# هيش (ه-ي-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ي - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والشين ووايء معهما
هو ش، شهو، ش و ه،هي ش مستعملات هوش: هوّشتُ الشّيءَ، أي: خلطته، وهَوَّشَ القَوْمُ، اختلطوا، وفي الحديث: "كلّ مالٍ جُمِعَ من مهاوش أَذْهَبه الله في نَهابر" المهَاوش: الذي أصيب من غير حِلِّه، كأنه من الأختلاط والنَّهابر: المَهالك.
وإذا أُغِيرَ على مال الحيّ، فنفرت الإبلُ، واختلط بعضها ببعض، قيل: هاشَتْ تَهُوشُ فهي هَوائشُ. وفي الحديث: "اتّقوا هَوَشاتِ السّوق وهَوشات اللّيل". اتّقوا هوشات السّوق، أي: اتقّوا الضّلال فيها، وأَنْ يُحتالَ عليهكم فتُسْرَقوا ، واتقوا هوشاتِ اللّيلِ، أي: الجَلَبة والشَّرّ الذي يَقَعُ بينَ القَوْم وهوشات اللّيل: حوادثه ومكروهه . وهاشُوا يَهوشُونَ هَوْشاً. والهَوْشةُ الفِتنةُ والاختلاط والهيج.
وذُو هاشِ: موضعٌ.
شهو: رجلٌ شهوان، وامرأة شَهْوَى، وأنا إليه شهوان. شَهِيَ يَشْهَى، وشها يشهو إذا اشتهى. والتَّشهّي: شَهْوةٌ بعد شَهْوة.
وتَشَهَّتِ المرأة على زوجها فأشهاها، أي: أَطْلَبَها ما تَشَهَّتْ، أي: طلب لها.
شوه: رجلٌ أَشْوَهُ: سريع الإِصابة بالعين، وامرأة شوهاء.
والشَوَهُ: مصدرُ الأَشْوَه والشَّوْهاء، وهما القبيحا الوَجْهِ والخِلْقةِ. قال رسول الله صلى الله عليه و على آله وسلّم يوم حُنين: "شاهتِ الوُجوهُ". أي: قَبُحَتْ. شاه وجهُهُ يَشُوهُ شَوْهاً.
وشَوَّههُ اللهُ فهو مُشَوَّهٌ. قال الحُطيئة:
أرى ليَ وجهاً شوَّه اللهُ خَلْقَهُ		فقُبِّح من وجهٍ وقُبِّحَ حامِلُهْ
وكلُّ شيءٍ من الخَلْق لا يُوافِقُ بَعْضُه بعضاً فهو مُشَوَّهٌ.
وفرسُّ شوهاءُ. وهي التي في رأسِها طُولٌ، وفي مَنْخِرَيْها وفَمِها سَعةٌ.
وشَوِهَ يَشْوَه شَوَهاً إذا قَبُح في الوَجْه والخِلْقة.
وتَصْغيرُ الشّاةِ: شُوَيْهةٌ، والعددُ: شِياهٌ، والجميع: الشَّاءُ، فإذا تركوا هاء التّأنيث مَدُّوا الأَلِف، فإذا قالوا بالهاء قصروا الأَلِفَ، فقالوا: شاة، ويُجْمَع على الشَّوِيِّ أيضاً، كأنَّهم بَنَوُا الفَعيلَ من مَدَّة الشّاء.
هيش: الهَيْشُ: الحَلْبُ الرُّوَيد.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الشين** و**وايء** معهما
**هو ش**، **شهو**، **ش و ه**، **هي ش** استعمالdadırlar. **هوش**: **هوّشتُ الشّيءَ**; yani: onu karıştırdım. Ve **هَوَّشَ القَوْمُ**: karıştılar. Ve hadiste: "كلّ مالٍ جُمِعَ من **مهاوش** أَذْهَبه الله في **نَهابر**" **المهَاوش**: helâl olmayan yerinden elde edilmiş olan; sanki karışıklıktandır. Ve **النَّهابر**: helâk yerleri.

Ve eğer mahallenin malına baskın yapılır da develer ürküp kaçar ve bir kısmı bir kısmına karışırsa: **هاشَتْ تَهُوشُ** denir; o hâlde o **هَوائشُ**tur. Ve hadiste: "اتّقوا **هَوَشاتِ السّوق** و**هَوشات اللّيل**". **هوشات السّوق**tan sakının; yani: onda sapıklıktan sakının ve size hile yapılmasından da, böylece soyulmanızdan. Ve **هوشاتِ اللّيلِ**den sakının; yani: kavim arasında vuku bulan gürültü ve şer. Ve **هوشات اللّيل**: onun olayları ve hoş olmayanı. Ve **هاشُوا يَهوشُونَ هَوْشاً**. Ve **الهَوْشةُ**: fitne, karışıklık ve kışkırtmadır.

Ve **ذُو هاشِ**: bir yerdir.

**شهو**: **رجلٌ شهوان**; ve **امرأة شَهْوَى**; ve ben ona karşı **شهوان**ım. **شَهِيَ يَشْهَى**; ve **شها يشهو** eğer iştah ettiyse. Ve **التَّشهّي**: şehvet üstüne şehvettir.

Ve **تَشَهَّتِ المرأة على زوجها فأشهاها**; yani: ona, **تَشَهَّتْ**i (arzuladığı şeyi) talep ettirdi; yani: onun için talep etti.

**شوه**: **رجلٌ أَشْوَهُ**: göze (nazar) çabuk isabet eden; ve **امرأة شوهاء**.

Ve **الشَوَهُ**: **الأَشْوَه** ve **الشَّوْهاء**ın mastarıdır; ve ikisi de yüz ve yaratılışça çirkin olanlardır. Allah’ın Elçisi صلى الله عليه و على آله وسلّم Huneyn günü dedi: "شاهتِ الوُجوهُ". yani: çirkinleşti. **شاه وجهُهُ يَشُوهُ شَوْهاً**.

Ve **شَوَّههُ اللهُ**; o hâlde o **مُشَوَّهٌ**dur. **الحُطيئة** dedi:
أرى ليَ وجهاً شوَّه اللهُ خَلْقَهُ		فقُبِّح من وجهٍ وقُبِّحَ حامِلُهْ

Ve yaratılıştan her şey ki onun bir kısmı bir kısmına uygun düşmez; o **مُشَوَّهٌ**dur.

Ve **فرسُّ شوهاءُ**. O, başında uzunluk olan ve iki burun deliğinde ve ağzında genişlik bulunan (kısrak)tır.

Ve **شَوِهَ يَشْوَه شَوَهاً**: eğer yüz ve yaratılışta çirkin olduysa.

Ve **الشّاةِ**nin küçültmesi: **شُوَيْهةٌ**; ve sayı: **شِياهٌ**; ve toplu: **الشَّاءُ**. Eğer dişilik **هاء**sını terk ettilerse **الأَلِف**i uzattılar; eğer **هاء** ile söyledilerse **الأَلِف**i kısalttılar; böylece **شاة** dediler. Ve **الشَّوِيِّ** üzerine de cem‘ olunur; sanki **الشّاء**ın uzatmasından **الفَعيلَ**i bina ettiler.

**هيش**: **الهَيْشُ**: yavaş sağmadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال الأصمعي: الهَيْشَةُ: الجماعةُ من الناس. والهَيْشَةُ مثل الهَوْشَةِ. وهاشَ القومُ يهوشونَ هَيْشاً، إذا تحرَّكوا وهاجوا. قال الشاعر:
هِشْتُمْ علينا وكنتم تَكنَفون بـمـاتعطيكُمُ الحَقَّ منَّا غير منقوص

##### Türkçe

قال الأصمعي: **الهَيْشَةُ**: insanlardan olan topluluk. Ve **الهَيْشَةُ**, **الهَوْشَةِ** gibidir. Ve kavim **هاشَ** eder, **يهوشونَ** **هَيْشاً**; hareket ettikleri ve coştukları zaman. Şair dedi ki:
هِشْتُمْ علينا وكنتم تَكنَفون بـمـاتعطيكُمُ الحَقَّ منَّا غير منقوص

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** و**الياء** وما يثلثهما)

(**هيأ**) **الهاء** ve**الياء** ve**الألف** bir kelimedir; onun **هاؤها**’sı زائد (fazlalık) olarak gelir. Denir: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve**الياء** ve**الباء** bir kelimedir; yüceltme ve korku (ifadesi)dir. Bundan: **هابَه** **يَهابُه** **هَيْبةً**. Ve bir adam **هَيُوبٌ**: her şeyi **يَهاب** eder. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: “**الإيمانُ هَيوبٌ**”; bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: Mümin, başkasının ona çabucak atıldığı şeyde atılmaktan korkar. Ve **تهيَّبْتُ الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي** şey, sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Ama onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdığı zaman, çoban koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ** eder; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve باب’dan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve**الياء** ve**التاء** bir kelimedir; çığlığa delalet eder. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve**الياء** ve**الجيم** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ** **هَيْجاً** ve**هِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجتُ**([5]) şerri ve onu **هيَّجْتُ**. Ve dişi deveyi **هيَّجْتُ** de o da harekete geçti. Ve dişi devenin vatanına meyli için denir: **مِهياج**.
Diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; kuruyup sarardığı zaman. Ve bir yer **هائجة**: onun baklası kurumuştur. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini **هائجاً** buldum; solmuştu. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve**الياء** ve**الدال**. Ondan kıyas edilen asıl: hareket ettirme ve sarsma ve bunun geri kalanı; kıyası bilinmeyen şeylerdendir.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ** onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني** **يَهِيدُني**: beni sıkıntıya soktu([7]) ve beni sarsıp yerimden etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu sarsar. Ve **هِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denir: **هَيَّدَ** في **السَّيْر**([9]): hızlandı. Ama Resûlullah’ın (salât ve selâm üzerine olsun) mescidinin zikrinde hadiste: “**هِدْهُ**” yani “onu düzelt”; dediler ki: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: ıssızlık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Ama kıyası müşkil olan—ve bize göre ilmi silinip gitmiş sözden olan—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunun hakkında söylenenlerin çoğu: “ne işin var, halin nedir?” Ve şu beyti delil getirdiler:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve**الياء** ve**السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve**الياء** ve**الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ** في **القَوم** **يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve**الياء** ve**الضاد** tek bir kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: cebirden sonra onu kırdı. Ve aynı şekilde **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriye döndürüldü. Ebû Bekir hadîsinde: “Şüphesiz bu seni **يَهِيضُكَ**([12]).”

(**هيط**) **الهاء** ve**الياء** ve**الطاء** iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın naklettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındaki şeyi düzeltmek için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve**الياء** ve**العين** tek bir kelimedir; o da **الهَيْعة**’dır: ondan ürkülüp korkulan ses. Denir: adam **هاعٌ** ve**هائِع**. Hadiste: “Ne zaman bir **هَيْعَةً** işitse ona uçar.” Ve **هاعَ** **يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani: korkaklaşır.
Ve باب’ın aslının yayılma ve salıverilme olması muhtemeldir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve bir yer **هَيْعة**: geniş, yayvan. **متهيِّع**: şaşkın, ürkmüş. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve**الياء** ve**الغين** bir kelimedir; bolluğa ve hayat nimetinin rahatlığına delalet eder. Denir ki **الأهْيَغَ**: hayatın en rahatıdır. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yemek ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: onun yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve**الياء** ve**الفاء** sahih bir asıldır; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eder, sonra bu ödünç alınır. O halde **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve bir adam **مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı da beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve bir at **هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun ince olana **هَيْقٌ** denir, benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve**الياء** ve**اللام** tek bir kelimedir; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden, iterek dökmeye delalet eder. Ve **هِلْتُ الطَّعامَ** **أهِيلُه** **هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve bundan onların sözü: “**جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان**”, yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve**الياء** ve**الميم** şiddetli bir susuzluğa delalet eden bir kelimedir. O halde **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzlukları sırasında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır da kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمان** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, kasıtsız [على] gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve**الياء** ve**النون**: **الهَيْن**: kolay iş; o **الواو**’dandır; ve geçti.

---------------------__
([1]) Asılda: “فيصيح” (noktasız **الحاء** ile). Kâlî rivayeti (1: 84) ve el-Beyân (1: 283): “فأصاح”. Ondan önce:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
([2]) Asılda: “ومهيب”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([3]) İbn Mukbil’indir; Lisân’da (**هيب**). Onun ikinci mısraı:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) Asılda: “معينا لهيتا”; tashihi ve tamamlanması Lisân’dan (**سكت**، **هيت**) ve el-Muḫaṣṣaṣ’tan (2: 134); fakat (**هيت**)’te: “معنيا بها”. Ondan önce Lisân’da ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (2: 134، 146):
* قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) Asılda: “وهيجت”.
([6]) Rü’be divanı 105 ve Lisân (**هيج**).
([7]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: (**كربني**).
([8]) Fetha ile, kesra ile, ve başı fetha olup **الدال**’ı kesra ile söylenir; ve **هاد** da böyledir.
([9]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([10]) Teebbata Şerran’ındır; Mufaḍḍaliyyât’ın ilk beytidir; Lisân’da (**هيد**، **عيد**) içinde nakletti; zira şöyle de rivayet edilir: “يا عيد مالك”.
([11]) Lisân (**هيس**) ve Mecâlis Sa‘leb 293 ve el-Muḫaṣṣaṣ (7: 113).
([12]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’daki (**هيض**)’dakinden farklıdır.
([13]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([14]) Tırimmâh divanı 154 ve Lisân (**خور**، **هيع**). Beyit daha önce aslında (**خور**) maddesinde tahrifli geçti; burada aslında doğru üzere geldi.
([15]) Rü’be’nindir; divanında 97 ve Lisân (**هيغ**).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَيْشةُ: الجماعةُ؛ قال الطرِمّاح:
كأَن الخِيمَ هاشَ إِليه منه
نِعاجُ صَرائمٍ جُمّ القُرُونِ
وفي حديث ابن مسعود: إِياكم وهَيْشاتِ الليلِ وهَيْشاتِ الأَسواقِ؛ والهَيْشاتُ: نحوٌ من الهَوْشات، وهو كقولهم: رجل ذو دَغَواتٍ ودَغَياتٍ، وفي حديث آخر: ليس في الهَيْشاتِ قَوَدٌ؛ عَنى به القَتِيلَ يُقْتَل في الفِتْنة لا يُدْرى مَنْ قتَله، ويقال بالواو أَيضاً. وهاشَ القومُ بعضهم إِلى بعض وتَهَيَّشُوا: وهو من أَدْنى القِتالِ؛ وتَهَيَّشَ القومُ بعضُهم إِلى بعض تَهَيُّشاً. أَبو زيد: هذا قتِيلُ هَيْشٍ إِذا قُتِل، وقد هاشَ بعضُهم إِلى بعض، والهَيْشُ: الاختلاطُ. وهاشَ في القوم هَيْشاً: عاثَ وأَفْسَدَ. الجوهري: الهَيْشةُ مثل الهَوْشةٍ. وهاشَ القومُ يَهِيشُون هَيْشاً إِذا تحرّكوا وهاجُوا؛ قال الشاعر:
هِشْتُم علينا، وكنتم تَكْتَفُون بما
نُعْطِيكمُ الحَقَّ منا غيرَ مَنْقُوصِ
وهاشَ القومُ بعضُهم إِلى بعض للقتال، والمَصْدَرُ الهَيْشُ؛ أَبو زيد: هاشَ القومُ بعضُهم إِلى بعض هَيْشاً إِذا وَثَبَ بعضُهم إِلى بعض للقتال. والهَيْشُ: الحَلْبُ الرُّوَيْدُ، جاء به في باب حَلْب الغَنَم، قال ثعلب: وهو بالكفّ كلّها.
والهَيْشَةُ: أُمُّ حُبَيْنٍ؛ قال بِشْر بن المعتمر:
وهَيْشَة تأْكلها سُرْفةٌ،
وسِمْعُ ذِئبٍ هَمُّه الحُضْرُ
وقال:
أَشْكُو إِليك زَماناً قد تَعَرّقَنا،
كما تَعرَّقَ رأْسَ الهَيْشةِ الذِّيبُ
يعني أُمَّ حُبَين، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**الهَيْشةُ**: topluluk; **الطرِمّاح** dedi ki:
Sanki çadırlar, ondan kendisine doğru **هاشَ** etti,
boynuzları gür, kesik sürülerden koyunlar.

İbn Mesud’un hadisinde: “Size **هَيْشاتِ الليلِ**’den ve **هَيْشاتِ الأَسواقِ**’dan sakının”;
ve **الهَيْشاتُ**: **الهَوْشات**’tan bir türdür; ve bu, onların “**رجل ذو دَغَواتٍ ودَغَياتٍ**” demeleri gibidir. Ve başka bir hadiste: “**الهَيْشاتِ**’te **قَوَدٌ** yoktur”; bununla, fitnede öldürülen, onu kimin öldürdüğü bilinmeyen öldürülmüş kimseyi kastetti; ve **الواو** ile de söylenir. Ve kavim, birbirlerine doğru **هاشَ** etti ve **تَهَيَّشُوا**: ve bu, savaşın en aşağısındandır; ve kavim, birbirlerine doğru **تَهَيَّشَ** etti, **تَهَيُّشاً**. Ebû Zeyd: Bu, öldürüldüğü zaman “**قتِيلُ هَيْشٍ**”tir; ve onların bir kısmı bir kısmına doğru **هاشَ** etmiştir; ve **الهَيْشُ**: karışmadır. Ve kavmin içinde **هاشَ** etti, **هَيْشاً**: azdı ve bozdu. Cevherî: **الهَيْشةُ**, **الهَوْشةٍ** gibidir. Ve kavim **هاشَ** eder, **يَهِيشُون**; **هَيْشاً**: hareket ettikleri ve coştukları zaman; şair dedi ki:
Bize karşı **هِشْتُم**, ve siz,
size verdiğimiz hakkı bizden eksiksiz olarak,
kabul ediyordunuz.

Ve kavim, savaş için birbirlerine doğru **هاشَ** etti; ve mastar **الهَيْشُ**’tur. Ebû Zeyd: Kavim, savaş için bir kısmı bir kısmına sıçradığı zaman, bir kısmı bir kısmına doğru **هاشَ** eder, **هَيْشاً**. Ve **الهَيْشُ**: yavaş sağmadır; onu koyun sağma babında getirdi. Sa‘leb dedi ki: o, bütün avuçla olandır.

Ve **الهَيْشَةُ**: **أُمُّ حُبَيْنٍ**’dir; **بِشْر بن المعتمر** dedi ki:
Ve bir **هَيْشَة** ki onu bir **سُرْفةٌ** yer,
ve bir kurdun işitmesi; onun kaygısı **الحُضْرُ**dur.

Ve dedi ki:
Sana, bizi soyan bir zamanı şikâyet ediyorum,
tıpkı kurdun **الهَيْشةِ**’nin başını soyması gibi.

Yani **أُمَّ حُبَين**; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي ش * * الهَيْشَةُ * مثل * الهَوْشَةُ * وقد * هَاشَ * القوم إذا تحركوا وهاجوا وبابه باع

##### Türkçe

* ه ي ش * * **الهَيْشَةُ** * **الهَوْشَةُ** gibi; ve **هَاشَ**: kavim, hareket ettikleri ve coştukları zaman; ve onun bâbı **باع**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهيش: الإفساد كالهوش، وقد هاش فيهم هيشا: عاث وأفسد والهيش: التحرك والهيج، كالهوش، قال أبو زيد: هاش القوم بعضهم إلى بعض، إذا وثب بعضهم إلى بعض للقتال. وفي الصحاح: هاش القوم يهيشون هيشا، إذا تحركوا وهاجوا وأنشد:
  هشتم علينا وكنتم تكتفون بمانعطيكم الحق منا غير منقوص وهيشات الليل، وهيشات الأسواق نحو من الهوشات، و قال الكسائي: الهيش: الحلب الرويد، جاء به في باب حلب الغنم، قال ثعلب: وهو بالكف كلها،وقد تقدم أن ابن الأعرابي رواه بالباء الموحدة. والهيش: الجمع، عن الفراء في نوادره، يقال: هاش يهيش، إذا حوى وجمع. والهيش: الإكثار من الكلام القبيح، نقله الصاغاني. والهيشة: مثل الهوشة، نقله الجوهري. وقال الأصمعي: الهيشة: الجماعة من الناس، كما نقله الجوهري، وزاد بعضهم: المختلطة منهم. والهيشة: الفتنة، كالهوشة. والهيشة: أم حبين، قال بشر بن المعتمر:
  وهيشة تأكلـهـا سـرفة                      وسمع ذئب همه الحضر وقال:
  أشكو إليك زمانا قد تعرقـنـا                      كما تعرق رأس الهيشة الذيب وفي الحديث ليس في الهيشات قود، أي في القتيل يقتل في الفتنة، لا يدري قاتله، ويروى بالواو أيضا. ومما يستدرك عليه: هاش الرجل: هش، قاله شمر، وأنشد قول الراعي:
  فكبر للرؤيا وهاش فـؤاده                      وبشر نفسا كان قبل يلومها قال: هاش: طرب. وتهيش القوم بعضهم إلى بعض تهيشا، وهو من أدنى القتال. وهيشان بالفتح: من قرى أصفهان. وهيشة: جد حاطب بن الحارث ابن قيس بن الأوس، الذي نسبت إليه حرب حاطب.

##### Türkçe

**الهيش**: bozma, **الهوش** gibi; ve “onların içinde **هيشا** ile **هاش** etti”: azdı ve bozdu. Ve **الهيش**: hareket ve **الهيج**, **الهوش** gibi. Ebû Zeyd dedi: “Kavim birbirine doğru **هاش** etti”, yani savaş için birbirlerine sıçradıkları zaman. Ve **الصحاح**’ta: “Kavim **هيشا** ile **يهيشون** **هاش** eder”, yani hareket ettikleri ve coştukları zaman. Ve şu şiiri okudu:
  “Bize karşı **هشتم** ettiniz; siz ise, size bizden hakkı eksiltilmemiş olarak verdiğimiz şeyle yetiniyordunuz.”

Ve **هيشات الليل** ve **هيشات الأسواق**, **الهوشات**’tan bir tür gibidir. Ve Kisâî dedi: **الهيش**: yavaşça sağma; onu koyun sağma babında getirdi. Sa‘leb dedi: ve o, avucun tamamıyladır; ve daha önce İbnü’l-A‘râbî’nin onu tek noktalı **الباء** ile rivayet ettiği geçti. Ve **الهيش**: toplama; Ferrâ’dan, onun **نوادر**’inde. Denir: “**هاش** **يهيش**”, yani içine aldı ve topladı. Ve **الهيش**: çirkin sözden çokça söyleme; onu Sâgânî nakletti. Ve **الهيشة**: **الهوشة** gibi; onu Cevherî nakletti. Asma‘î dedi: **الهيشة**: insanlardan bir topluluk; Cevherî’nin naklettiği gibi; ve bazısı ekledi: onlardan karışık olan(lar). Ve **الهيشة**: fitne, **الهوشة** gibi. Ve **الهيشة**: **أم حبين**; Bişr b. el-Mu‘temir dedi:
  “Ve **هيشة**; onu bir **سـرفة** yer.”

Ve bir kurt, derdi yerleşiklik olan, işitti ve dedi:
  “Sana, bizi yıpratmış bir zamandan şikâyet ederim; tıpkı kurdun **الهيشة**’nin başını yıprattığı gibi.”

Ve hadiste: “**الهيشات**’ta **قود** yoktur”; yani fitnede öldürülen maktulde; katili bilinmez. Ve vav ile de rivayet edilir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Adam **هاش** etti”: **هش** etti; bunu Şemmer söyledi. Ve çoban şairin sözünü okudu:
  “Rüya için tekbir getirdi ve kalbi **هاش** etti; ve daha önce onu kınamakta olan bir nefsi müjdeledi.”

Dedi: **هاش**: coştu. Ve kavim birbirine doğru **تهييشا** ile **تهيش** etti; ve o, savaşın en aşağısındandır. Ve **وهيشان** (fetha ile): İsfahan köylerindendir. Ve **وهيشة**: Hâtıb b. el-Hâris b. Kays b. el-Evs’in dedesi; kendisine **حرب حاطب** nisbet edilen (kimse).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَاشَ القَوْمُ
1 هَاشَ القَوْمُ ذ , aor. يَهِيشُ, (S,) inf. n. هَيْشٌ, (S, K,) The people, or company of men, were, or became, in a state of commotion and excitement, (S, K, *) عَلَيْنَا against us. (S.) ― -b2- هَاشَ القَوْمُ بَعْضَُهُمْ اِلَى بَعْضٍ The people, or company of men, leaped, or sprang, one, or one portion. towards another, for fight, or conflict: (TA:) and النَّاسُ بَعْضُهُمْ اِلَى بَعْضٍ ↓ تهيّش The men, or people, leaped, or sprang, one, or one portion, towards another, (JK,) in the slightest kind of conflict. (TA.) ― -b3- هَاشَ فِى النَّاسِ, (JK, TA,) inf. n. هَيْشٌ, (JK, K,) He created, or excited, disorder, disturbance, discord, or dissension, between, or among, the people; made mischief among them. (JK, K, * TA.) ― -b4- هَاشَ الرّجُلُ, (JK,) inf. n. هَيْشٌ, (JK, K,) The man used, or uttered much foul speech or language. (JK. Sgh, K. *) -A2- هَاشَ, aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Fr, K,) He collected. (Fr, K, TA.) [In this sense, as well as the first, it is like هاش having هَوْشٌ for its inf. n.]

5 تَهَيَّشَ see 1.

هَيْشَةٌ
هَيْشَةٌ ذ i. q. هَوْشَةٌ; (S, K;) Conflict and faction, sedition, discord, or dissension. (JK, K.) It is said in a trad., (TA,) لَيْسَ فِى الهَيْشَاتِ قَوَدٌ, (K, TA,) or, accord. to one relation, فى الهَوْشَاتِ, (TA,) There is no retaliation for one slain in cases of conflict and faction, &c., when the slayer is unknown. (K, TA.) And هَيْشَات in the phrases هَيْشَاتُ اللَّيْلِ and هَيْشَاتُ الَأَسْوَاقِ is like هَوْشَات. (TA.) -A2- A company of men: (JK, S:) or a mixed, or confused, company. (K.)

##### Türkçe

**هَاشَ القَوْمُ**
1 **هَاشَ القَوْمُ** ذ, muzâri‘ **يَهِيشُ**, (S,) mastar ismi **هَيْشٌ**, (S, K,) Kavim, yahut erkekler topluluğu, (S, K, *) bize karşı **عَلَيْنَا** (S.) bir kargaşa ve heyecan hâlinde idi, yahut oldu. (S.) ― -b2- **هَاشَ القَوْمُ بَعْضَُهُمْ اِلَى بَعْضٍ** Kavim, yahut erkekler topluluğu, dövüş yahut çatışma için, birbirine doğru, biri yahut bir kısmı, sıçradı yahut atıldı: (TA:) ve **تهيّش** ↓ **النَّاسُ بَعْضُهُمْ اِلَى بَعْضٍ** Erkekler, yahut insanlar, en hafif türden bir çatışmada, (JK,) birbirine doğru, biri yahut bir kısmı, sıçradı yahut atıldı. (TA.) ― -b3- **هَاشَ فِى النَّاسِ**, (JK, TA,) mastar ismi **هَيْشٌ**, (JK, K,) İnsanlar arasında, yahut insanların arasında, düzensizlik, karışıklık, anlaşmazlık yahut ayrılık meydana getirdi yahut kışkırttı; aralarında fesat çıkardı. (JK, K, * TA.) ― -b4- **هَاشَ الرّجُلُ**, (JK,) mastar ismi **هَيْشٌ**, (JK, K,) Adam çokça çirkin söz yahut dil kullandı yahut söyledi. (JK. Sgh, K. *) -A2- **هَاشَ**, muzâri‘ yukarıdaki gibi, (TA,) ve mastar ismi de öyle, (Fr, K,) Topladı. (Fr, K, TA.) [Bu mânâda, birincide olduğu gibi, mastar ismi için **هَوْشٌ** bulunan **هاش** gibidir.]

5 **تَهَيَّشَ** 1’e bak.

**هَيْشَةٌ**
**هَيْشَةٌ** ذ **هَوْشَةٌ** ile aynı; (S, K;) Çatışma ve fırkalaşma, fitne, anlaşmazlık yahut ayrılık. (JK, K.) Bir rivayette denilmiştir ki, (TA,) **لَيْسَ فِى الهَيْشَاتِ قَوَدٌ**, (K, TA,) yahut bir rivayete göre **فى الهَوْشَاتِ**, (TA,) Katil bilinmediği zaman, çatışma ve fırkalaşma vb. hâllerinde öldürülen kimse için kısas yoktur. (K, TA.) Ve **هَيْشَات** ibarelerinde **هَيْشَاتُ اللَّيْلِ** ve **هَيْشَاتُ الَأَسْوَاقِ**, **هَوْشَات** gibidir. (TA.) -A2- Erkeklerden bir topluluk: (JK, S:) yahut karışık, yahut karmaşık bir topluluk. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَاشَ
هَاشَ ( y )  I ( n. ac. هَيْش 1 )
a.  [ 'Ala ], Was excited against.

b.  [ Fī ], Excited.

c.  Used foul language.

d.  Collected.

e.  Corrupted.

هَيَّشَ
هَيَّشَ II
a.  [ coll. ], Was tangled.

تَهَيَّشَ
تَهَيَّشَ V
a.  [ Ila ], Sprang upon.

هَيْش
هَيْش 1 ,
a.  Filth.

هَيْشَة
هَيْشَة 1t ,
a.  Disturbance; insurrection.

b.  Crowd.

هِيْش
هِيْش 2
a.  [ coll. ], Brush-wood, brake.

b.  [ coll. ], Donkey-call.

هِيْشَة
هِيْشَة 2t
a.  [ coll. ],  see 2 (a) .

##### Türkçe

**هَاشَ**
**هَاشَ** ( y ) I ( n. ac. **هَيْش** 1 )
a. [ 'Ala ], -e karşı kışkırtıldı.

b. [ Fī ], Kışkırtıldı.

c. Kötü dil kullandı.

d. Topladı.

e. Bozdu.

**هَيَّشَ**
**هَيَّشَ** II
a. [ coll. ], Dolaşık oldu.

**تَهَيَّشَ**
**تَهَيَّشَ** V
a. [ Ila ], Üzerine atıldı.

**هَيْش**
**هَيْش** 1 ,
a. Pislik.

**هَيْشَة**
**هَيْشَة** 1t ,
a. Karışıklık; isyan.

b. Kalabalık.

**هِيْش**
**هِيْش** 2
a. [ coll. ], Çalı-çırpı, fundalık.

b. [ coll. ], Eşek çağrısı.

**هِيْشَة**
**هِيْشَة** 2t
a. [ coll. ], 2 (a)’ya bak.
