# هيض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هيض

هاض العظم يهيضه هيضا: كسره بعد الجبور، كما في الصحاح، وهو أشد ما يكون من الكسر، وكذلك النكس في المرض بعد الاندمال، أو بعد ما كاد ينجبر، كاهتاضه، وهو مهيض ومهتاض. وفي حديث أبي بكر والنسابة:
  يهيضه حينا وحينا يصدعه أي يكسره مرة ويشقه أخرى. وقال امرؤ القيس:
  ويهدأ تارات سـنـاه وتـارة                      ينوء كتعتاب الكسير المهيض وقال ذو الرمة:
  بوجه كقرن الشمس حر كأنما                      تهيض بهذا القلب لمحته كسرا وقال القطامي:
  إذا ما قلت قد حبرت صدوع                      تهاض وليس للهيض اجتبار ثم يستعار لغير العظم والجناح، ومنه قول عمر بن عبد العزيز، وهو يدعو على يزيد بن المهلب لما كسر سجنه وأفلت:  اللهم إنه قد هاضني فهضه  أي كسرني وأدخل الخلل علي فاكسره وجازه بما فعل. وقال الليث: الهيضة: معاودة الهم والحزن، والمرضة بعد المرضة. قلت: ويدخل فيه نكس المريض، فإنه معاودة مرض بعد الاندمال. وقد هاض الحزن القلب: أصابه مرة بعد أخرى. ويقال: به هيضة، أي به قياء، كغراب، وقيام جميعا، نقله الجوهري. وقيل: هو انطلاق البطن فقط ويقال: أصابت فلانا هيضة، إذا لم يوافقه شيء يأكله، وتغير طبعه عليه، وربما لان من ذلك بطنه، فكثر اختلافه. وقال الليث عن بعضهم: هيض الطائر: سلحه، وقد هاض يهيض هيضا، قال:
  كأن متنيه مـن الـنـفـي
  مهائض الطير على الصفي قال الصاغاني: هذا تصحيف والصواب: هيص، وهاص، ومهائص بالصاد المهملة، وقد تقدم. وانهاض، كما في الصحاح، وتهيض، كما في العين: انكسر وأنشد الجوهري لرؤبة:
  هاجك من أروى كمنهاض الفكك
  هم إذا لـم يعـده هـم فـتـك قال: لأنه أشد لوجعه. والهيضاء: الجماعة، كالهضاء، عن ابن عباد.
 ومما يستدرك عليه: كل وجع فهو هيض، يقال: هاضني الشيء، إذا ردك في مرضك. والهيض: اللين، وقد هاضه الأمر يهيضه، وبه فسر ابن الأعرابي حديث عائشة، رضي الله عنها:  والله لو نزل بالجبال الراسيات ما نزل بي لهاضها  أي ألانها. ويقال: تماثل المريض فهاضه كذا، أي نكسه، وهو مجاز. والمستهاض: الكسير يبرا فيعجل بالحمل عليه، والسوق له، فينكسر عظمه ثانية بعد جبر وتماثل، وقال ابن شميل: المستهاض: المريض يبرأ فيعمل عملا فيشق عليه، أو يأكل طعاما أو يشرب شرابا فينكس، ومنه الحديث:  فإن هذا يهيضك إلى ما بك  أي: ينكسك إلى مرضك، وهو مجاز. ويقال: هاضه الكرى، وبه هيضة الكرى: تكسيره وتفتيره، وهو مجاز. ويقال: تهيضه الغرام، إذا عاوده مرة أخرى، قال:
  وما عاد قلبي الهم إلا تهيضا وهو مجاز. وقال ابن بري: هيضه بمعنى هيجه، قال هميان بن قحافة:
  فهيضوا القلب إلى تهيضه

### Türkçe

**هاض** kemiği **يهيضه** **هيضا**: onu kaynamadan sonra kırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o, kırmanın en şiddetli olanıdır. Keza, hastalıkta iyileşmeden sonra, yahut kaynamaya ramak kalmışken sonra nüks (etme) de böyledir; **كاهتاضه** gibi; ve o, **مهيض** ve **مهتاض**dır. Ebû Bekir ve nesep âlimi hadîsinde:
  **يهيضه** bazen ve bazen **يصدعه**; yani onu bir kere kırar ve başka bir kere onu yarar. İmru’ul-Kays dedi:
  Ve bazen onun parıltısı sakinleşir ve bazen                      kırılmış **المهيض**in azarlaması gibi ağırlaşır. Zû’r-Rumme dedi:
  Güneşin boynuzu gibi bir yüz ile, sıcak; sanki                      bununla bu kalbe bakışı bir kırma olarak **تهيض** eder. El-Kutâmî dedi:
  Ne zaman dedim: yarıklar iyileşti                      **تهاض** olunur; ve **الهيض** için bir cebretme yoktur. Sonra kemik ve kanat dışındakine de istiâre edilir; ondan, Ömer b. Abdülazîz’in sözü; o, Yezîd b. el-Mühelleb’e, zindanını kırıp kaçtığı için beddua ederken:  Allah’ım, o bana **هاضني** etti; öyleyse ona **فهضه** et  yani beni kırdı ve üzerime bozukluk soktu; öyleyse onu kır ve yaptığının karşılığını ona ver. Leys dedi: **الهيضة**: keder ve hüznün yeniden gelmesi; ve bir hastalıktan sonra bir hastalık. Dedim: Hastanın nüksü de bunun içine girer; çünkü o, iyileşmeden sonra hastalığın yeniden gelmesidir. Hüzün kalbi **هاض** etti: ona bir kere sonra bir kere daha isabet etti. Ve denir: onda **هيضة** vardır; yani onda kusma vardır; **كغراب** ve **قيام** (vezninde) ikisi birlikte; onu Cevherî nakletti. Ve denildi: o, yalnızca karnın çözülmesidir. Ve denir: falana **هيضة** isabet etti; bir şey yediği ona uymadığında ve tabiatı ona karşı değiştiğinde; ve belki bundan dolayı karnı yumuşar; böylece onun gidip gelmesi çoğalır. Leys, bazılarından şöyle dedi: kuşun **هيض**i: onun pisliğidir; ve **هاض** **يهيض** **هيضا**; dedi ki:
  Sanki onun iki yanı **النفي**den
  **مهائض** kuşların, düz taş üzerindedir. Sâgânî dedi: bu bir tashîftir; doğrusu: **هيص** ve **هاص** ve **مهائص** (ihmâl edilmiş **الصاد** ile)dir; ve daha önce geçti. Ve **انهاض**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **تهيض**; **العين**’de olduğu gibi: kırıldı. Cevherî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:
  Seni Arvâ’dan, çenenin **كمنهاض**ı gibi, tahrik etti;
  Onlar, eğer onu geri döndürmezse, onlar helâk edicidir. Dedi: çünkü o, onun acısı için daha şiddetlidir. Ve **الهيضاء**: topluluk; **كالهضاء** gibi; İbn Abbâd’dan.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: her ağrı **هيض**dır; denir: şey bana **هاضني** etti; seni hastalığında geri çevirdiğinde. Ve **الهيض**: yumuşaklıktır; ve iş onu **هاضه** eder, **يهيضه**; ve bununla, İbnü’l-A‘râbî, Âişe hadîsini tefsir etti, Allah ondan razı olsun:  Vallahi, eğer sabit dağlara benim üzerime inen inseydi, onu **لهاضها** ederdi  yani onu yumuşatırdı. Ve denir: hasta iyileşmeye yaklaştı da ona şu **فهاضه** etti; yani onu nükse düşürdü; ve o mecazdır. Ve **المستهاض**: kırık olan; iyileşir de üzerine yük taşımada acele edilir ve ona sevk edilir; böylece kemiği, kaynama ve iyileşmeye yaklaşmadan sonra ikinci defa kırılır. İbn Şümeyl dedi: **المستهاض**: hasta; iyileşir de bir iş yapar, ona ağır gelir; yahut bir yemek yer veya bir içecek içer de nükse düşer; ondan hadîs:  Şüphesiz bu, seni sende olana **يهيضك** eder  yani: seni hastalığına nükse düşürür; ve o mecazdır. Ve denir: uyku onu **هاضه** etti; ve onda uykunun **هيضة**si vardır: onu kırması ve gevşetmesi; ve o mecazdır. Ve denir: aşk onu **تهيضه** etti; onu bir kere daha yeniden yokladığında; dedi ki:
  Ve kalbime keder geri dönmedi, ancak **تهيضا** olarak; ve o mecazdır. İbn Berrî dedi: **هيضه** “onu tahrik etti” manasındadır. Humeyyân b. Kuhâfe dedi:
  Böylece kalbi, onun **تهيضه**ine doğru **فهيضوا** ettiler.
