الأَعْناقُ طائعةً،
فما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده: فما يقال له هَيْدٌ ولا هادِ، فيكون هَيْدِ مبنيّاً على الكسر وكذلك هادِ؛ وأَول القصيدة:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه،
ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا هادِ،
لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ
وقيل: معنى ما يقال له هَيْد ولا هاد أَي لا يحرك ولا يُمْنَع من شيء ولا يُزْجَرُ عنه. تقول: هِدْتُ الرجل وهَيَّدْتُه؛ عن يعقوب. وهِدْتُ الرجل أَهِيدُه هَيْداً إِذا زَجَرْتَه عن الشيء وصرفته عنه. يقال: هِدْه يا رجل أَي أَزِلْه عن موضعه؛ وأَنشد بيت ابن هرمة:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده: فما يقال له هَيْدٌ ولا هادِ، فيكون هَيْدِ مبنيّاً على الكسر وكذلك هادِ؛ وأَول القصيدة:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه، ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا هادِ، لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ
وقيل: معنى ما يقال له هَيْد ولا هاد أَي لا يحرك ولا يُمْنَع من شيء ولا يُزْجَرُ عنه. تقول هِدْتُ الرجل وهَيَّدْتُه، عن يعقوب. وهِدْتُ الرجل أَهِيدُه هَيْداً إِذا زَجَرْتَه عن الشيء وصرفته عنه. يقال: هِدْه يا رجل أَي أَزِلْه عن موضعه؛ وأَنشد بيت ابن هرمة:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ
أَي لا يحرَّك ولا يمنع من شيء ولا يزجر عنه، ويجوز ما يقال له هَيْدِ بالخفض في موضع رفع حكاية مثل صهْ وغاقِ ونحوه. والهَيْدُ: من قولك هادَني هَيْدٌ أَي كربني. وقولُهم ما له هَيْد ولا هاد أَي ما يقال له هَيْد ولا هاد. ويقال: أَتى فلان القوم فما قالوا له هَيد ما لَك أَي ما سأَلوه عن حاله؛ وأَنشد:
يا هَيْدَ مالَكَ مِنْ شَوْقٍ وإِيراقِ،
ومَرِّ طَيْفٍ على الأَهْوالِ طَرّاقِ
ويروى: يا عِيدُ مالَكَ. وقال اللحياني: يقال لَقِيَه فقال له: هَيْدَ مالَك، ولقِيتُه فما قال لي: هَيْدَ ما لك. وقال شمر: هِيَد وهَيْدَ جائزان. قال الكسائي: يقال يا هَيْدَ ما لِصحابِك ويا هَيْدَ ما لأَصْحابِك. قال: وقال الأَصمعي: حكى لي عيسى بن عمر هَيْدَ مالك أَي ما أَمْرُكَ. ويقال: لو شَتَمَني ما قلتُ هَيْدَ مالَك. التهذيب: والعرب تقول: هَيْدَ مالك إِذا استفهموا الرجل عن شأْنه، كما تقول: يا هذا مالك. أَبو زيد: قالوا تقول: ما قال له هَيْدَ مالك فنصبوا وذلك أَن يَمُرَّ بالرجل البعيرُ الضالُّ فلا يعُوجه ولا يتلفت إِليه؛ ومرَّ بَعِيرٌ فما قال له هَيْدِ مالَك؛ فَجَرُّ الدال حِكايةٌ عن أَعرابي؛ وأَنشد لكعب بن زهير: لوْ أَنَّها آذَنَتْ بِكْراً لَقُلْتُ لها:
يا هَيْدِ مالَكِ، أَو لو آذَنَتْ نَصَفَا
ورجل هَيْدان: ثقِيلٌ جَبانٌ كَهِدانٍ. والهَيْدانُ: الجَبانُ، والهَيْدُ: الشيءُ المُضْطَرِبُ. والهَيْدُ: الكَبِيرُ؛ عن ثعلب، وأَنشد:أَذاكَ أَمْ أُعْطِيتَ هَيْداً هَيْدَبَا
وهادَ الرجلَ هَيْداً وهاداً: زَجَرَه. وهَيْدٌ وهِيدٌ وهِيدِ وهادِ (*
قوله «وهيد وهاد» في شرح القاموس كلاهما مبني على الكسر.): من زَجْر الإِبل واسْتِحْثاثِها؛ وأَنشد أَبو عمرو:
وقد حَدَوْناها بِهَيدٍ وهَلا،
حتى تَرَى أَسْفَلَها صارَ عَلا
والهِيد في الحُداءِ كقول الكميت:
مُعاتَبة لَهُنَّ حَلا وحَوْبا،
وجُلُّ غِنائِهِنَّ هَنا وهِيدِ
وذلك أَن الحادِي إِذا أَراد الحُداءَ قال: هيد هيد ثم زَجِلَ بصوته. والعرب تقول: هِيدْ، بسكون الدال، مالك إِذا سأَلوه عن شأْنه. وأَيامُ هَيْدٍ: أَيامُ مُوتانٍ كانت في العرب في الدهر القديم، يقال: مات فيها اثنا عشر أَلْف قتيل. وفلان يعطي الهَيْدانَ والزَّيْدانَ أَي يُعْطِي مَنْ عَرَفَ ومَنْ لم يَعْرِفْ. وهَيُودٌ: جبل أَو موضع.
وفي حديث زينب: ما لي لا أَزالُ أَسْمَعُ الليل أَجمع هِيدْ؛ قيل: هذه عير لعبد الرحمن بن عوف: هِيدْ، بالسكون: زجر للإِبل وضرب من الحُداءِ.

### Türkçe

**هادَه الشيءُ** **هَيْداً** و**هاداً**: Onu korkuttu ve onu kedere soktu. Ve “**وما يَهِيدُه ذلك**” yani ona aldırmaz ve onu rahatsız etmez. Dersin ki: “**ما يَهِيدُني ذلك**” yani beni rahatsız etmez ve ona aldırmam ve onu önemsemem. Yakub dedi: **يَهِيدُ** ancak bir inkâr harfiyle telaffuz edilir. Hadiste: “Yiyin ve için; **الطالِعُ المُصَعِدُ** sizi **يَهِيدَنَّ** etmesin” yani uzayıp giden fecre karşı huzursuz olup da onunla sahurdan geri durmayın; çünkü o yalancı sabahtır. Dedi: **الهَيْدِ**’in aslı harekettir.

Hasan’ın hadisinde: Allah için bir amel işleyen hiçbir kimse yoktur ki kalbinde iki kabarma dolaşmasın; eğer bunların ilki Allah için ise, ikincisi onu **تَهِيدَنَّه** etmesin; yani niyeti Allah için olarak öne geçtiği o şeyden onu men etmesin, onu hareket ettirmesin ve onu ondan uzaklaştırmasın. Mana: Bir fiil istediğinde ve onda niyeti sahih olduğunda şeytan ona vesvese verir de “Sen bununla gösteriş istiyorsun” der; bu, onu bir **هَيْداً** ile men etmesin. **هَيَّدَه**: onu hareket ettirdi ve onu düzeltti. Hadiste: Peygambere, sallallahu aleyhi ve sellem, mescidinde denildi ki: “Ya Resulallah, **هِدْه**”; o da dedi ki: “Bilakis Musa’nın arşı gibi bir arş.” “**هِدْه**” sözü: İbn Uyeyne, manasının “Onu düzelt” olduğunu söylerdi. Dedi: Te’vili onun dediği gibidir; aslı, bununla yıkımdan sonra ıslahın kastedilmesidir; yani “Onu yık, sonra onu düzelt.” Herhangi bir şeyi hareket ettirdiysen, onu **هِدْتَه**; onu **تَهِيدُه** **هَيْداً** (olur). Sanki mana, onun yıkılıp yapıcısı tarafından yeniden başlanması ve düzeltilmesidir.

Hadiste: “Ey ateş, onu **تَهيدِيه** etme” yani onu rahatsız etme. İbn Ömer’in hadisinde: “Haremde babamın katiliyle karşılaşsaydım onu **هِدْتُه** etmezdim”; yani onu hareket ettirmezdim ve onu rahatsız etmezdim. “Onu şu ve şu **هادَه** etmedi” yani onu hareket ettirmedi. “Benim sövmemden **هَيَّدَ** etmedi” yani geri kalmadı ve yalanlamadı; bu, **النون** maddesinde zikredilmiştir; çünkü ikisi iki lehçedir: **هَنَّدَ** ve **هَيَّدَ**. Bazıları “**ما هَيَّدَ عن شَتْمِي**” sözünde dedi ki: Bunun muzariinde **يَهِيدُ** ancak inkâr harfiyle birlikte telaffuz edilir. “Bu, seni görüşünden **يَهِيدَنَّكَ** etmesin” yani seni uzaklaştırmasın. “Onun için ne **هَيْدٌ** vardır ne **هادٌ**” yani hareket (yoktur). İbn Herme dedi ki:
ثم اسْتَقامَتْ له الأَعْناقُ طائعةً،
فما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ

İbn Berrî dedi: Onun rivayetinin doğrusu “فما يقال له **هَيْدٌ** ولا **هادِ**”dır; böylece **هَيْدِ** kesre üzere mebnî olur; aynı şekilde **هادِ**. Kasidenin başı:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه،
ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا هادِ،
لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ

Ve denildi ki: “Ona ne **هَيْد** ne **هاد** denilir”in manası: Ne hareket ettirilir, ne bir şeyden men edilir, ne de ondan azarlanır. Dersin ki: “**هِدْتُ** adamı ve **هَيَّدْتُه**”; Yakub’dan. Ve “**هِدْتُ** adamı, onu **أَهِيدُه** **هَيْداً** (yaparım)”—onu bir şeyden azarladığında ve ondan çevirdiğinde. Denilir: “**هِدْه** ey adam” yani onu yerinden uzaklaştır; ve İbn Herme’nin beytini okudu:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ

İbn Berrî dedi: Onun rivayetinin doğrusu “فما يقال له **هَيْدٌ** ولا **هادِ**”dır; böylece **هَيْدِ** kesre üzere mebnî olur; aynı şekilde **هادِ**. Kasidenin başı:
إِني إِذا الجارُ لم تُحْفَظْ مَحارِمُه، ولم يُقَلْ دُونَه هَيْدِ ولا
هادِ، لا أَخْذُل الجارَ بل أَحْمِي مَباءَتَه،
وليس جاري كَعُسٍّ بينَ أَعْوادِ

Ve denildi ki: “Ona ne **هَيْد** ne **هاد** denilir”in manası: Ne hareket ettirilir, ne bir şeyden men edilir, ne de ondan azarlanır. Dersin ki: “**هِدْتُ** adamı ve **هَيَّدْتُه**”; Yakub’dan. Ve “**هِدْتُ** adamı, onu **أَهِيدُه** **هَيْداً** (yaparım)”—onu bir şeyden azarladığında ve ondan çevirdiğinde. Denilir: “**هِدْه** ey adam” yani onu yerinden uzaklaştır; ve İbn Herme’nin beytini okudu:
فَما يُقالُ له هَيْدٌ ولا هادُ

Yani ne hareket ettirilir, ne bir şeyden men edilir, ne de ondan azarlanır. Ve “Ona **هَيْدِ** denilir” (şeklinde) cer ile, ref mahallinde, **صهْ** ve **غاقِ** ve benzeri gibi bir hikâye olarak caizdir. **الهَيْدُ**: “Beni bir **هَيْدٌ** **هادَني**” sözündendir; yani beni kedere soktu. “Onun için ne **هَيْد** ne **هاد** vardır” sözleri: yani ona ne **هَيْد** ne **هاد** denilir. Ve denilir: Falan kimse kavme geldi de ona “**هَيد ما لَك**” demediler; yani onun hâlini sormadılar; ve şu okundu:
يا هَيْدَ مالَكَ مِنْ شَوْقٍ وإِيراقِ،
ومَرِّ طَيْفٍ على الأَهْوالِ طَرّاقِ

Ve rivayet edilir: “يا **عِيدُ** مالَكَ”. Lihyânî dedi: Ona rastladı da ona “**هَيْدَ مالَك**” dedi; ve ona rastladım da bana “**هَيْدَ ما لك**” demedi. Şemmer dedi: **هِيد** ve **هَيْدَ** caizdir. Kisâî dedi: “يا **هَيْدَ** ما لِصحابِك” ve “يا **هَيْدَ** ما لأَصْحابِك” denilir. Dedi: Asmaî dedi: İsa b. Ömer bana “**هَيْدَ مالك**”i hikâye etti; yani “Senin işin nedir?” Ve denilir: Bana sövseydi “**هَيْدَ مالَك**” demezdim. **التهذيب**: Araplar, adamın hâlini sorduklarında “**هَيْدَ مالك**” derler; “يا هذا مالك” dediğin gibi. Ebû Zeyd: Dediler ki: “Ona **هَيْدَ مالك** demedi” dersin; onu nasb ettiler; bu, adamın yanından başıboş deve geçer de onu çevirmemesi ve ona dönüp bakmaması (gibidir). “Bir deve geçti de ona **هَيْدِ مالَك** demedi”; **الدال**’ın cer edilmesi bir bedevîden hikâyedir. Ka‘b b. Züheyr için okundu:
لوْ أَنَّها آذَنَتْ بِكْراً لَقُلْتُ لها:
يا هَيْدِ مالَكِ، أَو لو آذَنَتْ نَصَفَا

**رجل هَيْدان**: ağır, korkak; **كَهِدانٍ** gibi. **الهَيْدانُ**: korkak. **الهَيْدُ**: çalkantılı şey. **الهَيْدُ**: büyük; Sa‘leb’den. Ve şu okundu:أَذاكَ أَمْ أُعْطِيتَ هَيْداً هَيْدَبَا

**هادَ الرجلَ** **هَيْداً** ve**هاداً**: onu azarladı. **هَيْدٌ** ve **هِيدٌ** ve **هِيدِ** ve **هادِ**
(* “**وهيد وهاد**” sözü: Kāmûs şerhinde ikisi de kesre üzere mebnîdir.): develeri azarlamaktan ve onları hızlandırmaktan (olan sözlerdir). Ebû Amr okudu:
وقد حَدَوْناها بِهَيدٍ وهَلا،
حتى تَرَى أَسْفَلَها صارَ عَلا

Ve **الهِيد** (hüdâda), Kumeyt’in sözü gibi:
مُعاتَبة لَهُنَّ حَلا وحَوْبا،
وجُلُّ غِنائِهِنَّ هَنا وهِيدِ

Bu, hādî hüdâ istemek istediğinde “**هيد هيد**” dediği, sonra sesiyle nağmelendiği içindir. Araplar, adamın hâlini sorduklarında **الدال**’ı sükûnlu olarak “**هِيدْ** مالك” derler. **أَيامُ هَيْدٍ**: eski devirde Araplarda olan ölüm günleri; denilir ki: onda on iki bin maktul öldü. “Falan, **الهَيْدانَ** ve **الزَّيْدانَ** verir” yani tanıdığına da tanımadığına da verir. **هَيُودٌ**: bir dağ yahut bir yer.

Zeyneb’in hadisinde: “Niçin bütün gece **هِيدْ** işitmeye devam ediyorum?” denildi ki: Bu, Abdurrahman b. Avf’ın devesidir: **هِيدْ**, sükûn ile: develer için bir azarlama ve hüdânın bir türüdür.
