# هيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هيس

الهيس: أخذك الشيء بكره، هكذا في سائر النسخ، والصواب بكثرة، وقد هاس من الشيء هيسا. والهيس: الفدان، أو أداته كلها. الأخير نقله الجوهري، وقال غيره: عمانية، وفي العباب: يمانية. وقال الأموي: الهيس: السير، أي ضرب كان، وأنشد الجوهري، للأسود بن عفار:
  إحدى لياليك فهيسى هيسى                      لا تنعمي الليلة بالتعريس ورواه أبو عبيد أيضا، وقال: هاس يهيس هيسا: سار أي سير كان، ويقال: ما زلنا نهيس ليلتنا، أي نسرى. وهيس هيس، مكسور الآخر كلمة تقال للرجل عند إمكان الأمر، والإغراء به، عن ابن دريد، وقيل: تقال في الغارة إذا استبيحت قرية أو قبيلة فاستؤصلت، أي لم يبق منهم أحد، فيقولون: هيس هيس، وقد هيس القوم هيسا. وقال الأصمعي: يقال: حمل فلان على العسكر فهاسهم، أي داسهم، مثل حاسهم. والأهيس: الشجاع، مثل الأحوس، قاله الجوهري، يقال: فلان أهيس أليس، الأهيس: الذي يهوس، أي يدور في طلب ما يأكله، فإذا حصله جلس فلم يبرح، والأصل فيه الواو، وإنما قيل بالياء ليزاوج أليس. والأهيس من الإبل: الجريء الذي لا ينقبض عن شيء، عن ابن عباد. وهيسان: ة، بأصفهان، نقله ياقوت ومنها أبو علي الحسن بن محمد بن حمزة الهيساني، عن يحيى بن أكثم القاضي. ومما يستدرك عليه: الهيس من الكيل: الجزاف. والهيسة: أم حبين، عن كراع. والأهيس: الذي يدق كل شيء، قال الأصمعي: هسته هوسا، وهسته هيسا، وهو الكسر والدق. وعن أبي عمرو: هاساه إذا سخر منه، فقال: هيس هيس. وقال ابن الأعرابي: إن لقمان بن عاد قال- في صفة النمل-: أقبلت ميسا، وأدبرت هيسا. قال: تهيس الأرض هيسا: تدقها. والأهيس: الكثير الأكل. وهاسى: مدينة بالهند، فيها قلعة صعبة المستفتح. وهيس بن سليمان بن عمرو بن نافع الشراحلي الحكمي أبو العليف بن هيس: بطن من اليمن، منهم الجمال محمد بن الحسن، وعيسى العليفي، سمع على العز بن جماعة، ومات بمكة.

### Türkçe

**الهيس**: şey’i kerhen almandır; diğer bütün nüshalarda böyle(geçer); doğrusu “çoklukla”dır; ve “şey’den **هاس** etti, **هيسا**” (denilmiştir).

Ve **الهيس**: **الفدان**dır; yahut onun bütün âletidir. Sonuncusunu el-Cevherî nakletti; başkası dedi ki: Umânîdir; ve el-ʿUbâb’da: Yemenîdir.

El-Emevî dedi ki: **الهيس**: yürüyüştür; yani herhangi bir vuruş(çeşidi)dir. El-Cevherî, el-Esved b. ʿAffâr’dan şu beyti şâhid getirdi:
  Senin gecelerinden bir gecedir; artık **فهيسى هيسى**                      Bu gece **بالتعريس** ile nimetlenme.

Ebû ʿUbeyd de onu rivayet etti ve dedi ki: “**هاس يهيس هيسا**”: yürüdü; yani herhangi bir yürüyüş(çeşidi). Ve denilir: “Gecemizi hâlâ **نهيس** ederiz”; yani gece yürürüz.

Ve **هيس هيس**; sonu kesreli, bir kelimedir; işin mümkün olması ve ona teşvik hususunda erkeğe söylenir; İbn Düreyd’den. Ve denildi ki: Bir köy yahut kabile helâl sayılıp kökü kazındığında, yani onlardan hiç kimse kalmadığında baskında söylenir; “**هيس هيس**” derler; ve kavim “**هيسا** **هيس** etti”.

El-Asmaʿî dedi ki: Denilir: “Falan orduya حمل etti de onları **هاسهم** etti”; yani onları çiğnedi; “**حاسهم**” gibi.

Ve **الأهيس**: yiğittir; **الأحوس** gibi; bunu el-Cevherî söyledi. Denilir: “Falan **أهيس أليس**”tir. **الأهيس**: **يهوس** eden kimsedir; yani yiyeceğini aramakta döner; onu elde edince oturur da ayrılmaz. Aslı onda **الواو**dur; ancak **أليس** ile eşleştirmek için **الياء** ile söylendi.

Ve develerden **الأهيس**: hiçbir şeyden çekinip büzülmeyen cüretkâr; İbn ʿAbbâd’dan.

Ve **هيسان**: İsfahân’da bir köy; bunu Yâkût nakletti; ve ondan Ebû ʿAlî el-Hasen b. Muhammed b. Hamza el-**الهيساني**; Yahyâ b. Eksem el-kâdî’den.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: ölçüden **الهيس**: **الجزاف**tır.

Ve **الهيسة**: **أم حبين**dir; Kurâʿ’dan.

Ve **الأهيس**: her şeyi ince ince döven kimsedir. El-Asmaʿî dedi ki: “Onu **هسته هوسا** (ile) ve onu **هسته هيسا** (ile)”; ve o, kırma ve dövmedir.

Ebû ʿAmr’dan: “Onunla **هاساه** etti” (denilir) onu alaya aldığında; şöyle der: “**هيس هيس**”.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: Lokmân b. ʿÂd dedi—karıncanın vasfında—: “**أقبلت ميسا، وأدبرت هيسا**”. Dedi ki: “Yer’i **تهيس** eder, **هيسا**”; onu döver.

Ve **الأهيس**: çok yiyen.

Ve **هاسى**: Hind’de bir şehirdir; onda fethedenin zor bir kalesi vardır.

Ve **هيس** b. Süleymân b. ʿAmr b. Nâfiʿ eş-Şarâhilî el-Hakemî, Ebû’l-ʿAlîf b. **هيس**: Yemen’den bir batındır; onlardandır: el-Cemmâl Muhammed b. el-Hasen ve ʿÎsâ el-ʿAlîfî; el-ʿİzz b. Cemâʿa üzerine semâʿ etti; ve Mekke’de öldü.
