# هيس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هيس

الهَيْس من الكيل: الجِزَاف، وقد هَاسَ. وهاسَ من الشيء هَيْساً: أَخذ منه بكثرة. والهَيْس: السَّير أَيَّ ضَرْبٍ كان. وهاسَ يَهِيسُ هَيْساً سار أَيَّ سير كان؛ حكاه أَبو عبيد؛ قال:
إِحْدَى لَيَالِيك فَهِيسِي هِيسِي،
لا تَنْعَمِي اللَّيْلَةَ بالتَّعْرِيسِ
وهَيْسِ: كلمة تقال في الغارَة إِذا اسْتُبِيحَتْ قرية أَو قبيلة فاستؤصلت أَي لا بَقي منهم أَحد فيقولون: هَيْسِ هَيْسِ القومُ هَيْساً. ويقال: حمل فلان على العسكر فَهاسَهم أَي داسَهم مثل حاسهم. ويقال: ما زِلْنَا ليلَتنا نَهِيس أَي نَسْري. وهَيْسِ، مكسور: كلمة تقال للرجل عند إِمكان الأَمر وإِغْرائه به.
والأَهْيَس: الشجاع مثل الأَحْوَس. والهَيْس: اسم أَدَاةِ الفَدَّان؛ عمانية
(* قوله «عمانية» وفي العباب يمانية اهـ. شارح القاموس.). والهَيْسَة، بفتح الهاء: أُم حُبَين؛ عن كراع. والأَهْيَسُ: الذي يدق كل شيء. أَبو عمرو: سَاهَاه غافَله وهَاسَاه إِذا سَخِر منه فقال: هَيْسِ هَيْسِ ابن الأَعرابي: إِن لقمان بن عاد قال في صفة النمل: أَقبلَتْ مَيْسَا وأَدْبَرَتْ هَيْسَا. قال: تَهِيسُ الأَرضَ تدُقُّها. وفي حديث أَبي الأَسود: لا تُعَرِّفُوا عليكم فلاناً فإِنه ضعيف ما عَلِمْتُه، وعرِّفوا عليكم فلاناً فإِنه أَهْيَسُ أَلْيَسُ: الأَهْيَسُ: الذي يَهُوس أَي يدور يعني أَنه يدور في طلب ما يأْكله، فإِذا حصَّله جلس فلم يبرح، والأَصل فيه الواو وإِنما قيل بالياء ليُزاوج أَلْيَس.

### Türkçe

**الهَيْس** ölçüden: **الجِزَاف** (tahminsiz/ölçüsüz, gelişigüzel ölçme); ve **هَاسَ** etti. Ve bir şeyden **هاسَ** **هَيْساً**: ondan çoklukla aldı. Ve **الهَيْس**: yürüyüş, hangi tür vuruş (tarz) olursa olsun. Ve **هاسَ يَهِيسُ هَيْساً**: hangi yürüyüş olursa olsun yürüdü; bunu Ebû Ubeyd nakletti; dedi ki:

İḫdâ leyâlîk fehîsî hîsî,
lâ ten‘amî’l-leylete bi’t-ta‘rîsî

Ve **هَيْسِ**: bir baskında söylenen bir kelimedir; bir köy yahut bir kabile helâl sayılıp (yağmaya açık kılınıp) kökü kazındığında, yani onlardan hiç kimse kalmadığında, derler ki: **هَيْسِ هَيْسِ**; kavim **هَيْساً** **هَيْساً** etti. Ve denilir: falan orduya yüklendi de onları **فَهاسَهم** etti; yani onları çiğnedi; tıpkı **حاسهم** gibi. Ve denilir: gecemizde hâlâ **نَهِيس** ederiz; yani gece yürürüz. Ve **هَيْسِ** (kesreli): işin mümkün oluşu ve ona teşvik edilmesi sırasında erkeğe söylenen bir kelimedir.

Ve **الأَهْيَس**: **الأَحْوَس** gibi yiğit. Ve **الهَيْس**: **أَدَاةِ الفَدَّان**’ın (saban takımının) adıdır; Ummanî
(* “عمانية” sözü: el-‘Ubâb’da Yemenîdir, denilmiştir. Kāmûs şârihi.).

Ve **الهَيْسَة** (hâ’nın fethasıyla): **أُم حُبَين**; Kurâ‘dan. Ve **الأَهْيَسُ**: her şeyi ince ince döven (ezip ufalayan) kimse. Ebû ‘Amr: **سَاهَاه** onu gafil avladı; ve **هَاسَاه**: onunla alay ettiğinde; şöyle dedi: **هَيْسِ هَيْسِ**. İbnü’l-A‘râbî: Âd’ın oğlu Lokmân karıncanın vasfında dedi ki: **أَقبلَتْ مَيْسَا** ve **أَدْبَرَتْ هَيْسَا**. Dedi: **تَهِيسُ الأَرضَ**: onu döver, onu ezer. Ebü’l-Esved’in hadisinde: “Üzerinize falanı tanıtmayın; çünkü o, bildiğim kadarıyla zayıftır; üzerinize falanı tanıtın; çünkü o **أَهْيَسُ أَلْيَسُ**tur.”: **الأَهْيَسُ**: **يَهُوس** eden, yani dönen kimsedir; yani yiyeceğini aramada döner; onu elde edince oturur da ayrılmaz; aslında onda vav vardır; ancak **أَلْيَس** ile eşleştirmek için yâ ile söylenmiştir.
