# هيط (ه-ي-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ي - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والطاء و و ا ي ء معهما
ط ه و، و ه ط، ه ي ط مستعملات طهو: الطَّهْوُ: عِلاجُ اللَّحْمِ بالشَّيِّ والطَّبخ. والطّاهي: الطّبّاخ يَطْهُوهُ ويَطْهاهُ، والجميع: الطُّهاة.
وقيلَ لأبي هُريرة: أنت سمعته من رسول الله صلى الله عليه و على آله وسلّم? قال: فما طَهْوي إذن، أي: فما عملي إن لم أُحْكِمْ هذه الرّواية عنه كإحكام الطّاهي للطّعام.
طُهَيَّة: حيّ من العرب، النِّسبةُ إليه: طُهْويّ، وكان في القياس: طُهَوِيٌّ، فصُغّر فقيل: طُهَيَّة، وبلغنا أَنّ الأسم كان طَهْوَة فصارت النِّسبة بإسكان الهاء، وضمّ الطّاء.
والطَّهَيان: البَرّادة.
وهط: الوَهْطُ: المكانُ المَطْمَئنّ المُسْتَوي يَنْبُتُ به العِضاهُ، والسَّمُر والطَّلْح والعُرْفُط والسَّلَم وهي: الوِهاط.
والوَهْط: الوَهْنُ يُقال: رَمَى طائراً فأَوْهَطَهُ وأَوْهَطَ جَناحَه، وقد وَهَطَ يَهِطُ، أي ضعف. قال:
من يأمل الله ومن لا يَخْلُط
بالحلم جهلا يشتكي أو يُوهط
والوَهْطْ: ضيعة عمرو بن العاص كانت له بالطّائف.
هيط: يُقال: ما زال بينهم الهياط والمياط، وما زال يَهِيطُ مرّةً ويَميطُ أُخْرَى حتى فعل كذا وكذا. يريد بالهِياط: الدُّنُوُّ، والمِياط: التَّباعُدُ. والهِيِاطُ أُمِيتَ تصريفه إلاّ مع المياط في هذه الحال.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الطاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**طهو**، **وهط**، **هيط** kullanımdadır: **طهو**: **الطَّهْوُ**: etin kızartma ve pişirme ile tedavisi. Ve **الطّاهي**: aşçı; onu **يَطْهُوهُ** ve **يَطْهاهُ**; hepsi: **الطُّهاة**.

Ve **أبي هُريرة**’ye denildi: Sen onu **رسول الله صلى الله عليه و على آله وسلّم**’den mi işittin? Dedi: O hâlde benim **طَهْوي**’m nedir; yani: bu rivayeti ondan, aşçının yemeği sağlam yapması gibi sağlam yapmazsam benim amelîm nedir.

**طُهَيَّة**: Araplardan bir kabile; ona nisbet: **طُهْويّ**; kıyasta: **طُهَوِيٌّ** idi; sonra küçültüldü de **طُهَيَّة** denildi; bize ulaştı ki isim **طَهْوَة** idi, sonra nisbet **الهاء**’yı sükûnlu kılmak ve **الطّاء**’yı zammelemekle oldu.

Ve **الطَّهَيان**: rende.

**وهط**: **الوَهْطُ**: düz, alçak yer; onda **العِضاهُ** biter; ve **السَّمُر** ve **الطَّلْح** ve **العُرْفُط** ve **السَّلَم**; bunlar: **الوِهاط**.

Ve **الوَهْط**: zayıflık; denilir: bir kuş attı da onu **فَأَوْهَطَهُ** ve kanadını **أَوْهَطَ**; ve **وَهَطَ يَهِطُ**; yani zayıfladı. Dedi ki:
من يأمل الله ومن لا يَخْلُط
بالحلم جهلا يشتكي أو يُوهط

Ve **الوَهْطْ**: **عمرو بن العاص**’ın **الطّائف**’te kendisine ait olan çiftliği.

**هيط**: denilir: onların arasında **الهياط** ve **المياط** eksik olmadı; ve bir kere **يَهِيطُ** ve başka bir kere **يَميطُ** eksik olmadı, ta ki şöyle şöyle yaptı. **الهِياط** ile yakınlaşmayı, **المِياط** ile uzaklaşmayı kasteder. Ve **الهِيِاطُ**’un çekimi, bu hâlde **المياط** ile birlikte olmaktan başka, öldürülmüştür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهِياطُ والمُهايَطَةُ: الصياح والجَلَبة. يقال: وقع القوم في هِياطٍ ومِياطٍ. قال الفراء: تهايَطَ القومُ، إذا اجتمعوا وأصلحوا أمرهم بينهم، وهو خلاف التمايطِ.

##### Türkçe

**الهِياطُ** ve **المُهايَطَةُ**: bağırma ve gürültü. Denir ki: Kavim **هِياطٍ** ve **مِياطٍ** içine düştü. el-Ferrâ dedi ki: Kavim **تهايَطَ** etti; yani aralarında toplandıkları ve işlerini kendi aralarında düzelttikleri zaman; ve bu, **التمايطِ**’in zıddıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والطاء
طها ، هيط ، طه ، وهط ، هطى : مستعملة
هطا : ثعلب عن ابن الأعرابي : هَطا ، إذا رَمَى ، وطَهَا إذا أَذْنب . قال : والهُطَى : الصِّراع ، والهُطَى : الضَّرب الشديد .
طها : في حديث أبي هريرة أنَّه ذكر حديثاً عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقيل له : أسَمِعْتَهُ ؟ فقال : أنا ما طَهوِي ؟ قال أبو عبيد : هذا مَثَلٌ ضَرَبه ، لأن الطَّهْوَ في كلامهم الإنضاجُ للطعام ، ورجل طاهٍ وقومٌ طُهاةٌ . وقال : امرؤ القيس :
فَظَل طُهاةُ اللَّحْم مِنْ بين مُنْضِجٍ
صَفِيفَ شِواء أو قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
قال أبو عُبَيد : فتَرَى أنَّ أبا هُرَيرة جَعَل إحكامَه للحديث وإتقانَه إيّاه ، كالطّاهي المُجِيد المُنضِج لطعامِه ، يقول : فما كان عَملي إنْ كنتُ لم أَحْكِمْ هذه الرّواية التي رَوَيْتُها عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كإحكام الطّاهي للطّعام ، وكان وَجْهُ الكلام أن يقول : فما طَهْوِي ؟ أي فما كان إذاً طَهْوِي ؟ ولكنّ الحديث جاء على هذا اللّفظ . قلت : والّذي عندي في قوله : ( أنا ما طَهْوِي ) : أنا أيُّ شيء طَهْوِي ، على التعجب ، كأنّه أراد أيُّ شيء حِفْظي وإحكامي ما سمعتُ .
قلت : ورَوَى أحمدُ بنُ يحيى عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الطُّهَى : الذَّنْب من قول أبي هُرَيرة : ( أنا ما طَهْوِي ) أي ما ذَنْبي إنّما قاله النّبي ( صلى الله عليه وسلم )
قلت : وقولُ ابن الأعرابيّ أشبه بمعنى الحديث والله أعلم وهو حسبنا ونعم الوكيل .
قال : والطُّهَى : الطَّبيخ .
وقال الليث : الطَّهْوُ : علاجُ اللّحم بالشَّيِّ والطَّبخ ، والطاهي ذُوه ؛ يقال : هو يَطْهو اللحم طَهْواً ويقال : يَطْها .
عمرو عن أبيه : أطهَى حَذَق صِناعَته .
وَطَهَت الإبلُ تَطَهى طَهْياً ، إذا انتشَرَتْ فذهبتْ في الأرض . وقال :
ولَسْنا لِباغي المُهْمَلات بِقِرْفةٍ
إذا ما طَهَا بالليلِ مستتراتُها
ورَواه بعضهم : إذا ماطَهَا ، من مِاط يَمِيط :
مَدَّ لَنا في عُمْرِه رَبُّ طَهَا
أراد رَبُّ طه السورة
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الطَّهاءُ والطَّخاء والطَّخاف والعَماء ، كلُّه السحاب المرتفِع .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ قال : إذا نُسِب إلى طُهَيَّة قيل : طُهَوِيّ وطَهَوِيّ وطُهْوِيّ . قلت : من قال طَهَوِيّ جَعل الأصلَ طَهْوَه أنشدَ الباهليّ للأَحول الكِنديّ :
وليت لنا من ماءِ زمزمَ شربَةً
مبرَّدةً باتت على الطَّهَيانِ
الطهيان اسم قُلة جبلٍ وفي ( النوادر ) : ما أدري أيّ الطَّهْياء هو ؟ وأي الضَّحياء هو ؟ وأيُّ الوضَح هو ؟
وهط : في حديث ذي المشْعار الهَمْدانيّ : على أنّ لهم وِهَاطها وعَزازها .
قال القُتَيبيّ : الوِهاط : المواضعُ المطمئنَّة ، واحدُها وَهْط ، وبه سُمِّي الوَهْط ، وهو مالٌ كان لعبد الله بن عمرو بن العاص بالطَّائف .
وقال الليث : الوَهْط : المكان من الأرض المطئنُّ المستوي يُنْبِت العِضَاهَ والسَّمُرَ به الطَّلْح والعُرْفُط وهي الوِهاط . قال : والوَهْط : شِبْه الوهن والضَّعف ، يقالُ رَمَى طائراً فأَوْهطَه ، وأَوْهطَ جَناحَه ، والفعل : وَهط يَهِط ، أي ضَعُف .
أبو عبيد عن الأمويّ : الإيهاط أن يَصرَعه صَرعةً لا يَقُوم منها .
وقال عرَّام السُّلميُّ : أَوْرَطْتُ الرجلَ وأَوْهطْتُه ، إذا أوقَعْتَه فيما يكره .
وقال أبو عمرو : وهطَه ووَهصه ، إذا كَسَره ، وأنشد :
يمرُّ أخفافاً يَهِطْن الجنْدَلا
هيط : سمعتُ المنذري يقول : سمعتُ أبا طالب يقول في قولهم : ما زلْنا بالهِيَاط والمِيَاط .
قال الفَرّاء : الهِياط : أشدُّ السَّوْق في الوِرْد والمِيَاط : أشدُّ السَّوْق في الصّدَر .
قال : ومعنى ذلك بالمجيء والذهاب .
وقال اللحياني : الهياط : الإقبال ، والمياط : الإدبار .
وقال غيرهما : الهياط : اجتماع الناس للصُّلح ، والمياط : التفرق عن ذلك .
وقال الليث : الهياط الدُّنُوّ ، والمياط : التباعُد . وقد أُمِيتَ فِعلُ الهياط .
أبو عبيد عن الفراء : تهايط القوم تهايُطاً ، إذا اجتمعوا وأصلحوا أمرهم ، وتمايَطُوا تمايُطاً : تَباعَدُوا وفسد ما بينهم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هُطْ هُطْ ، إذا أمرتَه بالذهاب والمجيء . ويقال : بينهما
مُهايَطة ومُمايَطة ومغايطة ومُشايطة : كلامٌ مختلف في ( نوادر الأعرابيّ ) .
وقال ابن الأعرابيّ : الهائط : الذاهب ، والمائط : الجائي .
ويقال : هاطاه ، إذا اسْتَضْعَفَه .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الطاء**
**طها** ، **هيط** ، **طه** ، **وهط** ، **هطى** : kullanımdadır
**هطا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هَطا** , attığı zaman; ve **طَهَا** günah işlediği zaman. Dedi ki: ve **الهُطَى**: güreş; ve **الهُطَى**: şiddetli vurma.
**طها** : Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) bir hadîs zikrettiği, sonra ona “Onu işittin mi?” denildiği; o da “Ben ne **طَهوِي**?” dediği. Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, vurduğu bir meseldir; çünkü **الطَّهْوَ** onların sözünde yemeği pişirmektir; ve **طاهٍ** bir adam ve **طُهاةٌ** bir topluluk. Ve dedi: İmru’ul-Kays:
فَظَل طُهاةُ اللَّحْم مِنْ بين مُنْضِجٍ
صَفِيفَ شِواء أو قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
Ebû Ubeyd dedi ki: Böylece görürsün ki Ebû Hureyre, hadîsi sağlamlaştırmasını ve onu iyi yapmasını, yemeğini iyi pişiren, pişirip olgunlaştıran iyi bir aşçı gibi kıldı; “Benim işim neydi, eğer Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiğim bu rivayeti, aşçının yemeği sağlamlaştırması gibi sağlamlaştırmadıysam?” der; sözün yönü, “Benim **طَهْوِي** neydi?” demesiydi; yani “Öyleyse benim **طَهْوِي** neydi?”; fakat hadîs bu lafız üzere geldi. Dedim: Benim yanımda onun sözünde: ( **أنا ما طَهْوِي** ): “Ben, ne şey **طَهْوِي**(yim)?” taaccüb üzeredir; sanki “İşittiğimi ne (kadar) korumam ve sağlamlaştırmam!”ı kastetti.
Dedim: Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **الطُّهَى**: günah; Ebû Hureyre’nin sözü olan: ( **أنا ما طَهْوِي** ) yani “Benim günahım ne?”; onu ancak Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) söyledi.
Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin sözü, hadîsin manasına daha benzer; Allah daha iyi bilir; O bize yeter ve O ne güzel vekildir.
Dedi ki: ve **الطُّهَى**: pişmiş yemek.
Leys dedi ki: **الطَّهْوُ**: eti kızartma ve pişirme ile işleme; ve **الطاهي** onun sahibidir; denir ki: “O eti **يَطْهو** **طَهْواً** pişirir” ve denir ki: **يَطْها**.
Amr, babasından: **أطهَى**: sanatını iyi yaptı.
Ve develer **تَطَهى** **طَهْياً** **طَهَت**; yayıldıkları, böylece yeryüzünde gidip dağıldıkları zaman. Ve dedi:
ولَسْنا لِباغي المُهْمَلات بِقِرْفةٍ
إذا ما طَهَا بالليلِ مستتراتُها
Bazıları onu şöyle rivayet etti: **إذا ماطَهَا**; **مِاط يَمِيط**’ten:
مَدَّ لَنا في عُمْرِه رَبُّ طَهَا
**طه** sûresinin Rabbi’ni kastetti.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الطَّهاءُ** ve **الطَّخاء** ve **الطَّخاف** ve **العَماء**; hepsi yüksek buluttur.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Dedi ki: **طُهَيَّة**’ye nisbet edildiği zaman **طُهَوِيّ** ve **طَهَوِيّ** ve **طُهْوِيّ** denir. Dedim: Kim **طَهَوِيّ** derse, aslı **طَهْوَه** kılmıştır. Bâhilî, Ahvel Kindî için inşad etti:
وليت لنا من ماءِ زمزمَ شربَةً
مبرَّدةً باتت على الطَّهَيانِ
**الطهيان** bir dağ tepesinin adıdır. Ve ( **النوادر** )’de: “Bilmiyorum, hangisi **الطَّهْياء**’dır? ve hangisi **الضَّحياء**’dır? ve hangisi **الوضَح**’tır?”
**وهط** : Zî’l-Miş‘âr el-Hemdânî hadîsinde: “Şüphesiz onlar için onun **وِهَاطها**’sı ve **عَزازها**’sı vardır.”
Kuteybî dedi ki: **الوِهاط**: alçak (çukur) yerlerdir; tekili **وَهْط**’tır; ve onunla **الوَهْط** adlandırıldı; o, Tâif’te Abdullah b. Amr b. el-Âs’a ait bir mal idi.
Leys dedi ki: **الوَهْط**: yerden alçak, düz olan bir mekândır; **العِضَاهَ** ve **السَّمُرَ** bitirir; onda **الطَّلْح** ve **العُرْفُط** vardır; işte bunlar **الوِهاط**’tır. Dedi ki: ve **الوَهْط**: gevşeklik ve zayıflığa benzer; denir ki: Bir kuş attı da onu **فأَوْهطَه**; ve kanadını **أَوْهطَ**; fiil: **وَهط يَهِط**; yani zayıfladı.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: **الإيهاط**: onu, kalkamayacağı bir düşüşle yere sermendir.
Arrâm es-Sülemî dedi ki: **أَوْرَطْتُ** adamı ve **أَوْهطْتُه**; onu hoşlanmadığı şeye düşürdüğün zaman.
Ebû Amr dedi ki: **وهطَه** ve **وَهصه**; onu kırdığı zaman. Ve inşad etti:
يمرُّ أخفافاً يَهِطْن الجنْدَلا
**هيط** : Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû Tâlib’i, onların sözünde: “Biz hâlâ **الهِيَاط** ve **المِيَاط** ileyiz” hakkında şöyle derken işittim.
Ferrâ dedi ki: **الهِياط**: suya varışta en şiddetli sürüştür; ve **المِيَاط**: dönüşte en şiddetli sürüştür.
Dedi ki: Bunun manası, geliş ve gidiş iledir.
Lihyânî dedi ki: **الهياط**: yönelme; ve **المياط**: geri dönme.
İkisi dışında olanlar dedi ki: **الهياط**: insanların barış için toplanması; ve **المياط**: bundan ayrılıp dağılmadır.
Leys dedi ki: **الهياط** yakınlaşmadır; ve **المياط**: uzaklaşmadır. **الهياط** fiili öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür).
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Kavim **تهايط** **تهايُطاً**; toplandıkları ve işlerini düzelttikleri zaman. Ve **تمايَطُوا** **تمايُطاً**: uzaklaştılar ve araları bozuldu.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هُطْ هُطْ**; ona gidip gelmeyi emrettiğin zaman. Ve denir ki: aralarında
**مُهايَطة** ve **مُمايَطة** ve **مغايطة** ve **مُشايطة**: ( **نوادر الأعرابيّ** )’de farklı söz(ler)dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهائط**: giden; ve **المائط**: gelen.
Ve denir ki: **هاطاه**; onu zayıf bulduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(هâ, yâ ve bunları üçleyen(ler) babı)

(**هيأ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الألف**; **هاؤ**’su زائد olan bir kelimedir. Denir: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve **الياء** ve **الباء**; bir yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve bir adam **هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ **هَيوبٌ**"، bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: Mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalıp girmekten korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Amma onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdığı zaman, çobanın koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ**; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve **الياء** ve **التاء**; çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve **الياء** ve **الجيم** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve dişi deveyi **هيَّجْتُ** de harekete geçti. Ve dişi devenin vatanına meyletmesine **مِهياج** denir.
Diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; sararıp kuruduğu zaman. Ve **أرضٌ هائجة**: otları kurumuş. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini **هائجاً** buldum; solmuş. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve **الياء** ve **الدال**. Asıl; ondan hareket ettirme ve sarsma ve bunun dışındaki, kıyası bilinmeyen şeyler kıyaslanır.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**; onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni sıkıntıya soktu([7]) ve beni sarsıp yerimden etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu sarsar. **وهِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Amma Resulullah’ın mescidi zikrinde hadiste: "**هِدْهُ**" yani onu düzelt; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: çoraklık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Amma kıyası müşkil olan—ve bizce ilmi silinip gitmiş sözden olan—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunda söylenenlerin çoğu: işin nedir, halin nedir? Ve şu beyti şahit getirdiler:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve **الياء** ve **السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve **الياء** ve **الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: **وهاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve **الياء** ve **الضاد**; bir tek kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: cebirden sonra onu kırdı. Ve aynı şekilde **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriledi. Ebû Bekir hadîsinde: "إنَّ هذا **يَهِيضُكَ**([12])".

(**هيط**) **الهاء** ve **الياء** ve **الطاء** iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın naklettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındakini düzeltmek için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve **الياء** ve **العين** bir tek kelimedir; o da **الهَيْعة**’dır: ürkülen ve korkulan ses. Denir: adam **هاعٌ** ve **هائِع**. Hadiste: "كلما سمعَ **هَيْعَةً** طار إليها". Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani korkaklaşır.
Ve babın aslı yayılma ve salıverilme olabilir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve **أرض هَيْعة**: geniş, yayvan. **متهيِّع**: şaşkın, **هائع**. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve **الياء** ve **الغين**; bolluk ve hayat nimetine delalet eden bir kelimedir. Denir ki **الأهْيَغَ**: yaşayışın en bolluğu. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yemek ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve **الياء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eder; sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve adam **مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı; beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve at **هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve **الياء** ve **القاف** bir tek kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun inceye **هَيْقٌ** denir, benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve **الياء** ve **اللام** bir tek kelimedir; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden iterek dökmeye delalet eder. **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim/döktüm. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve ondan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve **الياء** ve **الميم**; şiddetli susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzluklarında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır, kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمان** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, kasıtsız [على] gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve **الياء** ve **النون**: **الهَيْن**; kolay iş; o **الواو**’dandır, ve geçti.

---------------------__
([1]) Asılda: "فيصيح" (ihmâl edilmiş **الحاء** ile). Kâlî rivayeti (1: 84) ve el-Beyân (1: 283): "فأصاح". Ondan önce:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
([2]) Asılda: "ومهيب"; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([3]) İbn Mukbil’indir; Lisân’da (**هيب**). İkinci mısraı:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) Asılda: "معينا لهيتا"; tashihi ve tamamlanması Lisân’dan (**سكت**، **هيت**) ve el-Muhassas’tan (2: 134); fakat (**هيت**)’te: "معنيا بها". Ondan önce Lisân ve el-Muhassas’ta (2: 134، 146):
* قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) Asılda: "وهيجت".
([6]) Rü’be divanı 105 ve Lisân (**هيج**).
([7]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: (كربني).
([8]) Fetha ile, kesra ile, ve başı fetha olup **الدال**’ı kesra ile söylenir; ve aynı şekilde **هاد**.
([9]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([10]) Teebbete Şerran’ındır; Mufaddaliyât’ın ilk beytidir; Lisân’da (**هيد**، **عيد**) içinde şahit getirdi; zira şöyle de rivayet edilir: "يا عيد مالك".
([11]) Lisân (**هيس**) ve Mecâlis Sa‘leb 293 ve el-Muhassas (7: 113).
([12]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’daki (**هيض**)’dakinden farklıdır.
([13]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([14]) Tırimmâh divanı 154 ve Lisân (**خور**، **هيع**). Beyit daha önce aslında (**خور**) maddesinde tahrif edilmiş olarak geçti; burada aslında doğru üzere geldi.
([15]) Rü’be’nindir; divanında 97 ve Lisân (**هيغ**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي ط
هم في هياط ومياط‏:‏ في اضطراب ومجيء وذهاب والهياط‏:‏ السّوق في الورد والمياط‏:‏ السّوق في الصّدر‏.‏

##### Türkçe

ه ي ط
Onlar **هياط** ve **مياط** içindedir: kargaşa ve gelip gitme içindedirler; **الهياط**: **الورد**da sevk etmektir; **المياط**: **الصّدر**de sevk etmektir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ما زالَ مُنذ اليوم يَهِيطُ هَيْطاً وما زال في هَيْطٍ ومَيْطٍ وهِياط ومِياطٍ أَي في ضِجاجٍ وشَرّ وجَلَبة، وقيل: في هياطٍ ومياطٍ في دُنُوّ وتَباعُد. والهِياطُ والمُهايطةُ: الصِّياح والجَلَبة. قال أَبو طالب في قولهم ما زِلنا بالهياط والمياط: قال الفراء الهياط أَشدُّ السَّوْقِ في الوِرْد، والمِياطُ أَشدُّ السوق في الصَّدَر، ومعنى ذلك بالمجيء والذهاب. اللحياني: الهياط الإِقبال، والمياط الإِدْبار. غيره: الهِياطُ اجتماع الناس للصلح، والمياطُ التفَرُّق عن ذلك، وقد أُميت فعل الهياط. ويقال: بينهما مُهايَطة ومُمايطة ومُعايَطةٌ ومُسايَطة، كلام مُخْتلف. والهائط: الذَّاهب، والمائط: الجائي.
قال ابن الأَعرابي: ويقال هايَطَه إِذا استضعفه. ويقال: وقع القوم في هِياط ومياط. وتَهايَط القومُ تَهايُطاً إِذا اجتمعوا وأَصْلحوا أَمرهم، خِلاف التمايُط، وتمايَطوا تمايُطاً: تباعَدُوا وفسد ما بينهم، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

Bugünden beri hâlâ **يَهِيطُ** **هَيْطاً**; ve hâlâ **هَيْطٍ** ve **مَيْطٍ** içindedir.
Ve **هِياط** ve **مِياطٍ**; yani gürültüde, şerde ve velvelede; ve denildi: **هياطٍ** ve **مياطٍ** içinde (yani) yakınlaşmada ve uzaklaşmada. Ve **الهِياطُ** ve **المُهايطةُ**: bağırma ve velvele. Ebû Tâlib, “Onlar ‘Biz hâlâ **الهياط** ve **المياط** ileyiz’ sözlerinde” dedi: Ferrâ dedi ki: **الهياط** suya varışta sevkin daha şiddetlisidir; **المِياطُ** ise dönüşte sevkin daha şiddetlisidir; bunun manası geliş ve gidiş iledir. Lihyânî: **الهياط** yönelme/gelme, **المياط** ise sırt çevirme/gitmedir. Başkası: **الهِياطُ** insanların sulh için toplanmasıdır; **المياطُ** ise bundan ayrılıp dağılmadır; ve **الهياط** fiili öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür). Ve denilir: İkisi arasında **مُهايَطة** ve **مُمايطة** ve **مُعايَطةٌ** ve **مُسايَطة** vardır; muhtelif bir sözdür. Ve **الهائط**: giden; ve **المائط**: gelen.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Ve denilir: **هايَطَه**; onu zayıf gördüğü zaman. Ve denilir: Kavim **هِياط** ve **مياط** içine düştü. Ve kavim **تَهايَط** **تَهايُطاً**; toplandıkları ve işlerini ıslah ettikleri zaman; **التمايُط**’un hilâfınadır. Ve **تمايَطوا** **تمايُطاً**: uzaklaştılar ve aralarındaki (şey) bozuldu; ve Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تهايطوا: اجتمعوا وأصلحوا أمرهم. نقله الجوهري عن الفراء، قال: وهو خلاف التمايط.
 ويقال: ما زال منذ اليوم يهيط هيطا. ومازال في هيط وميط أي في ضجاج وشر وجلبة. وقيل: في هياط ومياط، بكسرهما، أي في دنو وتباعد، وقد تقدم طرف من ذلك في م ي ط.
 ومما يستدرك عليه: المهايطة: الصياح والجلبة، ونقل أبو طالب عن الفراء: الهياط: أشد السوق في الورد، وقد ذكره المصنف في م ي ط استطرادا، ولا يغني عن إعادته هنا. قال: والمياط: أشد السوق في الصدر، ومعنى ذلك بالذهاب والمجيء.
 وقال ابن القطاع: مازال يهيط مرة ويميط أخرى، لا ماضي ليهيط. وفي اللسان: وقد أميت فعل الهياط. وقال اللحياني: الهياط: الإقبال. وقال غيره: يقال: بينهما مهايطة وممايطة، ومغايطة ومشايطة، أي كلام مختلف. وقال ابن الأعرابي: الهائط: الذاهب. والمائط: الجائي. قال: ويقال: هايطه، إذا استضعفه. وقال غيره: الهياط والمياط: الاضطراب. ويقال: هو قولهم: لا والله، وبلى والله، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**تهايطوا**: toplandılar ve işlerini düzelttiler. Bunu el-Cevherî, el-Ferrâ’dan nakletti; dedi ki: ve bu, **التمايط**’ın zıddıdır.

Ve denilir: bugün’den beri durmadan **يهيط هيطا**. Ve durmadan **هيط وميط** içindedir; yani gürültü, şer ve velvele içindedir. Ve denildi: **هياط ومياط**, ikisi de kesre ile; yani yakınlaşma ve uzaklaşma içinde; bunun bir tarafı **م ي ط**’ta daha önce geçti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **المهايطة**: bağırma ve velvele. Ebû Tâlib, el-Ferrâ’dan nakletti: **الهياط**: sulamaya varışta sevki en şiddetli kılmaktır; musannif onu **م ي ط**’ta istitrâden zikretti; burada onu iade etmekten müstağni kılmaz. Dedi ki: ve **المياط**: dönüşte sevki en şiddetli kılmaktır; bunun manası gidip gelmek iledir.

İbnü’l-Kattâ‘ dedi: bir kere **يهيط** eder, başka bir kere **يميط** eder; **يهيط** için mâzî yoktur. Ve Lisân’da: ve **أميت** **الهياط** fiili kılınmıştır. El-Lihyânî dedi: **الهياط**: yönelme(=gelme). Ve başkası dedi: denilir: aralarında **مهايطة** ve **ممايطة** ve **مغايطة** ve **مشايطة** vardır; yani muhtelif söz. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهائط**: giden. Ve **المائط**: gelen. Dedi ki: ve denilir: **هايطه**, onu zayıf bulduğu zaman. Ve başkası dedi: **الهياط والمياط**: çalkantı/karışıklık. Ve denilir: bu, onların sözü olan “hayır, vallahi” ve “evet, vallahi”dir; bunu es-Sâgânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَا زَالَ يَهِيطُ
1 مَا زَالَ يَهِيطُ ذ , inf. n. هَيْطٌ; and مَا زَالَ فِى هَيْطٍ وَمَيْطٍ; He ceased not to be engaged in crying out, or vociferating, or calling for aid or succour; and in evil, or mischief; and raising a clamour, or confused noise. (K.) IKtt says, that يهيط has no pret. (TA.) [See also 3.]

هِيَاطٌ
3 هِيَاطٌ ذ [in the senses assigned to it in what here follows] is an inf. n. of which the verb [هَايَطَ] is obsolete. (L.) You say, مَا زَالَ فِى هِيَاطٍ وَمِيَاطٍ He ceased not to be in a state of approaching, or drawing near, and retiring to a distance: (K:) or هِيَاطٌ signifies the act of advancing: (Lh:) or هِيَاطٌ and مِيَاطٌ respectively signify the most vehement driving in coming to water, and the most vehement driving in returning from water; and the meaning is, going and coming: (Aboo-Tلlib:) or both signify the being in a state of commotion, tumult, or disturbance; as some say, arising from their saying “ No, by God, ” and “ Yes, by God: ” (TA:) [it is also said that] مُهَايَطَةٌ [which is likewise an inf. n. of مَايَطَ] signifies the act of crying out, or vociferating; and raising a clamour, or confused noise; [(see also 1;) and so, app., هِيَاطٌ; for it is immediately added,] one says, وَقَعَ القَوْمُ فِى هِيَاطٍ وَمِيَاطٍ [as though meaning the people, or company of men, fell into vociferating, &c.]. (S.) بَيْنَهُمَا مُهَايَطَةٌ is also said to signify Between them two is low, faint, or gentle, speaking. (TA.) [See مِيَاطٌ.] ― -b2- Accord. to IAar, هايطهُ signifies He esteemed him weak. (TA.)

تهايطوا
6 تهايطوا ذ They came together, or coalesced, and arranged, or adjusted, their affairs; (Fr., S, K;) contr. of تمايطوا. (Fr, S.)

هَائِط
هَائِط ذ and مَائِطٌ are explained by IAar as signifying Going and coming. (TA.)

##### Türkçe

مَا زَالَ يَهِيطُ
1 **مَا زَالَ يَهِيطُ** ذ , mastar ismi **هَيْطٌ**; ve **مَا زَالَ فِى هَيْطٍ وَمَيْطٍ**; O, bağırıp çağırmakta, yahut yüksek sesle haykırmakta, yahut yardım veya imdat istemekte; ve kötülükte yahut fesatta; ve bir gürültü, yahut karışık bir ses yükseltmekte, kesilmedi. (K.) IKtt der ki, **يهيط**’un mâzîsi yoktur. (TA.) [Ayrıca 3’e bak.]

هِيَاطٌ
3 **هِيَاطٌ** ذ [burada ardından gelen şeyde ona verilen mânâlarda] fiili [**هَايَطَ**] terkedilmiş olan bir mastar ismidir. (L.) Sen dersin ki, **مَا زَالَ فِى هِيَاطٍ وَمِيَاطٍ** O, yaklaşma yahut yakınlaşma ve uzak bir mesafeye çekilme hâlinde olmaktan kesilmedi: (K:) yahut **هِيَاطٌ** ilerleme fiilini ifade eder: (Lh:) yahut **هِيَاطٌ** ve **مِيَاطٌ** sırasıyla suya gelmede en şiddetli sürmeyi ve sudan dönmede en şiddetli sürmeyi ifade eder; ve mânâ, gidip gelmektir: (Aboo-Tلlib:) yahut ikisi de kımıldanma, kargaşa, yahut karışıklık hâlinde olmayı ifade eder; bazılarınca, onların “Hayır, Allah’a yemin olsun,” ve “Evet, Allah’a yemin olsun” demelerinden doğan: (TA:) [ayrıca denilmiştir ki] **مُهَايَطَةٌ** [ki bu da **مَايَطَ**’ın bir mastar ismidir] bağırıp çağırma yahut yüksek sesle haykırma fiilini; ve bir gürültü yahut karışık bir ses yükseltmeyi ifade eder; [(ayrıca 1’e bak;) ve böylece, görünüşe göre, **هِيَاطٌ**; çünkü hemen ardından eklenmiştir,] denir ki, **وَقَعَ القَوْمُ فِى هِيَاطٍ وَمِيَاطٍ** [sanki mânâ, kavim yahut erkekler topluluğu bağırıp çağırmaya, vb. düştü]. (S.) **بَيْنَهُمَا مُهَايَطَةٌ** da, İkisi arasında alçak, zayıf, yahut yumuşak konuşma vardır, mânâsında söylenir. (TA.) [**مِيَاطٌ**’a bak.] ― -b2- IAar’a göre, **هايطهُ** O, onu zayıf saydı, mânâsını ifade eder. (TA.)

تهايطوا
6 **تهايطوا** ذ Onlar bir araya geldiler, yahut kaynaştılar, ve işlerini düzenlediler, yahut ayarladılar; (Fr., S, K;) **تمايطوا**’nun zıddı. (Fr, S.)

هَائِط
**هَائِط** ذ ve **مَائِطٌ** IAar tarafından Gidip gelmek mânâsında açıklanır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَاطَ
هَاطَ ( y )  I ( n. ac. هَيْط 1 ),
a.  Vociferated.

هَاْيَطَ
هَاْيَطَ III ,
a.  see I .

تَهَاْيَطَ
تَهَاْيَطَ VI ,
a.  Settled affairs.

هِيَاْط
هِيَاْط 23 ,
a.  Nearness.

b.  see infra.

هَيْط وَمَيْط
هَيْط وَمَيْط
a.  Clamour, tumult.

هَيْطَل
هَيْطَل
a.  Fox.

b.  Caldron.

##### Türkçe

هَاطَ
هَاطَ ( y ) I ( n. ac. **هَيْط** 1 ),
a. Bağırdı.

هَاْيَطَ
هَاْيَطَ III ,
a. I’e bak.

تَهَاْيَطَ
تَهَاْيَطَ VI ,
a. İşleri düzene koydu.

هِيَاْط
هِيَاْط 23 ,
a. Yakınlık.

b. Aşağıya bak.

هَيْط وَمَيْط
هَيْط وَمَيْط
a. Gürültü, kargaşa.

هَيْطَل
هَيْطَل
a. Tilki.

b. Kazan.
