# هيض (ه-ي-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ي - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والضاد ووايء معها
ضهو،هي ض، ضهي،هض ء مستعملات ضهو: الضَّهْواء: التي لم تَنْهَد.
هيض: الهَيْض: كَسْرُك العَظْمَ بعدما كاد يَسْتوي جَبْرُه. هِضْتُه فانهاض.
والهَيْضَةُ: مُعاوَدةُ الهَمَّ والحزنِ، والَمْرضَة بعدَ المَرْضةِ. والُمْسَتهاضُ: المريضُ.
قال:
أُخَوَّفُ بالحجّاج حتّى كأنّـمـا		يُحَرَّكُ عظمٌ في الفؤاد مَهِيضُ
وقال: وما عادَ قَلْبي الهَمُّ إلاّ تَهَيَّضا وهَيْضُ الطائِر: سَلْحه.وقد هاضَ الطّائرُ يَهيضُ هيضاً إذا سَلَح. قال:
كأنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيَّ
مَهايضُ الطَّير على الصُّفِيِّ
والهَيْضة: العِلَّوْصُ.
ضهي: الضَّهياءُ من النِّساء: التي لم تَحِضْ قطّ. وقد ضَهِيَتْ تَضْهَى ضَهيً.
والمُضاهاةُ: مُشاكلةُ الشّيءَ الشّيءَ قال الله عزّ وجلّ: "يُضاهُون قول الّذِينَ كَفَروا"، وربّما همزوا، .يُضاهِئُون قولَ الّذينَ كَفَروا" أي: يقولونَ مثلَ قولهم. وفي الحديث: "أَشدُّ النّاس عذاباً الّذينَ يُضاهِئُونَ خَلْقَ اللهِ".
هضأ: الهَضَاءُ: الجماعة من النّاس. قال الطِرِّمّاح:
قد تجاوزتُها بِهَضّاءَ كالـجِـنَّ		ةِ يُخفون بَعْض قَرْعِ الوِفاضِ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الضاد** ve onunla birlikte **وايء**

ضهو،هي ض، ضهي،هض ء kullanımdadır. ضهو: **الضَّهْواء**: henüz memeleri sarkmamış olan.

هيض: **الهَيْض**: kemiği, sarığının (kaynamasının) neredeyse düzgünleşmesinden sonra kırmandır. Onu kırdım: **هِضْتُه**; böylece o da doğruldu: **فانهاض**.

Ve **الهَيْضَةُ**: keder ve hüznün yeniden gelmesi; ve hastalıktan sonra tekrar hastalanma. Ve **الُمْسَتهاضُ**: hasta olan.

Dedi ki:
Haccâc ile korkutulurum; ta ki sanki
gönülde kırılmış bir kemik hareket ettirilir.

Ve dedi ki: “Keder kalbime tekrar dönmedi, ancak **تَهَيَّضا** (yeniden kederlenerek).” Ve **هَيْضُ الطائِر**: onun pisliğidir. Ve kuş pislediğinde **هاضَ الطّائرُ يَهيضُ هيضاً** denir. Dedi ki:
Sanki iki sırtı, **النَّفِيَّ**den
**مَهايضُ الطَّير** (kuşların pislikleri) **الصُّفِيِّ** üzerinde.

Ve **الهَيْضة**: **العِلَّوْصُ**.

ضهي: kadınlardan **الضَّهياءُ**: hiç hayız görmemiş olan. Ve **ضَهِيَتْ تَضْهَى ضَهيً**.

Ve **المُضاهاةُ**: bir şeyi bir şeye benzetme. Aziz ve celil Allah dedi ki: “**يُضاهُون** kâfir olanların sözünü”; bazen de hemze yaparlar: “**يُضاهِئُون** kâfir olanların sözünü”; yani: onların sözü gibi söylerler. Ve hadiste: “İnsanların azapça en şiddetlisi, Allah’ın yaratışını **يُضاهِئُونَ** (benzetenler)dir.”

هضأ: **الهَضَاءُ**: insanlardan topluluk. **الطِرِّمّاح** dedi ki:
Onu, cinler gibi bir **بِهَضّاءَ** ile aştım;
**الوِفاضِ**ın (kapların) çarpmasının bir kısmını gizlerler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هاضَ العَظْمَ يَهيضُهُ هَيْضاً، أي كسره بعد الجبور، فهو مَهيضٌ. واهْتاضَهُ أيضاً فهو مُهْتاضٌ ومُنْهاضٌ. وكلُّ وجعٍ على وجعٍ فهو هَيْضٌ. يقال: هاضَني الشيءُ، إذا ردَّك في مرضك. ويقال: بالرجل هَيْضَةٌ، أي به قُياءٌ وقيامٌ جميعاً.

##### Türkçe

**هاضَ** kemiği **يَهيضُهُ** **هَيْضاً**: yani kaynamadan sonra onu kırdı; o hâlde o **مَهيضٌ**dur. Ve onu **اهْتاضَهُ** da; o hâlde o **مُهْتاضٌ** ve **مُنْهاضٌ**dur. Ve her bir ağrı üzerine (gelen) ağrı **هَيْضٌ**dur. Denir ki: **هاضَني** şey, seni hastalığında geri çevirdiği zaman. Ve denir ki: adamda **هَيْضَةٌ** vardır; yani onda kusma ve ayağa kalkma ikisi birlikte vardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الهاء والياء وما يثلثهما**)

(**هيأ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الألف**: **هاؤها** زائد olarak gelen bir kelimedir. Denir ki: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ **هَيَا** ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve **الياء** ve **الباء**: yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ **هَيوبٌ**"، bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: Mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalıp girmekten korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Amma onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdığı zaman, çobanın koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ**; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve **الياء** ve **التاء**: çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve **الياء** ve **الجيم** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ النّاقَة** deveyi; derken harekete geçti. Ve deveye vatanına çekilme için denir: **مِهياج**.
Ve diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; kuruyup sarardığı zaman. Ve **أرضٌ هائجة**: otları kurumuş. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini solmuş, kabarmış halde buldum. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve **الياء** ve **الدال**. Asıl, ondan hareket ettirme ve tedirgin etme ve bunun geri kalanı kıyaslanır; kıyası bilinmeyen şeyler hariç.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**: onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni sıkıntıya soktu([7]) ve tedirgin etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu tedirgin eder. **وهِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Amma Resûlullah’ın mescidi zikrinde hadiste: "**هِدْهُ**" yani onu ıslah et; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: ıssızlık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Amma kıyası müşkil olan—ve bizim yanımızda ilmi silinmiş sözden olan—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunda söylenenlerin çoğu: işin nedir, halin nedir? Ve şu beyti şahit getirdiler:
يا **هَيْدِ** مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve **الياء** ve **السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve **الياء** ve **الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: onu, kaynamadan sonra kırdı. Ve aynı şekilde **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriledi. Ebû Bekir hadîsinde: "إنَّ هذا **يَهِيضُكَ**([12])".

(**هيط**) **الهاء** ve **الياء** ve **الطاء** iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın naklettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındakini ıslah için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve **الياء** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülen ve korkulan sestir. Denir: **رجلٌ هاعٌ** ve **هائِع**. Ve hadiste: "كلما سمعَ **هَيْعَةً** طار إليها". Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani korkaklaşır.
Ve babın aslının yayılma ve salıverilme olması muhtemeldir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve **أرض هَيْعة**: geniş, yayılmış. **متهيِّع**: şaşkın, ürkek. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الغين**: bolluk ve hayat nimetine delalet eden bir kelimedir. Denir ki **الأهْيَغَ**: yaşayışın en bolluğu. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yemek ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve **الياء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eder, sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve **رجلٌ مِهيافٌ**: sudan sabredemez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı da beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve **فَرَسٌ هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun inceye **هَيْقٌ** denir, benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve **الياء** ve **اللام** tek bir kelimedir; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden iterek sevk etmeye delalet eder. Ve **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve ondan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve **الياء** ve **الميم**: şiddetli susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzlukları sırasında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır da kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمانَ** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, kasıtsız [olarak] gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve **الياء** ve **النون**: **الهَيْن**: kolay iş; o **الواو**dandır, ve geçti.

---------------------__
([1]) Asılda: "فيصيح" **الحاء** مهملة ile. Kâlî rivayeti (1: 84) ve **البيان** (1: 283): "فأصاح". Ve ondan önce:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
([2]) Asılda: "ومهيب"؛ doğrusu **المجمل**’deki gibidir.
([3]) İbn Mukbil’indir, **اللسان**’da (**هيب**). Ve ikinci mısraı:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) Asılda: "معينا لهيتا"، tashihi ve tamamı **اللسان** (**سكت**، **هيت**) ve **المخصص** (2: 134)’tendir; fakat (**هيت**)’te: "معنيا بها". Ve ondan önce **اللسان** ve **المخصص** (2: 134، 146)’te: * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) Asılda: "وهيجت".
([6]) Rü’be divanı 105 ve **اللسان** (**هيج**).
([7]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: (كربني).
([8]) Fetha ile, kesra ile, ve başını fetha edip **الدال**’ı kesra ile denir; ve aynı şekilde **هاد**.
([9]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([10]) Teebbete Şerran’ındır; **المفضليات**’ta ilk beyittir; **اللسان**’da (**هيد**، **عيد**) içinde şahit getirdi; zira şöyle de rivayet olunur: "يا عيد مالك".
([11]) **اللسان** (**هيس**) ve **مجالس ثعلب** 293 ve **المخصص** (7: 113).
([12]) Ve **المجمل**’de de böyledir. O, **اللسان** (**هيض**)’dakinden başkadır.
([13]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([14]) Tırimmâh divanı 154 ve **اللسان** (**خور**، **هيع**). Beyit, aslında (**خور**) maddesinde daha önce tahrif edilmiş olarak geçti; burada aslında doğru üzere geldi.
([15]) Rü’be’nindir, divanında 97 ve **اللسان** (**هيغ**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي ض
عظم مهيض ومنهاض‏:‏ كسر بعد الجبر وهاض عظمه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هاضه الكرى وبه هيضةُ الكرى‏:‏ تكسيره وتفتيره‏.‏
قال الكميت يصف المسافرين‏:‏ لا يتداوى بنزلةٍ منهم ال - مدنف من هيضة الكرى الوصب وتماثل المريض فهاضه كذا‏:‏ نكسه‏.‏
وتهيّضه الغرام‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ فما أقول ارعوى إلا تهيّضه حظّ له من خبال الشوق مقسوم

##### Türkçe

ه ي ض
**عظم مهيض** ve **منهاض**: cebirden (kırık sarıldıktan) sonra kırılma; ve **هاض عظمه**: onun kemiğini kırdı.
Ve mecazdan: **هاضه الكرى** ve onda **هيضةُ الكرى**: onun kırması ve gevşetmesi.
Kumeyt, yolcuları vasfederek dedi: Onlardan bir konaklamayla tedavi olmaz — **المدنف** (bitkin) — **من هيضة الكرى الوصب** (uykunun kırıp gevşetmesinden olan yorgunluk) ve hastanın iyileşmesi; böylece **فهاضه كذا**: onu nüksettirip geri çevirdi.
Ve **تهيّضه الغرام**: aşk onu kırıp gevşetti.
Zü’r-Rumme dedi: Artık “vazgeçti” dersem, ancak onu **تهيّضه**; ona, şevk bozukluğundan taksim edilmiş bir nasip vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هاضَ الشيءَ هَيْضاً: كسَره. وهاضَ العظمَ يَهِيضُه هَيْضاً فانْهاضَ: كسَره بعد الجُبور أَو بعدما كاد يَنْجَبِرُ، فهو مَهِيضٌ. واهْتاضَه أَيضاً، فهو مُهْتاضٌ ومُنْهاضٌ؛ قال رؤْبة:
هاجَك مِن أَرْوى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ
لأَنه أَشد لوجعه. وكلُّ وجَع على وجع، فهو هَيْضٌ. يقال: هاضَني الشيءُ إِذا رَدَّك في مرَضِك. وروي عن عائشة أَنها قالت في أَبيها، رضي اللّه عنهما، لما توُفِّيَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: واللّه لو نزل بالجبال الرّاسيات ما نزلَ بأَبي لهاضَها أَي كسَرها؛ الهَيْضُ: الكَسْرُ بعد جُبورِ العظْمِ وهو أَشدُّ ما يكون من الكسر، وكذلك النُّكْسُ في المَرض بعد الانْدِمال؛ قال ذو الرمة:
ووَجْه كقَرْنِ الشمسِ حُرّ، كأَنَّما
تَهِيضُ بهذا القَلْبِ لَمْحَتُه كَسْرا
وقال القطامي:
إِذا ما قُلْتُ قد جُبِرَتْ صُدوعٌ،
تُهاضُ، وما لِما هِيضَ اجْتِبارُ
وقال ابن الأَعرابي في قول عائشة لَهاضَها أَي لأَلانَها. والهَيْضُ: اللِّينُ، وقد هاضَه الأَمرُ يَهِيضُه؛ وفي حديث أَبي بكر والنّسّابةِ: يَهِيضُه حِيناً وحِيناً يَصْدَعُهْ
أَي يكسِرُه مرة ويشُقُّه أُخرى. وفي الحديث: قيل له خَفِّضْ عليك فإِنَّ هذا يَهِيضُك. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: اللهم قد هاضَني فَهِضْه.والمُسْتَهاضُ: الكَسِيرُ يَبْرَأُ فيُعْجَلُ بالحَمْلِ عليه والسَّوْق له فينكسر عظمه ثانية بعد جَبْر وتَماثُل.
والهَيْضةُ: مُعاودةُ الهَمّ والحُزْنِ والمَرضِ بعد المَرض، وقد تَهَيَّضَ؛ قال:
وما عادَ قَلْبي الهمُّ إِلاَّ تَهَيَّضا
والمُسْتَهاضُ: المريض يبرأُ فيعمل عملاً فيشق عليه أَو يأْكل طعاماً أَو يشرب شراباً فيُنْكَسُ. وكل وجع هَيْضٌ. وهاضَ الحُزْنُ قلبَه: أَصابه مرّة بعد أُخرى. والهَيْضةُ: انْطِلاقُ البطن، يقال: بالرجلَ هيْضة أَي به قُياء وقِيامٌ جميعاً. وأَصابت فلاناً هَيْضةٌ إِذا لم يُوافِقْه شيء يأْكله وتغيَّرَ طَبْعُه عليه، وربما لانَ من ذلك بطنُه فكثر اختلافه. والهَيْضُ: سَلْحُ الطائرِ، وقد هاضَ هَيْضاً؛ قال:
كأَنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيِّ
مَهايِضُ الطيرِ على الصفِيِّ
والمعروف مَواقِعُ الطير. قال ابن بري: هيَّضه بمعنى هَيَّجه؛ قال هِمْيانُ بن قُحافةَ:
فهَيَّضُوا القلبَ إِلى تَهَيُّضِه

##### Türkçe

**هاضَ** şeyi **هَيْضاً**: onu kırdı. Ve **هاضَ** kemiği, onu **يَهِيضُه** **هَيْضاً** (kırar) da **فانْهاضَ**: onu, kaynamadan sonra yahut kaynamaya ramak kalmışken kırdı; o hâlde o **مَهِيضٌ**dur. Ve onu **اهْتاضَه** da; o da **مُهْتاضٌ** ve **مُنْهاضٌ**dur; رؤبة dedi ki:

هاجَك مِن أَرْوى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ

Çünkü onun acısı için daha şiddetlidir. Ve her acı üzerine (gelen) acı, o **هَيْضٌ**dur. Denir ki: **هاضَني** şey, beni hastalığımda geri çevirdiği zaman. Ve عائشة’den rivayet olundu ki, o, babası hakkında, Allah ikisinden de razı olsun, رسولُ اللّه, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, vefat ettiğinde dedi: “Vallahi, sağlam dağların üzerine inen şey, babamın üzerine inseydi, onları **لهاضَها** (yani) onları kırardı”; **الهَيْضُ**: kemiğin kaynamasından sonra kırmadır ve o, kırmanın en şiddetli olanıdır; hastalıkta iyileşmeden sonra (gelen) **النُّكْسُ** da böyledir; ذو الرمة dedi ki:

ووَجْه كقَرْنِ الشمسِ حُرّ، كأَنَّما
تَهِيضُ بهذا القَلْبِ لَمْحَتُه كَسْرا

Ve القطامي dedi ki:

إِذا ما قُلْتُ قد جُبِرَتْ صُدوعٌ،
تُهاضُ، وما لِما هِيضَ اجْتِبارُ

Ve ابن الأَعرابي, عائشة’nin sözünde **لَهاضَها** (yani) “onu yumuşatırdı” dedi. Ve **الهَيْضُ**: yumuşaklıktır; ve iş onu **هاضَه**; onu **يَهِيضُه**. Ve Ebû Bekir ile nesep bilgini hadîsinde:

يَهِيضُه حِيناً وحِيناً يَصْدَعُهْ

(Yani) onu bir kere kırar, başka bir kere yarar. Ve hadîste: Ona “üzerine hafiflet” denildi; çünkü bu seni **يَهِيضُك** (kırar). Ve عمر بن عبد العزيز hadîsinde: “Allah’ım, beni **هاضَني**; öyleyse onu **فَهِضْه**.” Ve **المُسْتَهاضُ**: kırık olan; iyileşir de üzerine yüklenmek ve ona sevk etmekte acele edilir, böylece kemiği, kaynama ve tam hâle gelmeden sonra ikinci defa kırılır.

Ve **الهَيْضةُ**: hastalıktan sonra tekrar gelen keder, hüzün ve hastalıktır; ve **تَهَيَّضَ**; dedi ki:

وما عادَ قَلْبي الهمُّ إِلاَّ تَهَيَّضا

Ve **المُسْتَهاضُ**: hasta; iyileşir de bir iş yapar, ona ağır gelir; yahut bir yemek yer yahut bir içecek içer de **يُنْكَسُ** (nükseder). Ve her acı **هَيْضٌ**dur. Ve hüzün onun kalbini **هاضَ**: ona bir kere sonra bir kere daha isabet etti. Ve **الهَيْضةُ**: karnın çözülmesidir; denir ki: adamda **هيْضة** var, yani onda kusma ve kalkma ikisi birden vardır. Ve falana **هَيْضةٌ** isabet etti: yediği hiçbir şey ona uygun gelmediği ve tabiatı onun üzerine değiştiği zaman; bazen bundan dolayı karnı yumuşar da dışkılaması çoğalır.

Ve **الهَيْضُ**: kuşun dışkısıdır; ve **هاضَ** **هَيْضاً** (dışkıladı); dedi ki:

كأَنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيِّ
مَهايِضُ الطيرِ على الصفِيِّ

Ve bilinen (lafız) **مَواقِعُ الطير**’dir. İbn بري dedi ki: **هيَّضه** **هَيَّجه** mânâsınadır; هِمْيانُ بن قُحافةَ dedi ki:

فهَيَّضُوا القلبَ إِلى تَهَيُّضِه

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي ض * يقال بالرجل * هَيْضَةٌ * أي به قُيَاءٌ وقِيَامٌ والله سبحانه وتعالى أعلم

##### Türkçe

* ه ي ض * Erkek hakkında şöyle denir: **هَيْضَةٌ**; yani onda kusma ve ayağa kalkma vardır. Allah, yüce ve üstün, daha iyi bilendir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هاض العظم يهيضه هيضا: كسره بعد الجبور، كما في الصحاح، وهو أشد ما يكون من الكسر، وكذلك النكس في المرض بعد الاندمال، أو بعد ما كاد ينجبر، كاهتاضه، وهو مهيض ومهتاض. وفي حديث أبي بكر والنسابة:
  يهيضه حينا وحينا يصدعه أي يكسره مرة ويشقه أخرى. وقال امرؤ القيس:
  ويهدأ تارات سـنـاه وتـارة                      ينوء كتعتاب الكسير المهيض وقال ذو الرمة:
  بوجه كقرن الشمس حر كأنما                      تهيض بهذا القلب لمحته كسرا وقال القطامي:
  إذا ما قلت قد حبرت صدوع                      تهاض وليس للهيض اجتبار ثم يستعار لغير العظم والجناح، ومنه قول عمر بن عبد العزيز، وهو يدعو على يزيد بن المهلب لما كسر سجنه وأفلت:  اللهم إنه قد هاضني فهضه  أي كسرني وأدخل الخلل علي فاكسره وجازه بما فعل. وقال الليث: الهيضة: معاودة الهم والحزن، والمرضة بعد المرضة. قلت: ويدخل فيه نكس المريض، فإنه معاودة مرض بعد الاندمال. وقد هاض الحزن القلب: أصابه مرة بعد أخرى. ويقال: به هيضة، أي به قياء، كغراب، وقيام جميعا، نقله الجوهري. وقيل: هو انطلاق البطن فقط ويقال: أصابت فلانا هيضة، إذا لم يوافقه شيء يأكله، وتغير طبعه عليه، وربما لان من ذلك بطنه، فكثر اختلافه. وقال الليث عن بعضهم: هيض الطائر: سلحه، وقد هاض يهيض هيضا، قال:
  كأن متنيه مـن الـنـفـي
  مهائض الطير على الصفي قال الصاغاني: هذا تصحيف والصواب: هيص، وهاص، ومهائص بالصاد المهملة، وقد تقدم. وانهاض، كما في الصحاح، وتهيض، كما في العين: انكسر وأنشد الجوهري لرؤبة:
  هاجك من أروى كمنهاض الفكك
  هم إذا لـم يعـده هـم فـتـك قال: لأنه أشد لوجعه. والهيضاء: الجماعة، كالهضاء، عن ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: كل وجع فهو هيض، يقال: هاضني الشيء، إذا ردك في مرضك. والهيض: اللين، وقد هاضه الأمر يهيضه، وبه فسر ابن الأعرابي حديث عائشة، رضي الله عنها:  والله لو نزل بالجبال الراسيات ما نزل بي لهاضها  أي ألانها. ويقال: تماثل المريض فهاضه كذا، أي نكسه، وهو مجاز. والمستهاض: الكسير يبرا فيعجل بالحمل عليه، والسوق له، فينكسر عظمه ثانية بعد جبر وتماثل، وقال ابن شميل: المستهاض: المريض يبرأ فيعمل عملا فيشق عليه، أو يأكل طعاما أو يشرب شرابا فينكس، ومنه الحديث:  فإن هذا يهيضك إلى ما بك  أي: ينكسك إلى مرضك، وهو مجاز. ويقال: هاضه الكرى، وبه هيضة الكرى: تكسيره وتفتيره، وهو مجاز. ويقال: تهيضه الغرام، إذا عاوده مرة أخرى، قال:
  وما عاد قلبي الهم إلا تهيضا وهو مجاز. وقال ابن بري: هيضه بمعنى هيجه، قال هميان بن قحافة:
  فهيضوا القلب إلى تهيضه

##### Türkçe

**هاض** kemiği **يهيضه** **هيضا**: onu kaynamadan sonra kırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o, kırmanın en şiddetli olanıdır. Keza, hastalıkta iyileşmeden sonra, yahut kaynamaya ramak kalmışken sonra nüks (etme) de böyledir; **كاهتاضه** gibi; ve o, **مهيض** ve **مهتاض**dır. Ebû Bekir ve nesep âlimi hadîsinde:
  **يهيضه** bazen ve bazen **يصدعه**; yani onu bir kere kırar ve başka bir kere onu yarar. İmru’ul-Kays dedi:
  Ve bazen onun parıltısı sakinleşir ve bazen                      kırılmış **المهيض**in azarlaması gibi ağırlaşır. Zû’r-Rumme dedi:
  Güneşin boynuzu gibi bir yüz ile, sıcak; sanki                      bununla bu kalbe bakışı bir kırma olarak **تهيض** eder. El-Kutâmî dedi:
  Ne zaman dedim: yarıklar iyileşti                      **تهاض** olunur; ve **الهيض** için bir cebretme yoktur. Sonra kemik ve kanat dışındakine de istiâre edilir; ondan, Ömer b. Abdülazîz’in sözü; o, Yezîd b. el-Mühelleb’e, zindanını kırıp kaçtığı için beddua ederken:  Allah’ım, o bana **هاضني** etti; öyleyse ona **فهضه** et  yani beni kırdı ve üzerime bozukluk soktu; öyleyse onu kır ve yaptığının karşılığını ona ver. Leys dedi: **الهيضة**: keder ve hüznün yeniden gelmesi; ve bir hastalıktan sonra bir hastalık. Dedim: Hastanın nüksü de bunun içine girer; çünkü o, iyileşmeden sonra hastalığın yeniden gelmesidir. Hüzün kalbi **هاض** etti: ona bir kere sonra bir kere daha isabet etti. Ve denir: onda **هيضة** vardır; yani onda kusma vardır; **كغراب** ve **قيام** (vezninde) ikisi birlikte; onu Cevherî nakletti. Ve denildi: o, yalnızca karnın çözülmesidir. Ve denir: falana **هيضة** isabet etti; bir şey yediği ona uymadığında ve tabiatı ona karşı değiştiğinde; ve belki bundan dolayı karnı yumuşar; böylece onun gidip gelmesi çoğalır. Leys, bazılarından şöyle dedi: kuşun **هيض**i: onun pisliğidir; ve **هاض** **يهيض** **هيضا**; dedi ki:
  Sanki onun iki yanı **النفي**den
  **مهائض** kuşların, düz taş üzerindedir. Sâgânî dedi: bu bir tashîftir; doğrusu: **هيص** ve **هاص** ve **مهائص** (ihmâl edilmiş **الصاد** ile)dir; ve daha önce geçti. Ve **انهاض**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **تهيض**; **العين**’de olduğu gibi: kırıldı. Cevherî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:
  Seni Arvâ’dan, çenenin **كمنهاض**ı gibi, tahrik etti;
  Onlar, eğer onu geri döndürmezse, onlar helâk edicidir. Dedi: çünkü o, onun acısı için daha şiddetlidir. Ve **الهيضاء**: topluluk; **كالهضاء** gibi; İbn Abbâd’dan.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: her ağrı **هيض**dır; denir: şey bana **هاضني** etti; seni hastalığında geri çevirdiğinde. Ve **الهيض**: yumuşaklıktır; ve iş onu **هاضه** eder, **يهيضه**; ve bununla, İbnü’l-A‘râbî, Âişe hadîsini tefsir etti, Allah ondan razı olsun:  Vallahi, eğer sabit dağlara benim üzerime inen inseydi, onu **لهاضها** ederdi  yani onu yumuşatırdı. Ve denir: hasta iyileşmeye yaklaştı da ona şu **فهاضه** etti; yani onu nükse düşürdü; ve o mecazdır. Ve **المستهاض**: kırık olan; iyileşir de üzerine yük taşımada acele edilir ve ona sevk edilir; böylece kemiği, kaynama ve iyileşmeye yaklaşmadan sonra ikinci defa kırılır. İbn Şümeyl dedi: **المستهاض**: hasta; iyileşir de bir iş yapar, ona ağır gelir; yahut bir yemek yer veya bir içecek içer de nükse düşer; ondan hadîs:  Şüphesiz bu, seni sende olana **يهيضك** eder  yani: seni hastalığına nükse düşürür; ve o mecazdır. Ve denir: uyku onu **هاضه** etti; ve onda uykunun **هيضة**si vardır: onu kırması ve gevşetmesi; ve o mecazdır. Ve denir: aşk onu **تهيضه** etti; onu bir kere daha yeniden yokladığında; dedi ki:
  Ve kalbime keder geri dönmedi, ancak **تهيضا** olarak; ve o mecazdır. İbn Berrî dedi: **هيضه** “onu tahrik etti” manasındadır. Humeyyân b. Kuhâfe dedi:
  Böylece kalbi, onun **تهيضه**ine doğru **فهيضوا** ettiler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَاضَهُ
1 هَاضَهُ ذ , aor. يَهِيضُ, (S, K,) inf. n. هَيْضٌ, (S,) He broke it, namely, a bone, after it had become set; as also ↓ اهتاضهُ: (S, K:) and in like manner, a wing. (TA.) ― -b2- (tropical:) It (a thing) made him to fall back into his disease; (S, A, TA;) and so هَاضَهُ اِلَى مَا بِهِ. (TA.) You say also, هاض الحُزْنُ القَلْبَ (assumed tropical:) Grief affected the heart time after time. (TA.) And الغَزَامُ ↓ تهيّضهُ [Vehemence of desire] returned to him a second time. (A, * TA.) ― -b3- (assumed tropical:) It softened him, or it. (TA.) And so IAar explains the verb as occurring in the saying of 'ءïsheh, لَوْنَزَلَ بِالجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ مَانَزَلَ بِأَبِى لَهَاضَهَا (assumed tropical:) [Had that befallen the firm mountains which befell my father,] it had softened them. (TA.) [See also an ex. of a similar meaning voce ظلع.] ― -b4- (tropical:) It (drowsiness) made him languid. (A, TA.) ― -b5- (tropical:) He broke him, or defeated him: as in the imprecation uttered by 'Omar the son of 'Abd-el-'Azeez against Yezeed the son of El-Mohelleb, when he broke his prison, and escaped, اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ قَدْ هَاضَنِى فَهِضْهُ (tropical:) O God, verily he hath broken me, or defeated me, and encroached on me (اِدَّخَلَ عَلَىَّ), then do Thou break him, or defeat him, and requite him for that which he hath done. (TA.)

هيّضهُ
2 هيّضهُ ذ (assumed tropical:) He roused, excited, or provoked, him; and it, namely the heart. (IB.)

5 تَهَيَّضَ see 7: -A2- and see also 1.

انهاض
7 انهاض ذ It [a bone] broke, or became broken, (JK, K,) after having been set; (JK;) and ↓ تهيّض signifies the same. (K.)

8 اِهْتَيَضَ see 1.

هَيْضٌ
هَيْضٌ ذ (assumed tropical:) Any pain following upon pain. (S, TA.) See also هَيْضَةٌ. ― -b2- (assumed tropical:) Softness. (TA.)

هَيْضَةٌ
هَيْضَةٌ ذ , (Lth, K,) or ↓ هَيْضٌ, (JK,) (assumed tropical:) A disease after a disease: a return of anxiety, or disquietude of mind; and of grief. (Lth, JK, K.) ― -b2- بِهِ هَيْضَةٌ (assumed tropical:) He has a purging and vomiting together; [i. e. the cholera: used in this sense in the present day:] (S, K:) or a discharge of the belly alone. (TA.) You say also, أَصَابَتْ فُلَانًا هَيْضَةٌ, meaning (assumed tropical:) A change of his temperament, such as often occasions laxness of the bowels, causing a frequent going to and from the privy, affected such a one, from the disagreement with him of something which he had eaten. (TA.) ― -b3- بِهِ هَيْضَةُ الكَرَى (tropical:) In him is the languor produced by drowsiness. (A, TA.)

مَهِيضٌ
مَهِيضٌ ذ A bone broken after having become set; (S, A, K;) as also ↓ مُهْتَاضٌ (S) and ↓ مُنْهَاضٌ. (S, A.)

مُهْتَاضٌ
مُهْتَاضٌ ذ : see مَهِيضٌ.

مُنْهَاضٌ
مُنْهَاضٌ ذ : see مَهِيضٌ.

مُسْتَهَاضٌ
مُسْتَهَاضٌ ذ [A beast] that has had a leg broken, and has recovered, and has been hastily laden and driven, and whose bone has consequently broken a second time, after it had become set and nearly well: or, accord. to ISh, one that has been diseased, and recovers, and is hastily put to work, so that he is distressed thereby; or that eats food, or drinks beverage, and in consequence relapses into disease. (TA.)

##### Türkçe

**هَاضَهُ**
1 **هَاضَهُ** ذ , muzâri‘ **يَهِيضُ**, (S, K,) mastar ismi **هَيْضٌ**, (S,) Onu kırdı; yani bir kemiği, kaynamış olduktan sonra; **اهتاضهُ** ↓ da böyledir: (S, K:) ve aynı şekilde, bir kanat. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O (bir şey) onu hastalığına yeniden döndürdü; (S, A, TA;) ve yine **هَاضَهُ اِلَى مَا بِهِ**. (TA.) Yine dersin ki, **هاض الحُزْنُ القَلْبَ** (farz edilen mecaz:) Hüzün kalbi defalarca etkiledi. (TA.) Ve **الغَزَامُ** ↓ **تهيّضهُ** [şiddetli arzu] ona ikinci bir defa geri döndü. (A, * TA.) ― -b3- (farz edilen mecaz:) Onu, yahut onu, yumuşattı. (TA.) Ve böylece IAar fiili, ‘Âişe’nin sözünde vârid olduğu üzere açıklar: **لَوْنَزَلَ بِالجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ مَانَزَلَ بِأَبِى لَهَاضَهَا** (farz edilen mecaz:) [Babamın başına gelen, sağlam dağların başına inseydi,] onları yumuşatırdı. (TA.) [Ayrıca benzer bir mânânın bir örneğine **ظلع** maddesinde bak.] ― -b4- (mecaz:) O (uyuklama) onu gevşek düşürdü. (A, TA.) ― -b5- (mecaz:) Onu kırdı, yahut onu mağlup etti: ‘Abd-el-‘Azeez oğlu ‘Omar’ın, hapishanesini kırıp kaçtığı zaman El-Mohelleb oğlu Yezeed’e karşı ettiği bedduada olduğu gibi: **اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ قَدْ هَاضَنِى فَهِضْهُ** (mecaz:) Ey Allah, şüphesiz o beni kırdı, yahut beni mağlup etti, ve bana tecavüz etti (**اِدَّخَلَ عَلَىَّ**); öyleyse Sen onu kır, yahut onu mağlup et, ve yaptığı şeye karşılık ver. (TA.)

**هيّضهُ**
2 **هيّضهُ** ذ (farz edilen mecaz:) Onu tahrik etti, heyecanlandırdı, yahut kışkırttı; ve onu, yani kalbi. (IB.)

5 **تَهَيَّضَ** bk. 7: -A2- ve ayrıca 1’e de bk.

**انهاض**
7 **انهاض** ذ O [bir kemik] kırıldı, yahut kırılmış oldu, (JK, K,) kaynamış olduktan sonra; (JK;) ve **تهيّض** ↓ aynı mânâyı ifade eder. (K.)

8 **اِهْتَيَضَ** bk. 1.

**هَيْضٌ**
**هَيْضٌ** ذ (farz edilen mecaz:) Ağrı üzerine gelen herhangi bir ağrı. (S, TA.) Ayrıca **هَيْضَةٌ**’ye de bk. ― -b2- (farz edilen mecaz:) Yumuşaklık. (TA.)

**هَيْضَةٌ**
**هَيْضَةٌ** ذ , (Lth, K,) yahut **هَيْضٌ** ↓, (JK,) (farz edilen mecaz:) Bir hastalıktan sonra bir hastalık: kaygının, yahut zihnin huzursuzluğunun; ve hüznün geri dönmesi. (Lth, JK, K.) ― -b2- **بِهِ هَيْضَةٌ** (farz edilen mecaz:) Onda ishal ve kusma birlikte vardır; [yani kolera: günümüzde bu mânâda kullanılır:] (S, K:) yahut yalnız karın boşalması. (TA.) Yine dersin ki, **أَصَابَتْ فُلَانًا هَيْضَةٌ**, şu mânâda: (farz edilen mecaz:) Mizacının bir değişmesi—ki çoğu kez bağırsakların gevşekliğine sebep olur, helaya sık gidip gelmeyi doğurur—yediği bir şeyin onunla uyuşmamasından dolayı falancayı etkiledi. (TA.) ― -b3- **بِهِ هَيْضَةُ الكَرَى** (mecaz:) Onda uyuklamanın meydana getirdiği gevşeklik vardır. (A, TA.)

**مَهِيضٌ**
**مَهِيضٌ** ذ Kaynamış olduktan sonra kırılmış bir kemik; (S, A, K;) **مُهْتَاضٌ** ↓ (S) ve **مُنْهَاضٌ** ↓ da böyledir. (S, A.)

**مُهْتَاضٌ**
**مُهْتَاضٌ** ذ : bk. **مَهِيضٌ**.

**مُنْهَاضٌ**
**مُنْهَاضٌ** ذ : bk. **مَهِيضٌ**.

**مُسْتَهَاضٌ**
**مُسْتَهَاضٌ** ذ [Bir hayvan:] bacağı kırılmış, sonra iyileşmiş, sonra aceleyle yüklenip sürülmüş, bunun sonucunda kemiği, kaynamış ve neredeyse iyi olmuşken ikinci defa kırılmış olan: yahut ISh’ye göre, hastalanmış, sonra iyileşen, sonra aceleyle işe koşulan, böylece bununla sıkıntıya düşen; yahut yiyecek yiyen, yahut içecek içen, ve bunun sonucunda hastalığa yeniden dönen. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَاضَ
هَاضَ ( y )  I ( n. ac. هَيْض 1 ),
a.  Broke.

b.  Grieved.

c.  Caused a relapse to.

d.  Dropped excrement ( bird ).

هَيَّضَ
هَيَّضَ II ,
a.  Excited.

تَهَيَّضَ
تَهَيَّضَ V ,
a.  see VII .

b.  Returned to.

اِنْهَيَضَ
اِنْهَيَضَ VII ,
a.  Broke, became fractured afresh ( bone ).

اِهْتَيَضَ
اِهْتَيَضَ VIII ,
a.  see I (a) .

هَيْض
هَيْض [ 1 ],
a.  Bird's excrement.

هَيْضَة
هَيْضَة [ 1t ],
a.  Dysentery; cholera.

b.  Relapse.

c.  Languor.

مَهِيْض
مَهِيْض [ 18 ],
a.  Broken afresh.

هَيْضَآء
هَيْضَآء [ 42 ],
a.  Crowd, throng.

##### Türkçe

هَاضَ
هَاضَ ( y ) I ( n. ac. **هَيْض** 1 ),
a. Kırdı.

b. Kederlendirdi.

c. Nükse sebep oldu.

d. Dışkı düşürdü (kuş).

هَيَّضَ
هَيَّضَ II ,
a. Heyecanlandırdı.

تَهَيَّضَ
تَهَيَّضَ V ,
a. VII’ye bak.

b. Geri döndü.

اِنْهَيَضَ
اِنْهَيَضَ VII ,
a. Kırıldı, yeniden çatladı (kemik).

اِهْتَيَضَ
اِهْتَيَضَ VIII ,
a. I (a)’ya bak.

هَيْض
**هَيْض** [ 1 ],
a. Kuşun dışkısı.

هَيْضَة
**هَيْضَة** [ 1t ],
a. Dizanteri; kolera.

b. Nüks.

c. Bitkinlik.

مَهِيْض
**مَهِيْض** [ 18 ],
a. Yeniden kırılmış.

هَيْضَآء
**هَيْضَآء** [ 42 ],
a. Kalabalık, izdiham.
