# هيم (ه-ي-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

VHM Çok genişlediği için izlerin kaybolduğu yol

- Harfler: ه - ي - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْهِيمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%90.md) | الْفِعْلِ | Susamış develer | 1 | 1 | [56:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/ayet/56:55.md) |
| [يَهِيمُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Telaşlı telaşlı dolaşırlar | 1 | 1 | [26:225](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/ayet/26:225.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
2. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İçecek
3. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B4.md), [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md), [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [روى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçi kavuran aşırı susuzluk ve bu hararetin doğurduğu doyumsuzluk |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe ve sınıra bağlı olmaksızın zihnen veya bedenen yönsüzce savrulma |
| Çekirdek Özet 3 | İç dürtülerin denetimden çıkarak bilinci, söylemi veya eylemi hedefsiz bir kaosa sürüklemesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir aşk sarhoşluğu veya sıradan bir çöl yürüyüşü sanıp, içerdiği tatminsiz hararet ve kontrolsüz savrulma dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | İçsel bir kıpırdanış, açığa çıkma, kabarma ve harekete geçme; nitekim [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md) kökünde heyecanlanıp kabarma, [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) kökünde bir duruma hazırlanıp ortaya çıkma, [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) kökünde dışa doğru çağrı ve atılma görülür. | م | Çekirdeğe eklenen son harf, içteki kabarma ve hareketi su gibi yayılan, sınır tutmayan, doymayan ve derin bir dalgalanmayla hedefsizce savrulan kesintisiz bir akışa dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçten gelen güçlü bir dürtünün, dikkatin ve hararetin dışa doğru feveran etmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bu içsel dürtünün arayışa, eyleme, bir hedefe doğru çırpınarak uzanmaya dönüşmesi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Arayışın sınır tanımayan, girdaplaşan, doyumsuz bir akıntı ve kuşatıcı bir dalga halini alması |
| هيم | İçteki nefes ve hararetin uzanıp eyleme dökülmesi, ardından sınır tanımayan doyumsuz bir akışla yönsüz savrulması | İnsanı veya hayvanı içten yakan hararetin hedef gözetmeksizin her yöne saldırması, doyumsuz bir akış içinde yönünü ve dengesini bütünüyle yitirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin yakalandığı, ne kadar su içerse içsin kanmadığı, ciğerleri kavuran humma benzeri bir hastalık (هُيَام); bu illet yüzünden devenin otlağı terk edip çölde başıboş ve sersemce koşması; ayrıca suyu ne kadar emerse emsin doymayan kuru, ince kum. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebû’l-Ahzer el-Himmânî, dizginlenemez tutku ve hedefsiz savrulmayı anlatan beytinde kökün türevi olan kelimeyi aşırı meyil ve kapılmaktan vazgeçme bağlamında kullanır: فَقَدْ تَنَاهَيْتُ عَنِ التَّهْيَامِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Ali’nin çözümsüz gibi görünen, zihinleri hayrete ve şaşkınlığa sevk eden karmaşık meselelerdeki derin vukufiyeti anlatılırken bu kök kullanılır: كَانَ عَلِيٌّ أَعْلَمَ بِالمُهَيِّمَاتِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça هيم kökü, Sami dil ailesinde içsel çalkantı, zihinsel karışıklık, derin uğultu ve sersemlik bildiren fonetik ve semantik çekirdeklerle ilişkilidir. İbrânîce h-m-h (המה) kökünde görülen içten içe kaynama, uğuldama, feryat etme ve huzursuzca çalkalanma anlamı ile h-w-m (הום) kökünde karşılaşılan şaşkına dönme, gürültüyle karışma ve sersemleme kavramları Arapçadaki anlam örgüsüyle doğrudan kesişir. Süryânîcede de benzer biçimde zihnin sarsılması, dehşet veya hayretle dengesini kaybetmesi durumları bu ses öbeğiyle akrabadır. Arapçada kök, bedevî çöl hayatının somut şartlarında hem patolojik bir susuzluk türüne (deveyi hedefsiz koşturan ölümcül hararet) hem de yönünü ve aklını kaybedip yüzüstü savrulma (hâmân) eylemine odaklanarak özelleşmiştir. Kökün temelinde bir şeyin dış sınırlayıcı olmaksızın kendi iç basıncıyla yönsüzce akması ve tüketemediği bir açlıkla sağa sola çarpması yatar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هيم ile [هوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%85.md) ve [وهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%85.md) kökleri arasındaki geçişkenlik | Başın uyuklama veya sersemlikle sallanması ([هوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%85.md)), zihnin kuruntularla yönünü kaybetmesi ([وهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%85.md)) ve iç hararetle çöle savrulma (هيم) iç içe geçmiş Arapça semantik eksenlerdir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbrânîce h-m-h / h-w-m ve Süryânîce h-w-m | İçsel uğultu, karmaşa, tatminsiz feryat ve şaşkınlık anlamları Sami kök gövdesinde ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında spekülasyondan uzak, kesin doğrulanmış bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيم | Anlamlı | Aşırı susuzluk ve yönsüz savrulma | İç hararetle su aramaya çıkıp hedefsizce dolaşmak, kontrolü yitirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [همي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%8A.md) | Anlamlı | Gözyaşı veya yağmurun durmaksızın akması | Suyun veya yaşın kesintisiz, engelsiz ve dökülürcesine akıp gitmesi | Kesintisiz ve hedefsiz akış yönüyle ortak çekirdeğe bağlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [يهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Kılavuzsuz çöl, delice cesaret, sağır edici afet | Sesi ve izi olmayan uçsuz bucaksız çöl (yeymâ), önüne geçilemeyen sel ve yangın (eyhemân) | Yön ve idrak kaybı ekseninde doğrudan eş anlamlıdır; Kur'an'da geçmez |
| يمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| [مهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%8A.md) | Anlamlı | Suyun çoğalması, sütün incelmesi | Bir şeyin sulanması, gevşemesi, aşırı akışkan hale gelmesi | Akışkanlık ve dirençsizlik boyutu taşır; Kur'an'da geçmez |
| [ميه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | Su çıkarmak, suya ulaşmak | Kuyudan su çekmek veya suyun kaynağına yönelmek | Su temasıyla fiziksel ortaklık taşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيم | Merkez | Doyumsuz hararet ve yönsüz savrulma | Hem içsel bir yangını/açlığı hem de bunun doğurduğu amaçsız, tutarsız savrulmayı birlikte içerir. | İç hararetin bilinci ve rotayı tamamen felç etmesi hali |
| [عطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D8%B4.md) | Komşu | Susuzluk | Yalnızca bedensel su ihtiyacını bildirir; هيم gibi delirtici, hastalıklı ve tatminsiz bir boyutu zorunlu kılmaz. | Olağan fiziksel su eksikliği |
| [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md) | Komşu | Çölde kaybolma ve şaşkınlık | Mekânsal veya zihinsel olarak yolunu kaybetmektir; هيم kökündeki gibi yakıcı bir iç güdü ve doyumsuzluk şart değildir. | Referans noktasını yitirerek bocalamak |
| [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Doğru yoldan sapma | Belirli bir hedeften veya haktan sapıp yanlış yola girmektir; هيم ise hiçbir yol gözetmeksizin her vadide şuursuzca dolaşmaktır. | Hedefin yanlış seçilmesi veya büsbütün kaybedilmesi |
| [روى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%8A.md) | Zıt | Suya doyma ve itminan bulma | Suya kanmak, hararetin dinmesi, sükûnet bulmak ve sağlam bir kaynağa tutunarak dengelenmektir. | İç yangının dinmesi ve tatmine kavuşma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيم | İç yangını ile yönsüz savrulma | Bir hedefe bağlanmaksızın aşırı tutku, hararet veya şaşkınlıkla vadilerde başıboş dolaşmak | Kesin |
| Latince | vagari, insanire, sitire | Başıboş dolaşmak, aklını yitirmek, susamak | vagari serbest ve yönsüz dolaşmayı, sitire şiddetli susuzluğu karşılar; tek bir sözcük iki anlamı aynı anda veremez. | Güçlü |
| İngilizce | to wander aimlessly, unquenchable thirst, infatuation | Amaçsızca savrulmak, dinmeyen susuzluk, körü körüne kapılma | to wander kökün hareketsel yüzünü, unquenchable thirst patolojik doyumsuzluğunu ifade eder; her iki anlam parçalı aktarılır. | Güçlü |
| Almanca | umherirren, unstillbarer Durst | Başıboş dolanıp durmak, dindirilemez susuzluk | umherirren zihinsel ve mekânsal rota kaybını çok iyi verir fakat kelimedeki yakıcı tutku boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | errer, soif insatiable, égarement | Yönsüzce gezinmek, doyumsuz susuzluk, kendinden geçme | errer kelimesi fiziki ve fikri savrulmayı yansıtır; hastalığa varan susuzluk boyutu ancak ek tamlamalarla kurulabilir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْهِيمِ | Ciğerleri yandığı için içtikçe daha çok susayan, suya doymayan hastalıklı develer | Cehennem ehlinin zakkum yedikten sonra kaynar sudan çılgınca ve tatminsizce içmelerinin tasviri (Vâkı‘a [56:55](https://lisan.digital/tr/ayet/56:55.md)). |
| يَهِيمُونَ | İlkesizce, tutarsızca ve hedefsizce her türlü fikir veya duygu vadisinde şuursuzca savrulmak | Sözleri eylemleriyle çelişen, bir ilkeden yoksun olarak her rüzgârda savrulan şairlerin zihinsel başıboşluğu (Şu‘arâ [26:225](https://lisan.digital/tr/ayet/26:225.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabının niteliği ve cehennem ehlinin psikolojisi | Cehennemdeki susuzluğun fiziksel bir su ihtiyacından öte, hiçbir zaman dinmeyecek ontolojik bir tatminsizlik ve doyumsuzluk azabı olması | Tükendikçe artan, tatmin bulmayan sürekli içsel azap |
| Fıkıh | Ayıplı mal (hayvan satımı) ve akıl sağlığı ehliyeti | Satılan devede heyam illetinin bulunmasının fesih sebebi sayılması; akıl zevali ve temyiz kaybı durumları | İradeyi ve fizyolojiyi felç eden gizli hastalık ve kontrolsüzlük hali |
| Tefsir | Şiir, edebiyat ve vahiy ayrımı | Şairlerin vahiy taşıyıcısı olamayacağı, zira vahyin dosdoğru ve sabit bir hakikate çağırmasına karşın şairlerin her vadide ölçüsüzce savruldukları tespiti | Hakikat ekseninden kopuk estetik ve duygusal tutarsızlık |
| Hadis | Zihinleri hayrete düşüren çetin meseleler | Sahabenin çözmekte zorlandığı, insanı şaşkına çeviren büyük ve karmaşık meseleler (muheyyimât) | İnsanı yönsüz ve çaresiz bırakan karmaşa |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve vahiy nizamı | İstikametsizlik ve manevi doyumsuzluk | Rotasız kalındığında nefsin her vadide farklı bir puta veya hevese savrulması | Vahiy bağı koptuğunda insanın iç hararetinin onu sahte tatmin arayışlarına sürüklemesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | İlkesiz ve hedefsiz spekülasyon | Kanıtsız, amaçsız ve yöntemsiz fikir üretiminin zihni kaosa boğması | Bilgi üretiminin belirli bir hakikat gayesi gütmeyip sadece zihni gevezelikle savrulması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve liderlik | Popülizm ve ilkesiz savrulmalar | Toplumu ortak bir gaye etrafında toplamak yerine anlık duygusal dalgalanmalarla yönetmek | Karar alıcıların uzun vadeli adalet yerine konjonktürel vadilerde başıboş savrulması | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ahlakı ve piyasa | Doyumsuz tüketim hırsı | Bireyin tükettikçe susaması, kaynakları sınırsız bir ihtirasla yutması fakat tatmin olamaması | Tıpkı kumun suyu yutması gibi sermayenin ve tüketicinin doyumsuz bir açgözlülükle savrulması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rastgele yürüyüş (random walk) ve açık termodinamik dengesizlik | Bir parçacığın hiçbir çekim merkezine veya yöne bağlı olmaksızın rastgele saçılması; soğurulan enerjinin dengeye kavuşmaksızın sistemi sürekli aşırı ısıtması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve bilişsel tutarsızlık | Bireyin ya da toplumun ortak ahlaki kuralları ve yön duygusunu yitirerek her türlü akıntıya kapılması, tatmin edilemeyen arzuların yarattığı yabancılaşma | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece edebiyattaki platonik ve romantik aşk çılgınlığına (leylâ ile mecnûn tipi aşırı tutkuya) veya cehennemdeki sıradan susuzluğa indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir gaye, ahlak ve ilke zeminine oturmayan her türlü düşünsel, eylemsel ve duygusal üretimin insanı helake götüren bir doyumsuzluk ve savrulma girdabı olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şu‘arâ Suresi 225. ayetteki eleştirinin yalnızca sanata veya edebiyata yönelik olduğu zannedilir; oysa eleştiri, hakikat bağı kopmuş, ilkesiz, her menfaate göre savrulan entelektüel ve retorik ahlaksızlığadır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın getirdiği hidayet ve nizamın (sırât-ı müstakîm) karşı kutbunda yer alan kuralsız, gayesiz, doyumsuz ve savruk insan tipolojisini en çarpıcı biyolojik ve davranışsal metaforla zihne nakşeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin kaynağını şairlerin ve kâhinlerin sözlerinden ayıran ayetlerde (Şu‘arâ 224-227) ve cehennem ehlinin manevi ve bedensel tükenişini anlatan ayetlerde (Vâkı‘a 51-56). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şiir ve sanatın bizzat kendisinin lanetlendiği fikrini düzeltir; yerilen şeyin sanat değil, ilkesizlik, yalancılık ve zihinsel savrukluk (her vadide hedefsizce gezinmek) olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin içtikçe susuzluğunu artıran ve onu çölde çılgınca koşturan illet; su yutan doyumsuz kuru kum.
- Soyut anlam: Bir hedeften ve ahlaki koordinattan yoksun kalarak zihnen, hissen ve fiilen her istikamete şuursuzca savrulma.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kendi iç hararetini dengeleyecek bir gayeden (itminan/hidayet) yoksun kalması sebebiyle sürekli entropi üretmesi ve kaosa sürüklenmesi.
- LaTeX modeli: $$\vec{v}(t) = \sum_{i=1}^{n} \vec{r}_i(t), \quad \lim_{t \to \infty} \left\langle \vec{v}(t) \right\rangle = \vec{0}, \quad \int_{0}^{\infty} J(\tau) d\tau = \infty$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{v}(t)$ ifadesi zaman içindeki hareket vektörünü, $\vec{r}_i(t)$ ise dış bir amaç ve koordinat tanımaksızın her an farklı bir yöne sapan rastgele iç itkileri temsil eder. $\left\langle \vec{v}(t) \right\rangle = \vec{0}$ eşitliği, bu savrulmaların sonsuz vadide gerçekleşmesine rağmen net bir istikamet ve hedef üretmediğini (hedefsiz dolaşma) gösterir. $J(\tau)$ terimi sisteme giren tüketim/su akışını gösterirken, bunun integralinin sonsuza ıraksaması ise ne kadar tüketilirse tüketilsin asla doyuma ve itminana ulaşamayan patolojik susuzluğu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Şuara 26:225](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/ayet/26:225.md) — يَهِيمُونَ

أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ

Meal (IK): Görmedin mi; onlar, her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar.

### [Vakıa 56:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/ayet/56:55.md) — الْهِيمِ

فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ

Meal (IK): Susamış develerin suya saldırışı gibi içeceksiniz.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

VHM Çok genişlediği için izlerin kaybolduğu yol. H (he) ile V (VAV) yer değiştirmiştir. . Vehim kuruntu anlamındadır. HYM (heym), görünen şeylere bakarak hayal oluşturmak demektir. Bataklık demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والميم ووايء معهما
ه و م، م ه و، م ه ي، و ه م، م و ه، ه م ي، ه ي م، ي ه م مستعملات هوم: هَوَّمَ القومُ وتَهَوَّموا، إذا هزّوا رَؤُوسَهم من النُّعاس، قال: عاري الأشاجعِ مَسْعَورٌ أخو قَنَصٍ
ما تَطْعَمُ العَيْنُ نَوْماً غيرَ تَهْوِيمِ
والهامَة: رأسُ كلّ شيءٍ من الرُّوحانيين، والجميعُ: الهامُ.
والهامَةُ من طَيْر اللّيل، ويُقالُ للفَرَس: هامَة.
مهو: مهي: المَهْوُ: السَّيْفُ الرَّقيق. وشرابٌ مَهْوٌ: كَثُر فيه المَاء. والمها، مقصور، إناث بَقَر الوَحْش. الواحدة: مهاةٌ. والمَها: البِلَّوْر، والقطعة منه: مَهاةٌ.
والمَهاءُ، ممدود، عَيْبٌ وأَوَدٌ في القِدْح، قال:
يُقيم مَهاءَهُنَّ بإِصْبَعَيْهِ
والمَهْوُ: شدَّةُ الجَرْي. وأَمْهَيْتُ الفرس إمهاءً: أجريته.
والمَهْيُ: إرخاء الحبل ونحوه. ويُروي:
لَكالطِّولِ المَمْهي وثِنْياهُ باليَدِ
وأَمْهَيْتُ له في هذا الأمرِ حَبْلاً طويلاً أي: أرخيت . وأَمْهَيْتُ السّكّين: سقيتها الماء.
وهم: الوَهْمُ: الجَمَُ الضَّخْم. قال ذو الرّمّة:
كأنها جَمَلٌ وَهْمٌ وما بَـقِـيَتْ		إلاّ النَّحيرة والألواحُ والعَصَبُ
والوَهْمُ: الطّريقُ الواضح الذي يَرِد المَوارِد، ويَصدر المصادر، قال لبيد:
ثُمَّ أصدرناهما فـي واردٍ		صادرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
والوَهْمُ من الإِبل: الذّلولُ المنقادُ لصاحبه مع قوّة.
والوَهْمُ: وهم القَلْب، والجميعُ: أوهامٌ..
وتوهّمتُ في كذا، وأَوْهَمْتَه، أي: أغفلته.
والتُّهمةُ اشتُقَّتْ من الوهم، وأصلُها: وُهْمة ، اتَّهَمْتُه: افتعلته، وأَتْهَمْتُهُ، على بناء أَفْعَلْتُ، أي: أدخلت عليه التُّهْمة: ويقال: وَهِمْتُ في كذا، أي: غَلِطْتُ . ووَهَمَ إلى الشَّيء يَهِيمُ، أي: ذَهَبَ وَهْمُه إليه.
وأَوْهَمْتُ في كتابي وكلامي إيهاماً، أي: أسقطتُ منه شَيْئاً.
ووَهِمَ يَوْهَمُ وَهَماً، أي: غَلِطَ.
موه: المُوهَةُ: لونُ الماءِ يقال: ما أَحْسَنَ مُوهَةَ وَجْهه.
وتصغير الماء: مُوَيْه. والجميعُ: المياه، والنِّسْبَةُ إلى الماء: ما هِيٌّ. وماهتِ السَّفينةُ تَمُوهُ وتَماهُ، إذا دَخَلَ فيها الماءُ. وأَماهتِ الأرضُ، أي: ظَهَر فيها النَّزُّ.
وأماهت السفينة بمعنى: ماهتْ.
همي: هَمَتِ النّاقةُ تَهْمِي إذا نَدَّتْ للرّعي وغيره. وفي الحديث: "إنّا نُصيب هَوامي الإِبِل" وهي المهملة التي لا حافظ لها. يقال: ناقةٌ هاميةٌ، وبعيرٌ هامٍ، وقد هَمَي يَهْمي هَمْياً. والخَيْلُ تهمي أفواهها دماً، أي: تسيل دماؤها.
هيم: الهَيْمانُ: العَطْشانُ. والهائم: المُتَحَيِّر؛ هامَ يَهِيمُ.
والهَيامُ من الرّمل: ما كان دُقاقاً يابساً. والهُيامُ: كالجُنونِ من العِشْق، وهو مَهْيُومٌ. قال:
ظلّ كأنّ الهُيامَ خالَطَهُ
والهَيْماء: مفازةٌ لا ماءَ فيها.
يهم: الأَيْهَمُ من الرِّجالِ: الأَصَمُّ. والأَيْهَمُ: الشُّجاعُ الّذي لا يَنْحاش لشيء.
واليَهْماء: مفازة لا ماء فيها ولا يُسْمَعُ فيها صوت.
والأَيْهَمانِ: السَّيْلُ والحريق، لأنه لا يُهْتَدَي فيهما كَيْفَ العمل، كما لا يُهْتَدَي في اليَهْماء.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الميم** ve onlarla birlikte **وايء**

**ه و م**، **م ه و**، **م ه ي**، **و ه م**، **م و ه**، **ه م ي**، **ه ي م**، **ي ه م** kullanımdadır.

**هوم**: Kavim **هَوَّمَ** etti ve **تَهَوَّموا**; yani uyuklamadan başlarını salladıkları zaman. Dedi ki:
عاري الأشاجعِ مَسْعَورٌ أخو قَنَصٍ
ما تَطْعَمُ العَيْنُ نَوْماً غيرَ تَهْوِيمِ

Ve **الهامَة**: ruhânîlerden her şeyin başı. Hepsi: **الهام**.

Ve **الهامَة** gece kuşlarındandır. Ve ata **هامَة** denilir.

**مهو**: **مهي**: **المَهْوُ**: ince kılıç. Ve **شرابٌ مَهْوٌ**: içinde su çoğaldı. Ve **المها** (kısaltılmış): yaban sığırlarının dişileri. Tekili: **مهاةٌ**. Ve **المَها**: billûr; ondan bir parça: **مَهاةٌ**.

Ve **المَهاءُ** (uzatılmış): okta bir ayıp ve eğrilik. Dedi ki:
يُقيم مَهاءَهُنَّ بإِصْبَعَيْهِ

Ve **المَهْوُ**: koşmanın şiddeti. Ve **أَمْهَيْتُ** atı **إمهاءً**: onu koşturdum.

Ve **المَهْيُ**: ipi ve benzerini salıvermek. Ve şöyle rivayet olunur:
لَكالطِّولِ المَمْهي وثِنْياهُ باليَدِ

Ve bu işte ona uzun bir ip **أَمْهَيْتُ**; yani: salıverdim. Ve bıçağı **أَمْهَيْتُ**: ona su içirdim.

**وهم**: **الوَهْمُ**: iri, büyük deve. Zü’r-Rumme dedi ki:
كأنها جَمَلٌ وَهْمٌ وما بَـقِـيَتْ		إلاّ النَّحيرة والألواحُ والعَصَبُ

Ve **الوَهْمُ**: su başlarına varan ve kaynaklardan dönen açık yol. Lebîd dedi ki:
ثُمَّ أصدرناهما فـي واردٍ		صادرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ

Ve develerden **الوَهْمُ**: kuvvetle birlikte sahibine boyun eğen uysal olan.

Ve **الوَهْمُ**: kalbin vehmi; hepsi: **أوهامٌ**..

Ve falanda **توهّمتُ**, ve onu **أَوْهَمْتَه**; yani: onu gaflete düşürdün.

Ve **التُّهمةُ** vehimden türetilmiştir; aslı: **وُهْمة**. Onu **اتَّهَمْتُه**: onu ifti‘âl babında yaptım. Ve onu **أَتْهَمْتُهُ**, **أَفْعَلْتُ** kalıbı üzere; yani: ona **التُّهْمة**yi soktum. Ve denilir: falanda **وَهِمْتُ**; yani: yanıldım. Ve şeye doğru **وَهَمَ**; **يَهِيمُ**; yani: vehmi ona gitti.

Ve kitabımda ve sözümde **أَوْهَمْتُ**; **إيهاماً**; yani: ondan bir şeyi düşürdüm.

Ve **وَهِمَ** **يَوْهَمُ** **وَهَماً**; yani: yanıldı.

**موه**: **المُوهَةُ**: suyun rengi; denilir: yüzünün **مُوهَةَ**si ne güzeldir.

Ve suyun küçültmesi: **مُوَيْه**. Hepsi: **المياه**. Ve suya nisbet: **ما هِيٌّ**. Ve gemi **ماهت** **تَمُوهُ** ve **تَماهُ**; içine su girdiği zaman. Ve yer **أَماهتِ**; yani: onda sızıntı ortaya çıktı.

Ve **أماهت** gemi, **ماهتْ** mânâsınadır.

**همي**: Dişi deve **هَمَتِ** **تَهْمِي**; otlamaya ve başkasına kaçıp gittiği zaman. Hadiste: "إنّا نُصيب **هَوامي الإِبِل**" yani, onu koruyanı olmayan başıboş bırakılmış olanlar. Denilir: **ناقةٌ هاميةٌ**, ve **بعيرٌ هامٍ**; ve gerçekten **هَمَي** **يَهْمي** **هَمْياً**. Ve atlar ağızlarından kan **تهمي** eder; yani: kanları akar.

**هيم**: **الهَيْمانُ**: susamış olan. Ve **الهائم**: şaşkın; **هامَ** **يَهِيمُ**.

Ve kumdan **الهَيامُ**: ince ve kuru olan şey. Ve **الهُيامُ**: aşktan bir delilik gibi; ve o **مَهْيُومٌ**dur. Dedi ki:
ظلّ كأنّ الهُيامَ خالَطَهُ

Ve **الهَيْماء**: içinde su olmayan çöl.

**يهم**: Erkeklerden **الأَيْهَمُ**: sağır. Ve **الأَيْهَمُ**: hiçbir şeyden ürkmeyen yiğit.

Ve **اليَهْماء**: içinde su olmayan ve içinde ses işitilmeyen çöl.

Ve **الأَيْهَمانِ**: sel ve yangın; çünkü **اليَهْماء**da hidayet bulunmadığı gibi, onlarda da işin nasıl yapılacağına hidayet bulunmaz.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهامَةُ: الرأس، والجمع هامٌ. وهامَةُ القوم: رئيسُهم. والهامَةُ من طير الليل، وهو الصَدى، والجمع هامٌ. قال ذو الرمة:
قد أعْسِفُ النازِحَ المجهولَ مَعْسِفُهُفي ظِلِّ أخْضَرَ يدعو هَمَهُ البومُ
وكانت العرب تزعم أن روحُ القتيل الذي لا يدرك بثأره تصير هامةً فتزقُو عند قبره، تقول: اسقوني اسقوني، فإذا أُدرِكَ بثأره طارت. وهذا المعنى أراد الشاعر بقوله:
ومنا الذي أبكى صُدَيَّ بن مالِكٍونفرَ طيراً عن جُعادَةَ وقّعـا
يقول: قتل قاتلَه فنفرت الطيرُ عن قبره. وهامَ على وجهه يَهيمُ هَيْماً وهَيماناً: ذهب من العشق أو غيره. وقلبٌ مستهامٌ، أي هائِمٌ. والهُيامُ بالضم: أشدُّ العطش. والهُيامُ كالجُنون من العشق. والهيامُ: داءٌ يأخذ الإبل فتهيمُ في الأرض لا ترعى. يقال: ناقةٌ هَيْماءُ. والهَيْماءُ أيضاً: المفازة لا ماء بها. والهَيامُ بالفتح: الرملُ لا يتماسك أن يسيل من اليد لِلِينِهِ. ومنه قول لبيد:
يجتاب أصلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاًبعُجوبِ أنقاءٍ يميل هَيامُها
والجمع هُيُمٌ. والهِيامُ بالكسر: الإبل العِطاش، الواحد هَيْمانُ. وناقةٌ هَيْمى. قال الأصمعي: الهَيْمانُ: العطشان. ومن الداء مَهْيومٌ. وقومٌ هيمٌ، أي عطاشٌ. وقد هاموا هِياماً. وقوله تعالى: "فَشارِبونَ شُرْبَ الهيمِ"، هي الإبل العطاشُ، ويقال الرملُ. قال الشيباني: التَهَيُّمُ: مشيةٌ حسنةٌ.

##### Türkçe

**الهامَةُ**: baş; çoğulu **هامٌ**. Ve **هامَةُ القوم**: onların reisi. Ve **الهامَةُ** gece kuşlarından (olan), o da **الصَدى**’dır; çoğulu **هامٌ**. ذو الرمة dedi ki:
قد أعْسِفُ النازِحَ المجهولَ مَعْسِفُهُفي ظِلِّ أخْضَرَ يدعو هَمَهُ البومُ

Araplar, öcüne erişilmeyen öldürülmüş kimsenin ruhunun bir **هامةً**’ye dönüşeceğini, kabri yanında ötüp: “Beni sulayın, beni sulayın” diyeceğini; öcüne erişilince de uçacağını iddia ederlerdi. Şairin şu sözüyle murat ettiği mâna budur:
ومنا الذي أبكى صُدَيَّ بن مالِكٍونفرَ طيراً عن جُعادَةَ وقّعـا

Der ki: onun katilini öldürdü de kuşlar onun kabrinden ürküp kaçtı. Ve **هامَ على وجهه يَهيمُ هَيْماً وهَيماناً**: aşktan veya başkasından dolayı gitti (şaşkın dolaştı). Ve **قلبٌ مستهامٌ**: yani **هائِمٌ**. Ve **الهُيامُ** (ötre ile): en şiddetli susuzluk. Ve **الهُيامُ** aşktan, delilik gibidir. Ve **الهيامُ**: develeri tutan bir hastalıktır; (develer) yeryüzünde şaşkın dolaşır, otlamaz. Denir ki: **ناقةٌ هَيْماءُ**. Ve **الهَيْماءُ** ayrıca: suyu olmayan çöl. Ve **الهَيامُ** (fetha ile): yumuşaklığından dolayı elden akıp gidecek kadar tutunmayan kumdur. Ondan, لبيد’in sözü:
يجتاب أصلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاًبعُجوبِ أنقاءٍ يميل هَيامُها

Çoğulu **هُيُمٌ**. Ve **الهِيامُ** (kesra ile): susuz develer; teki **هَيْمانُ**. Ve **ناقةٌ هَيْمى**. الأصمعي dedi ki: **الهَيْمانُ**: susuz olan. Ve hastalıktan (olan) **مَهْيومٌ**. Ve **قومٌ هيمٌ**: yani susuzlar. Ve **هاموا هِياماً**: susuz kaldılar. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فَشارِبونَ شُرْبَ الهيمِ**”; o, susuz develerdir; kuma da denir. الشيباني dedi ki: **التَهَيُّمُ**: güzel bir yürüyüştür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والميم
وهم ، هام ، همي ، ماه ، مهي ، أمه ، مها ، يهم ، هيم ، ومه .
وهم : قال الليث : الوَهْم : الْجَمَل الضخم ، وأنشد بيت لبيد :
ثم أصدَرْناهما في وَارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ صُواه قد مَثَلْ
قلتُ : أراد بالوَهْم طريقاً واسعاً واضحاً .
وقال ذو الرمّة :
كأنها جَمَلٌ وَهْمٌ وما بَقِيَتْ
إلاّ النَّحِيزَةُ والألواحُ والعَصَبُ
أراد بالوَهْم جَملاً ضَخْماً . ويقال : توهّمتُ الشيءَ وتفرَّستُه وتوسّمتُه وتبيَّنْتُه ، بمعنًى واحد .
وقال زهير في التوهّم :
فلأياً عرفتُ الدَار بعد تَوَهُّمِ
وقال الليث : الوَهْم من الإبل : الذَّلُول المُنقادُ لِصاحبه مع قُوّة . والوَهْم : الطريقُ الواضح الذي يَرِد المَوارِد . وللقَلْب وَهْم ، وجمعُه أَوْهام ، والله لا تُدرِكه أوهام العباد . ويقال : توهّمتُ في كذا وكذا ، وأَوهَمْتُ الشيء إذا أغفَلْتَه ، والتُهْمة أصلُها وُهْمة من الوَهْم ، يقال : اتَّهَمتُه ، افتعالٌ منه ، ويقال : أَتْهمتُ فلاناً على بناءِ أفعَلْتُ ، أي أدخَلْتُ عليه التُّهمة ويقال : وهِمتُ في كذا وكذا ، أي غَلِطت . ووَهَم إلى الشيء يَهِم ، إذا ذَهب وَهْمُه إليه ، وأوهَم الرجلُ في كتابه وكلامه ، إذا أَسقَط .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أوهمتُ : أَسْقطْتُ من الحساب شيئاً . قال : وَوَهِمْتُ في الصلاة : سَهَوْتُ ، فأنا أَوْهَم . قال : ووهِمْتُ إلى الشيءِ أَهِمُ ذهب وَهْمِي إليه .
وقال شمر : قال الفرّاء : أوْهَمْتُ شيئاً ووَهَمْتُه فإذا ذهب وهمُكَ إلى الشيء قلتَ : وهِمْتُ إلى كذا وكذا أَهِمُ وَهْماً . قال عَدِيُّ بن زَيد :
فإن أخْطَأْتُ أو أوهمتُ أَمراً
فَقَدْ يَهِمُ المصافِي بالْحَبيبِ
وقال الزِّبرقان بن بدر :
فبِتِلْك أَقضِي الهَمَّ إذ وَهِمَتْ به
نفسي ولَسْتُ بِنَأْنإٍ عُوَّارِ
قال شمِر : وقيل : أَوهمَ ووَهِم ووَهَم بمعنًى . قال : ولا أرى الصحيحَ إلا هذا .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب : أوهَمْتُ الشيءَ ، إذا تركتَه كلَّه أُوهِمُ ، ووَهِمْتُ في الحساب أَوْهَم ، إذا غَلِطْتَ ، ووَهَمتُ إلى الشيء إذا ذَهب قلبُك إليه وأنت تريد غيرَه أَهِم وَهْماً .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه صلّى فأَوْهَم في صَلاته ، فقيل له : كأنّك أَوهَمتَ في صَلاتِك . فقال : ( وكيف لا أُوهِمُ ورَفْغُ أحدِكم بين ظُفْره وأَنملَتِه ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : أوهَم ، إذا أَسقَط ، ووَهِم ، إذا غلِط .
همى : في الحديث أن رجُلاً سأل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : إنّا نُصِيبُ هَوامِيَ الإبل ، فقال : ضالّة المؤمن حَرْقُ النار .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الهَوامِي هي المُهمَلة التي لا راعيَ لها ولا حافظ . يقال منه : ناقةٌ هاميةٌ ، وبعيرٌ هامٍ ، وقد هَمَى يَهْمي هَمْياً ، إذا ذهب على وجهه في الأرض لِرَعْي أو غيره ، وكذلك كُلُّ ذاهبٍ وسائلٍ من ماءٍ أو مَطر ، وأنشد لطَرَفة :
فسَقى دِيارَك غير مُفْسِدها
صَوْبُ الرّبيع ودِيمَةٌ تهمِي
يعني تَسِيل وتذهب .
وقال الكسائيّ : هَمَتْ عينُه تهمِي ، إذا سالَتْ ودَمَعت . قال أبو عبيد : وليس هذا من الهائم في شيء .
سَلمة عن الفراء : الأهماء : المياه السائلة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَمَى وعَمَى وصَهَى وضَهَى ، كلُّ ذلك إذا سال .
وقال الليث : هَما : اسمُ صَنَم .
وقال غيره : يقال : هَمَا والله ، بمعنى أَمَا والله .
هيم : حدثنا محمد بن إسحاق قال : حدثنا المخزوميُّ عن سُفيان ، عن عمرو بن دينار ، عن ابن عباس في قول الله جلّ وعزّ : ( الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ ) ( الواقِعَة : 55 ) . قال : هَيامُ الأرض . وقيل : هَيامُ الرَّمل .
الحَرانيّ عن ابن السكيت : الهَيْم : مصدرُ هَام يَهيم هَيْماً وهيمَاناً ، إذا أَحبَّ المرأةَ .
قال : والهِيم : الإبل العِطاش .
وقال ابن الأعرابيّ : الهُيّام : العُشَّاق .
والهُيَّام : المُوَسْوِسُون .
وقال أبو عبيد : رجلٌ هائم وهَيُومٌ . والهُيُوم أن يذهَب على وَجْهه ، وقد هامَ يهيمُ هُياماً .
وقال الليث بن المظفَّر : الهيْمان : العَطْشان . الهَائمُ : المتحيِّر ، والهُيام كالجنون من العِشْق ، والهيْماء : مَفازةٌ لا ماءَ بها .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ ) ( الواقِعَة : 55 ) : الهيم الإبل التي يصيبُها داءٌ فلا تروَى من الماء ، واحدها : أهيَم ، والأنثى هَيْماء .
قال : ومن العرب من يقول : هائم ، والأنثى هائمة ، ثم يجمعونه على هِيم ، كما قالوا : عائِطٌ وعِيط ، وحائلٌ وحُول ، وهي في معنى حائل حُول ، إلا أنّ الضمة تُركَتْ في هِيمٍ ؛ لئلاّ تصير الياء واواً .
ويقال : إن الهِيم : الرملُ ، يقول : يشرَب أهلُ النار كما تشرَب السِّهلةُ والسِّهلة : الأرض التي يَكثر فيها الرمل .
وقال الليث : الهَيَامُ من الرَّمْل : ما كان تُراباً دُقاقاً يابساً .
أبو عبيد عن أبي الجرّاح : الهُيام : داءٌ يُصيب الإبلَ من ماءٍ تَشرَبه مُسْتَنْقعاً .
يقال : بعيرٌ هَيْمان ، وناقة هيْمَى ، وجمعُه هِيام .
وقال الأصمعيّ : الهَيْمان هو العَطْشان . قال : وهو من الدّاء مَهْيُوم .
قال الليث : ويقال : هوَّم القومُ وتهوَّموا ، إذا هزُّوا رؤوسهم من النُّعاس .
أبو عبيد عن أصحابه : إذا كان النومُ قليلاً فهوَ التهويم .
أبو عبيد عن الكسائيّ : تهمَّأ الثوبُ وتهنّأَ ، إذا تَفَسأ ، مهموزاتٌ .
أبو عبيدة : عَمَا والله لأفعلنّ ذاك ، وهمَا والله ، وأمَا والله ، بمعنى واحد .
وقال الليث : الهامةُ : رأس كلِّ شيء من الرُّوحانيِّين ، والجميع الهامُ . قلت : أراد الليث بالرُّوحانيين ذوي الأجسام القائمة بما جَعَل الله فيها من الأرواح .
وقال ابن شميل : الرُّوحانيون هم الملائكة والجنّ التي ليس لها أجسام تُرى . وهذا القول هو الصحيح عندنا .
وقال الليث : الهامة من طَيْر الليل .
قال : ويقال للفَرس : هامَة .
قلت : ورَوى أبو عُمرَ عن ثعلب ، عن عمرو عن أبيه قال : الهامة ، مخفَّفة الميم : الفَرس ، والهامة : وسَط الرأس .
وقال أبو زيد : الهامة : أعلى الرأس . وفيه الناصية ، والقَصَّة ، وهما ما أقبل على الجبهة من شَعر الرأس ، وفيه المَفْرق ، وهو مجرى فرق الرأسِ بين الجَبِينَيْن إلى الدائرة .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لا عَدْوى ولا هامة ولا صَفَر ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : أمّا الهامة فإن العرب كانت تقول : إن عِظامَ الموتى تصيرُ هامةً فتَطير ، قال : وقال أبو عمرو مِثْلَه .
قال : وكانوا يسمُّون ذلك الطائر الذي يخرج من هامة الميت إذا بَلِيَ الصَّدَى ، وأنشد أبو عبيدة :
سُلِّط الموتُ والمنون عليهم
فلهم في صَدَى المقابر هامُ
وقال لبيد يَرثِي أخاه :
فليس الناسُ بعدَك في نَقِيرٍ
ولا هُمْ غَيرُ أصداءٍ وَهامِ
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ : معنى قوله : ( لا هامَةَ ولا صَفَر ) . قال : كانوا يتشاءمون بهما ، أي لا تتَشاءَمُوا
ويقال : أصبح فلانٌ هامةً ، إذا مات . وأَزْقَيْتُ هامةَ فلان ، أي قتَلته . وقال :
فإِن تك هامةً بِهَرَاةَ تَزْقُو
فقد أزْقَيتُ بالمَرْوَيْنِ هاما
وكانوا يقولون : إنّ القَتِيل تخرُج هامَةٌ من هامَتِه ، فلا تزالُ تقول : اسقُوني اسقوني حتى يُقتلَ قاتِلُه ، ومنه قوله :
إنَّكَ إنْ لا تَدَعْ شتْمِي ومَنْقَصَتِي
أَضْرِبك حتى يقولُ الهامُ : أَسْقُونِي
يريد أقتلك .
وفي حديث ابن عمرَ أنّ رجلاً باعَ منه إبلاً هِيماً .
قال شمِر : قال بعضهم : الهِيم هي الظِّماء ، وقيل : هي المِراض التي تَمصّ الماء مَعنا ولا تَروَى .
وقال الأصمعيّ : الهُيامُ : داءٌ شَبيه بالحمَّى تَسْخُن عليه جلودُها ، وقيل : إنها لا تَروَى إذا كانت كذلك .
وقال ابن شميل : الهُيام : نحوُ الدُّوَار جُنونٌ يأخذُ البعيرَ حتى يَهلِك ، يقال : بعيرٌ مَهْيُومٌ .
مهي : قال الليث : المَهْي : إرْخاء الحَبْل ونحوه ، وقال طَرفة :
لَكا الطِّوَلِ المُمْهَى وثِنْيَاه باليَدِ
قال : وأمْهَيت له في هذا الأمر حَبْلاً طويلاً . قال : وأمْهَيْتُ فَرسي إمهاءً ، إذا أجْرَيته .
أبو نصر ، عن الأصمعيّ : أَمْهَى قِدْرَه ، إذا أكثر ماءَها .
وأمْهَى النَّصْلَ على السِّنان ، إذا أحدَّه ورقَّقه ، وأنشد قولَ امرىء القيس :
راشَهَ مِن ريشِ ناهِضَةٍ
ثمَّ أمْهَاهُ عَلَى حَجَرِهْ
قال : وأمْهَى فرسَه ، إذا أجراه .
وقال أبو زيد : أمْهيتُ الفرَس : أرْخَيت له من عِنانه ، ومثلُه : أمَلْتُ به يَدي إمالةً ، إذا أرخَى له من عِنانه .
وأمْهَيت الشّرابَ : إذا أكثرتَ ماءَه .
أبو عبيد عن أبي زيد : أمْهَيتُ الحديدةَ : سَقَيْتُها ماءً .
وأمْهَيتُ الفرَسَ : أجْرَيتُه .
الكسائي : أمهَيتُ الفرس : طوَّلْتُ رَسَنَه .
الأُمويّ : أمْهَيْتُ : إذا عَدَوْتُ
الكسائي : حفَرْنا حتى أمْهَينا ، أي بلغْنا الماء .
وفي ( النوادر ) : المَهْوُ : البَرْد ، والمَهو ، حَصًى أبيَض ، يقالُ له : بُصَاقُ القمر ، والمَهْو : اللُّؤلؤ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَهْيُ : تَرقيقُ الشَّفْرة ، وقد مَهاها يَمهِيها .
سَلَمَة عن الفراء : الأَمهاء : السُّيوف الحادّة .
وقال غيرُه : سيفٌ مَهْوٌ رقِيق . وأنشَد :
أبيضُ مَهْوٌ في مَتْنِه رُبَدُ
الأصمعيّ : المَها : بَقَرُ الوَحْش ، الواحدة مَهَاة : والمَهاةُ : الحِجارةُ البِيض التي تَبرُق ، وهي البِلَّوْر .
والمَهْوُ : السَّيفُ الرَّقيق .
وسَلَح سَلْحَاً مَهْواً ، أي رَقيقاٌ .
والمَهو : شدّة الجري .
وقال الليث : المَهاءُ ممدودٌ : عيب وأَوَدٌ يكونُ في القِدْح ، وأنشد :
يُقيمُ مَهاءُهُنَّ بإصبَعَيْه
وقال أبو عبيد : حفَرتُ البئرَ حتى أمهَت ، وأموَهْتُ ، وإن شئت حتى أَمهَيتُ ، وهي أبعَدُ اللُّغات . كلُّها انتهيتَ إلى الماء . وقال ابن هَرْمة :
فإنّك كالقَرِيحةِ عامَ تُمْهَى
شَرُوبَ الماء ثم تعود ماجا
وقال ابن بزرج في حَفر البئر : أَمهَى وأمَاهَ ، قال : ومَهَتِ العينُ تمهو ، وأنشد :
تقولُ أُمامةُ عند الفراق والعينُ تمهُو على المِحْجَر
قال : وأمهيتُها أنا أي أسَلْت ماءَها .
أبو زيد : المهَا : ماءُ الفحْل ، وهو المُهْيَةُ ، وقد أمهَى ، إذا أنزَل الماء عند الضِّراب .
ومَهْوُ الذَّهب : ماؤه . وقال عمر بن عبد العزيز : رأى رجلٌ فيما يَرَى النائم جسَد رجلٍ مُمْهًى ، قال : هو الذي يُرَى داخِلُه من خارِجه .
وقال ابن الأعرابيّ : أمهَى ، إذا بلَغ من حاجته ما أرادَ ، وأصلُه أن يَبْلُغ الماءَ إذا حَفَر بئراً .
موه : يقال : عليه ) مُوهَةٌ من حُسْنٍ ، ومُوَاهةٌ ومُوَّهة : إذا مَسَحه ، وتموَّه المالُ للسِّمَن ، إذا جَرى في لحُومه الرَّبيعُ . وتَموَّه العِنبُ ، إذا جَرى فيه اليَنْعُ وحَسُنَ لونُه .
وقال الليث : المُوهَة : لونُ الماء ، يقال : ما أحسنَ مُوهَةَ وَجْهِه .
وتصغيرُ الماء : مُوَيْهٌ . والجميعُ المياه ، ويقال : ماهتِ السفينةُ تمُوه وتمَاه ، إذا دَخَل فيها الماءُ ، وأماهت الأرضُ ، إذا ظهر فيها النَّزّ . ويقال : أماهت السَّفِينة ، بمعنَى ماهت .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : المَيْه : طِلاء السيفِ وغيرِه بماء الذهب . وأنشد في نعت فرس :
كأنما مِيهَ به ماءُ الذَّهبْ
وامْهتِ السِّكين .
والنِّسبةُ إلى الماء : ماهِيّ .
ابنُ بُزرُج ، مَوَّهت السماءُ ، أسالَتْ ماءً كثيراً ، وماهتِ البئرُ وأمَاهتْ في كثرة مائها وهي تَمَاه وتَمُوه .
ويقولون في حَفْر البِئر : أمهَى وأمَاه .
وقال الأصمعيّ : ماهَت البئرُ تمُوه وتَماهُ مَوْهاً إذا كَثُر ماؤُها .
وقال غيرُه : مَوَّه فلانٌ حَوْضَه تمويهاً ، إذا جعل فيه الماءَ . ومَوَّه السحابُ الوَقائِعَ وأنشد :
تَمِيميّة نجدية دارُ أهلِها
إذا مَوَّه الصَّمّان من سَبَل القَطْرِ
وقيل : مَوَّه الصَّمّانُ : صار مُمَوَّهاً بالبَقْل .
اللحيانيّ : أَمِهْنِي ، أي اسقِني ، وبئر مَيْهةٌ : كثيرة الماء .
وتقول : تَموَّه ثمرُ النَّخْل والعِنَب ، إذا امتَلأَ ماء فتهيّأ للنُّضْج .
وقال أبو سعيد : شجر مَوْهِيٌّ ، إذا كان مَسْقَوِيّاً ، وشَجر جَزَوِيّ يَشربُ بعروقِه ولا يُسقَى .
وكلامٌ عليه مُوهَةٌ ، أي حُسْن وحَلاوة .
وفلان مُوهَةُ أهل بَيْتِه .
وحكى الكسائيّ : باتت الشاةُ ليلتَها ماءٍ ماءٍ وماهٍ وماهٍ ، وهو حكاية صوتِها .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : الماهُ : قَصَبُ البَلَد ، قال : ومنه قولُ الناس ضُرِب هذا الدينارُ بماهِ البَصْرة ، وبماهِ فارس .
قلت : كأنه مُعَرَّبٌ .
والماهان : الدِّينَور ونهاوَنْد ، أحدُهما : ماهُ الكوفة ، والآخر ماهُ البَصْرة .
وجمعُ الماءِ مِياهٌ وأمْواه .
وأصل الماء ماه ، والواحدة ماهَةٌ وماءَةٌ .
أبو عُبَيد ، عن الكسائي : مَوَّهْتُ الشيءَ إذا طَليتَه بفضّة أو ذَهب ، وما تحتَ ذلك حديد أو نُحاس .
قلتُ : ومنه قيل للمُخادِع : مُموَّه وقد مَوَّه عليّ الباطل إذا لَبَّسَه ، وأراهُ في صورة الحق .
أمه : ابن السكيت : الأَمِيهةُ : بَثْرٌ يخرُج بالغَنم كالجُدَرِيّ ، وقد أُمِهَت فهي مأمُوهةُ ، وقال الشاعر :
طَبِيخُ نُحازٍ أو طَبيخُ أَمِيهةٍ
صغيرُ العِظام سيءُ القَسْم أَمْلَطُ
يقول : كان في بطن أمّه وبها نُحاز وأَمِيهة ، فجاءت به ضاوِياً . قال : وقولهُم آهَةٌ وأَمِيهةٌ ، الآهة من التأوّه ، والأميَهة الجُدَرِيّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأَمْهُ : النسْيان والأَمْهُ : الإقرار ، الأمْه : الجُدَرِيّ .
وقال الزجاج : قرأ ابن عباس : وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ) ( يوسف : 45 ) قال : والأمَهُ : النِّسيان ، يقال : أَمِه يَأْمَه أَمَهاً ، هذا الصحيح بفَتْح الميم .
قال : ورُوِي عن أبي عُبيدة : ( بعد أمه بسكون الميم ، وليس ذلك بصحيح ، وكان أبو الهيثم فيما أخبرني عنه المنذريّ يقرأه بعد أمه ، ويقول : أمَهٌ خطأ .
أبو عبيد عن أبي عُبيدة ، يقال : أَمِهْتُ الشيءَ فأنا آمَهُه أَمْهاً ، إذا نسيته ، قال : وادكر بعد أمه .
ورُوِي عن الزّهريّ أنه قال : من امتُحِن في حَدَ فأَمِهَ ثم تبرَّأ فليست عليه عُقوبة .
قال أبو عبيد : هو الإقرار ، ومعناه أن يُعاقَب ليُقِرَّ ، فإقراره باطل .
وقال أبو عبيد : لم أسمع الأَمَه : الإقرار إلا في هذا الحديث ، والأَمَهُ في غير هذا : النسيانُ .
وقال شمر : قال غَيْرُه : يقال : أَمَهْتُ إليه في أمْرٍ فأَمَهَ إليَّ ، أي عَهِدْتُ إليه فعَهِدَ إليّ .
وقال الفراء : الأَمَهُ : النسيان ، قال : وأُمِهَ الرجلُ فهو مَأْموه ، وهو الذي ليس عقلُه معه .
وأما الأُمُّ فقد قال بعضهم : الأصل أُمّة ، وربما قالوا أُمَّهة ، وتجمع أُمَّهات ، وأنشد بعضهم :
أُمَّهَتِي خِنْدِفُ والياسُ أَبِي
وقال غيره : تُجمع الأَمُّ من غير الآدميات أُمَّات بغير هاء ، وأما بنات آدم فهنّ أمَّهاتٌ ، ومنه قولُ الشاعر :
لقد آليتُ أَغْدِرُ في جَداعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
والقرآن نَزَل بالأَمهات ، كأنَّ الواحدة أمَّهة .
وقيل : الهاء زائدة في الأُمَّة .
ومن قال هذا قال : الأم في كلام العرب أصلُ كل شيء ، واشتقاقه من الأَمِّ وزِيدت الهاء في الأمّهات ، لتكون فرقاً بين بَنات آدمَ وسائرِ إناث الحيوان ، وهذا أصح القولين عندنا .
يهم : قال الليث : الأَيْهَم من الرِّجال : الأَصَمّ والأيْهَم : الشُّجَاع الذي لا ينحاش لشيء . واليَهْماء : مفَازةٌ لا ماءَ فيها ولا يُسْمَع فيها صوت . والأَيْهمَان : السَّيل والحَرِيق ، لأنه لا يُهْتدَى فيهما كيف العمل ، كما لا يُهْتَدى في اليَهْماء .
وقال ابن السكيت : قال عمارة : اليَهْماء : الفَلاة التي لا ماءَ فيها ، ويقال لها : هَيْمَاء . قال : وليلٌ أَيْهَم : لا نجوم فيه . والأيْهم : المُصابُ في عَقْلِه .
ورُوِي عن النبي أنه كان يتعوَّذ من الأَيْهَمَين ، وهما السَّيْل والحريق . ويقال في الأَيْهَمين : إنهما الفَحْل المغتلِم ، والسّيْل .
شمر عن ابن الأعرابيّ : اليَهْماء : فلاةٌ مستويةٌ مَلسَاءُ ليس فيها نَبْت .
قال : والأيهَم : البَلد الذي لا عَلَم به .
وقال المؤرِّج : اليَهْماء : العَمْياءُ ، وسُمّيتْ يَهْماءَ لِعَمَى مَنْ يَسلُكها فيها عن الاهتداء ، كما قيل للسَّيل والبعير الهائج : الأيهمانِ ، لأنهما يَتجَرْثمان كل شيء كتَجرَثُم الأعمى .
ويقال لهما : الأعمَيان .
وقال ابن شميل : اليَهْماء : التي لا مَرْتع بها ، أرضٌ يهماء ، وسَنَةٌ يَهْماء : ذاتُ جُدُوبة .
قال : والأيهَم من الناس : الذي لا يسْمَع بَيِّنُ اليَهَم ، وأنشد :
فإنِّي أُنادِي أو أُكلِّم أَيْهَمَا
قال : وسِنُونَ يُهْمٌ : لا ماء فيها ولا كَلأ ، ولا شَجَر .
وقال أبو زيد : سَنةٌ يهماء : شَديدة عَسِرة لا فرَج فيها .
وقال ابنُ الأعرابيّ : الأيهم : الرجل الذي لا عَقْل له ، ولا فَهم .
وقال العجَّاج :
إلاّ تَضاليل الفؤاد الأيهَم
وقال الأصمعي : اليَهْماء : الفَلاة التي لا يُهتدَى فيها لطريق ، والأيهَم : الأعمى والأيهم : الذي لا عَقل معه .
وقال رؤبة :
كأنما تغريدُه بعد العَتَمْ
مُرْتَجِسٌ جَلْجَلَ أو حادٍ نَهَمْ
أو راجزٌ فيه لَجاجٌ ويَهمْ
أي لا يَعقِل .
قال أبو زيد : يقال : أنت أشدّ وأشجَع من الأَيْهَمين ، وهما الجمل والسَّيْل ، ولا يقال لأحدهما : أَيهَم .
ويقال : رجل أَيهم ، إذا كان لا يحفَظ ولا يَعقِل .
هيم : ويقال : استُهِيم فؤادُه فهو مُستهامُ الفؤاد .
وقال ابن الأعرابيّ : الهَيْم : هَيَمان العاشق .
قال : والشاعر إذا خلاَ في الصَّحراء هام .
وقيل في قول الله جلّ وعزّ : يصف الشعراء : ( الْغَاوُونَ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ ) ( الشُّعَرَاء : 225 ) .
قال بعضهم : هو وادي الصَّحْراء يخلو فيه العاشق والشاعر ، ويقال هو وادِي الكلام ، والله أعلم .
مها : ويقال للثَّغْر النَّقِيّ : مَهَا ، ومنه قول الأعشى :
ومَهاً ترِفُّ غُروبُه
يَشفِي المتيّم ذا الحرارهْ
ومه : ثعلب عن ابن الأعرابي : الوَمْهَةُ الإذْوَابة من كلّ شيء .
مهو ، وقال أبو عبيد : من أمثالهم في باب أفعَل : إنه لأخيَبُ من شَيخ مَهْوٍ صَفْقَةً .
قال : وهُمْ : حَيٌّ من عبد القيس كانت لهم في المَثَل قصة يسمُج ذِكرُها .
باب لفيف حرف الهَاء
( هاء ، أوه ، هيه ، إيه ، هيّ ، هيا ، هيه ، هيأ ، هوأ ، وهو ، يهيه ، ياه ، وهي ، أيه ، هوى ) .
هاء : قال ابن المظفَّر : قال الخليل : الهاء حرف هَشٌّ ليّن قد يجيء خَلفاً من الألف التي تُبنَى للقَطع ، وها بمعنى خُذْ فيه لغات للعرب معروفة ويقال : ها يا رجل ، وللرّجلين هاؤُ ما ، وللرجال هاؤم .
قال الله جلّ وعزّ في هذه اللغة وهي أشرفُ اللغات ، لأنَّ القرآن نزل بها : ( خَافِيَةٌ فَأَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ ) ( الحاقة : 19 ) جاء في التفسير : أن الرجل من المؤمنين يُعطَى كتابَه بيمينه ، فإذا قرأه رأَى فيه تبشيرَه بالجنة ، فيعطيه أصحابه فيقول : هاؤُم كتابي ، أي خذوه واقرءوا ما فيه لتعلموا فَوْزي بالجنة ، يدلك على ذلك قوله : ( كِتَابيَهْ إِنِّى ظَنَنتُ أَنِّى مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ ) ( الحاقة : 20 ) أي علمت ) حِسَابِيَهْ فَهُوَ فِى عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ ) ( الحَاقَّة : 21 ) .
قال ابن السكيت : ويقال للمرأة هاءِ يا امرأةُ ، مكسورةً بلا ياء ، وهايا يا امرأتان ، وهاؤُنَّ يا نسوةٌ ، ولغة ثانية ها يا رجل ، وهاءَ بمنزلة هاعَا ، وللجميع هاءُوا ، وللمرأة هائي ، وللثنّيتين هاءا ، وللجميع هَأْنَ بوزن هَعْنَ ولغة ثالثة هاءِ يا رجلُ بهمزة مكسورةٍ ، وللاثنين هائياً ، وللجميع هاءوا ، وللمرأة هائي ، وللثِّنتَين هائيَا ، وللجماعة هائِين .
قال : وإذا قال لكَ : ها ، قلتَ : ما أَهاءُ يا هذا ، وما ، أي ما أُعطَى ، ونحو ذلك رُوي عن الكسائيّ ، وزاد فقال : يقال : هاتِ وهاءِ ، أي اعْطِ وخُذْ .
وقال الكميت :
وفي أيامِ هاتِ بهاء نُلْفَى
إذا زَرِم النَّدَى متحلَّبينا
قال : ومن العرب من يقول : هاكَ هذا يا رجل ، وهاكما هذا يا رجلان ، وهاكم هذا يا رجالُ ، وهاكِ هذا يا امرأةُ ، وهاكمَا يامرأتان وهاكُنّ يا نِسوَة .
وقال أبو زيد : قالوا هاءَ يا رجلُ بالفتح ، وهاءِ يَا رجلُ بالكسر ، وهايَا للاثنين في اللغتين جميعاً بالفتح ، ولم يَكسِروا في الاثنين ، وهاءُوا في الجمع ، وأنشد :
قوموا فهَاءُوا الحقَّ ننزلْ عندَه
إذْ لم يكن لكمُ علينَا مَفخرُ
قلت : فهذه جميعُ ما جاء من اللُّغات في ها بمعنى خُذْ .
وأما ها مقصورةً بمعنى التنبيه فإن أبا الهيثم قال : ها تنْبيهٌ تَفتتحُ العربُ بها الكلامَ بلا معنًى سِوَى الافتتاح ، تقول : ها ذاك أخوك ها إنّ ذا أَخوك ، وأنشد :
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إن لا تكن نَفَعتْ
وقال أبو حاتم : ويقال : لاها الله ذا : بغير ألف في القَسَم ، قال : والعامة تقول : لاها الله إذاً .
قال : والمعنى لا والله هذا ما أُقسِمَ به ، فأُدخِل اسمُ الله بين ها وَذَا .
والعرب تقول أيضاً : ها ، إذا أجابوا داعياً ، يَصِلون الهاء ، بالألف تطويلاً للصوت .
ويُبدِلون ألف الاستفهام هاءً ، وأنشد بعضهم :
وأتت صواحبُها فقلنَ : هذا الذي
رامَ القَطيعةَ بعدَنا وجَفانا
وقال أبو سعيد في قول شَبيب بن البَرْصاء :
تُفلِّق ها مَنْ لم تَنَلْه رِماحُنا
بأسيافِنا هامَ المُلوكِ القَماقِمِ
في هذا تقديم معناه التأخير ، إنما هو نُفلِّق بأسيافنا هامَ الملوك والقَماقم ، ثم قال : ها مَن تَنَله رِماحُنا ، فها تنبيه . وأما الحديث الذي جاء : ( لا تبيعوا الذهب بالذهب إلا ها وها ) فقد اختُلِف في تفسيره ، وظاهرُ معناه أن يقول كل واحدٍ من البَيِّعَيْن ها ، فيُعطيه مافي يدِه في مكانه ، ثم يفترقان . وقيل : معناه أن يقول كلُّ واحد منهما لصاحبه : هاكَ وهاتِ ، أي خُذْ وأَعْطِ .
هه وهاه قال ابن المظفّر : هَهْ : تَذكِرةٌ في حالٍ ، وتحذيرٌ في حالٍ ، فإذا مَددْتَها وقلتَ : هاهْ كانت وَعِيداً في حالٍ ، وحكايةً لضحك الضاحك في حال ، وتقول ضحك الضاحك ، فقال هاهْ هاهْ . قال : ويكون هاه في موضع آه من التوجّع ، وقد تأوَّه ، وأنشد :
تأوَّهُ آهَةَ الرَّجلِ الحَزِين
ويُرْوَى :
تَهَوَّهُ هَاهَةَ الرّجل الحزين
قال : وبيان القَطْع أحسن .
أوه : وقال ابن السكيت : الآهة من التأوُّه ، وهو التوجُّع ، يقال : تأوَّهْتُ آهةً ، وكذلك قولُهم في الدعاء : آهةً وأَمِيهةً ، وقد مرَّ تفسيرهما .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في تفسير قوله : ( إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ ) ( التّوبَة : 114 ) أنه قال : الأوَّاهُ الدَّعّاءُ .
وقال أبو عبيد : الأوَّاه : المتأَوِّه شَفَقاً وفَرَقا ، المتضرِّع يقيناً ولُزوماً للطاعة ، وأنشد :
إذا ما قمتُ أَرحَلُها بلَيْل
تأَوَّهُ آهةَ الرَّجل الحزين
ويقال : الأوَّاه : الرَّحيم ، وقيل : الرَّقيق ، وقيل : الفقيه ، وقيل : المؤمن ، بلُغة الحبشة .
وحدَّثنا السَّعْديّ عن أبي زُرْعة عن قَبِيصَة عن سُفْيانَ عن سلمة بن كُهَيل عن مسلم البَطين عن أبي العُبَيْدَيْن قال : سألتُ ابنَ مسعود عن الأوَّاه ، فقال : الرحيم .
وقال ابن المظفَّر : آهِ هو حكايةُ المتأَوِّه في صَوْته ، وقد يفعله الإنسان شفقةً وجَزَعاً ، وأنشد :
آهٍ من تَيَّاكِ آها
تركَتْ قلبي مُتاها
ونحو ذلك قال ابن الأعرابيّ ، وقال : تأَوَّهَ تأَوُّهاً ، إذا توَجَّع ، ومثلُه أوَّهَ تَأْوِيهاً .
وقال أبو حاتم : العَرَب تقول : أَوَّه وآوَه وآوُوه ، بالمَدّ وواوَين ، وأَوْهِ بكسر الهاء خفيفة ، وأنشد الفراء :
فَأَوْهِ من الذِّكرَى إذا ما ذَكرتُها
ومن بُعدِ أرضٍ بينَنا وسَماءِ
وروَى ابن المظفَّر : أَوَّهَ وأَهَّهَ ، إذا توجَّع الحزينُ الكئيبُ ، فقال : آهِ ، أو قال : هاهِ عند التوجُّع ، فأَخرج نَفسَه بهذا الصوت ليتفرَّج عنه بعض مابه .
هيه وإيه : قال الليث : يقال : هِيهِ وهيهَ ، بالكسر والفتح ، في موضع إيهِ وإيهَ .
وقال ابن السكيت : تقول للرجل إذا استزَدْتَه من حديثٍ أو عمل : إيه ، فإن وصلتَ قلتَ : إيهٍ حدِّثْنا . وقال في قول ذي الرمة :
وقَفْنا فقلنا : إيهِ عن أم سالمٍ
وما بالُ تَكليم الدِّيارِ البَلاقع
فلن ينوِّن ، وقد وَصَل لأنه نَوَى الوقف . قال : فإذا أَسْكتَّه وكفَقْتَه قلتَ : إيهاً عنّا ، فإذا أَغْرَيْتَه بالشيء قلتَ : وَيْهاً يا فُلان ، فإذا تعجَّبتَ من طيبِ شيء قلت : واهاً له ما أَطيَبَه ، قال أبو النجم :
واهاً لرَيَّا ثم واهاً واهَا
وأنشد :
وهو إذا قيل لَهُ : وَيْهاً كُلْ
فإنه مُوَاشكٌ مُسْتَعْجِلْ
وهو إذا قيلَ له : وَيْهاً فُلْ
فإنه أَحْجِ به أن يَنكلْ
أبو عبيد عن أبي زيد : تقول في الأمر : إيهٍ افعَلْ ، وفي النَّهْي : إيهاً عني الآن ، وفي الإغراء : وَيْهاً يا فلان ، وقال ابن الأعرابيّ نحواً ممَّا قال .
وقال الكسائيّ : من العرب من يَتعجَّب بِوَاهاً فيقول : واهاً لهذا ، أي ما أَحسنَه .
وقال الليث : يقال إيهِ وإيهٍ ، في الاستزادة والاستنطاق وإيهَ وإيهاً ، في الزَّجْر والنهي ، كقولك : إيهَ حَسْبُك ، وإيهاً حَسبك .
وقال الليث : ها بفَخامة الألف : تنبيه ، وبإمَالة الألف : حَرْف هجاء .
قال : وهاء ممدودٌ يكون تَلْبِيةً ، كقول الشاعر :
لا بل ، يَملُّك حين تَدْعو باسمه
فيقول : هاءَ وطاء لمَا لبَّى
قال : وأهُل الحجاز يقولون في موضع لَبَّى في الإجابة : لبَى خفيفةً ، ويقولون أيضاً في هذا المعنى : هَبَى ويقولون : ها إنك زيد معناه أإنك زيد في الاستفهام ، ويقصُرون فيقولون : هَإنّك في موضع أَإِنَّك زيد ، والأصل فيه الهَمْزَتان .
هيّ : قال الليث : هَي بن بَي كان من ولد آدم فانْقَرض نَسْلُه ، وكذلك هيّان بن بيّان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هو هيُّ بنُ بيّ وهيّان بن بيّان وبيّ بن بيّ .
يقال ذلك كله للرجل إذا كان خَسِيساً .
أبو عبيد عن الكسائيّ يقال : يا هَيُّ مالِي ، معناه التَلهُّف والأسى ، ومعناه يا عَجَباً مالي .
وروى الفراء عن الكسائي أنه قال : من العَرَب من يتعجب بهَيّ وفَيّ وشَيّ ، ومنهم من يزيد ما فيقول : يا هَيَّما وياشيَّما ويافيَّما ، أي ما أَحسن هذا .
وقال ابن دُرَيد : العرب تقول هَيَّك أيْ أسرعْ فيما أنت فيه .
هيا : قال الليث : هَيَا مِنْ زَجْر الإبل ، وأنشد :
وجُلّ عِتابِهِنَّ هيَا وهَيْدُ
قال : وهِيَ ، وهَا : من زَجْر الإبل ، هَيْهَيْتُ بها هِيهاءً وهِيهاةً ، وأنشد :
مِن وَجْسِ هِيهاءَ ومن هِيهائهِ
وقال العجاج :
هيهاتَ من مَخترِقٍ هَيهاؤه
قال : وهَيهاؤُه معناه البُعْد ، والشيءُ الذي لا يُرجَى .
قال : ومن قال : ها فحكى ذلك قال : ها هَيْت .
ها هَيْتُ بالإبل : دَعَوتها ، وهأْهأْتُ بها للعَلَف ، وجَأْجَأْتُ بالإبل للشرب ، والاسم منه والجيءُ والهِىءُ ، وأنشد .
وما كان على الجِيء
ولا الهِيء امتداحِيكا
ونحو ذلك قال ابن الأعرابي .
هيه : قلت : واتفق أهل اللغة أن التاء من هَيْهات ليست بأصلية أصلُها هاء .
قال أبو عمرو بن العلاء : إذا وصلتَ هيهاتَ فدَع التاء على حالها ، وإذا وقَفْتَ فقل : هَيهَات هيهاه ، قال ذلك في قوله جلّ وعزّ : ( هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ ) ( المؤمنون : 36 ) .
وبنحو ذلك قال الخليل وسيبويه . وقال وقال أبو إسحاق الزجاج : تأويل ) هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ ( البُعْد لما توعدون .
قال : وقال سيبويه : من كَسَر التاء فقال : هيهاتِ هيهاتِ ، فهي بمنزلة ، عِرْقاتٍ تقول : استأصَلَ الله عرقاتَهم وعِرْقاتِهم ، فمن كسر التاء جعلها جمعاً ، واحدها عِرْقة ، وواحد هيهات على ذلك هيهة ، ومن نَصَب التاء جعلها كلمةً واحدة .
قال : ويقال : هيهاتَ ما قلتُ ، وهيهاتَ لِما قلت ، فمنْ أَدخل اللام فمعناه البُعْد لقولك .
وقال ابن الأنباريّ : في هيهات سبعُ لغات : فمن قال هيهاتَ بفَتْح التاء من غير تنوين شَبَّه التاء بالهاء ، ونصبها على مذهب الأداة .
ومن قال : هَيْهاتاً بالتنوين ، شبهه بقوله تعالى : ( فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ ) ( البَقَرَة : 88 ) أي فقليلاً إيمانهم ومن قال : هيهاتِ شبهه بحَذامِ ، وقَطامِ ، ومن قال هيهات لك ، بالتنوين ، شبهه بالأصوات كقولهم : غاقٍ وطاقٍ ، ومن قال هيهاتُ لكَ ، بالرفع ، ذَهب بها إلى الوَصْف فقال : هي أداةٌ والأدواتُ معرفةٌ ، ومن رفعها ونوَّن شبه التاء بتاء الجمع ، كقوله : مِن عَرَقات .
قال : ومن العرب من يقول : أَيْهات ، في اللّغات التي ذكرتُها كلها ، ومنهم من يقول : أَيْهان بالنون . ومنهم من يقول : أَيْها بلا نون ، ومن قال أَيْها ، فإنه حذَف التاء كما حذفت الياء من حاشى ، فقالوا : حاش لله ، وأنشد :
ومن دُونيَ الأَعْراضُ والقِنْعُ كلُّه
وكُتمانُ أَيْهَا ما أَشَتَّ وأبعدَا
قال : هذه اللغات كلها معناها البُعد ، المستعمل منها استعمالاً عالياً الفتح بلا تنوين .
وقال الفراء : نصبُ هيهات بمنزله نصبِ رُبَّتَ وثُمَّتَ ، والأصلُ رُبَّهْ وثُمَّهْ ، وأنشد :
ما وِيَّ يا رُبَّتمَا غارةٍ
شعواءَ كاللَّذْعَةِ بالميسمِ
قال : ومن كسر التاء لم يجعلها هاء تأنيث ، وجعلها بمنزلة دَراكِ وقَطامِ .
هيأ : قال الليث : الهَيئة للمتهيِّىء في مَلْبَسه ونحوه تقول : هاءَ فلانٌ يَهاءُ هَيئةً .
قال : وقريء ) هئت لك أي تهيأت لك .
قال : والهَيِّىءُ على تقدير هَيِّع : الحَسَنُ الهيئةِ من كل شيء .
قال : والمُهايأَة : أَمرٌ يتهايأُ للقوم فيراضَوْن به ، وهَيَّأْتُ الأمرَ تهيِئة ، فهو مُهَيّأٌ .
هوأ : وأما الهَوْء فهو الهِمَّة ، يقال : فلان بعيدُ الهوء ، وبعيد الشَأْو ، إذا كان بعيدَ الهمّة ، وهو يَهُوءُ بنفسِه ، أي يرفَعُها ، وقال الراجز :
لا عاجزُ الهَوْء ولا جَعْدُ القَدَمْ
وإنه ليَهوءُ بنفسه إلى المعالي ، ويقال : هُؤْتُه بخيرٍ وهُؤْتُه بشَرَ ، وهُؤْته بمالٍ ، مثل هُرْتُه وأَزْنَنْتُه به .
عمرو عن أبيه : هُؤْتُ به وشُؤتُ به ، أي فَرِحْتُ به .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَأَي ، إذا ضَعُف ، وأَهَى إذا قَهقَه في ضحكه .
وهوْ : وقال الليث : حمارٌ وَهْوَاهٌ يُوَهْوِهُ حول عانَتِه .
وقال غيره : فرسٌ وَهْوَهٌ وَوَهْواهٌ إذا كان حريصاً على الجَرْي نَشيطاً . وقال ابن مقبل يصف فرساً يصيد الوحش :
وصاحِبي وَهْوَهٌ مُستَوْهِلٌ زَعِلٌ
يَحولُ بين حمارِ الوَحْشِ والعَصَرِ
وقال أبو عبيدة : من أصوات الفَرَس الوَهْوَهة ، وفَرَس مُوَهْوِه ، وهو الذي يَقْلَع من نَفسِه شِبْهَ النَّهْم ، غير أنّ ذلك خِلْقَة منه لا يستعين فيه بحَنجَرته .
قال : والنَّهْم : خروجُ الصَّوت على الإيعاد ، وقال رؤبة يصف حماراً :
مقتدِرُ الضَّيْعة وَهْواهُ الشَّفَقْ
وقال أيضاً :
ودُونَ نَبْحِ النَّابح المُوَهْوِهِ
ياه ويهيه : وقال الليث : تقول ، يَهْيَهْتُ بالإبل ، إذا قلتَ : ياه ، ياه ، ويقول الرجل لصاحبه من بعيد : ياهْ ياهْ أَقْبِلْ .
وقال ذُو الرّمّة :
تَلوَّمَ يَهْياهٍ بيَاهٍ وقد مَضَى
من الليل جَوْزٌ واسْبَطرَّتْ كواكِبْه
وقال رؤبة :
من وَجْس هَيْهاهٍ ومِن يَهْيائها
وقال :
يُنادِي بيهْيَاءٍ وياهٍ كأنّه
صُوَيتُ الرُوَيْعِي ضَلَّ باللَّيْل صاحِبُه
يقال : إنه يناديه يا هِيَاه ، ثم يَسكت منتظراً الجوابَ عن دَعوَته ، فإذا أَبطأ عنه . قال : ياهِ ، وقد يَهْيَهَ يَهْيَاهاً ، وياه ياه : نِداءان .
قال : وبعضٌ يقول : يا هَياه ، فَينصِب الهاء الأولى ، وبعضٌ يَكرَه ذلك ، ويقول : هَياه من أَسماء الشّياطين .
وقال : يَهْيَهْتُ به .
وقال الأصمعيّ : إذا حَكَوْا صوتَ الدّاعي قالوا : يَهْيَياهْ ، وإذا حَكَوْا صوتَ المجِيبَ قالوا : يَاه ، والفِعل منهما جميعاً : يَهْيَهْتُ .
وقال الأصمعيّ في تفسير بيت ذي الرمّة : إنّ الدّاعيَ سَمِع صوتاً يا هَيَاهْ فأجاب بيَاهِ رَجاء أن يأتيَه الصوتُ ثانيةٌ ، فهو متلوِّم بقوله ياه صَوْتاً بيَاهِيَاه .
وقال ابن بزرج : ناسٌ من بني أَسَد يقولون : يا هَيَاهُ أَقبِلْ ، ويا هيَاهُ أَقْبِلا ، ويا هِيَاهُ أَقْبِلُوا ويا هِيَاه أَقْبِلي ، وللنساء كذلك ، ولغةٌ أخرى يقولون للرجل يا هَيَاهُ أَقْبِلْ ، ويا هَيَاهان أَقْبِلا ، وللثلاثة : يا هَيَاهُونَ أَقبِلوا ، وللمرأة : يا هَيَاهَ أقبلي فَينصِبونها ، كأنهم خالفوا بذلك بينها وبين الرجل ، لأنهم أرادوا الهاء فلم يدخلوها ، وللثنَتين : يا هَيَا هَتان أَقْبِلا ، ويا هَيَاهاتُ أَقْبِلْنَ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يا هَياهُ ويا هَياهِ ويَا هَياتَ ويا هَياتِ كلّ ذلك بفتح الهاء .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : العامة تقول : يا هِيَا . وهو مُوَلَّد ، والصواب يا هَيَاه بفتح الهاء ، ويا هَيَا .
قال أبو حاتم : أظنُّ أصله بالسُّرْيانية : يا هَيَا شَرَاهِيَا .
قال : وكان أبو عمرو بن العلاء يقول : يا هَياهُ أَقْبِلْ ، ولا يقول لغير الواحد ، وقال : يَهْيَهْتُ بالرجل من يا هيَاه .
وهى : وقال الليث : يقال وهِيَ الحائطُ يَهي إذا اتفَزَّر واسترخَى ، وكذلك الثّوبُ والقِرْبة والْحَبْل .
قال : والسحاب إذا تَبَعَّقَ بمطرٍ تبعُّقاً قيل : وهَتْ عَزَالِيه ، وكذلك إذا استرخَى رِباط الشيء .
يقال : وَهيَ ، ويجمَع الوَهْيُ وُهِيّاً ، وأنشد :
أَمِ الْحَبْلُ واهٍ بها مُنْجذِمْ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : وهَى إذا حَمُق ، ووَهَى إذا سَقَط ، ووَهَى إذا ضَعُف .
أيه : أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّأييهُ الصَّوت ، وقد أَيَّهْتُ به تَأْييهاً ، يكون بالناس والإبل . قال : والتهِيتُ : الصَّوْتُ بالناس .
وقال أبو زيد : هو أن يقول له : يا هَياه .
هوى : أبو عبيد عن الأصمعيّ : هَوَيتُ أَهْوِي هُوِيّاً ، إذا سقطتَ من عُلْوٍ إلى أسفل ، وكذلك الهَوِيُّ في السَّير إذا مضى .
وهَوَت الطعنةُ تَهوِي ، إذا فتحتْ فَاها . وقال أبو النّجم :
فاختاضَ أُخْرى فهَوَتْ رَجُوحَا
للشِّقّ يَهوِي جُرحُها مَفْتوحَا
وقال أبو العباس ثعلب : أَهْوَى من قريب ، وهَوَى من بعيد ، وأنشد :
طَوَيناهما حتى إذا ما أُنِيخَتا
مُناخاً هَوَى بين الكُلَى والكَراكِرِ
يريد : خلاَ وانْفَتَحَ من الضُّمْر .
قال : وأَهوَيتُ له بالسّيف وغيره ، وأهوَيْتُ بالشيء ، إذا أَوْمأْتَ به .
ويقال : أهوَيْتُه ، إذا ألقَيْتَه من فوقَ .
قال أبو العباس : وقال ابن الأعرابيّ : الهَوِيُّ : السريع إلى أسفلَ ، والهُوِيّ : السريع إلى فوق .
قال : وحكى ابن نجدَة عن أبي زيد مِثله سواء ، وأنشد :
الدَّلوُ في إصعادِها عَجْلَى الهُوِيّ
وروى الرياشي عن أبي زيد مِثله .
قال : وهَوَت العُقابُ تَهوِي هَوِيّاً ، إذا انقضّت على صَيْد أو غيره ما لم تُرِغْه ، فإذا أَرَاغَتْه . قيل : أهوَتْ له إهواءاً . قال : والإهواء أيضاً : التناول باليَد والضربُ ، والإراغة : أن يذهب الصيدُ هكذا وهكذا ، والعقابُ تَتْبَعُهُ .
سَلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مَّنَ النَّاسِ تَهْوِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَيْهِمْ ) ( إبراهيم : 37 ) يقول : اجعل أفئدةً من الناس تريدهم ، كما تقول : رأيتُ فلاناً يهوى نحوَك ، معناه يريدك .
قال : وقرأ بعض الناس ( تهوى إليهم ) بمعنى تهواهم ، كما قال : ( يَكُونَ رَدِفَ ) ( النَّمل : 72 ) ورَدفَكم .
وقال أبو العباس : قال الأخفش في قوله : ( تَهْوِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَيْهِمْ ( إنه في التفسير تَهواهُم .
قال : وقال الفراء ) تَهْوِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَيْهِمْ ( : تسرِع ، وتهوي إليهم : تَهْواهم . وقول الله جلّ وعزّ : ( وَأَطْغَى وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى ) ( النّجْم : 53 ) يعني مدائن قوم لوط ، أي أسقطها فَهَوَتْ ، أي سقطت .
وقال ابن المظفر : العامّة تقول : الهُوى في مَصدرِ هوَى يهوِي في المَهْواة هَوِيّاً .
قال : وأما الهَوِيّ الملِيُّ ، فالحِين الطويل من الزمان ، يقال : جلست عنده هويّاً .
قال : وهوَى فلان : إذا مات .
وقال النابغة :
وقال الشامِتون هوَى زيادٌ
لكل مَنِيَّةٍ سببٌ متينُ
قال : وتقول : أَهوى فأَخذَ ، معناه أَهوَى إليه يَدَه . وتقول : أهوَى إليه بيده .
قال : والهاوية : اسم من أسماء جهنم . والهاوية : كلُّ مَهْوَاةٍ لا يُدرك قعرها ، والهُوَّة : كلُّ وَهْدَةٍ مُعَمَّقَةٍ ، وأَنشد :
كأنه في هُوَّة تَقَحْذَما
وجمعُ الهُوّة هي هُوًى ، وفي ( النوادر ) فلانٌ هُوَّةٌ أي أحمق لا يمسك شيئاً في صَدْرِه . وهَوٌّ من الأرض : جَانبٌ منها .
والمَهواةُ : موضع في الهواء مُشرِفٌ ما دونه من جبلٍ وغيره ويقال هوَى يهوِي هَوَياناً ، ورأيتُهم يتهاوَوْن في الْمَهْوَاة ، إذا سَقَط بعضُهم في أَثَر بعض .
ويقال للمستهام ، الذي يَستهِيمُه الجنُّ : استهوتْه الشياطينُ ، فهو حيرانُ هائم .
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ : ( كَالَّذِى اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ ) ( الأنعَام : 71 )
كالذي زَيَّنَتْ له الشياطين هواه حَيْرانَ في حال حَيْرَتِه .
وقال القتبيّ : ( استَهوته الشياطين : هوَتْ به وأَذْهَبَتْه ، جعله من هوَى يهوِي ، وجَعَلهُ الزّجاج من هوِيَ يهوَى .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم في قولِ الله جلّ وعزّ : ( وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَآءٌ ) ( إبراهيم : 43 )
قال : كأنهم لا يَعقِلون من هَوْل يومِ القيامة . والهَواءُ والخواءُ واحد .
قال : والهواء كلُّ فُرْجة بين شيئين كما بَيْن أسفَلِ البيت إلى أعلاه ، وأسفِل البئر إلى أَعْلاها .
قال : ويقال : هوتِ الناقةُ والأتان وغيرهما تهوِي هَوِيّاً فهي هاوية ، إذا عَدَتْ عَدْواً أَرْفعَ العَدْوِ ، وكأنه في هواءِ بِئْرٍ يهوِي شَديداً فيها ، وأنشد :
فَشَجَّ بها الأماعزَ وهي تهوِي
هَوِيَّ الدَّلو أسلمها الرِّشاءُ
ويقال : هَوَى صدرُه يهوِي هَواء إذا خلا . قال جرير :
ومُجاشع قَصَبٌ هَوَتْ أجوافُه
لو ينفُخون من الخُؤُورة طارُوا
أي هم بمنزلة قصبٍ جَوفُه هواء أي خالٍ أي لا فُؤادَ لهم ، كالهواء الذي بين السماء والأرض .
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ ) ( القَارعَة : 9 ) . قال بعضهم : هذا دعاء عليه ، كما تقول : هَوَتْ أُمُّه ، على قول العرب ، وأنشَد قوله :
هَوَتْ أمُّه ما يبعثُ الصبح غادِياً
وماذا يُؤدِّي الليلُ حينَ يَؤُوبُ
ومعنى : هوتْ أمه : هلكت أُمه .
وقال بعضهم : أمُه هاوية ، صَارَتْ هاوية مَأْواه ، كما تُؤوِي المرأةُ ابنها ، فجعلها إذ لا مأوى له غيرَها أُمّاً له . وقيل : معنى قوله : ( مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ ) ( القَارعَة : 9 ) ، أُمُّ رأْسِه تهوِي في النار .
وقال الليث : الهَوَى مقصور : هوى الضمير ، تقول : هَوىَ يهوَى هَوًى ، ورجلٌ هَوٍ ذو هَوًى مخامر ، وامرأة هَوِيَة ، لا تزال تهوَى على تقدير فَعِلَة ، فإذا بُنِيَ منه فعل بجزم العين . قيل : هَيَّة مثلِ طيَّة .
قال : والهواء ممدود ، هو الجوّ ، وأهل الأهواء واحدها هَوًى .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَآءٌ ) ( إبراهيم : 43 ) أي متخرِّقة لا تعي شيئاً من الخَوْف . وقيل : نُزِعَتْ أفئدتهم من أجوافهم .
وقال حسان بن ثابت :
ألا أَبلِغْ أبا سفيان عني
فأَنت مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هواءُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الهَوْهاءَةُ : الضعيف الفؤاد ، الجبان .
وقال أبو عبيدة : أَوْماةُ والهَوْهاة واحدٌ والجميع الموامِي والهواهِي .
وقال أبو عبيد : الهواهي : الأباطيل وقال ابن أحمر :
وفي كلّ عام يدعوانِ أَطِبَّةً
إليَّ وما يُجْدُونَ إلاّ الهواهيا
وقال غيره : الهواهي : ضرُوبٌ من السير وأنشد :
تغالَتْ يداها بالنَّجاء وتنتحي
هواهي من سَيرٍ وعُرْضَتها الصَّبْرُ
تغالت : ارتفعت . وتنتحي : تعتمد ، وأخبرني المنذريّ عن الحرانيّ عن ابن السكيت قال : رجل هَواهِيَة وهَوهاءةٌ ، إذا كان منخوب الفؤاد قال : وأصل الهوهاءة البئر التي لا متعلَّق لها ولا موضع لرِجْلِ نازِلها لبعد جَالَيْها .
ويقال : سمعتُ لأذُني هَوِيَّاً ، أي دَوِيّاً ، وقد هَوَتْ أذُنه تهوِي .
والمُهاوَاة : السير الشديد ، يقال : هاوَتْ بي الناقةُ مُهاواةً .
وقال ذو الرمة :
وكائِنْ بِنَا هاوِينَ من بطن هَوْجَلٍ
وظَلْماء والهِلْبَاجَة الجِبْسُ راقِدُ
ويقال : هاوَيتُ القومَ في السير ، أي سِرْتُ مثلَ سيرِهم .
وقال ذو الرمة :
فلم تستَطِع مَيٌّ مُهَاواتَنَا السُّرَى
ولا لَيلُ عبسٍ في البُرِينَ سوامِي
أبو عبيد عن الكسائيّ : هاوأتُ الرجلَ وهاوَيْتُه في باب ما يُهمز ولا يُهمز .
قال : ودَارأته ودارَيته ، يُهمز ولا يُهمز .
وقال الأصمعيّ : الهَوِيَّةُ : بئر بعيدةُ المَهْواة .
قال الشماخ :
ولما رأيتُ الأمرَ عرْشَ هَوِيّةٍ
تَسَلَّيْتُ حاجاتِ الفؤاد بِشَمَّرا
أراد لما رأيتُني كأنني مُشرِف على هَلَكة مضيتُ ولم أُقِم . وشمّر : اسم ناقَةٍ أي ركبتُها ومضيتُ .
وقال ابن شميل : الهُوَّة ذاهبةٌ في الأرض بعيدةُ القَعْر مثل الدَّحْل ، غير أنّ له أَلجافاً ، والجماعةُ الهُوُّ ، ورأسُها مثلُ رأسِ الرّحْل .
وقال الأصمعيّ : هُوَّة وهُوًى .
وقال أبو عمرو : الهُوَّة : البئرُ .
وقيل : الهُوّة : الحُفرة البعيدة القَعْر ، وهي المَهواة .
وقال ابن الأعرابيّ : الرواية ( عَرْشَ هُوِيّة ) أراد أَهوية فلما سقطت الهمزةُ رُدَّت الضمةُ إلى الهاء ، المعنى لما رأيتُ الأمر مُشرفاً على الفَوْت مضيْتُ ولم أُقِمْ .
اللحيانيّ : رجلٌ هَأْهأ وهاهاء ، من الضَّحِك ، وأنشد :
يا رُبَّ بيضَاء من العَواسِج
هَأْهَاءَةٍ ذاتِ جَبينٍ سارِجِ
أي حَسَنٍ ، اشتقاقُه من السِّراج .
عمرو عن أبيه : الهَأْهاء : دُعاءُ الإبل إلى العَلَف ، وهو زَجر الكلْب وإشْلاؤُه ، وهي الضحك العالي .
قال : وهاهَيْتُ الكلابَ : زجرتُها ، وأنشد :
أَرَى شَعَرات على حاجِبَيْ
يَ بِيضاً نَبَتْن جميعاً تُؤاما
ظلِلتُ أُهَاهِي بهنّ الكلاب
أحسَبهنّ صِواراً قياماً
وحدثنا محمد بن سعيد عن الحسن الحلواني عن يزيد بن هارون ، عن ابن أبي ذئب ، عن سعيد المَقْبُري ، عن أبيه عن أبي هريرة قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن الله يُحِبّ العُطاسَ ويكرَه التثاؤب ، فإذا عطس أحدُكم فقال : الحمد لله ، فحقَّ على كل من سَمِعه أن يقول : يرحمُك الله ، وأما التّثَاؤب ، فإذا تثاءَب أحدُكم فليرُدّه ما استطاع ، ولا يقولنّ هاه هاه ، فإنما ذلكم الشيطان ، يضحَك منه ) .
ويقال : هو كنايةُ تذكير ، وهي كنايةُ تأنيث ، وهما للاثنين ، وهم للجماعة من الرجال ، وهنَّ للنساء ، فإذا وقفتَ على هو وصلتَ الواو فقلتَ : هُوَهْ ، وإذا أَدْرَجتَ طرحْتَ هاء الصلة .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال يقال : مررتُ بهْ ومررتُ بهِ وبهِي ، وإن شئتَ مررتُ بهْ وبهُ بهُو ، وكذلك ضَرَبه ، فيه هذه اللغات ، وكذلك يَضرِبُهْ ويضرِبُهُ ويَضرِبُهُو ، فإذا أفرَدْتَ الهاء من الاتصال بالاسم أو الفعل ، أو بالأداة ، وابتدأت بها كلامك ، قلتَ : هو لكلّ مذكَّر ، غائب ، وهي لكل مؤنثة غائبة ، قد جَرى ذكرُهما فزِدْتَ واواً أو ياءً استثقالاً للاسم على حرْفٍ واحد ، لأنَّ الاسم لا يكون أقلَّ من حرفين .
قال : ومنهم من يقول : الاسم إذا كان على حرْفين فهو ناقص ، قد ذهبَ منه حرف ، فإن عُرِف تثنيتُه وجمعُه وتصغيرُه وتَصريفه عُرف الناقصُ منه ، وإن لم يُصرَّف ولم يصغّر ولم يعرَف له اشتقاق زيدَ فيه مثل آخِره ، فقيل : هوَّ أخوك ، فزادوا مع الواو واواً ، وأنشد :
فإن لساني شُهْدةٌ يُشتفَى بها
وهُوَّ على من صَبّه الله عَلْقَمُ
كما قالوا في مِن وعن ولا تصريف لهما ، فقالوا : مِنِّي أحسنُ مِن مِنِّك ، فزادوا نوناً مع النون .
يأيها : قال سيبويه ، وهو قول الخليل ، إذا قلت : يأيها الرجل ، فأيُّ اسمٌ مبهم مبنيٌّ على الضمّ ، لأنه مُنادًى مفرَد ، والرجلُ صفةٌ لأيّ ، تقول : يأَيها الرجل أَقْبِلْ ، ولا يجوز يا الرجل ، لأن يا تنْبيه بمنزلة التعريف في الرجل ، فلا يُجمع بين يا وبين الألف واللام ، فتصل إلى الألف واللام بأَيّ ، وها لازمةٌ لأيّ للتنبيه ، وهي عِوَض من الإضافة في أيّ ، لأن أصل أيَ أن تكون مضافة إلى الاستفهام والخبر ، وتقول للمرأة : أيأَيتها المرأة ، والقُرَّاء كلهم قرءوا : ( أَيُّهَا ) ( النِّساء : 133 ) و ) وُوِيَاأَيُّهَا النَّاسُ ) ( البَقَرَة : 21 ) و ) وُوِأَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ ) ( النُّور : 31 ) إلا ابن عامر فإنه قرأ ( أيه المؤمنون ) وليست بجيدة .
وقال ابن الأنباريّ : هي لغة ، وأما قولُ جرير :
يقول ليَ الأصحابُ هل أَنت لاحِقٌ
بأهلِكَ إنّ الزاهِرِيَّة لاهِيَا
ومعنى قوله لاهِيَا ، أي لا سَبيلَ إليها ، وكذلك إذا ذَكَر الرجُل شيئاً لا سَبيلَ إليه قال له المجيب : لاهُوَ ، أي لا سبيلَ إليه ، فلا تَذْكُرْه .
ويقال : هُوَ هُوَ ، أي هُوَ مَن قَد عرفتَه ، ويقال : هِيَ هِيَ ، أي هِيَ الداهية الّتي عرفتَها ، وهُم هُم أي هم الذين أنكرتَهم ، وقال الهُذَليّ :
رفَوْني وقالوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنكرتُ الوجُوهَ هُمُ هُمُ
عمرو عن أبيه : ظبية مَوْءُوهة ومَأْوُوهةٌ ، وذلك أنّ الغَزال إذا نجا من الكلْب أو مِن النَّبْل وَقَف وقْفةً ، ثم قال : أوْه ، ثم عَدَا .
وقال النضر : الهَوَّةُ ، بفتح الهاء ، هي الكُوّة حكاها عن أبي الهُذَيل ، قال : والهُوَّةُ المَهْواة بين جَبَلين .
وقال ابن الفرج : سمعتُ خليفةَ يقول : للبيت كِواءٌ كثيرةٌ وهِواءٌ كثيرة ، والواحدة كَوّة وهَوَّة ، وأما النّضر فإنّه زعم أنّ الهَوَّة بمعنى الكَوّة تُجمَع هُوًى ، مثل قَرْية وقُرًى .
أخبرني المنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : إذا أخصب الزمان جاء الغاوي والهاوي . قال : الغاوي الجراد ، وهو الغوغاء ، والهاوي : الذباب ، أي يهوِي حتى أتى الخصب .

##### Türkçe

**باب الهاء والميم**
**وهم** ، **هام** ، **همي** ، **ماه** ، **مهي** ، **أمه** ، **مها** ، **يهم** ، **هيم** ، **ومه** .

**وهم** : Leys dedi: **الوَهْم**: iri (kocaman) deve; ve Lebîd’in bir beytini şahit getirdi:
ثم أصدَرْناهما في وَارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ صُواه قد مَثَلْ
Dedim: **الوَهْم** ile geniş, açık-seçik bir yolu kastetti.
Zû’r-Rumme dedi:
كأنها جَمَلٌ وَهْمٌ وما بَقِيَتْ
إلاّ النَّحِيزَةُ والألواحُ والعَصَبُ
**الوَهْم** ile iri bir deveyi kastetti. Ve denir: **توهّمتُ** şeyi, ve **تفرَّستُه** ve **توسّمتُه** ve **تبيَّنْتُه**; tek bir anlamla.
Züheyr **التوهّم** hakkında dedi:
فلأياً عرفتُ الدَار بعد تَوَهُّمِ
Leys dedi: Develerden **الوَهْم**: sahibine, kuvvetle birlikte, uysalca boyun eğen (deve). Ve **الوَهْم**: menzillere varan açık yol. Ve kalbin bir **وَهْم**’i vardır; çoğulu **أَوْهام**’dır; Allah’ı kulların **أوهام**’ı idrak etmez. Ve denir: **توهّمتُ** şunda şunda; ve **أَوهَمْتُ** şeyi, onu ihmal ettiğin zaman. **التُهْمة**’nin aslı, **الوَهْم**’den **وُهْمة**’dir; denir: **اتَّهَمتُه**; ondan **افتعال**’dır. Ve denir: **أَتْهمتُ** falanı, **أفعَلْتُ** kalıbı üzere; yani ona **التُّهمة**’yi soktum. Ve denir: **وهِمتُ** şunda şunda; yani yanıldım. Ve **وَهَم** şeye **يَهِم**; zannı ona gittiği zaman. Ve adam kitabında ve sözünde **أوهَم**; düşürdüğü zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **أوهمتُ**: hesaptan bir şeyi düşürdüm. Dedi: ve **وَهِمْتُ** namazda: şaşırdım; ben **أَوْهَم**’im. Dedi: ve **وهِمْتُ** şeye **أَهِمُ**: zannım ona gitti.

Şemmer dedi: Ferrâ dedi: **أوْهَمْتُ** bir şeyi ve **وَهَمْتُه**; zannın bir şeye gittiği zaman: **وهِمْتُ** şuna şuna **أَهِمُ وَهْماً** dersin. Adiyy b. Zeyd dedi:
فإن أخْطَأْتُ أو أوهمتُ أَمراً
فَقَدْ يَهِمُ المصافِي بالْحَبيبِ
Zibrikân b. Bedr dedi:
فبِتِلْك أَقضِي الهَمَّ إذ وَهِمَتْ به
نفسي ولَسْتُ بِنَأْنإٍ عُوَّارِ
Şemmer dedi: Ve denildi: **أَوهم** ve **وَهِم** ve **وَهَم** tek bir anlamdadır. Dedi: doğru olanı ancak bu görüyorum.

Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi: **أوهَمْتُ** şeyi; onu bütünüyle bıraktığın zaman, **أُوهِمُ**. Ve **وَهِمْتُ** hesapta **أَوْهَم**; yanıldığın zaman. Ve **وَهَمتُ** şeye; kalbin ona gittiği zaman, sen başka bir şeyi isterken, **أَهِم وَهْماً**.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: namaz kıldı da namazında **فَأَوْهَم**; ona denildi: sanki namazında **أَوهَمتَ**. Dedi ki: (Ve nasıl **أُوهِمُ** olmayayım; birinizin **رَفْغُ**’u tırnağı ile parmak ucu arasındadır.)

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **أوهم**; düşürdüğü zaman. **وَهِم**; yanıldığı zaman.

**همى** : Hadiste: bir adam Peygambere ( صلى الله عليه وسلم ) sordu da dedi: biz develerin **هَوامِيَ**’sine rastlıyoruz. Dedi: müminin yitiği ateşin yakmasıdır.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الهَوامِي**: çobansız ve koruyucusuz, ihmal edilmiş olanlardır. Ondan denir: **ناقةٌ هاميةٌ** ve **بعيرٌ هامٍ**. Ve **هَمَى يَهْمي هَمْياً**; yeryüzünde otlamak veya başka bir şey için kendi halince gidip gittiği zaman. Aynı şekilde, su veya yağmurdan her giden ve akan. Tarafe’den şahit getirdi:
فسَقى دِيارَك غير مُفْسِدها
صَوْبُ الرّبيع ودِيمَةٌ تهمِي
Yani: akar ve gider.
Kisâî dedi: **هَمَتْ** gözü **تهمِي**; aktığı ve yaşardığı zaman. Ebû Ubeyd dedi: bu, bir şeyde **الهائم**’den değildir.
Selame, Ferrâ’dan: **الأهماء**: akan sular.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هَمَى** ve **عَمَى** ve **صَهَى** ve **ضَهَى**; bunların hepsi, aktığı zaman.
Leys dedi: **هَما**: bir putun adıdır.
Başkası dedi: denir: **هَمَا والله**; **أَمَا والله** anlamında.

**هيم** : Muhammed b. İshak bize anlattı, dedi: Mahzûmî bize anlattı, Süfyân’dan, Amr b. Dînâr’dan, İbn Abbâs’tan; Allah’ın عزّ وجلّ قولُه hakkında: ( الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ ) ( الواقِعَة : 55 ). Dedi: yerin **هَيامُ**’ı. Ve denildi: kumun **هَيامُ**’ı.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الهَيْم**: **هَام يَهيم هَيْماً وهيمَاناً**’ın masdarıdır; kadını sevdiği zaman.
Dedi: ve **الهِيم**: susuz develerdir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهُيّام**: âşıklardır.
Ve **الهُيَّام**: vesveselilerdir.
Ebû Ubeyd dedi: **رجلٌ هائم** ve **هَيُومٌ**. Ve **الهُيُوم**: kendi halince gitmektir; ve **هامَ يهيمُ هُياماً**.
Leys b. el-Muzaffar dedi: **الهيْمان**: susuz. **الهَائمُ**: şaşkın. Ve **الهُيام**: aşktan olan delilik gibidir. Ve **الهيْماء**: suyu olmayan çöl.
Ferrâ, Allah’ın عزّ وجلّ قولُه hakkında: ( الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ ) ( الواقِعَة : 55 ) dedi: **الهيم**: kendisine bir hastalık isabet eden, sudan kanmayan develerdir; tekili: **أهيَم**; dişisi **هَيْماء**.
Dedi: Araplardan kimi **هائم** der; dişisi **هائمة**; sonra onu **هِيم** üzere cem ederler; tıpkı **عائِطٌ** ve **عِيط**; **حائلٌ** ve **حُول** dedikleri gibi. Ve o, **حائل حُول** manasındadır; ancak **هِيم**’de damme terk edildi; ta ki yâ vâv olmasın.
Ve denir: **الهِيم**: kumdur; der ki: cehennem ehli, **السِّهلة**’nin içtiği gibi içer. **السِّهلة**: içinde kumun çok olduğu yerdir.
Leys dedi: kumdan **الهَيَامُ**: ince, kuru toprak olan şeydir.
Ebû Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: **الهُيام**: birikmiş halde içtiği sudan develere isabet eden bir hastalıktır.
Denir: **بعيرٌ هَيْمان** ve **ناقة هيْمَى**; çoğulu **هِيام**.
Asmaî dedi: **الهَيْمان** susuz olandır. Dedi: ve o, hastalıktan **مَهْيُوم**’dur.
Leys dedi: ve denir: **هوَّم** kavim ve **تهوَّموا**; uyuklamadan başlarını salladıkları zaman.
Ebû Ubeyd, ashabından: uyku az olursa o **التهويم**’dir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **تهمَّأ** elbise ve **تهنّأَ**; bozulduğu/çürüdüğü zaman; hemzelilerdir.
Ebû Ubeyde: **عَمَا والله** elbette şunu yapacağım; ve **همَا والله**; ve **أمَا والله**; tek bir anlamdadır.
Leys dedi: **الهامةُ**: rûhânîlerden her şeyin başı; hepsi **الهام**. Dedim: Leys’in **الرُّوحانيين** ile kastı, Allah’ın kendilerinde ruhlardan kıldığı şeyle kaim olan cisim sahipleridir.
İbn Şümeyl dedi: **الرُّوحانيون**: görülen cisimleri olmayan melekler ve cinlerdir. Bu söz, bizim yanımızda sahih olandır.
Leys dedi: **الهامة** gece kuşlarındandır.
Dedi: ata **هامَة** denir.
Dedim: Ebû ‘Umer, Sa‘leb’den, Amr’dan, babasından rivayet etti, dedi: **الهامة** (mîm’i muhaffef): attır; ve **الهامة**: başın ortasıdır.
Ebû Zeyd dedi: **الهامة**: başın en üstüdür. İçinde **الناصية** vardır ve **القَصَّة**; ikisi, baş saçından alna doğru gelen şeydir. Ve içinde **المَفْرق** vardır; o, iki alın kemiği arasından tepeye kadar başın ayrımının yoludur.
Hadiste: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: ( لا عَدْوى ولا هامة ولا صَفَر ) .
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الهامة**’ye gelince; Araplar, ölülerin kemiklerinin **هامة**’ye dönüşüp uçtuğunu söylerlerdi. Dedi: Ebû Amr da onun benzerini söyledi.
Dedi: ölünün **هامة**’sinden, çürüdüğü zaman çıkan o kuşa **الصَّدَى** adını verirlerdi. Ebû Ubeyde şunu şahit getirdi:
سُلِّط الموتُ والمنون عليهم
فلهم في صَدَى المقابر هامُ
Lebîd, kardeşine mersiye söylerken dedi:
فليس الناسُ بعدَك في نَقِيرٍ

Ve onlar, **وَهامِ** yankılarından başka değildir.

Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Şu sözünün mânâsı: (**لا هامَةَ ولا صَفَر**). Dedi: Onlarla uğursuzluk sayarlardı; yani “uğursuzluk saymayın”.

Ve denir: “Falan **هامةً** sabahladı”, öldüğü zaman. Ve “Falanın **هامة**sini **أَزْقَيْتُ**”, yani onu öldürdüm. Ve dedi:
فإِن تك هامةً بِهَرَاةَ تَزْقُو
فقد أزْقَيتُ بالمَرْوَيْنِ هاما

Ve derlerdi: “Şüphesiz öldürülenin **هامَةٌ**si, onun **هامَتِه**sinden çıkar; ‘Bana su verin, bana su verin’ demeyi sürdürür; ta ki onun katili öldürülünceye kadar.” Bundan da şu sözü:
إنَّكَ إنْ لا تَدَعْ شتْمِي ومَنْقَصَتِي
أَضْرِبك حتى يقولُ الهامُ : أَسْقُونِي
Yani: “Seni öldürürüm.”

İbn Ömer hadîsinde: Bir adam ondan **هِيم** develer satmıştı.

Şemr dedi: Bazıları dedi: **الهِيم** susuzluklardır; ve denildi: O, suyu bizimle birlikte emen ve doymayan hastalıklardır.

Asma‘î dedi: **الهُيامُ**: hummaya benzer bir hastalıktır; onun üzerine derileri ısınır; ve denildi: O hâlde iken kanmaz.

İbn Şümeyl dedi: **الهُيام**: baş dönmesine benzer bir deliliktir; deveye musallat olur, ta ki helâk oluncaya kadar; “**مَهْيُومٌ** deve” denir.

**مهي**: Leys dedi: **المَهْي**: ipi ve benzerini salıvermedir. Tarafe dedi:
لَكا الطِّوَلِ المُمْهَى وثِنْيَاه باليَدِ
Dedi: “Bu işte ona uzun bir ip **أمْهَيت**.” Dedi: “Atımı **إمهاءً** **أمْهَيْتُ**, onu koşturduğum zaman.”

Ebû Nasr, Asma‘î’den: “Tenceresini **أَمْهَى**”, suyunu çoğalttığı zaman.

Ve “**النَّصْلَ**i **السِّنان** üzerine **أمْهَى**”, onu keskinleştirip incelttiği zaman. İmru’ül-Kays’ın sözünü okudu:
راشَهَ مِن ريشِ ناهِضَةٍ
ثمَّ أمْهَاهُ عَلَى حَجَرِهْ
Dedi: “Atını **أمْهَى**”, onu koşturduğu zaman.

Ebû Zeyd dedi: “Atı **أمْهيتُ**”: onun dizgininden ona salıverdim; bunun benzeri: “Elimi onunla **إمالةً** **أمَلْتُ**”, onun dizgininden ona salıverdiği zaman.

Ve “içeceği **أمْهَيت**”: suyunu çoğalttığın zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Demiri **أمْهَيتُ**”: ona su verdim.

Ve “atı **أمْهَيتُ**”: onu koşturdum.

Kisâî: “Atı **أمهَيتُ**”: onun yularını uzattım.

Ümevî: “**أمْهَيْتُ**”: koştuğum zaman.

Kisâî: “Kazdık, ta ki **أمْهَينا**”; yani suya ulaştık.

(**النوادر**)’de: **المَهْوُ**: soğuk; ve **المَهو**: beyaz çakıl; ona “ayın tükürüğü” denir; ve **المَهْو**: inci.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَهْيُ**: bıçağı inceltmektir; onu **مَهاها**; onu **يَمهِيها**.

Seleme, Ferrâ’dan: **الأَمهاء**: keskin kılıçlar.

Başkası dedi: “İnce **مَهْوٌ** kılıç.” Ve okudu:
أبيضُ مَهْوٌ في مَتْنِه رُبَدُ

Asma‘î: **المَها**: yaban sığırlarıdır; teki **مَهَاة**; ve **المَهاةُ**: parlayan beyaz taşlardır; o, billûrdur.

Ve **المَهْوُ**: ince kılıçtır.

Ve “**سَلَح** **سَلْحَاً مَهْواً**”, yani ince.

Ve **المَهو**: koşunun şiddetidir.

Leys dedi: **المَهاءُ** (uzatılmış): okta bulunan bir ayıp ve eğriliktir. Ve okudu:
يُقيمُ مَهاءُهُنَّ بإصبَعَيْه

Ebû Ubeyd dedi: “Kuyuyu kazdım, ta ki **أمهَت**; ve **أموَهْتُ**; istersen ta ki **أَمهَيتُ**; bu, dillerin en uzağıdır.” Hepsi: suya varmandır. İbn Herme dedi:
فإنّك كالقَرِيحةِ عامَ تُمْهَى
شَرُوبَ الماء ثم تعود ماجا

İbn Büzerc, kuyu kazmada: “**أَمهَى** ve **أمَاهَ**” dedi. Dedi: “Göz **مَهَتِ**; **تمهو**.” Ve okudu:
تقولُ أُمامةُ عند الفراق والعينُ تمهُو على المِحْجَر
Dedi: “Ben onu **أمهيتُ**”; yani onun suyunu akıttım.

Ebû Zeyd: **المهَا**: erkeğin suyudur; o, **المُهْيَةُ**dir; ve **أمهَى**, çiftleşme sırasında suyu indirdiği zaman.

Ve **مَهْوُ الذَّهب**: onun suyudur. Ömer b. Abdülazîz dedi: Bir adam, uyuyan kişinin gördüğü şeyde, içi dışından görülen **مُمْهًى** bir adamın cesedini gördü; dedi: O, içi dışından görülen kimsedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أمهَى**”, ihtiyacından istediği şeye ulaştığı zaman; aslı, kuyu kazdığında suya ulaşmasıdır.

**موه**: Denir: “Onun üzerinde güzellikten bir **مُوهَةٌ** ve **مُوَاهةٌ** ve **مُوَّهة** vardır”, onu sıvazladığı zaman. Ve “mal semizlik için **تموَّه** etti”, bahar onun etlerinde yürüdüğü zaman. Ve “üzüm **تَموَّه** etti”, olgunlaşma onda yürüdüğü ve rengi güzelleştiği zaman.

Leys dedi: **المُوهَة**: suyun rengidir; denir: “Yüzünün **مُوهَة**si ne güzeldir!”

Suyun küçültmesi: **مُوَيْهٌ**. Hepsi: **المياه**. Ve denir: “Gemi **ماهت**; **تمُوه** ve **تمَاه**”, içine su girdiği zaman. Ve “yer **أماهت**”, onda sızıntı göründüğü zaman. Ve denir: “Gemi **أماهت**”, **ماهت** mânâsıyla.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **المَيْه**: kılıcın ve başkasının altın suyuyla kaplanmasıdır. Ve bir atın vasfında okudu:
كأنما مِيهَ به ماءُ الذَّهبْ
Ve “bıçak **امْهتِ**.”

Ve suya nisbet: **ماهِيّ**.

İbn Büzerc: “Gök **مَوَّهت**”, çok su akıttı. Ve “kuyu **ماهت** ve **أمَاهتْ**”, suyunun çokluğunda; ve o **تَمَاه** ve **تَمُوه** eder.

Ve kuyu kazmada derler: “**أمهَى** ve **أمَاه**.”

Asma‘î dedi: “Kuyu **ماهَت**; **تمُوه** ve **تَماهُ**; **مَوْهاً**”, suyu çoğaldığı zaman.

Başkası dedi: “Falan havuzunu **مَوَّه**; **تمويهاً**”, içine su koyduğu zaman. Ve “bulut, alçak yerleri **مَوَّه** etti.” Ve okudu:
تَمِيميّة نجدية دارُ أهلِها
إذا مَوَّه الصَّمّان من سَبَل القَطْرِ
Ve denildi: “**مَوَّه الصَّمّانُ**”: otla **مُمَوَّهاً** oldu.

Lihyânî: “**أَمِهْنِي**”, yani “bana su ver”; ve “**مَيْهةٌ** kuyu”: suyu çok.

Ve dersin: “Hurma ve üzüm meyvesi **تَموَّه** etti”, suyla dolduğu ve olgunlaşmaya hazırlandığı zaman.

Ebû Saîd dedi: “**مَوْهِيٌّ** ağaç”, sulanmış olduğu zaman; ve “**جَزَوِيّ** ağaç”, kökleriyle içer ve sulanmaz.

Ve “Sözün üzerinde bir **مُوهَةٌ** vardır”, yani güzellik ve tatlılık.

Ve falan, ev halkının **مُوهَةُ**sidir.

Kisâî nakletti: “Koyun gecesini **ماءٍ ماءٍ** ve **ماهٍ ماهٍ** olarak geçirdi”; bu, onun sesinin taklididir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الماهُ**: beldenin kamışıdır. Dedi: Bundan, insanların sözü: “Bu dinar, Basra’nın **ماهِ**siyle vuruldu; ve Fars’ın **ماهِ**siyle.”

Dedim: Sanki o, Arapçalaştırılmıştır.

Ve **الماهان**: Dînever ve Nihâvend’dir; ikisinden biri: Kûfe’nin **ماهُ**u; diğeri Basra’nın **ماهُ**u.

Suyun çoğulu: **مِياهٌ** ve **أمْواه**.

Ve suyun aslı **ماه**tır; teki **ماهَةٌ** ve **ماءَةٌ**.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “Şeyi **مَوَّهْتُ**”, onu gümüş veya altınla kapladığın zaman; onun altı demir veya bakırdır.

Dedim: Bundan, aldatana **مُموَّه** denildi; ve “Bana bâtılı **مَوَّه** etti”, onu karıştırıp örttüğü ve onu hak sûretinde gösterdiği zaman.

**أمه**: İbnü’s-Sikkît: **الأَمِيهةُ**: koyunda çiçek gibi çıkan bir kabarcıktır; ve **أُمِهَت**; o hâlde o **مأمُوهةُ**dur. Şair dedi:
طَبِيخُ نُحازٍ أو طَبيخُ أَمِيهةٍ
صغيرُ العِظام سيءُ القَسْم أَمْلَطُ
Der ki: Annesinin karnında iken onda **نُحاز** ve **أَمِيهة** vardı; böylece onu zayıf getirdi. Dedi: “Onların **آهَةٌ** ve **أَمِيهةٌ** sözü”; **الآهة** inlemeden; ve **الأميَهة** çiçektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَمْهُ**: unutma; ve **الأَمْهُ**: ikrar; **الأمْه**: çiçek.

Ve ez-Zeccâc dedi: İbn Abbâs şöyle okudu: **وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ** ) ( Yûsuf: 45 ) dedi: ve **الأمَهُ**: unutma(dır); denir: **أَمِه يَأْمَه أَمَهاً**; bu, mîm’in fethasıyla sahih olandır.

Dedi: ve Ebû Ubeyde’den rivayet olundu: ( mîm’in sükûnuyla **بعد أمه** ), ve bu sahih değildir; ve Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin bana haber verdiğine göre, onu **بعد أمه** diye okurdu ve derdi: **أمَهٌ** hatadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: denir: **أَمِهْتُ الشيءَ فأنا آمَهُه أَمْهاً**; onu unuttuğum zaman. Dedi: **وادكر بعد أمه**.

Ve ez-Zührî’den rivayet olundu ki dedi: Kim bir had cezasında imtihan olunur da **فَأَمِهَ** sonra da beri olduğunu bildirirse, onun üzerine ceza yoktur.

Ebû Ubeyd dedi: O, ikrardır; ve manası, ikrar etsin diye cezalandırılmasıdır; böylece onun ikrarı bâtıldır.

Ebû Ubeyd dedi: Bu hadiste dışında **الأَمَه**’yi: ikrar (manasında) işitmedim; ve **الأَمَهُ** bunun dışında: unutma(dır).

Şemmer dedi: Başkası dedi: denir: **أَمَهْتُ إليه في أمْرٍ فأَمَهَ إليَّ**; yani ona ahdettim de o da bana ahdetti.

el-Ferrâ dedi: **الأَمَهُ**: unutma(dır). Dedi: ve adam **أُمِهَ** olur; o da **مَأْموه**tur; ve o, aklı kendisiyle olmayan kimsedir.

أما **الأُمُّ** ise, bazıları dedi: asıl **أُمّة**’dir; ve bazen **أُمَّهة** derler; ve **أُمَّهات** diye çoğul yapılır. Bazıları şu beyti inşâd etti:
أُمَّهَتِي خِنْدِفُ والياسُ أَبِي

Başkası dedi: Âdemoğlundan olmayanların **الأَمُّ**’u, hâ’sız **أُمَّات** diye çoğul yapılır; أما Âdem’in kızları ise onlar **أمَّهاتٌ**tır. Ondan şairin sözü:
لقد آليتُ أَغْدِرُ في جَداعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ

Ve Kur’ân **بالأَمهات** ile indi; sanki tekili **أمَّهة**’dir.

Ve denildi: hâ, **الأُمَّة**’de زائدtır.

Bunu söyleyen dedi: **الأم** Arapların كلامında her şeyin aslıdır; ve onun iştikakı **الأَمِّ**’dendir; ve **الأمّهات**’ta hâ artırıldı; Âdem’in kızları ile hayvanın diğer dişileri arasında fark olsun diye. Bu, bize göre iki sözün daha sahihidir.

**يهم**: el-Leys dedi: erkeklerden **الأَيْهَم**: sağırdır; ve **الأيْهَم**: hiçbir şeye ürküp kaçmayan yiğittir. Ve **اليَهْماء**: içinde su olmayan ve içinde ses işitilmeyen çöldür. Ve **الأَيْهمَان**: sel ve yangındır; çünkü ikisinde nasıl iş yapılacağına hidayet olunmaz; tıpkı **اليَهْماء**’da hidayet olunmadığı gibi.

İbn es-Sikkît dedi: Umâra dedi: **اليَهْماء**: içinde su olmayan çöldür; ve ona **هَيْمَاء** denir. Dedi: ve **ليلٌ أَيْهَم**: içinde yıldız olmayan (gece). Ve **الأيْهم**: aklında isabet (bozukluk) bulunan.

Peygamber’den rivayet olundu ki **الأَيْهَمَين**’den istiâze ederdi; ve onlar sel ve yangındır. Ve **الأَيْهَمين** hakkında denir: ikisi, azgınlaşmış damızlık erkek deve ve seldir.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **اليَهْماء**: düz, pürüzsüz, içinde bitki olmayan çöldür.

Dedi: ve **الأيهَم**: üzerinde alamet olmayan beldedir.

el-Muerric dedi: **اليَهْماء**: kör (olan)dır; ve ona **يَهْماء** denildi; onu tutan kimsenin, içinde hidayete erişmekten kör olması sebebiyle; tıpkı sele ve azgın deveye **الأيهمانِ** denildiği gibi; çünkü ikisi, körün her şeyi kökünden sökmesi gibi her şeyi kökünden söker.

Ve ikisine **الأعمَيان** denir.

İbn Şümeyl dedi: **اليَهْماء**: içinde otlak olmayan (yerdir); **أرضٌ يهماء**; ve **سَنَةٌ يَهْماء**: kuraklık sahibi (yıl).

Dedi: ve insanlardan **الأيهَم**: açık seçik **اليَهَم**’i işitmeyen kimsedir. Ve şu beyti inşâd etti:
فإنِّي أُنادِي أو أُكلِّم أَيْهَمَا

Dedi: ve **سِنُونَ يُهْمٌ**: içinde su, ot ve ağaç olmayan (yıllar).

Ebû Zeyd dedi: **سَنةٌ يهماء**: içinde ferahlık olmayan şiddetli, zor (yıl).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأيهم**: aklı olmayan ve anlayışı olmayan adamdır.

el-Acçâc dedi:
إلاّ تَضاليل الفؤاد الأيهَم

el-Asma‘î dedi: **اليَهْماء**: içinde yola hidayet olunmayan çöl; ve **الأيهَم**: kör; ve **الأيهم**: kendisiyle akıl olmayan.

Ru’be dedi:
كأنما تغريدُه بعد العَتَمْ
مُرْتَجِسٌ جَلْجَلَ أو حادٍ نَهَمْ
أو راجزٌ فيه لَجاجٌ ويَهمْ

Yani: akletmez.

Ebû Zeyd dedi: denir: Sen **الأَيْهَمين**’den daha şiddetli ve daha yiğitsin; ve onlar deve ve seldir; ve ikisinden birine **أَيهَم** denmez.

Ve denir: **رجل أَيهم**; eğer (o) ne muhafaza eder ne de aklederse.

**هيم**: ve denir: **استُهِيم فؤادُه**; böylece o, **مُستهامُ الفؤاد**dur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَيْم**: âşığın heyemânıdır.

Dedi: ve şair, çölde yalnız kalınca **هام** eder.

Ve Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında denildi: şairleri vasfeder: **( الْغَاوُونَ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ )** ( eş-Şu‘arâ: 225 ).

Bazıları dedi: o, sahra vadisidir; âşık ve şair onda yalnız kalır; ve denir: o, söz vadisidir; ve Allah daha iyi bilir.

**مها**: ve temiz ön dişe **مَهَا** denir; ve ondan el-A‘şâ’nın sözü:
ومَهاً ترِفُّ غُروبُه
يَشفِي المتيّم ذا الحرارهْ

**ومه**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَمْهَةُ** her şeyden **الإذْوَابة**’dır.

**مهو**, ve Ebû Ubeyd dedi: onların mesellerinden, **أفعَل** babında: O, **شَيخ مَهْوٍ صَفْقَةً**’dan daha hayırsızdır.

Dedi: ve **هُمْ**: Abdülkays’tan bir kabiledir; meselde, zikri çirkinleşen bir kıssaları vardı.

**باب لفيف حرف الهَاء**
( **هاء**، **أوه**، **هيه**، **إيه**، **هيّ**، **هيا**، **هيه**، **هيأ**، **هوأ**، **وهو**، **يهيه**، **ياه**، **وهي**، **أيه**، **هوى** ).

**هاء**: İbnü’l-Muzaffar dedi: el-Halîl dedi: **الهاء** yumuşak, gevşek bir harftir; kesme için bina edilen elifin yerine halef olarak gelebilir; ve **ها** “al” manasındadır; onda Arapların bilinen lugatları vardır. Ve denir: **ها يا رجل**; ve iki erkeğe **هاؤُ ما**; ve erkeklere **هاؤم**.

Allah جلّ وعزّ bu lugatta—ki o, lugatların en şereflisidir; çünkü Kur’ân onunla indi—buyurdu: **( خَافِيَةٌ فَأَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ )** ( el-Hâkka: 19 ). Tefsirde geldi: Müminlerden bir adama kitabı sağından verilir; onu okuyunca onda cennetle müjdelenmesini görür; sonra onu arkadaşlarına verir ve der: **هاؤُم كتابي**; yani: onu alın ve içindekini okuyun ki cennetle kazancımı bilesiniz. Buna, şu sözü delalet eder: **( كِتَابيَهْ إِنِّى ظَنَنتُ أَنِّى مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ )** ( el-Hâkka: 20 ) yani: bildim. **) حِسَابِيَهْ فَهُوَ فِى عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ )** ( el-Hâkka: 21 ).

İbn es-Sikkît dedi: ve kadına denir: **هاءِ يا امرأةُ**; yâ’sız, kesreli. Ve iki kadına: **هايا يا امرأتان**; ve kadınlara: **هاؤُنَّ يا نسوةٌ**. Ve ikinci bir lugat: **ها يا رجل**; ve **هاءَ** , **هاعَا** منزلة’sindedir; ve hepsine: **هاءُوا**; ve kadına: **هائي**; ve iki (kadın)a: **هاءا**; ve hepsine: **هَأْنَ**; **هَعْنَ** vezninde. Ve üçüncü bir lugat: kesreli hemze ile **هاءِ يا رجلُ**; ve ikisine: **هائياً**; ve hepsine: **هاءوا**; ve kadına: **هائي**; ve iki (kadın)a: **هائيَا**; ve cemaate: **هائِين**.

Dedi: Sana **ها** dediği zaman, sen dersin: **ما أَهاءُ يا هذا**; ve **ما**; yani: ne veriliyor; ve bunun benzeri, el-Kisâî’den rivayet olundu. Ve artırdı da dedi: denir: **هاتِ** ve **هاءِ**; yani: ver ve al.

el-Kumeyt dedi:
وفي أيامِ هاتِ بهاء نُلْفَى
إذا زَرِم النَّدَى متحلَّبينا

Dedi: Araplardan kimi der: **هاكَ هذا يا رجل**; ve **هاكما هذا يا رجلان**; ve **هاكم هذا يا رجالُ**; ve **هاكِ هذا يا امرأةُ**; ve **هاكمَا يامرأتان** ve **هاكُنّ يا نِسوَة**.

Ebû Zeyd dedi: **هاءَ يا رجلُ** fetha ile dediler; ve **هاءِ يَا رجلُ** kesre ile; ve iki kişi için **هايَا** iki lugatın ikisinde de fetha ile; ve ikide kesrelemediler; ve cem‘de **هاءُوا**. Ve şu beyti inşâd etti:
قوموا فهَاءُوا الحقَّ ننزلْ عندَه

...zira sizin için bizim üzerimizde bir övünç yoktu.

Dedim: İşte bu, **ها**’nın “**خُذْ**” mânâsında lugatlardan gelenlerin tamamıdır.

Ama **ها**’nın, tenbih mânâsında maksûre (kısaltılmış) olanına gelince: Ebû’l-Heysem dedi ki: **ها** bir tenbihtir; Araplar onunla, açılıştan başka bir mânâ olmaksızın sözü başlatırlar. Dersin ki: **ها ذاك أخوك**; **ها إنّ ذا أَخوك**. Ve inşâd etti:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إن لا تكن نَفَعتْ

Ebû Hâtim dedi ki: “**لاها الله ذا**” denir; yeminde elifsiz. Dedi ki: Avam ise “**لاها الله إذاً**” der.

Dedi ki: Mânâ “Hayır, vallahi; işte bu, kendisiyle yemin edilen şeydir.”; böylece Allah’ın ismi **ها** ile **ذَا** arasına sokulmuştur.

Araplar ayrıca, bir çağırana cevap verdiklerinde **ها** derler; sesi uzatmak için **الهاء**’yı elif ile birleştirirler.

Ve istifham elifi yerine **هاء**’yı bedel kılarlar. Bazıları inşâd etti:
وأتت صواحبُها فقلنَ : هذا الذي
رامَ القَطيعةَ بعدَنا وجَفانا

Ebû Saîd, Şebîb b. el-Bersâ’nın şu sözü hakkında dedi:
تُفلِّق ها مَنْ لم تَنَلْه رِماحُنا
بأسيافِنا هامَ المُلوكِ القَماقِمِ
Bunda mânânın takdîmi te’hîridir; ancak “Kılıçlarımızla kralların ve büyüklerin başlarını yararız”dır; sonra dedi ki: “Mızraklarımızın erişmediği kimseye **ها**”; böylece **ها** tenbihtir. Ama şu hadise gelince ki geldi: “(Altını altınla ancak **ها** ve **ها** ile satmayın)”; onun tefsirinde ihtilâf edilmiştir. Zâhir mânâsı, iki satıcıdan her birinin **ها** demesi; elindekini yerinde ona vermesi; sonra ayrılmalarıdır. Ve denildi ki: Mânâsı, her birinin arkadaşına “**هاكَ** ve **هاتِ**” demesidir; yani “**خُذْ** ve ver.”

**هه** ve **هاه**: İbnü’l-Muzaffer dedi ki: **هَهْ** bir hâlde hatırlatmadır, bir hâlde sakındırmadır. Onu uzatıp “**هاهْ**” dediğinde, bir hâlde tehdit olur; bir hâlde de gülenin gülüşünün hikâyesi olur. Dersin ki: Gülen güldü; “**هاهْ هاهْ**” dedi. Dedi ki: **هاه** acıdan “**آه**” yerinde olur; ve inledi. Ve inşâd etti:
تأوَّهُ آهَةَ الرَّجلِ الحَزِين
Ve şöyle rivayet olunur:
تَهَوَّهُ هَاهَةَ الرّجل الحزين
Dedi ki: Kesmenin beyanı daha güzeldir.

**أوه**: İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الآهة** inlemeden (**التأوُّه**)dir; o da acı duymadır (**التوجُّع**). “Bir **آهة** inledim” denir. Yine onların duada sözleri: “**آهةً** ve **أَمِيهةً**”; ikisinin tefsiri geçmişti.

Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem), şu sözünün tefsirinde rivayet olundu: “(Şüphesiz İbrâhim elbette **لأَوَّاهٌ** halîmdir)” (Tevbe: 114); şöyle dedi: “**الأوَّاهُ** çok dua eden (**الدَّعّاءُ**)dır.”

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأوَّاه**: şefkat ve korkudan inleyen (**المتأَوِّه**)dir; yakîn ile yalvaran (**المتضرِّع**) ve itaate yapışan. Ve inşâd etti:
إذا ما قمتُ أَرحَلُها بلَيْل
تأَوَّهُ آهةَ الرَّجل الحزين

Ve denilir: **الأوَّاه** merhametli (**الرَّحيم**)dir. Ve denildi: yufka yürekli (**الرَّقيق**). Ve denildi: fakih. Ve denildi: mümin; Habeş diliyle.

Bize es-Sa‘dî, Ebû Zur‘a’dan, o Kabîsa’dan, o Süfyân’dan, o Seleme b. Kuheyl’den, o Müslim el-Batîn’den, o Ebû’l-Ubeydeyn’den haber verdi; dedi ki: İbn Mes‘ûd’a **الأوَّاه** hakkında sordum; dedi ki: merhametli (**الرحيم**).

İbnü’l-Muzaffer dedi ki: **آهِ** inleyenin sesindeki hikâyesidir; insan bunu şefkat ve feryatla yapabilir. Ve inşâd etti:
آهٍ من تَيَّاكِ آها
تركَتْ قلبي مُتاها
Ve bunun benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve dedi ki: “**تأَوَّهَ** **تأَوُّهاً**”, acı duyduğunda; benzeri “**أوَّهَ** **تَأْوِيهاً**”dır.

Ebû Hâtim dedi ki: Araplar “**أَوَّه**” ve “**آوَه**” ve “**آوُوه**” derler; uzatma ve iki **واو** ile. Ve **الهاء**’yı kesreli hafif olarak “**أَوْهِ**” (derler). Ferrâ inşâd etti:
فَأَوْهِ من الذِّكرَى إذا ما ذَكرتُها
ومن بُعدِ أرضٍ بينَنا وسَماءِ

İbnü’l-Muzaffer rivayet etti: “**أَوَّهَ**” ve “**أَهَّهَ**”, hüzünlü kederli acı duyduğunda; “**آهِ**” dedi, yahut acı duyarken “**هاهِ**” dedi; böylece bu sesle nefesini çıkardı ki, kendisinden olanın bir kısmı ferahlasın.

**هيه** ve **إيه**: Leys dedi ki: Kesre ve fetha ile, **إيهِ** ve **إيهَ** yerinde “**هِيهِ**” ve “**هيهَ**” denir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bir adamdan söz veya iş bakımından artırmasını istediğinde ona “**إيه**” dersin; eğer vasledersen “**إيهٍ حدِّثْنا**” dersin. Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında dedi:
وقَفْنا فقلنا : إيهِ عن أم سالمٍ
وما بالُ تَكليم الدِّيارِ البَلاقع
Tenvin etmeyecektir; vasletmiştir, çünkü vakfı niyet etti. Dedi ki: Onu susturduğunda ve men ettiğinde “**إيهاً عنّا**” dersin. Bir şeyle onu teşvik ettiğinde “**وَيْهاً** يا فلان” dersin. Bir şeyin güzelliğine şaştığında “**واهاً** له ما أَطيَبَه” dersin. Ebû’n-Necm dedi ki:
واهاً لرَيَّا ثم واهاً واهَا
Ve inşâd etti:
وهو إذا قيل لَهُ : وَيْهاً كُلْ
فإنه مُوَاشكٌ مُسْتَعْجِلْ
وهو إذا قيلَ له : وَيْهاً فُلْ
فإنه أَحْجِ به أن يَنكلْ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Emirde “**إيهٍ افعَلْ**” dersin; nehiyde “**إيهاً عني الآن**”; teşvikte “**وَيْهاً** يا فلان”. İbnü’l-A‘râbî de, söylediğine benzerini söyledi.

Kisâî dedi ki: Araplardan kimi “**وَاهاً**” ile taaccüb eder; “**واهاً لهذا**” der; yani “Ne güzel!”

Leys dedi ki: “**إيهِ**” ve “**إيهٍ**” artırma istemede ve konuşturmada; “**إيهَ**” ve “**إيهاً**” azarlamada ve nehiyde; senin “**إيهَ حَسْبُك**” ve “**إيهاً حَسبك**” demen gibi.

Leys dedi ki: Elifin kalınlığıyla **ها**: tenbihtir; elifin imâlesiyle: hecâ harfidir.

Dedi ki: Medli **هاء** bir telbiyedir; şairin sözü gibi:
لا بل ، يَملُّك حين تَدْعو باسمه
فيقول : هاءَ وطاء لمَا لبَّى
Dedi ki: Hicaz ehli, cevapta **لَبَّى** yerinde “**لبَى**” hafif (derler); ve bu mânâda ayrıca “**هَبَى**” derler. Ve “**ها إنك زيد**” derler; mânâsı istifhamda “**أإنك زيد**”dir. Ve kısaltırlar da “**هَإنّك**” derler; “**أَإِنَّك زيد**” yerinde. Aslı iki hemzedir.

**هيّ**: Leys dedi ki: **هَي بن بَي** Âdem’in evlâdından idi; nesli tükendi. Yine **هيّان بن بيّان** da böyledir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: O, **هيُّ بنُ بيّ** ve **هيّان بن بيّان** ve **بيّ بن بيّ**’dir.

Bunların hepsi, bir adam aşağılık (**خَسِيساً**) olduğunda ona söylenir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “**يا هَيُّ مالِي**” denir; mânâsı teessüf ve kederdir; mânâsı “Malıma şaşılır!”dır.

Ferrâ, Kisâî’den rivayet etti: Dedi ki: Araplardan kimi **هَيّ** ve **فَيّ** ve **شَيّ** ile taaccüb eder; kimi de “**ما**”yı artırır da “**يا هَيَّما**” ve “**ياشيَّما**” ve “**يافيَّما**” der; yani “Bu ne güzel!”

İbn Düreyd dedi ki: Araplar “**هَيَّك**” der; yani “İçinde bulunduğun şeyde acele et!”

**هيا**: Leys dedi ki: **هَيَا** develeri sürmenin (**زَجْر الإبل**)dendir. Ve inşâd etti:
وجُلّ عِتابِهِنَّ هيَا وهَيْدُ
Dedi ki: **هِيَ** ve **هَا** develeri sürmedendir. Onunla “**هَيْهَيْتُ**” yaptım: **هِيهاءً** ve **وهِيهاةً**. Ve inşâd etti:
مِن وَجْسِ هِيهاءَ ومن هِيهائهِ
Ve el-Accecc dedi ki:
هيهاتَ من مَخترِقٍ هَيهاؤه
Dedi ki: **وهَيهاؤُه** mânâsı uzaklıktır (**البُعْد**) ve ümit edilmeyen şeydir.

Dedi ki: Kim “**ها**” derse, onu hikâye ederek “**ها هَيْت**” dedi.

“**ها هَيْتُ**” develerle: onları çağırdım. Ve ot için onlarla “**وهأْهأْتُ**” yaptım. Ve içmek için develerle “**وجَأْجَأْتُ**” yaptım. Bunun ismi: **والجيءُ** ve **والهِىءُ**. Ve inşâd etti:
وما كان على الجِيء
ولا الهِيء امتداحِيكا
Ve bunun benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi.

**هيه**: Dedim ki: Dil ehli, **هَيْهات**’taki **التاء**’nın aslî olmadığı; aslının **هاء** olduğu üzerinde ittifak etti.

Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: **هيهاتَ**’ı vaslettiğinde **التاء**’yı hâli üzere bırak; vakfettiğinde ise “**هَيهَات هيهاه**” de. Bunu, azîz ve celîl olanın şu sözü hakkında söyledi: “(**هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ**)” (Mü’minûn: 36).

Bunun benzeriyle **الخليل** ve **سيبويه** dedi. Ve dedi, **أبو إسحاق الزجاج** dedi: (**هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ**)’ın te’vîli, size vaad olunan şeye uzaklıktır.

Dedi: Ve **سيبويه** dedi: Kim **التاء**’yı kesreli yaparsa ve “**هيهاتِ هيهاتِ**” derse, o, “**عِرْقاتٍ**” menzilesindedir; “Allah onların **عرقاتَهم**’ını ve **عِرْقاتِهم**’ını kökünden kessin” dersin; kim **التاء**’yı kesreli yaparsa onu cem‘ kılmış olur; onun teki **عِرْقة**’dır; buna göre **هيهات**’ın teki de **هيهة**’dir. Kim **التاء**’yı nasb ederse onu tek bir kelime kılmış olur.

Dedi: Ve denir: “**هيهاتَ** ما قلتُ” ve “**هيهاتَ** لِما قلت”; kim **اللام**’ı dâhil ederse, onun mânâsı: senin sözün için uzaklıktır.

**ابن الأنباريّ** dedi: **هيهات**’ta yedi lugat vardır: Kim tenvinsiz **التاء** fethasıyla “**هيهاتَ**” derse, **التاء**’yı **الهاء**’ya benzetmiş ve onu âlet mezhebi üzere nasb etmiştir.

Kim tenvinle “**هَيْهاتاً**” derse, onu Yüce Allah’ın sözüne benzetmiştir: (**فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ**) (**البَقَرَة : 88**) yani: onların imanları pek azdır. Kim “**هيهاتِ**” derse, onu **حَذامِ** ve **قَطامِ**’a benzetmiştir. Kim tenvinle “**هيهات لك**” derse, onu seslere benzetmiştir; onların “**غاقٍ**” ve “**طاقٍ**” demeleri gibi. Kim ref‘ ile “**هيهاتُ لكَ**” derse, onu vasfa götürmüştür; şöyle demiştir: o bir âlettir, âletler ise marifedir. Kim onu ref‘ eder ve tenvinlerse, **التاء**’yı cem‘ **التاء**’sına benzetmiştir; “**مِن عَرَقات**” sözü gibi.

Dedi: Araplardan, zikrettiğim bu lugatların hepsinde “**أَيْهات**” diyen vardır; onlardan “**أَيْهان**” ( **النون** ile) diyen de vardır. Onlardan **النون**suz “**أَيْها**” diyen de vardır. Kim “**أَيْها**” derse, **التاء**’yı hazfetmiştir; **حاشى**’dan **الياء**’nın hazfedildiği gibi; “**حاش لله**” dediler. Ve inşâd etti:
ومن دُونيَ الأَعْراضُ والقِنْعُ كلُّه
وكُتمانُ أَيْهَا ما أَشَتَّ وأبعدَا

Dedi: Bu lugatların hepsinin mânâsı uzaklıktır; onlardan kullanımı en yüksek olan, tenvinsiz fethadır.

**الفراء** dedi: **هيهات**’ın nasbı, **رُبَّتَ** ve **ثُمَّتَ**’ın nasbı menzilesindedir; aslında **رُبَّهْ** ve **ثُمَّهْ**’dir. Ve inşâd etti:
ما وِيَّ يا رُبَّتمَا غارةٍ
شعواءَ كاللَّذْعَةِ بالميسمِ

Dedi: Kim **التاء**’yı kesreli yaparsa onu **هاء**-i te’nîs kılmamış, onu **دَراكِ** ve **قَطامِ** menzilesinde kılmıştır.

**هيأ**: **الليث** dedi: **الهَيئة**; giyimi ve benzeri hususta hazırlanmış olanın hâlidir. “Falan kimse **هاءَ** eder, **يَهاءُ** eder, **هَيئةً** (hâl) eder” dersin.

Dedi: “(**هئت لك**)” yani “senin için hazırlandım” diye okunmuştur.

Dedi: **الهَيِّىءُ**, **هَيِّع** takdiri üzeredir: her şeyden güzel hâlli olandır.

Dedi: **المُهايأَة**: kavim için bir işin **يتهايأُ** olması, sonra onunla razılaşmalarıdır. “İşi **هَيَّأْتُ**; **تهيِئة** ettim”; o da **مُهَيّأٌ**’dır.

**هوأ**: **الهَوْء** ise himmettir. “Falan **بعيدُ الهوء** ve **بعيد الشَأْو**” denir; himmeti uzak (yüksek) olduğu zaman. Ve o, nefsiyle **يَهُوءُ** eder; yani onu yükseltir. Ve recez söyleyen dedi:
لا عاجزُ الهَوْء ولا جَعْدُ القَدَمْ

Ve şüphesiz o, nefsiyle yüceliklere doğru **ليَهوءُ** eder. Ve denir: “Onu bir hayırla **هُؤْتُه**” ve “Onu bir şerle **هُؤْتُه**” ve “Onu bir malla **هُؤْتُه**”; “Onu **هُرْتُه**” ve “Onu onunla **أَزْنَنْتُه**” gibi.

**عمرو** babasından: “Onunla **هُؤْتُ** ve onunla **شُؤتُ**”; yani onunla sevindim.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: “**هَأَي**”, zayıfladığı zaman; ve “**أَهَى**”, gülmesinde kahkaha attığı zaman.

**وهوْ**: **الليث** dedi: “Bir eşek **وَهْوَاهٌ**; **يُوَهْوِهُ** onun **عانَتِه** çevresinde.”

Başkası dedi: “Bir at **وَهْوَهٌ** ve **وَهْواهٌ**”; koşmaya hırslı, canlı olduğu zaman. **ابن مقبل** vahşiyi avlayan bir atı vasfederek dedi:
وصاحِبي وَهْوَهٌ مُستَوْهِلٌ زَعِلٌ
يَحولُ بين حمارِ الوَحْشِ والعَصَرِ

**أبو عبيدة** dedi: Atın seslerinden biri **الوَهْوَهة**’dir. Ve **فَرَس مُوَهْوِه**: nefsiyle, **النَّهْم** benzeri bir şeyi koparıp çıkarandır; ancak bu, ondan bir yaratılıştır; bunda gırtlağıyla yardım almaz.

Dedi: **النَّهْم**: tehdid üzere sesin çıkmasıdır. **رؤبة** bir eşeği vasfederek dedi:
مقتدِرُ الضَّيْعة وَهْواهُ الشَّفَقْ

Ve yine dedi:
ودُونَ نَبْحِ النَّابح المُوَهْوِهِ

**ياه ويهيه**: **الليث** dedi: “Develere **يَهْيَهْتُ** dersin”; “**ياه**، **ياه**” dediğin zaman. Ve adam, uzaktan arkadaşına: “**ياهْ ياهْ** أَقْبِلْ” der.

**ذُو الرّمّة** dedi:
تَلوَّمَ يَهْياهٍ بيَاهٍ وقد مَضَى
من الليل جَوْزٌ واسْبَطرَّتْ كواكِبْه

**رؤبة** dedi:
من وَجْس هَيْهاهٍ ومِن يَهْيائها

Ve dedi:
يُنادِي بيهْيَاءٍ وياهٍ كأنّه
صُوَيتُ الرُوَيْعِي ضَلَّ باللَّيْل صاحِبُه

Denir: Şüphesiz o, ona “**يا هِيَاه**” diye nida eder; sonra davetine cevap bekleyerek susar; ona gecikince dedi: “**ياهِ**”. Dedi: Ve bazen **يَهْيَهَ** eder, **يَهْيَاهاً** eder; ve “**ياه ياه**”: iki nidâdır.

Dedi: Bazısı “**يا هَياه**” der; ilk **الهاء**’yı nasb eder. Bazısı bunu çirkin görür ve der ki: “**هَياه** şeytanların isimlerindendir.”

Ve dedi: “Onunla **يَهْيَهْتُ**.”

**الأصمعيّ** dedi: Çağıranın sesini taklit ettiklerinde “**يَهْيَياهْ**” derler; cevap verenin sesini taklit ettiklerinde “**يَاه**” derler. İkisinin de fiili: “**يَهْيَهْتُ**”tur.

**الأصمعيّ**, **ذي الرمّة** beytinin tefsirinde dedi: Şüphesiz çağıran, “**يا هَيَاهْ**” diye bir ses işitti; sesin ikinci defa gelmesi ümidiyle “**يَاهِ**” ile cevap verdi; o da “**ياه**” sözüyle, “**بيَاهِيَاه**” diye bir sesle tereddütlüdür.

**ابن بزرج** dedi: **بني أَسَد**’den birtakım insanlar derler: “**يا هَيَاهُ أَقبِلْ**”, “**يا هيَاهُ أَقْبِلا**”, “**يا هِيَاهُ أَقْبِلُوا**” ve “**يا هِيَاه أَقْبِلي**”; kadınlara da böyledir. Başka bir lugatta, erkeğe derler: “**يا هَيَاهُ أَقْبِلْ**”, “**يا هَيَاهان أَقْبِلا**”; üç kişiye: “**يا هَيَاهُونَ أَقبِلوا**”; kadına: “**يا هَيَاهَ أقبلي**” deyip onu nasb ederler; sanki bununla onu erkekten ayırmışlardır; çünkü **الهاء**’yı istemişler de onu dâhil etmemişlerdir. İki kadına: “**يا هَيَا هَتان أَقْبِلا**” ve “**يا هَيَاهاتُ أَقْبِلْنَ**”.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: “**يا هَياهُ**” ve “**يا هَياهِ**” ve “**يَا هَياتَ**” ve “**يا هَياتِ**”; bunların hepsi **الهاء**’nın fethasıyladır.

**أبو حاتم** **الأصمعيّ**’den: Avam “**يا هِيَا**” der; o, sonradan türemedir. Doğrusu: **الهاء**’nın fethasıyla “**يا هَيَاه**” ve “**يا هَيَا**”dır.

**أبو حاتم** dedi: Zannederim aslı Süryaniceyledir: “**يا هَيَا شَرَاهِيَا**”.

Dedi: **أبو عمرو بن العلاء** “**يا هَياهُ أَقْبِلْ**” derdi; birden başkası için söylemezdi. Ve dedi: “Erkeğe, **يا هيَاه**’dan, **يَهْيَهْتُ** ettim.”

**وهى**: **الليث** dedi: “Duvar **وهِيَ** eder, **يَهي** eder”; çatlayıp gevşediği zaman. Elbise, kırba ve ip de böyledir.

Dedi: Bulut, bir yağmurla **تَبَعَّقَ** edip **تبعُّقاً** edince “**وهَتْ عَزَالِيه**” denir; bir şeyin bağı gevşediğinde de böyledir.

“**وَهيَ**” denir; **الوَهْيُ** “**وُهِيّاً**” diye cem‘ edilir. Ve inşâd etti:
أَمِ الْحَبْلُ واهٍ بها مُنْجذِمْ

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: “**وهَى**”, ahmaklaştığı zaman; “**وَهَى**”, düştüğü zaman; “**وَهَى**”, zayıfladığı zaman.

**أيه**: **أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **التَّأييهُ** sestir. “Onunla **أَيَّهْتُ**; **تَأْييهاً** ettim”; insanlarla ve develerle olur. Dedi: **التهِيتُ**: insanlarla ses çıkarmaktır.

**أبو زيد** dedi: O, ona “**يا هَياه**” demendir.

**هوى**: **أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: “**هَوَيتُ** **أَهْوِي** **هُوِيّاً**”; yukarıdan aşağıya düştüğün zaman. Yürüyüşteki **الهَوِيُّ** de böyledir; geçtiği zaman.

Ve “**وهَوَت**” mızrak darbesi “**تَهوِي**”; ağzını açtığı zaman. **أبو النّجم** dedi:
فاختاضَ أُخْرى فهَوَتْ رَجُوحَا
للشِّقّ يَهوِي جُرحُها مَفْتوحَا

**أبو العباس ثعلب** dedi: “**أَهْوَى**” yakından; “**هَوَى**” uzaktan. Ve inşâd etti:
طَوَيناهما حتى إذا ما أُنِيخَتا
مُناخاً هَوَى بين الكُلَى والكَراكِرِ

İster: **خلاَ** ve **انْفَتَحَ**; **الضُّمْر**’dan.

Dedi: Kılıçla ve onun dışındakilerle ona **أَهوَيتُ**; ve şey ile **أهوَيْتُ**, onunla işaret ettiğin zaman.

Ve denilir: onu **أهوَيْتُ**, üstten attığın zaman.

Ebu’l-Abbas dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَوِيُّ**: aşağıya doğru hızlı olan; **الهُوِيّ**: yukarıya doğru hızlı olan.

Dedi: İbn Nücd(e) Ebu Zeyd’den bunun benzerini aynen hikâye etti; ve inşad etti:

Kova, yukarı çıkarılışında, aşağı inişi acele olan **الهُوِيّ**

Er-Riyâşî Ebu Zeyd’den bunun benzerini rivayet etti.

Dedi: Kartal **هَوَت**; **تَهوِي** **هَوِيّاً**, avın veya başkasının üzerine daldığı zaman, onu ürkütmediği sürece; onu ürküttüğü zaman “ona **أهوَتْ** **إهواءاً**” denildi. Dedi: **الإهواء** da: el ile alma ve vurmadır; **الإراغة**: avın şöyle ve şöyle gitmesidir; kartal onu takip eder.

Seleme, Ferrâ’dan, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مَّنَ النَّاسِ تَهْوِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **إِلَيْهِمْ** ) (İbrâhîm: 37): der ki: insanlardan kalpler kıl, onları ister; senin “falancayı sana doğru **يهوى** gördüm” demen gibi; manası: seni ister.

Dedi: Bazı insanlar ( **تهوى إليهم** ) okudu; **تهواهم** manasında; onun dediği gibi: ( **يَكُونَ رَدِفَ** ) (en-Neml: 72) ve **رَدفَكم**.

Ebu’l-Abbas dedi: Ahfeş, onun sözü hakkında dedi: ( **تَهْوِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **إِلَيْهِمْ** ) tefsirde o, **تَهواهُم**’dur.

Dedi: Ferrâ dedi: ( **تَهْوِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **إِلَيْهِمْ** ): hızlanır; ve onlara **تهوي**: onları **تَهْواهم**. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **وَأَطْغَى وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى** ) (en-Necm: 53) Lût kavminin şehirlerini kasteder; yani onları düşürdü de **فَهَوَتْ**, yani düştü.

İbnü’l-Muzaffer dedi: Avam der ki: **الهُوى**; **هوَى يهوِي**’nin **مَصدر**’ında, **المَهْواة**’da **هَوِيّاً**.

Dedi: Ama **الهَوِيّ الملِيُّ**, zamandan uzun vakittir; “onun yanında **هويّاً** oturdum” denilir.

Dedi: Falanca **هوَى**: öldüğü zaman.

Nâbiga dedi:

Ve sevinçlenenler dedi: Ziyâd **هوَى**
Her ölüm için sağlam bir sebep vardır

Dedi: Ve dersin: **أَهوى** da aldı; manası: elini ona doğru **أَهوَى**. Ve dersin: eliyle ona **أهوَى**.

Dedi: **الهاوية**: cehennemin isimlerinden bir isimdir. Ve **الهاوية**: dibi idrak edilmeyen her **مَهْوَاة**; ve **الهُوَّة**: derinleştirilmiş her çukur; ve inşad etti:

Sanki o, derinleşen bir **هُوَّة**’dedir

**الهُوّة**’nin çoğulu **هُوًى**’dır. Ve ( **النوادر** )’de: falanca **هُوَّةٌ**, yani aptal; göğsünde hiçbir şeyi tutmaz. Ve yerden **هَوٌّ**: onun bir yanı.

Ve **المَهواةُ**: havada, dağdan ve başkasından aşağıda olan şeye nazır bir yerdir. Ve denilir: **هوَى يهوِي هَوَياناً**; ve onları **الْمَهْوَاة**’da **يتهاوَوْن** gördüm; bazısı bazısının izine düşüp düştüğü zaman.

Ve müstehâm olana, cinlerin kendisini **يَستهِيمُه** olduğu kimseye denilir: **استهوتْه الشياطينُ**; o da şaşkın, **هائم**’dir.

Ebu İshâk, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: ( **كَالَّذِى اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ** ) (el-En‘âm: 71)
Şeytanların onun hevasını süslediği kimse gibi; şaşkın, şaşkınlığı hâlinde.

Kutebî dedi: ( **استَهوته الشياطين**: onunla **هوَتْ** ve onu götürdü); onu **هوَى يهوِي**’den kıldı; Zecâc ise onu **هوِيَ يهوَى**’dan kıldı.

Münzirî bana, Ebu’l-Heysem’den, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında haber verdi: ( **وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَآءٌ** ) (İbrâhîm: 43)
Dedi: Sanki kıyamet gününün dehşetinden akletmezler. **الهَواءُ** ile **الخواءُ** birdir.

Dedi: **الهواء** iki şey arasındaki her boşluktur; evin altından üstüne kadar olan gibi; kuyunun altından üstüne kadar olan gibi.

Dedi: Ve denilir: deve ve dişi eşek ve başkası **هوتِ**; **تهوِي هَوِيّاً**; o da **هاوية**’dir; en yüksek koşu ile koştuğu zaman; sanki bir kuyunun **هواء**’sunda, onun içinde şiddetle **يهوِي**. Ve inşad etti:

Onunla keçileri yardı; o **تهوِي**
İpin salıverdiği kovanın **هَوِيّ**’si gibi

Ve denilir: göğsü **هَوَى**; **يهوِي هَواء**; boşaldığı zaman. Cerîr dedi:

Ve Mücâşi‘, kamıştır; içleri **هَوَتْ**
Eğer boşluktan üfleseler uçarlardı

Yani onlar, içi hava olan kamış menzilesindedir; yani boş; yani onların kalbi yoktur; gök ile yer arasındaki hava gibi.

Seleme, Ferrâ’dan, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ** ) (el-Kâri‘a: 9). Bazıları dedi: Bu, ona bedduadır; Arapların sözü üzere “**هَوَتْ أُمُّه**” dediğin gibi. Ve onun sözünü inşad etti:

**هَوَتْ** anası; sabah erkenden giden olarak göndermediği şey
Ve gece, döndüğü zaman neyi yerine getirir?

Ve “**هوتْ أمه**”nin manası: anası helâk oldu.

Bazıları dedi: “Anası **هاوية**”; **هاوية** onun barınağı oldu; kadın oğlunu barındırdığı gibi; ondan başka barınak olmadığı için onu ona bir anne kıldı. Ve denildi: Onun sözü ( **مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ** ) (el-Kâri‘a: 9) manası: başının anası ateşte **تهوِي**.

Leys dedi: **الهَوَى** kısaltılmıştır: için hevası; “**هَوىَ يهوَى هَوًى**” dersin; ve **هَوٍ** bir adam, heva sahibi, karışan; ve **هَوِيَة** bir kadın; **فَعِلَة** takdiri üzere sürekli **تهوَى**; ondan fiil bina edildiği zaman aynın cezmiyle. Denildi: **هَيَّة**; **طيَّة** gibi.

Dedi: **الهواء** uzatılmıştır; o, havadır; **أهل الأهواء**’ın teki **هَوًى**’dır.

Ebu İshâk, onun sözü hakkında dedi: ( **وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَآءٌ** ) (İbrâhîm: 43) yani yırtılmış; korkudan hiçbir şeyi kavramaz. Ve denildi: kalpleri içlerinden çekilip çıkarıldı.

Hassân b. Sâbit dedi:

Dikkat edin, benden Ebu Süfyân’a ulaştırın
Sen içi boş, çürük, **هواءُ**’sun

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَوْهاءَةُ**: zayıf kalpli, korkak.

Ebu Ubeyde dedi: **أَوْماةُ** ile **الهَوْهاة** birdir; hepsi **الموامِي** ve **الهواهِي**’dir.

Ebu Ubeyd dedi: **الهواهي**: bâtıllardır. İbn Ahmer dedi:

Her yıl iki tabip çağırırlar
Bana; ve **الهواهيا**’dan başka fayda vermezler

Başkası dedi: **الهواهي**: yürüyüşten türlerdir. Ve inşad etti:

İki eli kurtuluşla yükseldi ve yönelir
Yürüyüşten **هواهي**’lere; onun genişliği sabırdır

**تغالت**: yükseldi. **وتنتحي**: dayanır. Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: Bir adam **هَواهِيَة** ve **هَوهاءةٌ**’dır; kalbi delik olduğu zaman. Dedi: **الهوهاءة**’nin aslı, tutunacak yeri olmayan ve inenin ayağı için yer bulunmayan kuyu; iki yanının uzaklığı sebebiyle.

Ve denilir: kulağıma **هَوِيَّاً** işittim; yani uğultu; ve kulağı **هَوَتْ**; **تهوِي**.

Ve **المُهاوَاة**: şiddetli yürüyüştür; “deve beni **مُهاواةً** **هاوَتْ**” denilir.

Zû’r-Rumme dedi:

Nice, bizimle, **هاوِينَ** olarak, **هَوْجَل**’in karnından
Ve karanlık; ve **الهِلْبَاجَة**; alçı uyuyor

Ve denilir: yürüyüşte kavme **هاوَيتُ**; yani onların yürüyüşü gibi yürüdüm.

Zû’r-Rumme dedi:

Meyy, bizim gece yürüyüşümüzde bize **مُهَاواتَنَا** edemedi
Ne de **البُرِينَ**’de ‘Abs gecesinin yüksekleri

Ebu Ubeyd, Kisâî’den: Hemzelenen ve hemzelenmeyen babında adamı **هاوأتُ** ve onu **هاوَيْتُ**.

Dedi: Ve onu **دَارأته** ve onu **دارَيته**; hemzelenir ve hemzelenmez.

Asma‘î dedi: **الهَوِيَّةُ**: **المَهْواة**’sı uzak bir kuyu.

Şemmâh dedi:

İşi, bir **هَوِيّة**’nin arşı gördüğümde
Kalbin ihtiyaçlarını **بِشَمَّرا** ile avuttum

“Ben kendimi sanki bir helâke nazır gibi gördüğümde, yürüdüm ve kalmadım”ı istedi. Ve **شمّر**: bir devenin adıdır; yani ona bindim ve yürüdüm.

İbn Şümeyl dedi: **الهُوَّة**: yerde uzak, derinliği uzak giden; **الدَّحْل** gibi; ancak onun **أَلجافاً**’ı vardır; topluluğu **الهُوُّ**’dur; başı da **الرّحْل** başı gibidir.

el-Asmaʿî dedi: **هُوَّة** ve **هُوًى**.

Ebû ʿAmr dedi: **الهُوَّة**: kuyu.

Ve denildi: **الهُوّة**: derinliği uzak olan çukur; o, **المَهواة**’dır.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: rivayet **( عَرْشَ هُوِيّة )**’dir; **أَهوية**’yi kastetti; hemze düşünce, damme **الهاء**’ya geri döndürüldü; mânâ: işi kayba yaklaşmış görüp yürüdüm ve durmadım.

el-Lihyânî: **رجلٌ هَأْهأ وهاهاء**: gülmeden (olan); ve inşâd etti:
يا رُبَّ بيضَاء من العَواسِج
هَأْهَاءَةٍ ذاتِ جَبينٍ سارِجِ
Yani: güzel; onun اشتقاق’ı **السِّراج**’dandır.

ʿAmr, babasından: **الهَأْهاء**: develeri yemeğe çağırmadır; o, köpeği azarlamak ve onu kışkırtmaktır; o, yüksek gülüştür.
Dedi: **وهاهَيْتُ الكلابَ**: onları azarladım; ve inşâd etti:
أَرَى شَعَرات على حاجِبَيْ
يَ بِيضاً نَبَتْن جميعاً تُؤاما
ظلِلتُ أُهَاهِي بهنّ الكلاب
أحسَبهنّ صِواراً قياماً

Ve bize Muhammed b. Saʿîd, el-Hasen el-Halvânî’den, o da Yezîd b. Hârûn’dan, o da İbn Ebî Ziʾb’den, o da Saʿîd el-Maqburî’den, o da babasından, o da Ebû Hureyre’den haber verdi; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: **( إن الله يُحِبّ العُطاسَ ويكرَه التثاؤب ، فإذا عطس أحدُكم فقال : الحمد لله ، فحقَّ على كل من سَمِعه أن يقول : يرحمُك الله ، وأما التّثَاؤب ، فإذا تثاءَب أحدُكم فليرُدّه ما استطاع ، ولا يقولنّ هاه هاه ، فإنما ذلكم الشيطان ، يضحَك منه )**.

Ve denilir: **هو** erkeklik kinayesidir; **هي** dişilik kinayesidir; **هما** ikisi içindir; **هم** erkeklerden topluluk içindir; **هنَّ** kadınlar içindir. **هو** üzerinde vakfettiğinde **الواو**’yu vasledersin de şöyle dersin: **هُوَهْ**; idrâc ettiğinde **هاء الصلة**’yi atarsın.

Ve bana el-Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o şöyle dedi: denilir: **مررتُ بهْ** ve **مررتُ بهِ** ve **بهِي**; istersen: **مررتُ بهْ وبهُ بهُو**; aynı şekilde **ضَرَبه**; onda bu lugatlar vardır; aynı şekilde **يَضرِبُهْ** ve **يضرِبُهُ** ve **يَضرِبُهُو**. **الهاء**’yı isimle veya fiille yahut edatla bağlantıdan tek başına ayırdığında ve onunla sözünün başına başladığında, her erkek, gaib için **هو** dersin; her dişi gaibe için **هي**; ikisinin zikri akmış (geçmiş)tir de, ismi tek harf üzerinde ağır bulmaktan dolayı bir **واواً** veya **ياءً** artırdın; çünkü isim iki harften daha az olmaz.

Dedi: Onlardan kimi der ki: isim iki harf üzere olursa o ناقص’tır; ondan bir harf gitmiştir; eğer onun tesniyesi, cemi, tasğîri ve tasrîfi bilinir ise, ondan eksik olan bilinir; eğer tasrîf edilmez, tasğîr edilmez ve ona bir اشتقاق bilinmezse, onun içine sonu gibi bir şey artırılır; böylece **هوَّ أخوك** denildi; **الواو** ile birlikte bir **واواً** artırdılar; ve inşâd etti:
فإن لساني شُهْدةٌ يُشتفَى بها
وهُوَّ على من صَبّه الله عَلْقَمُ
Nitekim **مِن** ve **عن** hakkında da dediler; ikisinin tasrîfi yoktur; böylece: **مِنِّي أحسنُ مِن مِنِّك** dediler; **النون** ile birlikte bir **نوناً** artırdılar.

**يأيها**: Sîbeveyh dedi—ki o, el-Halîl’in sözüdür—sen: **يأيها الرجل** dediğinde, **أيُّ** müphem bir isimdir, damme üzere mebnîdir; çünkü o, müfred bir münâdâdır; **الرجلُ** ise **أيّ**’in sıfatıdır. Dersin: **يأَيها الرجل أَقْبِلْ**; **يا الرجل** câiz olmaz; çünkü **يا** bir tenbîhtir, **الرجل**’deki tarif makamındadır; bu yüzden **يا** ile **الألف واللام** bir araya getirilmez; **أيّ** ile **الألف واللام**’a ulaşırsın. **ها** tenbih için **أيّ**’e lâzımdır; o, **أيّ**’de izâfetten bir ivazdır; çünkü **أيَ**’in aslı, istifhâm ve haber için izâfetli olmasıdır. Kadına dersin: **أيأَيتها المرأة**. Kurrânın hepsi okudu: **( أَيُّهَا )** **( النِّساء : 133 )** ve **( وُوِيَاأَيُّهَا النَّاسُ )** **( البَقَرَة : 21 )** ve **( وُوِأَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ )** **( النُّور : 31 )**; yalnız İbn ʿÂmir **( أيه المؤمنون )** okudu; iyi değildir.

İbnü’l-Enbârî dedi: o bir lugattır. Cerîr’in sözüne gelince:
يقول ليَ الأصحابُ هل أَنت لاحِقٌ
بأهلِكَ إنّ الزاهِرِيَّة لاهِيَا
Onun **لاهِيَا** sözünün mânâsı: ona yol yoktur. Aynı şekilde, adam yolu olmayan bir şeyi zikrettiğinde, cevap veren ona: **لاهُوَ** der; yani ona yol yoktur; onu zikretme.

Ve denilir: **هُوَ هُوَ**; yani: senin tanıdığın kimse odur. Ve denilir: **هِيَ هِيَ**; yani: senin tanıdığın o musibettir. Ve **هُم هُم**: yani inkâr ettiğin kimseler onlardır. el-Hüzelî dedi:
رفَوْني وقالوا يا خُوَيلِد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنكرتُ الوجُوهَ هُمُ هُمُ

ʿAmr, babasından: **ظبية مَوْءُوهة ومَأْوُوهةٌ**; bu, şundandır: **الغَزال** köpekten veya oktan kurtulunca bir duruş durur; sonra **أوْه** der; sonra koşar.

en-Nadr dedi: **الهَوَّةُ**—**الهاء**’nın fethiyle—**الكُوّة**’dir; bunu Ebû’l-Hüzel’den hikâye etti. Dedi: **والهُوَّةُ** iki dağ arasındaki **المَهْواة**’dır.

İbnü’l-Ferec dedi: Halîfe’yi şöyle derken işittim: ev için çokça **كِواءٌ** ve çokça **هِواءٌ** vardır; bir tanesi **كَوّة** ve **هَوَّة**’dir. en-Nadr’a gelince, o, **الهَوَّة**’nin **الكَوّة** mânâsında olduğunu, **هُوًى** diye cem edildiğini iddia etti; **قَرْية** ve **قُرًى** gibi.

Bana el-Münzirî, Saʿleb’den, o da İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi; dedi: zaman bolluk verince **الغاوي** ve **الهاوي** gelir. Dedi: **الغاوي** çekirgedir; o, **الغوغاء**’dır. **الهاوي**: sinektir; yani bolluğa varıncaya dek düşer (iner).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(هâ ve yâ ve bunların üçüncüsü olan şeyler babı)

(هيأ) **الهاء** ve **الياء** ve **الألف**; başında **هاؤها** زائد olan bir kelimedir; gelir. Denir: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ **هَيَا** ربَّا([1])

(هيب) **الهاء** ve **الياء** ve **الباء**; yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ **هَيوبٌ**"، bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalıp girmekten korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ **تَهَيَّبُني** المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Amma onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdığı zaman; çoban koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için nasıl bağırıyorsa öyle **يُهيبُ**; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhatini nasıl bulduğumu bilmediğim şeylerden: onların sözü: **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(هيت) **الهاء** ve **الياء** ve **التاء**; çığlığa delalet eden bir kelimedir. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdığı zaman. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** manasında derler: **هَلُمَّ**.

(هيج) **الهاء** ve **الياء** ve **الجيم**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delalet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ النّاقَة** da, harekete geçti. Ve deveye, yurduna çekilme için: **مِهياج** denir.
Diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; kuruyup sarardığı zaman. Ve **أرضٌ هائجة**: otları kurumuştur. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini, solmuş halde kabarmış buldum. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(هيد) **الهاء** ve **الياء** ve **الدال**. Ondan kıyas edilen asıl: hareket ettirme ve sarsma ve bunun dışındaki, kıyası bilinmeyen şeylerdir.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**: onu hareket ettirdim; **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni sıkıntıya soktu([7]) ve beni sarsıp yerimden etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu sarsar. Ve **هِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelimedir. Ve denir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Amma Resûlullah’ın mescidi zikrindeki hadiste: "**هِدْهُ**" yani "onu düzelt"; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun manası: çoraklık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Amma kıyası müşkil olan—ve bize göre ilmi silinip gitmiş sözden olan—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunda en çok söylenen: "işin nedir, hâlin nedir?" Ve şu beyti delil getirdiler:
يا **هَيْدِ** مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(هيس) **الهاء** ve **الياء** ve **السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(هيش) **الهاء** ve **الياء** ve **الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(هيض) **الهاء** ve **الياء** ve **الضاد**; bir tek kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delalet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: onu, kaynamadan sonra kırdı. Ve aynı şekilde: **هِيضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriye döndürüldü. Ebû Bekir hadîsinde: "إنَّ هذا **يَهِيضُكَ**([12])".

(هيط) **الهاء** ve **الياء** ve **الطاء**; iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın naklettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındakini düzeltmek için toplandılar.

(هيع) **الهاء** ve **الياء** ve **العين**; bir tek kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülen ve korkulan sestir. Denir: **رجلٌ هاعٌ** ve **هائِع**. Hadiste: "كلما سمعَ **هَيْعَةً** طار إليها". Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani: korkaklaşır.
Ve babın aslının yayılma ve salıverilme olması muhtemeldir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve **أرض هَيْعة**: geniş, yayılmış. **متهيِّع**: şaşkın, ürkmüş. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(هيغ) **الهاء** ve **الياء** ve **الغين**; bolluğa ve hayat nimetinin rahatlığına delalet eden bir kelimedir. Denir ki **الأهْيَغَ**: yaşayışın en rahatıdır. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yeme ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(هيف) **الهاء** ve **الياء** ve **الفاء**; sahih bir asıldır; sıcaklığa ve susuzluğa delalet eder; sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve **رجلٌ مِهيافٌ**: sudan uzak durmaya sabretmez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı da, beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk varmış gibi; çoğulu **هِيفٌ**. Ve **فَرَسٌ هَيْفاء**: zayıf.

(هيق) **الهاء** ve **الياء** ve **القاف**; bir tek kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun ince olana, benzetme olarak **هَيْقٌ** denir.

(هيل) **الهاء** ve **الياء** ve **اللام**; bir tek kelimedir; ölçülebilen bir şeyi, ölçmeden iterek dökmeye delalet eder. **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah—yüce—dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve bundan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(هيم) **الهاء** ve **الياء** ve **الميم**; şiddetli susuzluğa delalet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: develeri susuzluklarında tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır da kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمان** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzüstü, kasıtsız [على] gitti. Ve **الهَيْماء**: içinde su olmayan çöl.

(هين) **الهاء** ve **الياء** ve **النون**: **الهَيْن**: kolay iş; o **الواو**dandır; ve geçmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: رجل هيمان، وهائم: شديد العطش، وهام على وجهه: ذهب، وجمعه: هيم، قال تعالى: ﴿فشاربون شرب الهيم﴾ [الواقعة/55] والهيام: داء يأخذ الإبل من العطش. ويضرب به المثل فيمن اشتد به العشق، قال: ﴿ألم تر أنهم في كل واد يهيمون﴾ [الشعراء/225] أي: في كل نوع من الكلام يغلون في المدح والذم، وسائر الأنواع المختلفات، ومنه: الهائم على وجهه المخالف للقصد الذاهب على وجهه، وهام ذهب في الأرض، واشتد عشقه، وعطش، والهيم: الإبل العطاش، وكذلك الرمال تبتلع الماء، والهيام من الرمل: اليابس، كأن به عطشا.

##### Türkçe

- Denilir: **رجل هيمان** ve **هائم**: şiddetli susuz (kimse); ve **هام على وجهه**: gitti; ve onun çoğulu: **هيم**. Yüce Allah dedi ki: ﴿فشاربون شرب **الهيم**﴾ [الواقعة/55]. Ve **الهيام**: susuzluktan develeri tutan bir hastalıktır. Ve onunla, kendisine aşk şiddetlenen kimse hakkında mesel vurulur. Dedi ki: ﴿ألم تر أنهم في كل واد **يهيمون**﴾ [الشعراء/225], yani: sözün her türünde övgü ve yergide aşırı giderler, ve diğer farklı türlerin tümünde. Ve ondan: maksada aykırı olan, yüzü üzere giden, **الهائم على وجهه**. Ve **هام**: yerde gitti; ve aşkı şiddetlendi; ve susadı. Ve **الهيم**: susuz develerdir; ve aynı şekilde kumlar suyu yutar. Ve kumdan **الهيام**: kuru olandır; sanki onda susuzluk varmış gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي م
هام في البرّيّة‏.‏
وهامت الإبل على وجوهها‏.‏
ورملٌ هيامٌ بالفتح‏:‏ لا يتماسك‏.‏
ورجل هيمان‏.‏
عطشان وقوم هيمى وقد هام يهيم وإبل هيمٌ عطاش وبها هُيامٌ‏.‏
وتقول‏:‏ مهيم بمعنى ما وراءك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو هائم بفلانة ومستهام وقد هام بها وتهيّمته وبه هيام وهو الجنون من العشق‏.‏

##### Türkçe

ه ي م
Çölde şaşkın dolaştı.
Develer yüzleri üzere (başlarıboş) dolaştı.
Ve **هيام** (fetha ile) kumdur: tutunmaz.
Ve **هيمان** adam.
Susuz; ve **هيمى** kavim; ve **هام يهيم**; ve **هيم** develer susuzdurlar; ve onda **هُيام** vardır.
Ve dersin ki: **مهيم** “arkanda olan şey” mânâsındadır.
Ve mecazdan: O, falanca kadınla **هائم**dır ve **مستهام**dır; ve onunla **هام** etti; ve onu **تهيّمته**; ve onda **هيام** vardır; ve o, aşktan olan deliliktir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هامَت الناقةُ تَهِيم: ذهَبَت على وجِهها لرَعْيٍ كهَمَتْ، وقيل: هو مقلوب عنه.
والهُيامُ: كالجنون، وفي التهذيب: كالجنون من العشق. ابن شميل: الهُيامُ نحو الدُّوارِ جنونٌ يأْخذ البعيرَ حتى يَهْلِك، يقال: بعيرٌ مَهْيُومٌ. والهَيمُ: داءٌ يأْخذ الإبلَ في رؤوسها. والهائمُ: المتحيِّرُ. وفي حديث عكرمة: كان عليٌّ أَعْلَمَ بالمُهَيِّماتِ؛ يقال: هامَ في الأَمر يَهِيم إذا تحيّر فيه، ويروى المُهَيْمِنات، وهو أَيضاً الذاهبُ على وجهه عِشْقاً، هامَ بها هَيْماً وهُيوماً وهِياماً وهَيَماناً وتَهْياماًً، وهو بناءٌ موضوعٌ للتكثير؛ قال أَبو الأَخْزر الحُمّاني:
فقد تَناهَيْتُ عن التَّهْيام
قال سيبويه: هذا بابُ ما تُكَثِّرُ فيه المصدرَ من فَعَلْت فتُلْحِق الزوائدَ وتبنيه بناءً آخر، كما أَنك قلت في فَعَلت فَعَّلْت حين كَثَّرت الفعل، ثم ذكرَ المصادرَ التي جاءت على التَّفْعال كالتَّهْذار ونحوها، وليس شيءٌ من هذا مصدرَ فَعَلْت، ولكن لما أردت التكثير بنيت المصدرَ على هذا كما بنيت فَعَلْت على فَعَّلْت؛ وقول كُثَير:
وإنِّي، وتَهْيامِي بعَزَّةَ، بَعْدَما
تَخَلَّيْتُ مِمَّا بَيْنَنا وتَخَلَّتِ
قال ابن جني: سأَلت أَبا عليٍّ فقلت له: ما موضعُ تَهْيامي من الإعراب؟ فأَفْتَى بأَنه مرفوع بالابتداء، وخبرُه قولُه بِعَزّة، وجعل الجملة التي هي تَهْيامِي بعزّة اعتراضاً بين إنّ وخبرِها لأن في هذا أَضْرُباً من التشديد للكلام، كما تقول: إنّك، فاعْلَم، رجلُ سَوْءٍ وإنه، والحقَّ أَقولُ، جَمِيلُ المَذْهَب، وهذا الفصلُ والاعتراض الجاري مَجْرى التوكيد كثيرٌ في كلامهم، قال: وإذا جازَ الاعتراض بين الفعل والفاعل في نحو قوله:وقد أَدْرَكَتْني، والحَوادِثُ جَمّةٌ،
أَسِنّةُ قَوْمٍ لا ضِعافٍ، ولا عُزْلِ
كانَ الاعتراضُ بين اسم إنّ وخبرها أَسْوَغَ، وقد يحتمل بيتُ كُثَيّر أَيضاً تأْويلاً آخرَ غير ما ذهب إليه أَبو عليّ، وهو أَن يكون تَهْيامِي في موضع جرٍّ على أَنه أَقْسَم به كقولك: إنّي، وحُبِّك، لَضنِينٌ بك، قال ابن جني: وعَرَضْتُ هذا الجوابَ على أَبي عليّ فتقبَّله، ويجوز أن يكون تَهْيامي أَيضاً مُرْتَفِعاً بالابتداء، والباء متعلقة فيه بنفس المصدر الذي هو التَّهْيامُ، والخبر محذوف كأَنّه قال وتَهْيامِي بعزّة كائنٌ أو واقعٌ على ما يُقَدَّر في هذا ونحوه، وقد هَيَّمَه الحُبُّ؛ قال أَبو صخر:فهل لَكَ طَبٌّ نافعٌ من عَلاقةٍ
تُهَيِّمُني بين الحَشا والتَّرائِب؟
والاسم الهُيامُ. ورجل هَيْمانُ: مُحِبٌّ شديدُ الوَجْدِ. ابن السكيت: الهَيْمُ مصدرُ هامَ يَهِيم هَيْماً وهَيَماناً إذا أَحَبَّ المرأَةَ. والهُيَّامُ: العُشّاقُ. والهُيَّامُ: المُوَسْوِسُون، ورجل هائمٌ وهَيُومٌ. والهُيُومُ: أَن يذهبَ على وَجْهِه، وقد هام يَهِيمُ هُياماً. واسْتُهِيمَ فُؤادُه، فهو مُسْتَهامُ الفُؤاد أي مُذْهَبُه. والهَيْمُ: هَيَمانُ العاشق والشاعرِ إذا خلال في الصحراء. وقوله عزّ وجلّ: في كلِّ وادٍ يَهِيمونَ؛ قال بعضهم: هو وادِي الصَّحراء يَخْلو فيه العاشقُ والشاعرُ؛ ويقال: هو وادي الكلام، والله أَعلم. الجوهري: هامَ على وَجْهِه يَهِيمُ هَيْماً وهَيَماناً ذهبَ
من العِشْقِ وغيره. وقلبٌ مُسْتهامٌ أَي هائمٌ. والهُيامُ: داء يأْخذ الإِبلَ فتَهِيم في الأَرضِ لا ترعى، يقال: ناقة هَيْماء؛ قال كُثَيّر: فلا يَحْسَب الواشون أَنّ صَبابَتي،
بِعَزَّةَ، كانت غَمْرَةً فتَجَلَّتِ
وإِنِّيَ قد أَبْلَلْتُ من دَنَفٍ بها
كما أَدْنَفَتْ هَيْماءُ، ثم اسْتَبَلَّتِ
وقالوا: هِمْ لنَفْسِك ولا تَهِمْ لهؤلاء أَي اطْلُبْ لها واهْتَمَّ واحْتَلْ. وفلان لا يَهْتامُ لنفسِه أَي لا يَحْتالُ؛ قال الأَخطل: فاهْتَمْ لنَفْسِك، يا جُمَيعُ، ولا تكنْ
لَبني قُرَيْبةَ والبطونِ تَهِيمُ
(* قوله «لبني قريبة» ضبط في الأصل بضم القاف وفتح الراء، وضبط في التكملة بفتح القاف وكسر الراء).
والهُيامُ، بالضم: أَشدُّ العطش؛ أَنشد ابن بري:
يَهِيمُ، وليس اللهُ شافٍ هُيامَه،
بِغَرّاءَ، ما غَنَّى الحَمامُ وأَنْجَدا
وشافٍ: في موضع نصب خبر ليس، وإِن شئت جعلتَه خبرَ اللهِ وفي ليس ضميرُ الشأْن. وقد هامَ الرجلُ هُياماً، فهو هائمٌ وأَهْيَمُ، والأُنثى هائمةٌ وهَيْماءُ، وهَيْمانُ، عن سيبويه، والأَنثى هَيْمَى، والجمع هِيامٌ. ورجل مَهْيومٌ وأَهْيَمُ: شديدُ العَطشِ، والأُنثى هَيْماءُ. الجوهري وغيره: والهِيامُ، بالكسر، الإِبلُ العِطاشُ، الواحد هَيْمان. الأَزهري: الهَيْمانُ
العَطْشانُ، قال: وهو من الداء مهيومٌ. وفي حديث الاستسقاء: إِذا اغْبَرَّت أَرضُنا وهامَت دوابُّنا أَي عَطِشت، وقد هامَت تَهِيمُ هَيَماً، بالتحريك. وناقةً هَيْمَى: مثل عَطْشان وعَطْشَى. وقومٌ هِيمٌ أَيِ عِطاشٌ، وقد هامُوا هُياماً. وقوله عز وجل: فشارِبونَ شُرْبَ الهِيم، هي الإِبلُ العِطاش، ويقال: الرَّمْلُ؛ قال ابن عباس: هَيامُ الأَرض، وقيل: هَيامُ الرَّمْل، وقال الفراء: شُرْبَ الهِيم، قال: الهِيمُ الإِبلُ التي يُصيبها داءٌ فلا تَرْوَى من الماء، واحدُها أَهْيَمُ، والأُنثى هَيْماء، قال: ومن العرب من يقول هائمٌ، والأُنثى هَيْماء، قال: ومن العرب من يقول هائمٌ، والأُنثى هائمة، ثم يجمعونه على هِيمٍ، كما قالوا عائطٌ وعِيطٌ وحائل وحُول، وهي في معنى حائلٍ إِلا أَن الضمة تُرِكت في الهِيم لئلا تصيرَ الياءُ واواً، ويقال: إِن الهِيم الرَّمْلُ. يقول عز وجل: يَشْرَبُ أَهلُ النار كما تشربُ السِّهْلةُ؛ وقال ابن عباس: شُرْبَ الهِيم، قال: هَيامُ الأَرض؛ الهَيامُ: بالفتح: ترابٌ يخالِطُه رَمْلٌ يَنْشَفُ الماءَ نَشْفاً، وفي تقديره وجهان: أَحدهما أَن الهِيم جَمعُ هَيامٍ، جُمِعَ على فُعُلٍ ثم خفِّف وكُسرت الهاءُ لأَجل الياء، والثاني أَن تذهب إِلى المعنى وأَن المراد الرِّمال الهِيم، وهي التي لا تَرْوَى. يقال: رَمْلٌ أَهْيَمُ؛ ومنه حديث الخندق: فعادتْ كَثِيباً أَهْيَمَ؛ قال: هكذا جاء في رواية، والمعروف أََهْيَل، وقد تقدم. أَبو الجراح: الهُيامُ داءٌ يُصِيبُ الإِبل من ماءٍ تشرَبُه. يقال: بعيرٌ هَيْمانُ وناقةٌ هَيْمَى، وجمعُه هِيامٌ. والهُيامُ والهِيامُ: داءٌ يصيب الإِبل عن بعضِ المِياه بتهامةَ يُصيبها منه مثلُ الحُمَّى؛ وقال الهَجَريّ: هو داءٌ يصيبُها عن شرب النَّجْلِ إِذا كثر طُحْلُبُه واكْتَنَفت الذِّيَّانُ به، بعيرٌ مَهْيومٌ وهَيْمانُ. وفي حديث ابن عمر: أَن رجلاً باعَ منه إِبلاً هِيماً أَي مراضاً، جمع أَهْيَم، وهو الذي أَصابه الهُيامُ، وهو داء يُكْسِبُها العطشَ؛ وقال بعضهم: الهِيمُ الإِبلُ الظِّماءُ، وقيل: هي المراضُ التي تَمَصُّ الماء مَصّاً ولا تَرْوى. الأَصمعي: الهُيامُ للإِبل داءٌ شَبيهٌ بالحُمَّى تَسْخُن عليه جُلودُها، وقيل: إِنها لا تَرْوَى إِذا كانت كذلك. ومفازةٌ هَيْماءُ: لا ماءَ بها، وفي الصحاح: الهَيْماءُ المفازة لا ماءَ بها. والهَيام، بالفتح، من الرمل: ما كان تُراباً دُقاقاً يابِساً، وقيل: هو التراب أَو الرملُ الذي لا يَتمالك أَن يسيل من اليَدِ لِلِينِه، والجمع هِيمٌ مثل قَذالٍ وقُذُل؛ ومنه قول لبيد:
يَجتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنبِّذاً،
بِعُجوب أَنْقاءٍ يَميلُ هَيامُها
الهَيامُ: الرمل الذي يَنْهارُ.
والتَّهَيُّمُ: مِشْيةٌ حسنةٌ؛ قال أَبو عمرو: التَّهيمُ أَحسَنُ المشيِ؛ وأَنشد لِخُلَيد اليَشْكُرِيّ:
أَحسَن مَن يَمْشِي كذا تَهَيُّما
والهُيَيْماء: موضع، وهو ماءٌ لبني مُجاشِع، يُمَدّ ويُقْصر؛ قال الشاعر مُجَمِّع بن هلال:
وعاثِرة، يومَ الهُيَيْما، رأَيتُها
وقد ضمَّها مِن داخلِ الحبّ مَجْزَع
قال ابن بري: هُيَيْما قومٌ من بني مجاشع، قال: والسماع عند ابن القطاع. وهُيَيْما: ماء لبني مُجاشع، يمدّ ويقصر. الأَزهري قال: قال عمارةُ: اليَهْماءُ الفلاةُ التي لا ماءَ فيها، ويقال لها هَيْماءُ. وفي الحديث: فدُفِنَ في هَيامٍ من الأَرض. ولَيْلٌ أَهْيَمُ: لا نُجوم فيه.

##### Türkçe

**هامَت** deve **تَهِيم**: **هَمَتْ** gibi, otlamak için kendi hâline gidip yüzü üzere gitti. Ve denildi ki: o, ondan çevrilmiş (kalb edilmiş)tir.

**الهُيامُ**: delilik gibi. Ve **التهذيب**’de: aşktan delilik gibi. İbn Şümeyl: **الهُيامُ** baş dönmesine benzer bir deliliktir; deveyi tutar, nihayet helâk eder; “**بعيرٌ مَهْيُومٌ**” denir.

**الهَيمُ**: develeri başlarında tutan bir hastalıktır. **الهائمُ**: şaşkın/tereddüt içinde olan. İkrime hadîsinde: Ali, **المُهَيِّماتِ**’i daha iyi bilirdi; “işte **هامَ** eder, **يَهِيم**” denir: onda şaşırıp tereddüt ederse. Ve **المُهَيْمِنات** diye de rivayet edilir. O, ayrıca aşktan yüzü üzere gidip kendi hâline giden kimsedir; “**هامَ** بها **هَيْماً** ve **هُيوماً** ve **هِياماً** ve **هَيَماناً** ve **تَهْياماً**” (denir); bu, çokluk için konulmuş bir yapıdır. Ebû’l-Ahzer el-Hummânî dedi ki:

فقد تَناهَيْتُ عن التَّهْيام

Sîbeveyh dedi ki: Bu, masdarı **فَعَلْت**’ten çoğalttığın (tekzîr ettiğin) şeyler babıdır; ziyadeleri ilhak eder ve onu başka bir bina üzere kurarsın; tıpkı fiili çoğalttığında **فَعَلْت**’te **فَعَّلْت** dediğin gibi. Sonra **التَّفْعال** üzere gelen masdarları, **التَّهْذار** ve benzerleri gibi, zikretti. Bunun hiçbir şeyi **فَعَلْت**’in masdarı değildir; fakat çokluk istediğinde masdarı bunun üzerine bina ettin; tıpkı **فَعَلْت**’i **فَعَّلْت** üzerine bina ettiğin gibi. Ve Küseyyir’in sözü:

وإنِّي، وتَهْيامِي بعَزَّةَ، بَعْدَما
تَخَلَّيْتُ مِمَّا بَيْنَنا وتَخَلَّتِ

İbn Cinnî dedi ki: Ebû Ali’ye sordum ve ona dedim ki: “**تَهْيامي**’nin i‘râbdaki yeri nedir?” Bana fetvâ verdi ki: ibtidâ ile merfûdur; haberi de “**بِعَزّة**” sözüdür. Ve “**تَهْيامِي بعزّة**” olan cümleyi, **إنّ** ile haberi arasında bir itiraz kıldı; çünkü bunda söz için çeşit çeşit şiddetlendirme vardır; tıpkı senin: “Şüphesiz sen, bil, kötü bir adamsın” ve “Şüphesiz o, hakkı söylüyorum, güzel mezheplidir” demen gibi. Bu fasıl ve te’kîd yerinde yürüyen itiraz, onların كلامında çoktur. Dedi ki: Fiil ile fâil arasında itiraz câiz olunca, şu sözü gibi:

وقد أَدْرَكَتْني، والحَوادِثُ جَمّةٌ،
أَسِنّةُ قَوْمٍ لا ضِعافٍ، ولا عُزْلِ

**إنّ**’in ismi ile haberi arasında itiraz daha evlâ olur. Küseyyir’in beyti, Ebû Ali’nin gittiği şeyden başka bir te’vîli de ihtimal eder: o da, **تَهْيامِي**’nin, onunla yemin ettiği için cer mahallinde olmasıdır; senin: “Şüphesiz ben, senin sevgin hakkı için, sana karşı cimriyim” demen gibi. İbn Cinnî dedi ki: Bu cevabı Ebû Ali’ye arz ettim; onu kabul etti. Ve câizdir ki **تَهْيامي** yine ibtidâ ile merfû olsun; **باء** da, bizzat masdar olan **التَّهْيامُ**’ın kendisine onda taalluk etsin; haber de hazfedilmiş olsun; sanki “ve **تَهْيامِي بعزّة** kâindir” yahut bunun ve benzerinin takdir edildiği üzere “vâkidir” demiş gibi. Ve onu sevgi **هَيَّمَه** etti. Ebû Sahr dedi ki:

فهل لَكَ طَبٌّ نافعٌ من عَلاقةٍ
تُهَيِّمُني بين الحَشا والتَّرائِب؟

İsim **الهُيامُ**’dır. Ve **رجل هَيْمانُ**: şiddetli vecd sahibi bir muhib. İbn es-Sikkît: **الهَيْمُ**, bir kadını sevdiğinde “**هامَ يَهِيم هَيْماً وهَيَماناً**”ın masdarıdır.

**الهُيَّامُ**: âşıklar. Ve **الهُيَّامُ**: vesveseliler. Ve **رجل هائمٌ** ve **هَيُومٌ**.

**الهُيُومُ**: yüzü üzere gidip kendi hâline gitmektir; ve “**هامَ يَهِيمُ هُياماً**” olmuştur.

**اسْتُهِيمَ فُؤادُه**; o, **مُسْتَهامُ الفُؤاد**’dur; yani götürülmüş (aklı/kalbi alınmış)tır. **الهَيْمُ**: âşığın ve şairin çölde dolaştığında **هَيَمانُ**’ıdır. Ve azîz ve celîl olanın sözü: “her vadide **يَهِيمونَ**”; bazısı dedi ki: o, çöl vadisidir; âşık ve şair onda yalnız kalır. Ve denilir ki: o, söz vadisidir; Allah daha iyi bilir. Cevherî: “yüzü üzere **هامَ** eder, **يَهِيمُ هَيْماً وهَيَماناً**”: aşktan ve başkasından gider. Ve **قلبٌ مُسْتهامٌ**: yani **هائمٌ**. **الهُيامُ**: develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde **تَهِيم** ederler, otlamazlar; “**ناقة هَيْماء**” denir. Küseyyir dedi ki:

فلا يَحْسَب الواشون أَنّ صَبابَتي،
بِعَزَّةَ، كانت غَمْرَةً فتَجَلَّتِ
وإِنِّيَ قد أَبْلَلْتُ من دَنَفٍ بها
كما أَدْنَفَتْ هَيْماءُ، ثم اسْتَبَلَّتِ

Ve dediler ki: “**هِمْ** لنَفْسِك ve **لا تَهِمْ** لهؤلاء”: yani onun için iste, önemse ve çare ara. Ve “falanca kendi nefsi için **لا يَهْتامُ**”: yani çare aramaz. Ahtal dedi ki:

فاهْتَمْ لنَفْسِك، يا جُمَيعُ، ولا تكنْ
لَبني قُرَيْبةَ والبطونِ تَهِيمُ

(* “**لبني قريبة**” sözü: asılda **ق**’ın damması ve **ر**’nin fethasıyla ضبط edildi; tekmilede **ق**’ın fethası ve **ر**’nin kesresiyle ضبط edildi.)

**الهُيامُ**, damme ile: en şiddetli susuzluk. İbn Berrî inşâd etti:

يَهِيمُ، وليس اللهُ شافٍ هُيامَه،
بِغَرّاءَ، ما غَنَّى الحَمامُ وأَنْجَدا

**وشافٍ**: **ليس**’in haberinin nasb mahallindedir; istersen onu **الله**’ın haberi kılarsın; **ليس**’te de şe’n zamiri vardır. Ve adam **هامَ هُياماً** etmiştir; o, **هائمٌ** ve **أَهْيَمُ**’dır. Dişi: **هائمةٌ** ve **هَيْماءُ** ve **هَيْمانُ**; Sîbeveyh’ten. Dişi: **هَيْمَى**; cem‘i: **هِيامٌ**. Ve **رجل مَهْيومٌ** ve **أَهْيَمُ**: şiddetli susuz. Dişi: **هَيْماءُ**. Cevherî ve başkası: **الهِيامُ**, kesre ile: susuz develer; tekili **هَيْمان**. Ezherî: **الهَيْمانُ** susuz olandır; dedi ki: o, hastalıktan **مهيومٌ**’dur. İstiskâ hadîsinde: “arzımız tozlandığında ve hayvanlarımız **هامَت** ettiğinde”: yani susadı. Ve “**هامَت تَهِيمُ هَيَماً**”, hareke ile. Ve **ناقةً هَيْمَى**: **عَطْشان** ve **عَطْشَى** gibi. Ve **قومٌ هِيمٌ**: yani susuzlar; ve **هامُوا هُياماً** ettiler. Ve azîz ve celîl olanın sözü: “**فشارِبونَ شُرْبَ الهِيم**”; o, susuz develerdir. Ve denilir ki: kumdur. İbn Abbâs dedi ki: “arzın **هَيامُ**’ı”; ve denildi ki: kumun **هَيامُ**’ı. Ferrâ dedi ki: “**شُرْبَ الهِيم**”; dedi ki: **الهِيمُ**, kendisine bir hastalık isabet eden ve sudan kanmayan develerdir; tekili **أَهْيَمُ**, dişisi **هَيْماء**. Dedi ki: Araplardan kimi **هائمٌ** der; dişisi **هَيْماء**. Dedi ki: Araplardan kimi **هائمٌ** der; dişisi **هائمة**; sonra onu **هِيمٍ** üzere cem‘ ederler; tıpkı **عائطٌ** ve **عِيطٌ**, **حائل** ve **حُول** dedikleri gibi. O, **حائلٍ** manasındadır; ancak **الهِيم**’de damme terk edildi ki **ياء** vâv olmasın. Ve denilir ki: **الهِيم** kumdur. Azîz ve celîl olan buyurur: cehennem ehli, **السِّهْلةُ**’nin içtiği gibi içer. İbn Abbâs dedi ki: “**شُرْبَ الهِيم**”: arzın **هَيامُ**’ı. **الهَيامُ**, fetha ile: içine kum karışan, suyu emip çeken topraktır; **نَشْفاً** ile emer. Takdirinde iki vecih vardır: birincisi, **الهِيم**’in **هَيامٍ**’ın cem‘i olmasıdır; **فُعُلٍ** üzere cem‘ edildi, sonra hafifletildi ve **ياء** sebebiyle **هاء** kesrelendi. İkincisi, manaya gitmendir: murad, kanmayan **الرِّمال الهِيم**’dir. “**رَمْلٌ أَهْيَمُ**” denir. Ondandır hendek hadîsi: “sonra **كَثِيباً أَهْيَمَ** oldu”; dedi ki: rivayette böyle geldi; bilinen **أَهْيَل**’dir; ve geçti. Ebû’l-Cerrâh: **الهُيامُ**, develere içtiği bir sudan isabet eden bir hastalıktır. “**بعيرٌ هَيْمانُ** ve **ناقةٌ هَيْمَى**” denir; cem‘i **هِيامٌ**’dır. **الهُيامُ** ve **الهِيامُ**: Tihâme’de bazı sulardan develere isabet eden bir hastalıktır; onlara ondan, hummaya benzer bir şey isabet eder. Hecerî dedi ki: o, **النَّجْلِ**’i içmekten, onun yosunu çoğaldığında ve **الذِّيَّانُ** onunla çevrelendiğinde, onlara isabet eden bir hastalıktır; **بعيرٌ مَهْيومٌ** ve **هَيْمانُ**. İbn Ömer hadîsinde: bir adam ondan **إِبلاً هِيماً** sattı: yani hasta; **أَهْيَم**’ın cem‘idir; o, **الهُيامُ**’ın isabet ettiği kimsedir; o, onlara susuzluk kazandıran bir hastalıktır. Bazısı dedi ki: **الهِيمُ** susuz develerdir. Ve denildi ki: o, suyu emip emer de kanmayan hastalılardır. Asmaî: **الهُيامُ**, develer için hummaya benzer bir hastalıktır; onunla derileri ısınır. Ve denildi ki: o hâlde olduklarında kanmazlar. Ve **مفازةٌ هَيْماءُ**: onda su yoktur. Ve **الصحاح**’ta: **الهَيْماءُ** su olmayan çöldür. **الهَيام**, fetha ile, kumdan: ince kuru toprak olan şeydir. Ve denildi ki: o, yumuşaklığından dolayı elde akıp gitmekten kendini tutamayan toprak yahut kumdur. Cem‘i **هِيمٌ**’dir; **قَذالٍ** ve **قُذُل** gibi. Ondandır Lebîd’in sözü:

يَجتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنبِّذاً،
بِعُجوب أَنْقاءٍ يَميلُ هَيامُها

**الهَيامُ**: çöken/çözülen kumdur.

**التَّهَيُّمُ**: güzel bir yürüyüştür. Ebû Amr dedi ki: **التَّهيمُ** yürüyüşün en güzeli. Ve Huleyd el-Yeşkürî’den inşâd etti:

أَحسَن مَن يَمْشِي كذا تَهَيُّما

**الهُيَيْماء**: bir yerdir; Benî Mücâşi‘ için bir sudur; uzatılır ve kısaltılır. Şair Mücemmi‘ b. Hilâl dedi ki:

وعاثِرة، يومَ الهُيَيْما، رأَيتُها
وقد ضمَّها مِن داخلِ الحبّ مَجْزَع

İbn Berrî dedi ki: **هُيَيْما** Benî Mücâşi‘ten bir kavimdir; dedi ki: işitme (semâ‘) İbn el-Kattâ‘ yanındadır. Ve **هُيَيْما**: Benî Mücâşi‘ için bir sudur; uzatılır ve kısaltılır. Ezherî dedi ki: Umâre dedi ki: **اليَهْماءُ** su olmayan çöldür; ona **هَيْماءُ** da denir. Hadîste: “arzdan bir **هَيامٍ** içine defnedildi.” Ve **لَيْلٌ أَهْيَمُ**: onda yıldız yoktur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي م * * الهَامَةُ * الرأس والجمع * هَامٌ * و * هَامَةُ * القوم رئيسهم و * الهَامَةُ * من طير الليل وهو الصدى والجمع * هَامٌ * وكانت العرب تزعم أن روح القتيل الذي لا يدرك بثأره تصير هَامَةً فترقو عند قبره تقول اسقوني اسقوني فإذا أُدرِك بثأره طارت وقلب * مُسْتَهَامٌ * أي هائم و * الهُيَامُ * بالضم أشد العطش و * الهِيَامُ * بالكسر الإبل العطاش الواحد * هَيْمَانُ * وناقة * هَيْمَى * مثل عطشان وعطشى وقوم * هِيمٌ * أي عطاش وقوله تعالى ﴿شاربون شُرب الهِيم﴾ هي الإبل العطاش وقيل الرمل حكاه الأخفش قلت كثيب أَهْيَمُ وكثبان هِيمٌ وهي رمال لا يرويها ماء السماء

##### Türkçe

* ه ي م * * **الهَامَةُ** * baştır; çoğulu **هَامٌ**’dur. Ve **هَامَةُ** kavmin reisi(=başkanı)dır. Ve **الهَامَةُ** gece kuşlarındandır; o **الصدى**’dır; çoğulu **هَامٌ**’dur. Araplar, öcüne erişilemeyen öldürülmüş kimsenin ruhunun bir **هَامَةً**’ye dönüştüğünü iddia ederlerdi; kabri yanında dolaşır, “Beni sulayın, beni sulayın” derdi; öcüne erişilince uçardı. Ve **مُسْتَهَامٌ** kalp: yani şaşkın dolaşan. Ve **الهُيَامُ** (ötre ile) en şiddetli susuzluktur. Ve **الهِيَامُ** (kesre ile) susuz develerdir; teki **هَيْمَانُ**’dur. Ve **هَيْمَى** dişi deve: “عطشان” ve “عطشى” gibi. Ve **هِيمٌ** kavim: yani susuzlar. Yüce Allah’ın sözü: ﴿شاربون شُرب الهِيم﴾; o, susuz develerdir. Ve “kum” denilmiştir; bunu الأخفش nakletmiştir. Dedim ki: **أَهْيَمُ** kum tepesi ve **هِيمٌ** kum tepeleri; bunlar, gök suyunun doyurmadığı kumlardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| ( *!هَامَ *!يَهِيمُ *!هَيْمًا ) بِالفَتْحِ ( *!وهَيَمَاناً ) بِالتَحْرِيكِ ، ( أحَبَّ امْرَأَةً ) ، كذا نَصُّ ابنِ السِّكِّيتِ ، فقَوْلُ شيْخِنَا : والقَيْد كَأنَّهُ اتِّفَاقِيٌّ ، وإلاَّ *!فالهَيَمَانُ لا يَخْتَصُّ بالنِّسَاءِ : مَحَلُّ نَظَرٍ . | ( و ) قَوْلُهُ تَعَالَى : ^ ( فَشَارِبُونَ شَرْبَ ( *!الهِيمِ ) هِيَ ( بالكَسْرِ : الإِبِلُ العِطَاشُ ) كَمَا في الصِّحَاح ، وقَالَ الفَرَّاءُ : هي التِي يُصِيبُها دَاءٌ فلا تَرْوَى مِن المَاءِ ، وَاحِدُهَا : *!أَهْيَمُ ، والأُنْثَى : *!هَيْمَاءُ ، قالَ : ومِنَ العَرَبِ مَنْ يَقُولُ : *!هَائِمٌ ، وهيَ : *!هَائِمَةٌ ، ثمَّ يَجْمَعُونَه عَلَى هِيمٍ ، كما قَالُوا : عَائِطٌ وعِيطٌ ، وحَائِلٌ وحُولٌ ، وهيَ في مَعْنَى حَائِلٍ ، إلاَّ أنَّ الضَّمَّةَ تُرِكَتْ في الهِيمِ ، لئلاَّ تَصِيرَ اليَاءُ وَاوًا . | ( *!والهُيَّامُ ) ، كَرُمَّان ( العُشَّاقُ ) ، كَكَاتِبٍ وكُتَّابٍ . | ( و ) أَيْضًا : ( المُوَسْوِسُونَ ) ، عنِ ابنِ السِّكِّيتِ . | ( و ) *!الهَيَامُ ، ( كَسَحَابٍ : مَا لاَ يَتَمَالَكُ مِنَ الرَّمْلِ ، فهُوَ يَنْهَارُ أَبَدًا ) ، وفي الصِّحَاح : الذِي لا يَتَمَاسَكُ أنْ يَسِيلَ مِنَ اليَدِ لِلِينِهِ ، وأَنْشدَ لِلبِيدٍ : % ( يَجْتَابُ أصْلاً قَالِصًا مُتَنَبِّذًا % بِعُجُوبِ أنْقَاءِ يَمِيلُ *!هَيَامُها ) % | ( أَوْ هُوَ مِنَ الرَّمْل : مَا كَانَ تُرابًا

دُقَاقاً يَابِسًا ) يُخالِطُهُ رَمْلٌ ، يَنْشِفُ الماءَ نَشْفًا ، والجَمْعُ : *!هِيمٌ ، كَقَذَالٍ ، وقُذُل ، كما في الصِّحَاح ، ( ويُضَمُّ ) . قالَ شيخُنا : وَزَعَمَ العَيْنِيُّ فِي شَرْحِ الشَّوَاهدِ أنَّهُ بِالكَسْرِ ، ولاَ يَثْبُتُ . | ( ورَجُلٌ هَائِمٌ ، *!وهَيُومٌ : مُتَحَيِّرٌ ) ، وقدْ هَامَ في الأمْرِ يَهِيمُ : إذا تَحَيَّرَ فِيهِ ، وقيلَ : *!الهَيُومُ : هُوَ : الذَّاهِبُ عَلَى وَجْهِهِ . | ( و ) رَجُلٌ ( *!هَيْمَانُ : عَطْشَانُ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ، عَنِ الأَصْمَعِيِّ ، والجَمْعُ : هِيمٌ ، وقدَ هَامَ *!هُيَامًا . | ( *!والهُيَامُ ، بالضَّمِّ ، كالجُنُونِ منَ العِشْقِ ) ، وهو مَجَازٌ ، وقدْ هَامَ علَى وجْهِهِ يَهِيمُ : ذَهَبَ مِنَ العِشْقِ . | ( *!والهَيْمَاءُ : المَفَازَةُ بِلاَ مَاءٍ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ، ( و ) نَقَلَ ابنُ برِّي عنْ عُمَارَةَ قالَ : ( اليَهْمَاءُ ) الفَلاَةُ التِي لاَ مَاءَ فِيهَا ، ويقالُ لها : *!هَيْماء . | ( ودَاءٌ يُصِيبُ الإِبِلِ ) . ظاهِرُ سِياقِهِ أنَّهُ تَفْسِيرٌ *!للهَيْمَاء ، ولَيْسَ كَذلِكِ ، بلْ هُوَ تَفْسِيرٌ *!للْهُيَامِ ، وهو مُخَالِفُ السِّيَاقِ ، ولَمْ يُحَرِّرِ المُصَنِّفُ هذا المَوْضِعَ ، فَتَأَمَّلْ . وفي الصِّحَاح : *!الهُيَامُ : داءٌ يَأْخُذُ الإبِلَ فَتَهِيمُ في الأَرْضِ ، لا تَرْعَى ، وقالَ ابنُ شُمَيْل : الهُيَامُ نَحْوُ الدُّوَارِ : جُنُونٌ يَأْخُذُ البَعِيرَ ، حَتَّى يَهْلِك . وقالَ أبو الجَرَّاحِ : داءٌ يُصِيبُ الإِبِلَ ( منْ ماءٍ تَشْرَبُهُ ) . زَادَ غَيْرُهُ : ( مُسْتَنْقِعًا ) . وقال غَيْرُهُ : عنْ بعضِ المِياهِ بِتِهَامَةَ ، يُصِيبُهَا مِنْهُ مِثْلُ الحُمَّى . وقالَ الهَجَرِيّ : يُصِيبُهَا عَنْ شُرْبِ النَّجْلِ إِذَا كَثُرَ طُحْلُبُهُ ، واكْتَنَفَتِ الذِّبَّانُ بِهِ ، ( فهُوَ *!هَيْمَانُ ، وَهِيَ *!هَيْمَى ) كَعَطْشَانَ ، وعَطْشَى ، ( ج ) : *!هِيَامٌ ( كَكِتَابٍ ) ، وفي بعضِ النُّسَخِ : وهيَ هَيْمَاءُ ، وَحينئِذٍ يَكُونُ المُذَكَّرُ *!أَهْيَمَ ، وأنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِكُثَيِّرٍ : % ( فَلاَ يَحْسَبُ الوَاشُونَ أنَّ صَبَابَتِي % بِعَزَّةَ كانَتْ غَمْرَةً فَتَجَلَّتِ ) % % ( وَأَنِّي قد أبْلَلْتُ مِنْ دَنَفٍ بِهَا % كَمَا أَدْنَفَتْ هَيْمَاءُ ثُمَّ اسْتَبَلَّتِ ) %

| ( *!والهَامَةُ : رأسُ كُلِّ شَيْء ) مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ ، عنِ اللَّيْثِ . قالَ الأزْهَرِيُّ : أرَادَ بالرُّوحَانِيِّينَ ذَوِي الأَجْسَامِ القَائِمَةِ ، بِمَا جَعَلَ اللهُ فِيهَا مِنَ الأرْوَاحِ ، وقالَ ابنُ شُمَيْلٍ : الرُّوحَانِيُّونَ : هُمُ المَلاَئِكَةُ والجِنُّ التِي لَيْسَ لَهَا أجْسَامٌ ، قالَ الأزْهَرِيُّ : وهذا القَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَنَا . وقالَ الجَوْهَرِيُّ : *!الهَامَةُ : الرَّأْسُ ، ( ج : *!هَامٌ ) ، وقيلَ : مَا بَيْنَ حَرْفَيِ الرَّأْسِ ، وقِيلَ : هِيَ وَسَطُ الرَّأْسِ ومُعْظَمُهُ ، مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ، وقَالَ أبُو زَيْدٍ : أعْلَى الرَّأْسِ ، وفِيه النَّاصِيَةُ والقُصَّةُ ، وهُمَا : مَا أقْبَلَ منَ الجَبْهَةِ ، مِنْ شَعْرِ الرَّأْسِ ، وفيهِ : المَفْرِقُ ، وهُوَ فَرْقُ الرَّأسِ بَيْنَ الجَبِينَيْنِ إِلَى الدّائِرَةِ . | ( و ) الهَامَةُ : ( طَائِرٌ من طَيْرِ اللَّيْلِ ) صَغِيرٌ ، يَأْلَفُ المَقَابِرَ ، ( و ) يُقَالُ : ( هُوَ الصَّدَى ) ، وقِيلَ : البُومَةُ ، ومِنْهُ الحَدِيثُ :   لا عَدْوَى ، وَلاَ *!هَامَةَ ، وَلاَ صَفَرَ   وكانُوا يَقُولُونَ إنَّ القَتِيلَ تَخْرُجُ هَامَةٌ من *!هَامَتِهِ ، فَلاَ يَزَالُ يَقُولُ : اسْقُونِي اسْقُونِي ، حَتَّى يُقْتَلَ قَاتِلُهُ ، ومِنْهُ قَوْلُ ذِي الإِصْبَعِ : % ( يا عَمْرُو إنْ لاَ تَدَعْ شَتْمِي وَمنْقَصَتِي % أَضْرِبْكَ حَتَّى تَقُولَ الهَامَةُ اسْقُونِي ) % | يريدُ أقْتُلْكَ . وقال أبو عُبَيْدَةَ : أمَّا الهَامَةُ ، فإنَّ العَرَبَ كَانَتْ تَقُولُ : إنَّ عِظَامَ المَوْتَى ، وَقِيلَ : أرْوَاحَهُمْ ، تَصِيرُ هَامَةً فَتَطِيرُ ، فَنَفَاهُ الإِسْلاَمُ ، ونَهَاهُمْ عَنْهُ ، وأنشَدَ : % ( سُلِّطَ المَوْتُ والمَنُونُ عَلَيْهِمْ % فَلَهُمْ في صَدَى المَقَابِرِ هَامُ ) % | وقالَ لَبِيدٌ : % ( فَلَيْسَ النَّاسُ بَعْدَكَ في نَفِيرٍ % وَلاَ هُمْ غَيْرُ أصْدَاءٍ *!وَهَامِ ) % | وقالَ ذُو الرُّمَّةِ :

% ( قَدْ أَعْسِفُ النَّازِحَ المَجْهُولَ مَعْسِفُهُ % فِي ظِلِّ أغْضَفَ يَدْعُو *!هَامَهُ البُومُ ) % | وقولُ جُرَيْبَةَ بنِ أَشْيَمَ : % ( ولَقَلَّ لِي مِمَّا جَعَلْتُ مَطِيَّةٌ % في *!الهَامِ أَرْكَبُها إِذَا ما رُكِّبُوا ) % | فإنَّهُ يَعْنِي بِذلِكَ البَلِيَّةَ ، وهِيَ النَّاقَةُ تُعْقَلُ عِنْدَ قَبْرِ صَاحِبَهَا يَرْكَبُها يَوْمَ القِيَامَة . | ( و ) مِنَ المَجَازِ : الهَامَةُ : ( رَئِيسُ القُوْمِ ) وسَيِّدُهُمْ ، وأنشْدَ ابنُ برِّيٍّ للطِّرِمَّاح : % ( ونَحْنُ أَجَازَتْ بالأُقَيْصِرِ *!هَامُنَا % طُهَيَّةَ يَوْمَ الفَارِعَيْنِ بِلاَ عَقْدِ ) % | وبه سُمِّيَتْ تَمِيمٌ هَامَةٌ ، تَشْبِيهاً بالرَّأْسِ ، عن ابنِ الأعَرْابيِّ ، وفي حدِيثِ أبِي بَكْرٍ والنَّسَّابَةِ :   أَمِنْ *!هَامِها أَمْ مِنْ لَهَازِمِها   ؟ أيْ : مِنْ أشْرَافِها أنتَ ، أمْ مِنْ أوْسَاطِها ؟ فَشَبَّهَ الأشْرَافَ بالهَامِ . | ( و ) الهَامَةُ : ( الفَرَسُ ) ، وأَنْكَرَهَا ابنُ السِّكِّيت ، وقالَ : إنَّما هيَ *!الهَامَّةُ ، بِتَشْدِيدِ المِيمِ . | ( وَقَلْبٌ *!مُسْتَهَامٌ ) أي : ( *!هَائِمٌ ) . | وقَدِ *!اسْتُهِيمَ : إذَا ذَهَبَ ، وهُوَ مَجَازٌ . | ( *!والتَّهَيُّمُ : مِشْيَةٌ حَسَنَةٌ ) ، عن أبِي عَمْرٍ و ، وأنشَدَ لِخُلَيْدٍ اليَشْكُرِيّ % ( أَحْسنُ مَنْ يَمْشِي كَذا تَهَيُّمَا % ) % | ( *!وهُيَيْمَاءُ ، مَصَغَّرَةً ) مَمْدُودَةً : قَوْمٌ مِن بَنِي مُجَاشِعٍ ، كّذا هُوَ نَصُّ الصِّحَاح ، قال ابنُ بَرِّي : والصَّوَابُ : ( مَاءٌ لِمُجاشِعٍ ، ويُقْصَرُ ) ، وأنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لِمُجَمِّعِ بنِ هِلاَلِ بنِ الحَارِثِ بنِ تَيْمِ اللهِ : % ( وعَاثِرَة يَوْمَ *!الهُيَيْمَا رَأْيْتُها % وقَدْ ضَمَّها مِنْ دَاخِلِ الحُبِّ مَجْزَعُ ) % | وقال أبو زكَرِيَّا : هذا الاستشهادُ في غَيْرِ مَوْضِعِه ، وليْسَ *!هُيَيْمَا - كَمَا ذَكَرَهُ - قَوْمًا من بني مُجاشِعٍ ، وإنَّما هُوَ مَاءٌ

لِبَنِي تَمِيمٍ : قُلْتُ وكَانَتْ فِيهِ وَقْعَةٌ لِبَنِي تَيْمِ اللهِ بنِ ثَعْلَبَةَ عَلَى بَنِي مُجَاشِعٍ . وأمَّا شَاهِدُ المَمْدُودِ فَقَوْلُ مَالِكِ بنِ نُوَيْرَةَ : % ( وبَاتَتْ عَلَى جَوْفِ *!الهُيَيْمَاءِ مِنْحَتي % مُعَقَّلَةً بَيْنَ الرِّكِيَّةِ والجَفْرِ ) % | ( *!وهَيْمُ اللهِ ) : لُغَةٌ في ( أَيْمُ اللهِ ) . | يُقالُ : هُوَ ( لا *!يَهْتَامُ لِنَفْسِهِ ) إِذَا كَانَ ( لاَ يَحْتَالُ ) ولاَ يَكْتَسِبُ ، قالَ الأَخْطَلُ : % ( فَاهْتَمْ لِنَفْسِكَ يَا جُمَيْعُ ولاَ تَكُنْ % لِبَنِي قَرِيبَةَ ، والبُطُونُ *!تَهِيمُ ) % | ( وَلَيْلٌ *!أَهْيَمُ : لاَ نُجُومَ فِيهِ ) . | [ ] وِممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | *!هامَت النَّاقَةُ *!تَهِيمُ : ذَهَبَتْ عَلَى وَجْهِهَا لِرَعْيٍ . | *!والمُهَيِّمَاتُ : الأمُورُ التِي يُتَحَيَّرُ فِيهَا . | *!والهَيَمُ : مُحَرَّكَةً : دَاءٌ يَأْخُذُ الإِبَلَ في رُؤُوسِهَا ، يُقَالُ : بَعِيرٌ *!مَهْيُومٌ . | *!والهُيُومُ : الذَّهَابُ عَلَى الوَجْهِ عِشْقًا ، *!كالتَّهْيَامِ ، وهُوَ بِنَاءٌ مَوْضُوعٌ لِلتَّكْثِيرِ ، قالَ أبُو الأَخْزَرِ الحمَّانِيُّ : % ( فَقَدْ تَنَاهَيْتُ عَنِ *!التَّهْيَامِ % ) % | وأنْشَدَ ابنُ جِنِّي لِكُثَيِّرٍ : % ( وَإِنِّي *!وتَهْيَامِي بِعَزَّةَ بَعْدَما % تَخَلَّيْتُ مِمَّا بَيْنَنَا وَتَخَلَّتِ ) % | وهَيَّمَهُ الحُبُّ *!تَهْيِيمًا ، قالَ أبُو صَخْرٍ : % ( فَهَلْ لكَ طِبٌّ نَافِعٌ مِنْ عَلاَقَةٍ % *!تُهَيِّمُنِي بَيْنَ الحَشَا والتَّرَائِبِ ) % | ورَجُلٌ *!هَيْمَانُ : مُحِبٌّ شَدِيدُ الوَجْدِ . | *!والهُيَامُ ، كَغُرَابٍ : أشَدُّ العَطَشِ ، وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي : % ( *!يَهِيمُ وَلَيْسَ اللهُ شَافٍ هُيَامَهُ % بِغَرَّاءَ مَا غَنَّى الحَمامُ وأنْجَدَا ) % | ورَجُلٌ *!أهْيَمُ ، *!ومَهْيُومٌ : شَدِيدُ العَطَشِ ، وهِيَ *!هَيْمَاءُ *!وهَيْمانُ . | وقَدْ *!هَاَمت الدَّوَابُّ : إذَا عَطِشَتْ . | وقَوْمٌ *!هِيمٌ ، بالكَسْرِ : عِطَاشٌ .

| *!والهِيمُ أيْضًا : الرِّمَالُ التِي لا تَرْوَى ، وبِهِ فَسَّرَ الأخْفَشُ الآيةَ ، كَمَا في الصِّحَاح ، ويُقالُ : رَمْلٌ *!أهْيَمُ ، ومِنْهُ حَدِيثُ الخَنْدَقِ :   فَعَادَتْ كَثِيبًا أَهْيَمَ   . | *!والهِيَام ، بالكَسر : لُغَةٌ في *!الهُيَامِ ، بِالضَّمِّ ، لِدَاءِ الإِبِلِ . | *!والهَامَةُ مِنَ النَّاس : الجَمَاعَةُ بَعْدُ الجَمَاعَةِ . | وهُوَ *!هَامَةُ اليَوْمِ أَوْ غِدٍ ، أيْ : مُشْفٍ عَلَى المَوْتِ ، قالَ كُثَيِّرٌ : % ( وكُلُّ خَلِيلٍ رَاءَني فَهوَ قَائِلٌ % مِنَ أجْلِكِ هذَا هَامَةُ اليَوْمِ أَوْ غَدِ ) % | وأَزْقَيْت هَامَةَ فُلانٍ إذا قَتَلْتَهُ ، قالَ : % ( فَإنْ تَكُ هَامَةٌ بِهَرَاةَ تَزْقُو % فقَدْ أَزْقَيْتُ بالمَرْوَيْنِ *!هَامَا ) % وأَصْبَحَ فُلانٌ *!هَاماً : إذَا مَاتَ . | وَبَناتُ *!الهَامِ : مُخُّ الدِّمَاغ ، قالَ الرَّاعِي : % ( يُزِيلُ بَنَاتِ الهَامِ عَنْ سَكَنَاتِها % وَمَا يَلْقَهُ مِنْ سَاعِدٍ فَهوَ طَائِحُ ) % | ويُقالُ : هذا مِمَّا يُرقِّصُ الهَامَ ، أي : يُعْجِبُ النَّاسَ فيُنْغِضُونَ رُؤُوسهُمْ ، وهو مَجَازٌ .
ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ :

##### Türkçe

| ( **هَامَ** **يَهِيمُ** **هَيْمًا** ) fetih ile, ( **وهَيَمَاناً** ) hareke ile; ( bir kadını sevdi ), İbnü’s-Sikkît’in nassı böyledir. Şu hâlde şeyhimizin sözü: “kayıt sanki ittifakî imiş; yoksa **الهَيَمَانُ** kadınlara mahsus değildir” (sözü) nazar mahallidir. | ( Ve ) O’nun (yüce) sözü: ^ ( فَشَارِبُونَ شَرْبَ ( **الهِيمِ** ) ) o (kesre ile) “susuz (develer)”dir; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ferrâ dedi ki: o, kendisine bir hastalık isabet eden, bu yüzden sudan kanmayan (develer)dir. Onun teki: **أَهْيَمُ**; dişisi: **هَيْمَاءُ**. Dedi ki: Araplardan “**هَائِمٌ**” diyen vardır; dişisi “**هَائِمَةٌ**”dir; sonra onu “هيم” üzere cem ederler; “عَائِطٌ” ve “عِيطٌ”, “حَائِلٌ” ve “حُولٌ” dedikleri gibi. O, “حَائِلٌ” mânâsındadır; ancak “الهِيمِ”de damme terk edilmiştir; tâ ki yâ vâv olmasın. | ( **والهُيَّامُ** ), “رُمَّان” gibi (âşıklar)dır; “كَاتِبٍ” ve “كُتَّابٍ” gibi. | ( Ve ) ayrıca: (vesveseciler), İbnü’s-Sikkît’ten. | ( Ve ) **الهَيَامُ**, ( “سَحَابٍ” gibi: kumdan kendini tutamayan şeydir; o, daima çöker )dir. Sıhâh’ta: yumuşaklığından dolayı elden akıp giden, tutunmayan (şey)dir. Lebîd’e ait olarak inşad etti: % ( يَجْتَابُ أصْلاً قَالِصًا مُتَنَبِّذًا % بِعُجُوبِ أنْقَاءِ يَمِيلُ **هَيَامُها** ) % | ( Yahut o, kumdandır: toprak olan

ince kuru (şey)dir ) ki ona kum karışır; suyu emişle emer. Cem‘i: **هِيمٌ**, “قَذَالٍ” ve “قُذُل” gibi; Sıhâh’ta olduğu üzere; (ve damme yapılır). Şeyhimiz dedi ki: Aynî, Şevâhid şerhinde onun kesre ile olduğunu zannetmiştir; sabit olmaz. | ( Ve bir adam **هَائِمٌ**, **وهَيُومٌ**: şaşkın )dır. Ve işte **هَامَ** “يَهِيمُ” (kullanılır): onda şaşırdı ise. Ve denildi ki: **الهَيُومُ**: o, yüzü üzere giden (kimsedir). | ( Ve ) bir adam ( **هَيْمَانُ**: susuz )dur; Cevherî onu Asma‘î’den nakletti. Cem‘i: هِيمٌ’dür. Ve **هَامَ** **هُيَامًا** (oldu). | ( **والهُيَامُ** damme ile, aşk sebebiyle delilik gibi )dir; o mecazdır. Ve yüzü üzere **هَامَ** “يَهِيمُ”: aşktan gitti (kendinden geçti). | ( **والهَيْمَاءُ**: susuz çöl )dür; Cevherî onu nakletti. ( Ve ) İbn Berrî, Umâre’den nakletti; dedi ki: ( **اليَهْمَاءُ** ) içinde su olmayan çöldür; ona **هَيْماء** denilir. | ( Deveye isabet eden bir hastalık ). Siyakının zahiri, bunun **للهَيْمَاء** tefsiri olduğunu gösterir; öyle değildir. Bilakis o, **للْهُيَامِ** tefsiridir; bu, siyaka muhaliftir. Musannif bu mevzii tahkik etmemiştir; öyleyse düşün. Sıhâh’ta: **الهُيَامُ**: deveyi tutan bir hastalıktır; böylece o, yerde şaşkınca dolaşır; otlamaz. İbn Şümeyl dedi ki: **الهُيَامُ** dönmeye benzer: deveye tutan bir deliliktir; helâk oluncaya kadar. Ebü’l-Cerrâh dedi ki: deveye isabet eden bir hastalıktır (içtiği sudan). Başkası artırdı: (birikmiş). Başkası dedi ki: Tihâme’de bazı sulardandır; onlara ondan, humma gibi (bir şey) isabet eder. Hecerî dedi ki: ona, “النَّجْل” içmekten isabet eder; yosunu çoğaldığında ve sinekler onunla çevrelendiğinde. (O hâlde o **هَيْمَانُ**, o da **هَيْمَى** ) “عَطْشَانَ” ve “عَطْشَى” gibi. (Cem‘i): **هِيَامٌ** (“كِتَابٍ” gibi). Bazı nüshalarda: “ve o **هَيْمَاءُ**”dur; o vakit müzekker **أَهْيَمَ** olur. Cevherî, Kuseyyir’e ait olarak inşad etti: % ( فَلاَ يَحْسَبُ الوَاشُونَ أنَّ صَبَابَتِي % بِعَزَّةَ كانَتْ غَمْرَةً فَتَجَلَّتِ ) % % ( وَأَنِّي قد أبْلَلْتُ مِنْ دَنَفٍ بِهَا % كَمَا أَدْنَفَتْ هَيْمَاءُ ثُمَّ اسْتَبَلَّتِ ) %

| ( **والهَامَةُ**: her şeyin başı )dır; “الرُّوحَانِيِّينَ”den, Leys’ten. Ezherî dedi ki: “الرُّوحَانِيِّينَ” ile, Allah’ın onlarda kıldığı ruhlar sebebiyle kaim cisim sahiplerini murad etti. İbn Şümeyl dedi ki: “الرُّوحَانِيُّونَ”: onlar, cisimleri olmayan melekler ve cinlerdir. Ezherî dedi ki: Bu söz, bizim yanımızda sahih olanın ta kendisidir. Cevherî dedi ki: **الهَامَةُ**: baştır; (cem‘i: **هَامٌ**). Ve denildi ki: başın iki “حَرْف”i arasındaki (şey)dir. Ve denildi ki: o, başın ortası ve çoğudur; her şeyden. Ebû Zeyd dedi ki: başın üstüdür; onda “النَّاصِيَةُ” ve “القُصَّةُ” vardır; ikisi de: alın tarafından gelen, baş saçındandır. Ve onda “المَفْرِقُ” vardır; o, iki kaş arasından daireye kadar başın ayrımıdır. | ( Ve ) **الهَامَةُ**: (gece kuşlarından bir kuş )tur; küçük; kabirlere ünsiyet eder. ( Ve ) denilir ki: (o “الصَّدَى”dır). Ve denildi ki: baykuştur. Ondandır hadis:   لا عَدْوَى ، وَلاَ **هَامَةَ** ، وَلاَ صَفَرَ   . Onlar, öldürülenden, **هَامَتِهِ**nden bir **هَامَةٌ** çıktığını söylerlerdi; “beni sulayın beni sulayın” demeyi sürdürür; tâ ki katili öldürülünceye kadar. Ondandır Zü’l-İsba‘ın sözü: % ( يا عَمْرُو إنْ لاَ تَدَعْ شَتْمِي وَمنْقَصَتِي % أَضْرِبْكَ حَتَّى تَقُولَ الهَامَةُ اسْقُونِي ) % | “Seni öldürmek istiyorum” der. Ebû Ubeyde dedi ki: **الهَامَةُ**ya gelince; Arap, ölülerin kemiklerinin—ve denildi ki: ruhlarının—**هَامَةً** olup uçtuğunu söylerdi; İslâm onu nefyetti ve onları ondan men etti. Ve inşad etti: % ( سُلِّطَ المَوْتُ والمَنُونُ عَلَيْهِمْ % فَلَهُمْ في صَدَى المَقَابِرِ هَامُ ) % | Lebîd dedi ki: % ( فَلَيْسَ النَّاسُ بَعْدَكَ في نَفِيرٍ % وَلاَ هُمْ غَيْرُ أصْدَاءٍ **وَهَامِ** ) % | Zü’r-Rumme dedi ki:

% ( قَدْ أَعْسِفُ النَّازِحَ المَجْهُولَ مَعْسِفُهُ % فِي ظِلِّ أغْضَفَ يَدْعُو **هَامَهُ** البُومُ ) % | Cüreaybe b. Eşyem’in sözü: % ( ولَقَلَّ لِي مِمَّا جَعَلْتُ مَطِيَّةٌ % في **الهَامِ** أَرْكَبُها إِذَا ما رُكِّبُوا ) % | Bununla “البَلِيَّةَ”yi kasteder; o, sahibinin kabri yanında bağlanan devedir; kıyamet günü ona biner. | ( Ve ) mecazdandır: **الهَامَةُ**: (kavmin reisi) ve efendileridir. İbn Berrî, Tırimmâh’a ait olarak inşad etti: % ( ونَحْنُ أَجَازَتْ بالأُقَيْصِرِ **هَامُنَا** % طُهَيَّةَ يَوْمَ الفَارِعَيْنِ بِلاَ عَقْدِ ) % | Bununla Temîm’e “هَامَةٌ” adı verildi; başa benzetme olarak; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Bekir ve neseb âlimi hadîsinde:   أَمِنْ **هَامِها** أَمْ مِنْ لَهَازِمِها   ؟ yani: onun eşrafından mısın, yoksa ortalarından mı? Eşrafı “الهَامِ”e benzetti. | ( Ve ) **الهَامَةُ**: (at)tır. İbnü’s-Sikkît onu inkâr etti ve dedi ki: ancak o, **الهَامَّةُ**dir; mîm’in şeddelenmesiyle. | ( Ve bir kalp **مُسْتَهَامٌ** ) yani: ( **هَائِمٌ** ). | Ve **اسْتُهِيمَ** olundu: gittiği zaman; o mecazdır. | ( **والتَّهَيُّمُ**: güzel bir yürüyüş )tür; Ebû Amr’dan. Ve Huleyd el-Yeşkürî’ye ait olarak inşad etti: % ( أَحْسنُ مَنْ يَمْشِي كَذا تَهَيُّمَا % ) % | ( **وهُيَيْمَاءُ** küçültme olarak ) medli: Benî Mücâşi‘den bir kavimdir; Sıhâh’ın nassı böyledir. İbn Berrî dedi ki: doğru olan: (Mücâşi‘e ait bir sudur; ve kısaltılır). Cevherî, Mücemmi‘ b. Hilâl b. el-Hâris b. Teymullah’a ait olarak inşad etti: % ( وعَاثِرَة يَوْمَ **الهُيَيْمَا** رَأْيْتُها % وقَدْ ضَمَّها مِنْ دَاخِلِ الحُبِّ مَجْزَعُ ) % | Ebû Zekeriyyâ dedi ki: bu istişhad yerinde değildir; ve **هُيَيْمَا**—onun zikrettiği gibi—Benî Mücâşi‘den bir kavim değildir; ancak o, bir sudur.

Beni Temîm’e mahsus: Dedim; ve onda, Benî Teymullâh b. Sa‘lebe’nin Benî Mücâşi‘ üzerine bir vukuası vardı. Ve uzatılmışın şahidi ise Mâlik b. Nuveyre’nin sözü:
% ( Ve geceler, *!**الهُيَيْمَاءِ**’nın içi üzerine, benim payım % **مُعَقَّلَةً** (bağlanmış) olarak, **الرِّكِيَّةِ** ile **الجَفْرِ** arasında ) % |
( *!**وهَيْمُ اللهِ** ): ( **أَيْمُ اللهِ** )’da bir lugattır. |
Denilir: O, ( **لا *!يَهْتَامُ لِنَفْسِهِ** )—( **لاَ يَحْتَالُ** ) ve kazanç edinmez olduğu zaman; el-Ahtal dedi:
% ( Öyleyse kendin için kaygılan, ey Cumey‘, ve olma % Benî Karîbe’ye; ve karınlar *!**تَهِيمُ** ) % |
( **وَلَيْلٌ *!أَهْيَمُ : لاَ نُجُومَ فِيهِ** ). |
[ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: |
*!**هامَت النَّاقَةُ تَهِيمُ**: otlamak için yüzü üzere gitti. |
*!**والمُهَيِّمَاتُ**: içinde şaşkınlığa düşülen işlerdir. |
*!**والهَيَمُ**: harekeli olarak: develeri başlarında tutan bir hastalıktır; denilir: *!**بَعِيرٌ مَهْيُومٌ**. |
*!**والهُيُومُ**: aşktan yüzü üzere gitmektir; *!**كالتَّهْيَامِ**; ve o, çokluk için konulmuş bir binadır; Ebû’l-Ahzâr el-Hammânî dedi:
% ( Artık *!**التَّهْيَامِ**’dan vazgeçtim % ) % |
Ve İbn Cinnî, Kuseyyir’den rivayet etti:
% ( Ve şüphesiz ben, *!**وتَهْيَامِي** (ve benim tehyâmım) ‘Azze’ye, sonra % aramızda olan şeyden ayrıldığım ve o da ayrıldığı halde ) % |
Ve sevgi onu *!**تَهْيِيمًا** (tehyîm ile) heyem etti; Ebû Sahr dedi:
% ( Senin için, bir alâkadan faydalı bir tedavi var mı % *!**تُهَيِّمُنِي** beni, iç ile köprücük kemikleri arasında heyem eder ) % |
Ve bir adam *!**هَيْمَانُ**: şiddetli vecd sahibi bir âşıktır. |
*!**والهُيَامُ**—**كَغُرَابٍ**: en şiddetli susuzluktur; ve İbn Berrî inşâd etti:
% ( *!**يَهِيمُ** ve Allah, onun **هُيَامَهُ**’sını şifalandırıcı değildir % **بِغَرَّاءَ** ile; güvercin öttükçe ve yüksek yere çıktıkça ) % |
Ve bir adam *!**أهْيَمُ**, *!**ومَهْيُومٌ**: şiddetli susuzdur; ve o (kadın) *!**هَيْمَاءُ** *!**وهَيْمانُ**’dır. |
Ve muhakkak *!**هَاَمت الدَّوَابُّ**: susadıkları zaman. |
Ve bir kavim *!**هِيمٌ**, kesre ile: susuzlardır.

| *!**والهِيمُ** ayrıca: kanmayan kumlardır; el-Ahfeş, âyeti bununla tefsir etti—Sıhâh’ta olduğu gibi; ve denilir: kum *!**أهْيَمُ**; ve ondan Hendek hadisi: “Böylece *!**كثيبًا أَهْيَمَ** (kanmayan bir kum tepeciği) oldu.” |
*!**والهِيَام**, kesre ile: develerin hastalığı için, zamme ile olan *!**الهُيَامِ**’da bir lugattır. |
*!**والهَامَةُ مِنَ النَّاس**: cemaatten sonra cemaat (topluluk)tur. |
Ve o, *!**هَامَةُ اليَوْمِ أَوْ غِدٍ**’dir; yani: ölüme yaklaşmış; Kuseyyir dedi:
% ( Ve her dost beni gördü mü, o söyleyicidir: % senin yüzünden bu, *!**هَامَةُ اليَوْمِ أَوْ غَدِ** ) % |
Ve “Falânın *!**هَامَةَ**’sını **أَزْقَيْت**” (azqayt ettim) —onu öldürdüğün zaman; dedi:
% ( Eğer Herât’ta bir *!**هَامَةٌ** **تَزْقُو** (ötüyor) ise % muhakkak ben, el-Merveyn’de *!**هَامَا**’yı azqayt ettim ) %
Ve falân *!**هَاماً** olarak sabahladı: öldüğü zaman. |
Ve *!**بَناتُ الهَامِ**: beynin iliğidir; er-Râ‘î dedi:
% ( *!**بَنَاتِ الهَامِ**’i, onun sükûnlarından giderir % ve bir pazudan karşılaştığı şey, o halde düşendir ) % |
Ve denilir: Bu, **الهَامَ**’ı raks ettiren şeydendir; yani: insanları beğendirir de başlarını oynatırlar; ve o, mecazdır.
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَيَّمَهُ
2 هَيَّمَهُ ذ : see هُيُومٌ.

هَيَامٌ
هَيَامٌ ذ : see an ex. in a verse of Lebeed, voce أَصْلٌ.

هُيَامٌ
هُيَامٌ ذ : see هُبٌّ.

هُيُومٌ
هُيُومٌ ذ [The being bewildered, or distracted, by amorous desire;] the pursuing a heedless, or an inconsiderate course, or going at random, heedlessly, or without consideration, or certain aim, by reason of amorous desire: and تَهْيَامٌ the [being so, or] doing so, much. (TA.) You say, of love [or amorous desire], ↓ هَيَّمَهُ, inf. n. تَهْيِيمٌ. (TA.) ― -b2- An affection like insanity arising from amorous desire: (JK:) bewilderment, or distraction, by amorous desire. (KL.)

هَيْمَانُ
هَيْمَانُ ذ A man loving intensely, or very passionately or fondly: (TA:) and so applied to a heart: see شَنِقٌ. ― -b2- هَيْمَانُ A thirsty camel: fem. هَيْمَى: pl. هِيمٌ. (Jel, lvi. 55.)

مَهْيُومٌ
مَهْيُومٌ ذ : see voce قَتَّ.

##### Türkçe

هَيَّمَهُ
2 **هَيَّمَهُ** ذ : **هُيُومٌ** maddesine bak.

هَيَامٌ
**هَيَامٌ** ذ : Lebeed’in bir beytinde bir örneğe bak; **أَصْلٌ** maddesinde.

هُيَامٌ
**هُيَامٌ** ذ : **هُبٌّ** maddesine bak.

هُيُومٌ
**هُيُومٌ** ذ [Aşk arzusuyla şaşkın, yahut dalgın olma;] aşk arzusundan dolayı, gafletle yahut düşüncesiz bir yol tutma, yahut rastgele gitme, gafletle yahut düşünmeksizin, yahut belirli bir amaç olmaksızın: ve **تَهْيَامٌ** [böyle olma yahut] bunu yapma, çokça. (TA.) Aşk [yahut aşk arzusu] hakkında, **هَيَّمَهُ**, mastarı **تَهْيِيمٌ**, dersin. (TA.) ― -b2- Aşk arzusundan doğan delilik benzeri bir sevgi: (JK:) aşk arzusuyla şaşkınlık, yahut dalgınlık. (KL.)

هَيْمَانُ
**هَيْمَانُ** ذ Şiddetle seven, yahut pek tutkulu yahut pek düşkün seven bir adam: (TA:) ve kalbe de uygulanır: **شَنِقٌ** maddesine bak. ― -b2- **هَيْمَانُ** Susuz bir deve: müennesi **هَيْمَى**: çoğulu **هِيمٌ**. (Jel, lvi. 55.)

مَهْيُومٌ
**مَهْيُومٌ** ذ : **قَتَّ** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَامَ
هَامَ ( y )  I ( n. ac. هَيْم 1 ,  هَيَمَاْن 36 ),
a.  Loved passionately, doted on.

b.  Wandered about like a madman.

تَهَيَّمَ
تَهَيَّمَ V ,
a.  Maddened, crazed.

اِهْتَيَمَ
اِهْتَيَمَ VIII
a.  [ La ], Provided for.

اِسْتَهْيَمَ
اِسْتَهْيَمَ X ,
a.  see V .

هَيْمَى
هَيْمَى 1ya ,
a.  fem. of هَيْمَاْنُ 33 .

أَهْيَمُ
أَهْيَمُ 14 ,
a.  Starless ( night ).

هَاْيِم
هَاْيِم 21 , ( pl. هُيَّم 11 ,  هُيَّاْم 29 ),
a.  Crazy, demented; love-sick; frenzied.

b.  Dazed.

هَيَاْم
هَيَاْم 22 , ( pl. هُيُم 10 ),
a.  Drifting sand.

هِيَاْم
هِيَاْم 23 ,
a.  Passion; love-sickness; infatuation.

b.  Violent thirst.

هُيَاْم
هُيَاْم 24 ,
a.  see 23 (a) , ( b ).

c.  A disease of camels.

هُيَّاْم
هُيَّاْم 29 ,
a.  People crazed by love.

هَيْمَاْنُ
هَيْمَاْنُ 33 , ( pl. هِيَاْم 23 ),
a.  Athirst.

b.  see 21 (a) .

هَيْمَآءُ
هَيْمَآءُ 42 ,
a.  Waterless desert.

b.  see 14 &  24 ( c ).

تَهَيَّمَ
N. Ac. تَهَيَّمَ V ,
a.  Elegant walk.

مُسْتَهَام
مُسْتَهَام
a.  Love-sick ( heart ).

##### Türkçe

هَامَ
هَامَ (y) I (n. ac. **هَيْم** 1, **هَيَمَاْن** 36),
a. Tutkuyla sevdi, vuruldu.

b. Bir deli gibi dolaştı.

تَهَيَّمَ
تَهَيَّمَ V,
a. Delirdi, çılgına döndü.

اِهْتَيَمَ
اِهْتَيَمَ VIII
a. [La], temin edildi.

اِسْتَهْيَمَ
اِسْتَهْيَمَ X,
a. V’ye bak.

هَيْمَى
هَيْمَى 1ya,
a. **هَيْمَاْنُ** 33’ün müennesi.

أَهْيَمُ
أَهْيَمُ 14,
a. Yıldızsız (gece).

هَاْيِم
هَاْيِم 21, (pl. **هُيَّم** 11, **هُيَّاْم** 29),
a. Deli, bunamış; aşk hastası; çılgın.

b. Sersemlemiş.

هَيَاْم
هَيَاْم 22, (pl. **هُيُم** 10),
a. Uçuşan kum.

هِيَاْم
هِيَاْم 23,
a. Tutku; aşk hastalığı; vurulma.

b. Şiddetli susuzluk.

هُيَاْم
هُيَاْم 24,
a. 23 (a), (b)’ye bak.

c. Develerin bir hastalığı.

هُيَّاْم
هُيَّاْم 29,
a. Aşkla delirmiş insanlar.

هَيْمَاْنُ
هَيْمَاْنُ 33, (pl. **هِيَاْم** 23),
a. Susamış.

b. 21 (a)’ya bak.

هَيْمَآءُ
هَيْمَآءُ 42,
a. Susuz çöl.

b. 14 ve 24 (c)’ye bak.

تَهَيَّمَ
N. Ac. **تَهَيَّمَ** V,
a. Zarif yürüyüş.

مُسْتَهَام
مُسْتَهَام
a. Aşk hastası (kalp).
