# هيض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هيض

هاضَ الشيءَ هَيْضاً: كسَره. وهاضَ العظمَ يَهِيضُه هَيْضاً فانْهاضَ: كسَره بعد الجُبور أَو بعدما كاد يَنْجَبِرُ، فهو مَهِيضٌ. واهْتاضَه أَيضاً، فهو مُهْتاضٌ ومُنْهاضٌ؛ قال رؤْبة:
هاجَك مِن أَرْوى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ
لأَنه أَشد لوجعه. وكلُّ وجَع على وجع، فهو هَيْضٌ. يقال: هاضَني الشيءُ إِذا رَدَّك في مرَضِك. وروي عن عائشة أَنها قالت في أَبيها، رضي اللّه عنهما، لما توُفِّيَ رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم: واللّه لو نزل بالجبال الرّاسيات ما نزلَ بأَبي لهاضَها أَي كسَرها؛ الهَيْضُ: الكَسْرُ بعد جُبورِ العظْمِ وهو أَشدُّ ما يكون من الكسر، وكذلك النُّكْسُ في المَرض بعد الانْدِمال؛ قال ذو الرمة:
ووَجْه كقَرْنِ الشمسِ حُرّ، كأَنَّما
تَهِيضُ بهذا القَلْبِ لَمْحَتُه كَسْرا
وقال القطامي:
إِذا ما قُلْتُ قد جُبِرَتْ صُدوعٌ،
تُهاضُ، وما لِما هِيضَ اجْتِبارُ
وقال ابن الأَعرابي في قول عائشة لَهاضَها أَي لأَلانَها. والهَيْضُ: اللِّينُ، وقد هاضَه الأَمرُ يَهِيضُه؛ وفي حديث أَبي بكر والنّسّابةِ: يَهِيضُه حِيناً وحِيناً يَصْدَعُهْ
أَي يكسِرُه مرة ويشُقُّه أُخرى. وفي الحديث: قيل له خَفِّضْ عليك فإِنَّ هذا يَهِيضُك. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: اللهم قد هاضَني فَهِضْه.والمُسْتَهاضُ: الكَسِيرُ يَبْرَأُ فيُعْجَلُ بالحَمْلِ عليه والسَّوْق له فينكسر عظمه ثانية بعد جَبْر وتَماثُل.
والهَيْضةُ: مُعاودةُ الهَمّ والحُزْنِ والمَرضِ بعد المَرض، وقد تَهَيَّضَ؛ قال:
وما عادَ قَلْبي الهمُّ إِلاَّ تَهَيَّضا
والمُسْتَهاضُ: المريض يبرأُ فيعمل عملاً فيشق عليه أَو يأْكل طعاماً أَو يشرب شراباً فيُنْكَسُ. وكل وجع هَيْضٌ. وهاضَ الحُزْنُ قلبَه: أَصابه مرّة بعد أُخرى. والهَيْضةُ: انْطِلاقُ البطن، يقال: بالرجلَ هيْضة أَي به قُياء وقِيامٌ جميعاً. وأَصابت فلاناً هَيْضةٌ إِذا لم يُوافِقْه شيء يأْكله وتغيَّرَ طَبْعُه عليه، وربما لانَ من ذلك بطنُه فكثر اختلافه. والهَيْضُ: سَلْحُ الطائرِ، وقد هاضَ هَيْضاً؛ قال:
كأَنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيِّ
مَهايِضُ الطيرِ على الصفِيِّ
والمعروف مَواقِعُ الطير. قال ابن بري: هيَّضه بمعنى هَيَّجه؛ قال هِمْيانُ بن قُحافةَ:
فهَيَّضُوا القلبَ إِلى تَهَيُّضِه

### Türkçe

**هاضَ** şeyi **هَيْضاً**: onu kırdı. Ve **هاضَ** kemiği, onu **يَهِيضُه** **هَيْضاً** (kırar) da **فانْهاضَ**: onu, kaynamadan sonra yahut kaynamaya ramak kalmışken kırdı; o hâlde o **مَهِيضٌ**dur. Ve onu **اهْتاضَه** da; o da **مُهْتاضٌ** ve **مُنْهاضٌ**dur; رؤبة dedi ki:

هاجَك مِن أَرْوى كَمُنْهاضِ الفَكَكْ

Çünkü onun acısı için daha şiddetlidir. Ve her acı üzerine (gelen) acı, o **هَيْضٌ**dur. Denir ki: **هاضَني** şey, beni hastalığımda geri çevirdiği zaman. Ve عائشة’den rivayet olundu ki, o, babası hakkında, Allah ikisinden de razı olsun, رسولُ اللّه, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, vefat ettiğinde dedi: “Vallahi, sağlam dağların üzerine inen şey, babamın üzerine inseydi, onları **لهاضَها** (yani) onları kırardı”; **الهَيْضُ**: kemiğin kaynamasından sonra kırmadır ve o, kırmanın en şiddetli olanıdır; hastalıkta iyileşmeden sonra (gelen) **النُّكْسُ** da böyledir; ذو الرمة dedi ki:

ووَجْه كقَرْنِ الشمسِ حُرّ، كأَنَّما
تَهِيضُ بهذا القَلْبِ لَمْحَتُه كَسْرا

Ve القطامي dedi ki:

إِذا ما قُلْتُ قد جُبِرَتْ صُدوعٌ،
تُهاضُ، وما لِما هِيضَ اجْتِبارُ

Ve ابن الأَعرابي, عائشة’nin sözünde **لَهاضَها** (yani) “onu yumuşatırdı” dedi. Ve **الهَيْضُ**: yumuşaklıktır; ve iş onu **هاضَه**; onu **يَهِيضُه**. Ve Ebû Bekir ile nesep bilgini hadîsinde:

يَهِيضُه حِيناً وحِيناً يَصْدَعُهْ

(Yani) onu bir kere kırar, başka bir kere yarar. Ve hadîste: Ona “üzerine hafiflet” denildi; çünkü bu seni **يَهِيضُك** (kırar). Ve عمر بن عبد العزيز hadîsinde: “Allah’ım, beni **هاضَني**; öyleyse onu **فَهِضْه**.” Ve **المُسْتَهاضُ**: kırık olan; iyileşir de üzerine yüklenmek ve ona sevk etmekte acele edilir, böylece kemiği, kaynama ve tam hâle gelmeden sonra ikinci defa kırılır.

Ve **الهَيْضةُ**: hastalıktan sonra tekrar gelen keder, hüzün ve hastalıktır; ve **تَهَيَّضَ**; dedi ki:

وما عادَ قَلْبي الهمُّ إِلاَّ تَهَيَّضا

Ve **المُسْتَهاضُ**: hasta; iyileşir de bir iş yapar, ona ağır gelir; yahut bir yemek yer yahut bir içecek içer de **يُنْكَسُ** (nükseder). Ve her acı **هَيْضٌ**dur. Ve hüzün onun kalbini **هاضَ**: ona bir kere sonra bir kere daha isabet etti. Ve **الهَيْضةُ**: karnın çözülmesidir; denir ki: adamda **هيْضة** var, yani onda kusma ve kalkma ikisi birden vardır. Ve falana **هَيْضةٌ** isabet etti: yediği hiçbir şey ona uygun gelmediği ve tabiatı onun üzerine değiştiği zaman; bazen bundan dolayı karnı yumuşar da dışkılaması çoğalır.

Ve **الهَيْضُ**: kuşun dışkısıdır; ve **هاضَ** **هَيْضاً** (dışkıladı); dedi ki:

كأَنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيِّ
مَهايِضُ الطيرِ على الصفِيِّ

Ve bilinen (lafız) **مَواقِعُ الطير**’dir. İbn بري dedi ki: **هيَّضه** **هَيَّجه** mânâsınadır; هِمْيانُ بن قُحافةَ dedi ki:

فهَيَّضُوا القلبَ إِلى تَهَيُّضِه
