# هيع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هيع

هاعَ يَهاعُ ويَهيع هَيْعاً وهاعاً وهُيُوعاً وهَيْعةً وهَيَعاناً وهَيْعوعة: جَبُنَ وفَزِع، وقيل: استخف عند الجَزَع؛ قال الطرماح: أَنا ابن حُماةِ المَجْدِ من آلِ مالكٍ،
إِذا جَعَلَتْ خُورُ الرجالِ تَهِيع
ورجل هائِعٌ لائِعٌ، وهاعٌ لاعٌ، وهاعٍ لاعٍ على القَلْب، كلُّ ذلك إِتباع أَي جبان ضعيف جَزُوع، وامرأَة هاعَةٌ لاعة. ابن الأَعرابي: الهاعُ الجَزوعُ، واللاعُ المُوجَع؛ وقول أَبي العيال الهذلي:
أَرجِعْ مَنِيحَتَكَ التي أَتْبَعْتَها
هَوْعاً، وحَدَّ مُذَلَّقٍ مَسْنُون
يقول: رُدَّها فقد جَزِعَتْ نفسُك في أَثَرِها، وقيل: الهَوْع العَداوةُ، وقيل: شِدَّة الحِرْصِ. ويقال: هاعَتْ نفسُه هَوْعاً أَي ازْدَادَتْ حِرْصاً. وفي النوادر: فلان مُنْهاع إِليَّ ومُتَهيِّع وتَيِّع ومُتَتَيِّع وتَرْعانُ وتَرِعٌ أَي سَرِيعٌ إِلى الشرّ.والهَيْعةُ: صوتُ الصَّارِخ للفَزَع، وقيل: الهَيعة الصوت الذي تَفْزَعُ منه وتخافُه من عدوّ، وبه فسر قوله، صلى الله عليه وسلم: خير الناس رجُلٌ مُمْسِكٌ بِعِنان فرَسِه في سبيل الله كلَّما سَمِعَ هَيْعة طارَ إِليها. قال: وأَصل هذا الجَزَعُ؛ ومنه الحديث: كنتُ عند عمر فسَمِع الهائعة فقال: ما هذا؟ فقيل: انْصَرَف الناسُ من الوتر، يعني الصياحَ والضجَّةَ. أَبو عمرو: الهائِعة والواعِية الصوت الشديد.
قال: وهِعْت أَهاعُ ولِعْتُ أَلاعُ هَيَعاناً ولَيَعاناً إِذا ضَجِرْت. وهاعَ الرجُل يَهِيعُ ويَهاعُ هَيْعاً وهَيَعاناً وهاعاً وهَيْعة، الأَخيرة عن اللحياني: جاعَ فَجَزِعَ وشَكَا، وقيل: الهاع التجَرُّع على الجُوعِ وغيره، والهاعُ سوءُ الحِرْصِ مع الضعف، والفعلُ كالفِعْل، يقال: هاعَ يَهاعُ هَيْعةً وهاعاً؛ قال أَبو قيس بن الأَسلت:
الكَيْسُ والقُوَّةُ خَيْرٌ من الـ
إِشفاقِ والفَهَّةِ والهاعِ
ورجل هاعٌ وامْرأَة هاعةٌ. والهَيْعة: كالحَيْرة. ورجل مُتَهَيِّعٌ: مُتَحَيِّرٌ. والهائعةُ: الصوتُ الشَّديد. والهَيْعةُ: كلُّ ما أَفْزَعك من صَوْت أَو فاحِشة تُشاعُ؛ قال قَعْنَب بن أُم صاحب:
إِنْ يَسْمَعوا هَيْعةً طارُوا بها فَرَحاً
مِني، وما سَمِعُوا من صالِحٍ دَفَنُوا
قال ابن بزرج: هِعْت أَهاعُ هَيْعاً من الحُبِّ والحُزْنِ. وأَرض هَيْعةٌ: واسعةٌ مَبْسوطة. وهاع الشيءُ يَهِيع هِياعاً: اتَّسَعَ وانْتَشَر. وطريق مَهْيَعٌ: واضِحٌ واسِعٌ بَيِّنٌ، وجَمْعُه مَهايِعُ؛ وأَنشد: بالغَوْر يهْدِيها طرِيقٌ مَهْيَعُ
وأَنشد ابن بري:
إِنَ الصَّنيعةَ لا تكونُ صَنِيعةً
حتى يُصابَ بها طرِيقٌ مَهْيَع
وبلَد مَهْيَعٌ: واسعٌ، شذَّ عن القياس فصَحَّ، وكان الحكم أَن يعْتل لأَنه مَفْعَل مما اعْتَلَّت عينُه.
وتَهَيَّعَ السرابُ وانْهاعَ انْهِياعاً: انبَسَطَ على الأَرض. والهَيْعةُ: سيَلانُ الشيء المصْبوبِ على وجه الأَرض مثل المَيْعة، وقد هاع يَهِيعُ هَيْعاً، وماءٌ هائِعٌ. وهاعَ الشيءُ يهيعُ هَيْعاناً: ذابَ، وخَصَّ بعضُهم به ذَوَبان الرَّصاصِ، والرَّصاصُ يَهِيعُ في المَذْوَب. يقال: رَصاصٌ هائِعٌ في المَذْوَب. وهاعَتِ الإِبلُ إِلى الماءِ تَهِيعُ إِذا أَرادته، فهي هائعة.
ومَهْيَعٌ ومَهْيَعةُ، كلاهما: موضع قريب من الجُحْفةِ، وقيل: المَهْيعة هي الجحفةُ. وذكر ابن الأَثير في ترجمة مهع: وفي الحديث: وانْقُل حُمَّاها إِلى مَهْيَعةَ؛ مهيعةُ: اسم الجُحْفة وهي ميقاتُ أَهلِ الشام، وبها غَدِيرُ خُمٍّ، وهي شديدة الوَخَم. قال الأَصمعي: لم يولد بغَدِيرِ خُمٍّ أَحد فعاش إِلى أَن يحتلم إِلاَّ أَن يُحَوَّلَ منها، قال: وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: اتقول البِدَعَ والزَمُوا المَهْيع؛ هو الطريق الواسع المنبسط؛ قال: والميم زائدة، وهو مَفْعَل من التهيُّع وهو الانبساط، قال الأَزهري: ومن قال مَهْيَعٌ فَعْيَلٌ فقد أَخطَأَ لأَنه لا فَعْيل في كلامهم بفتح أَوله.

### Türkçe

**هاعَ**: **يَهاعُ** ve **يَهيع**; **هَيْعاً** ve **هاعاً** ve **هُيُوعاً** ve **هَيْعةً** ve **هَيَعاناً**
ve **هَيْعوعة**: korkak oldu ve ürktü; ve denildi ki: sarsıntı anında hafifledi (aklı uçtu); **الطرماح** dedi ki:
“Ben, Mâlik âlinden şerefin koruyucularının oğluyum,
erkeklerin korkakları **تَهِيع** ettiğinde.”

Ve (denir): bir adam **هائِعٌ لائِعٌ**, ve **هاعٌ لاعٌ**, ve kalp üzerine **هاعٍ لاعٍ**; bütün bunlar
tâbî kılmadır; yani: korkak, zayıf, çok sarsılan. Ve bir kadın: **هاعَةٌ لاعة**. **ابن الأَعرابي**: **الهاعُ**
çok sarsılan; ve **اللاعُ** acı duyan. Ve **أَبي العيال الهذلي**’nin sözü:
“Arkasına **هَوْعاً** kattığın bağışını geri çevir,
bilenmiş keskin bir bıçağın sınırı (gibi).”

Der ki: Onu geri ver; çünkü onun izi ardından nefsin sarsıldı. Ve denildi ki: **الهَوْع**
düşmanlıktır; ve denildi ki: şiddetli hırstır. Ve denilir: **هاعَتْ نفسُه هَوْعاً** yani arttı
hırsça. Ve **النوادر**’de: falan kimse bana **مُنْهاع** ve **مُتَهيِّع** ve **تَيِّع** ve **مُتَتَيِّع**
ve **تَرْعانُ** ve **تَرِعٌ**; yani şerre hızlı (olan). Ve **الهَيْعةُ**: bağıranın sesi
korku için; ve denildi ki: **الهَيعة** düşmandan dolayı ondan ürktüğün ve korktuğun sestir; ve onunla tefsir edildi
onun sözü, صلى الله عليه وسلم: “İnsanların hayırlısı, Allah yolunda
atının dizginini tutan bir adamdır; her ne zaman bir **هَيْعة** işitse ona uçar.” Dedi ki: bunun aslı sarsılmadır;
ve ondan hadis: “Ömer’in yanında idim; **الهائعة**’yi işitti; dedi: Bu nedir? Denildi: İnsanlar vitirden dağıldı”;
yani bağırış ve gürültü. **أَبو عمرو**: **الهائِعة** ve **الواعِية** şiddetli sestir.

Dedi ki: **وِهعْت** **أَهاعُ** ve **لِعْتُ** **أَلاعُ** **هَيَعاناً** ve **لَيَعاناً**; bıktığım zaman.
Ve adam **هاعَ** **يَهِيعُ** ve **يَهاعُ**: **هَيْعاً** ve **هَيَعاناً** ve **هاعاً** ve **هَيْعة**;
sonuncusu **اللحياني**’den: acıktı da sarsıldı ve şikâyet etti. Ve denildi ki: **الهاع** açlık ve başkası üzerine
katlanıp yutkunmadır; ve **الهاعُ** zayıflıkla birlikte hırsın kötülüğüdür. Ve fiil, fiil gibidir; denilir: **هاعَ**
**يَهاعُ** **هَيْعةً** ve **هاعاً**; **أَبو قيس بن الأَسلت** dedi ki:
“Akıllılık ve güç,
korkaklıktan ve ahmaklıktan ve **الهاعِ**’dan daha hayırlıdır.”

Ve bir adam **هاعٌ** ve bir kadın **هاعةٌ**. Ve **الهَيْعة**: şaşkınlık gibi. Ve bir adam **مُتَهَيِّعٌ**:
şaşkın. Ve **الهائعةُ**: şiddetli sestir. Ve **الهَيْعةُ**: seni ürküten her şey;
sesten yahut yayılan bir fuhşiyattan; **قَعْنَب بن أُم صاحب** dedi ki:
“Bir **هَيْعة** işitseler onunla sevinçle uçarlar
benden; ve işittikleri hayırlı şeyi gömdüler.”

**ابن بزرج** dedi ki: **هِعْت** **أَهاعُ** **هَيْعاً** sevgiden ve hüzünden. Ve bir yer **هَيْعةٌ**: geniş, yayvan.
Ve şey **هاعَ** **يَهِيع** **هِياعاً**: genişledi ve yayıldı. Ve bir yol **مَهْيَعٌ**: açık, geniş, belli;
çoğulu **مَهايِعُ**; ve okudu:
“Gavr’da ona yol gösterir bir **طرِيقٌ مَهْيَعُ**.”

Ve **ابن بري** okudu:
“Sanîa, sanîa olmaz,
ta ki onunla bir **طرِيقٌ مَهْيَع** isabet etmedikçe.”

Ve bir belde **مَهْيَعٌ**: geniş; kıyastan şâz oldu da sahih oldu; hüküm, illetli olması idi;
çünkü o, gözü illetlenen şeyden **مَفْعَل**’dir.

Ve serap **تَهَيَّعَ** ve **انْهاعَ** **انْهِياعاً**: yer üzerine yayıldı.
Ve **الهَيْعةُ**: yere dökülmüş şeyin yer yüzü üzerinde akmasıdır; **المَيْعة** gibi. Ve gerçekten **هاعَ**
**يَهِيعُ** **هَيْعاً**; ve **ماءٌ هائِعٌ**. Ve şey **هاعَ** **يهيعُ** **هَيْعاناً**: eridi; bazıları onu
kurşunun erimesine tahsis etti; ve kurşun, eritilmişte **يَهِيعُ** eder. Denilir:
**رَصاصٌ هائِعٌ** eritilmişte. Ve develer suya **هاعَتِ** **تَهِيعُ**: onu istediği zaman; o hâlde onlar **هائعة**’dir.

Ve **مَهْيَعٌ** ve **مَهْيَعةُ**; ikisi de: **الجُحْفة**’ye yakın bir yer. Ve denildi ki: **المَهْيعة**
**الجحفة**’dir. Ve **ابن الأَثير** **مهع** tercümesinde zikretti: Hadiste: “Onun hummasını **مَهْيَعةَ**’ye naklet”;
**مهيعةُ**: **الجُحْفة**’nin adıdır; o, Şam ehlinin mikatıdır; onda **غَدِيرُ خُمٍّ** vardır; ve o şiddetli vebalıdır.
**الأَصمعي** dedi ki: **غَدِيرِ خُمٍّ**’de hiç kimse doğmadı da bulûğa erinceye kadar yaşamadı; ancak oradan nakledilirse.
Dedi ki: Ali’nin, رضي الله عنه, hadisinde: “Bidatleri söyleyin ve **المَهْيع**’e yapışın”; o, geniş yayvan yoldur.
Dedi ki: ve **الميم** ziyadedir; o, yayılma olan **التهيُّع**’dan **مَفْعَل**’dir. **الأَزهري** dedi ki:
Kim **مَهْيَعٌ**’ı **فَعْيَلٌ** dedi ise hata etmiştir; çünkü onların sözünde evveli fethalı **فَعْيل** yoktur.
