# هي (ه-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: O

- Harfler: ه - ي
- Kur'an'da: 64 geçiş · 63 ayet · 5 sîga
- 2 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: هى

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/siga/%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | هِيَ | O | 47 | 47 | [2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:68.md) |
| [وَهِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | وَهِيَ | O; Ve o | 10 | 10 | [2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:259.md) |
| [فَهِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فَهِيَ | Hemen o | 5 | 5 | [2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:74.md) |
| [لَهِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | لَهِيَ | O | 1 | 1 | [29:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/29:64.md) |
| [هِيَهْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/siga/%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%92.md) | هِيَهْ | O | 1 | 1 | [101:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/101:10.md) |

## Mücavir kökler — 98 mücavir (324 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 30 · Asân
2. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Haviy (hı) : Dere demektir
3. [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Suğban büyük yılan, ejderha demektir
4. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 17 · Uyanık yılan demektir
5. [لقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Kapar
6. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Kasaba
7. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Sicim bağıdır
8. [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kırık kemiktir
9. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 10 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
10. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 9 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
11. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sığır
12. [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
13. [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Süreyi uzattım
14. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
15. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
16. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
17. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bekr genç deve demektir
18. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Biid yumurta demektir
19. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Eveye kuş yuvası demektir
20. [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Belli zamanlarda buluşulan yer, buluşma zamanı demektir
21. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Gerilmiş yay demektir
22. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fecr Yarık demektir
23. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
24. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 22 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
25. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
26. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Şıkk, kopmuş parça demektir
27. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
28. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Cedle havan tokmağı demektir
29. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ordu demektir
30. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fek alt veya üst çene demektir
31. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dönüşüm yeri
32. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Korkuluk demektir
33. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
34. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
35. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
36. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Söz
37. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
38. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kuvvet
39. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
40. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
41. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
42. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
43. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
44. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
45. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
46. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
47. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
48. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beyt ev demektir
49. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
50. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
51. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
52. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
53. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
54. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
55. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Musa
56. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İş ayakkabısı
57. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
58. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Onların malları
59. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
60. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هي |
| Yapı | Edat veya işlev sözü (müennes gaibe zamiri) |
| Özel Durum | İki harfli bağımsız zamir yapısı, illetli harf taşır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هو, ذا, [تلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%83.md) |
| Zıt Kök | هو |
| Çekirdek Özet 1 | Ortamda bulunmayan, doğrudan hitaba konu olmayan müennes veya gayriakil çoğul bir varlığa dikkat çekerek işaret etme |
| Çekirdek Özet 2 | Zihinde veya metin bağlamında önceden bilinen dişil/çoğul mercii temsil ederek cümlenin öznesi veya haberine bağlama |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde dişil, türev, edilgen veya çoğul unsurların zatî kimliğini tahsis ve tekit ile tespit etme |
| Kritik Hata Riski | Zamiri salt mekanik bir dilsel gösterge sanıp işaret ettiği hakikatin ontolojik dişil, çoğul veya soyut mahiyetini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | Varlığa veya duruma dikkat çekme, tenbih ve işaret bildiren ilksel seslenme çekirdeği | Veri bulunamadı | Asli yapısı iki harfli bir zamir ve işlev sözü olup üçüncü bir harf eklenerek kök genişlemesi almamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın mevcudiyetini veya dikkat çekici yönünü açığa çıkarma, yönelme ve seslenme |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Belirli bir hedefe uzanma, ilişkilendirme ve yönelimin somut bir varlığa raptedilmesi |
| هي | Dikkat çekilen varlığa elle uzanıp işaret etme | Göz önünde doğrudan bulunmayan dişil veya çoğul bir mercii zihinsel ya da mekânsal olarak işaret edip açığa çıkarma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dilde önceden anılmış veya zihinde hazır bulunan dişil bir şahsa, hayvana ya da soyut bir duruma işaret ederek onu muhatabın algısına sunma işlevi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde üçüncü tekil dişil şahıs zamiri olarak sevgilinin yurdu, dişi deve veya bizzat sevgiliyi nitelemek üzere yaygın biçimde kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde hem müennes munfasıl merfu zamir hem de tenbih veya çağırma nidası bağlamında bir işlev sözü olarak tespit edilmiştir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça هي zamiri, Proto-Sami dilinin üçüncü şahıs işaret ve zamir dizgesinin asli bir parçasıdır. Sami dillerinde eril üçüncü şahıs zamiri çoğunlukla nefes/tenbih sesi olan ه harfinin dudaksıl seslerle birleşmesiyle kurulurken, dişil biçim damaksıl yarı ünlü ي harfiyle özelleşir. İbranicede üçüncü şahıs dişil zamir karşılığı hi (הִיא), Süryanicede hi (ܗܝ) ve Klasik Arapçada هي olarak neredeyse birebir korunmuştur. Erken Sami katmanında işaret bildiren deiktik kökler zamanla zamirleşmiş; eril kutup için u/w ses değeri, dişil kutup için i/y ses değeri tahsis edilmiştir. Bu morfolojik yapı, dilde biyolojik dişilikten ziyade dilbilgisel ve kavramsal dişil/edilgen kategorisini işaret eden ortak bir mirasın ürünüdür.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Brockelmann, Lipiński.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Munfasıl merfu gaibe zamiri | Cümlede özne konumunda bulunan müennes veya gayriakil çoğul merciin yerine geçer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hi (הִיא), Süryanice hi (ܗܝ) | Proto-Sami ortak mirasından intikal eden dişil üçüncü şahıs zamiri | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret/zamir sistemi | Afro-Asyatik dil ailesinde dişil unsuru işaretleyen damaksıl ses unsuru | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lipiński.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هي | Anlamlı | Dişil üçüncü tekil şahıs zamiri ve işlev sözü | Müennes bir varlığı veya olguyu işaret eden zamir | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| يه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil bir kök veya edat olarak dilde kullanım alanı bulmamıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هي | Merkez | Müennes gaibe zamiri | Dişil veya çoğul bir mercii munfasıl olarak temsil eder | Belirli bir dişil varlığı özne veya haber kılar |
| هو | Zıt | Müzekker gaib zamiri | Cinsiyet ve mahiyet bakımından erildir | Eril tekil şahsı veya mutlak ilahi zatı temsil eder |
| ذا | Komşu | İşaret ismi | Doğrudan hissedilen veya hazır bulunan varlığa işaret eder | Zamir gibi ikame edilmez, işaretleme yapar |
| [تلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Müennes uzak işaret ismi | Uzaktaki dişil veya gayriakil çoğul nesneyi hedefler | Mesafe ve tenbih boyutu zamire göre daha baskındır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هي | Müennes gaibe zamiri | Üçüncü şahıs dişil varlığı veya çoğul durumları karşılar | Kesin |
| Latince | ea, illa | O (dişil) | Üçüncü şahıs dişil özne zamiri ve uzak işaret sıfatı | Güçlü |
| İngilizce | she, it | O (dişil / cansız) | Canlı dişil için she, durum ve cansız çoğul/tekil karşılığı it kullanılır | Kesin |
| Almanca | sie, es | O (dişil / nötr) | Gramatik dişil ve nesnel durumları işaretler | Kesin |
| Fransızca | elle | O (dişil) | Gramatik ve biyolojik dişil üçüncü tekil şahıs zamiri | Kesin |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هِيَ | Doğrudan dişil bir nesneyi niteleme | Somut bir dişil varlığın mahiyetini açıklayan bağlamlar (Bakara [2:68](https://lisan.digital/tr/ayet/2:68.md)) |
| هِيَ | Topluluk, ümmet veya gücü temsil etme | İnsan toplulukları ve güç dengelerini bildiren bağlamlar (Nahl [16:92](https://lisan.digital/tr/ayet/16:92.md)) |
| وَهِيَ | Hâl cümlesi kurarak durum bildirme | Bir mekanın veya varlığın anlık yıkım ya da hareket halini niteleme (Bakara [2:259](https://lisan.digital/tr/ayet/2:259.md), Kehf [18:42](https://lisan.digital/tr/ayet/18:42.md), Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md)) |
| فَهِيَ | Durumun anında o hale dönüştüğünü beyan | Netice ve kaçınılmaz akıbet bildiren bağlamlar (Bakara [2:74](https://lisan.digital/tr/ayet/2:74.md), Hac [22:45](https://lisan.digital/tr/ayet/22:45.md)) |
| لَهِيَ | Vurgulu tekit ve hakikat beyanı | Gerçek hayatın ve nihai varoluşun yerini kesinleştirme (Ankebût [29:64](https://lisan.digital/tr/ayet/29:64.md)) |
| هِيَهْ | Sekteli soru zamiri | Kıyamet felaketinin ve azabın dehşetini bildiren bağlam (Kâria [101:10](https://lisan.digital/tr/ayet/101:10.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ve dünya hayatının mahiyeti | Dünyanın faniliği karşısında ahiretin gerçek dirilik ve hayat oluşunun tespiti | Varlık mertebelerinin mahiyetini tekitle tespit etme |
| Fıkıh | Hükme konu olan eşya ve durumların tayini | Hükmün taalluk ettiği dişil veya toplu varlıkların mahiyetinin belirlenmesi | Hükmün merciini netleştirme |
| Tefsir | Zamirin merciini tespit etme (merciü’z-zamîr) | Ayette geçen zamirin lafzan veya mânen hangi kavrama döndüğü ihtilafı | Mananın yönünü ve nüzul bağlamını aydınlatma |
| Hadis | Rivayetlerde durum ve hadiselerin tasviri | Anlatılan bir olayın ya da nesnenin durumunu muhataba aktarma | Kıssa ve tasvirlerde haberin öznesi kılınma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nihai varoluş ve ahiret | Gerçek hayat ve hakikat | Hakikatin bizzat kendisini niteleme | Ahiretin mecazi değil hakiki yurt olduğunu tahsis eder | Kesin |
| İlmi | Mantık ve önerme teorisi | Yüklem ve konu bağı | Önermede özne ile yüklemi birbirine bağlama | Tanımlanan nesnenin ne olduğunu net bir şekilde tekit eder | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal güç ve teşkilat | Cemaat ve ümmet yapısı | Çokluk arz eden bir yapıyı tek bir irade olarak kodlama | Toplulukların iç tutarlılığını veya parçalanışını temsil eder | Muhtemel |
| İktisadi | Mülk ve üretim alanları | Zemin, arz ve üretim araçları | İktisadi üretimin maddi zeminini temsil etme | Verimli toprak, bağ-bahçe ve sermaye birikiminin merciidir | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Değişken atama ve işaretçi (pointer) işlevi | Bellekteki belirli bir veri kümesine veya dişil/alt kümeye işaret eden referans operatörü | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif kimlik temsili ve öznellik | Bir grubun, kurumun veya soyut yapının tekil bir özne gibi temsil edilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Zamiri yalnızca dilbilgisel bir bağlaç görüp taşıdığı ontolojik tahsis ve hasr vurgusunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da zamir, cümlenin odağını doğrudan hedeflenen hakikate kilitleyen güçlü bir معرفة (marife) kılma aracıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zamirin işaret ettiği merci yanlış tayin edildiğinde ayetin tevhidi, ahlaki veya ahirete dair ana hükmü bütünüyle sapar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Cümle kurgusunda özneyi kesinleştirmesi, merci-zamir ilişkisi üzerinden anlamın bağlamsal akışını sağlaması bakımından kurucudur |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret hayatının mahiyetini bildiren ayetlerde, durum bildiren hâl cümlelerinde ve kıyamet tasvirlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki zamirlerin rastgele bir gönderme aracı olduğu vehmini yıkarak her zamirin kesin bir anlamsal tahsis taşıdığını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Algı alanında veya zihinde hazır bulunan dişil bir varlığı ses ve işaretle öne çıkarma.
- Soyut anlam: Bir önermede konu ile yüklemi özdeş kılan, müennes veya gayriakil çoğul bir hakikati tekit eden referans işlevi.
- Sistematik karşılık: Sistemin alt katmanındaki çoğul ya da üretici unsurları tek bir göstergede toplayarak özneleştiren bağlaç mekanizması.
- LaTeX modeli: $$R(x) = \mathbf{1}_{\{x \in \Phi\}} \cdot x$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ evrendeki herhangi bir varlığı, $\Phi$ dişil, çoğul veya soyut nitelikler kümesini, $\mathbf{1}$ ise bu kümede yer alan unsura odaklanan gösterge fonksiyonunu temsil eder; fonksiyon yalnızca şart sağlandığında ilgili varlığı doğrudan $R(x)$ referansı olarak tayin eder.

## Geçtiği ayetler (63 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:68.md) — هِيَ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ

Meal (IK): Onlar, Bizim için Rabbına dua et de onu bize iyice bildirsin, demişlerdi. Musa da: Allah, o, ne çok kart, ne de çok körpedir. İkisi ortası dinç bir sığırdır, buyuruyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın, demişti.

### [Bakara 2:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:70.md) — هِيَ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Rabbına dua et, bize açıkça niteliğnin ne olduğunu bildirsin. Çünkü bizce sığırlar birbirine benziyor. Allah dilerse biz elbette hidayete erenlerden oluruz.

### [Bakara 2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:74.md) — فَهِيَ

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.

### [Bakara 2:189](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:189.md) — هِيَ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Sana yeni doğan aylardan soruyorlar. De ki: Onlar insanların faydası ve hacc için birer vakit ölçüleridir. Evlere arka taraflarından girmeniz «bir» değildir. Ancak «bir»; müttaki olanınkidir. Evlere kapılarından gelin. Allah’dan korkun ki, felaha eresiniz.

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:259.md) — وَهِيَ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [Bakara 2:271](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/2:271.md) — هِيَ

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Ve onunla günahlarınızdan bir kısmını yarlığar. Allah, her ne yaparsanız haberdardır.

### [En'am 6:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/6:29.md) — هِيَ

وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ

Meal (IK): Ve dediler ki: Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır. Ve biz dirilecek değiliz.

### [En'am 6:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/6:152.md) — هِيَ

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Yetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

### [Araf 7:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/7:32.md) — هِيَ

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah’ın kulları için çıkardığı zineti ve temiz rızıkları kim haram kılmış? De ki: Bunlar, dünya hayatında iman edenler içindir. Kıyamet günü ise yalnız onlara tahsis edilmiştir. Biz, ayetlerimizi bilen bir kavim için böylece uzun uzun açıklarız.

### [Araf 7:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/7:107.md) — هِيَ

فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Bunun üzerine asasını bıraktı. Bir de ne görsünler; o, apaçık bir ejderhadır.

### [Araf 7:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/7:108.md) — هِيَ

وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ

Meal (IK): Elini çıkardı, ne görsün; o da bakanlara bembeyaz.

### [Araf 7:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/7:117.md) — هِيَ

وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Meal (IK): Biz de Musa’ya: Asanı bırak, diye vahyettik. Bir de ne görsünler; onların uydurduklarını yalayıp yutuyor.

### [Araf 7:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/7:155.md) — هِيَ

وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ

Meal (IK): Musa, ta’yin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş kişi seçti. Onları titreme tutunca dedi ki: Rabbım; dileseydin önce onalrı da helak ederdin, beni de. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helak eder misin? Bu, Senin imtihanından başka birşey değildir. Onunla dilediğini dalalete düşürür, dilediğini de hidayete götürürsün. Sen, bizim dostumuzsun. O halde bizi bağışla, merhamet et bize. Sen bağışlayanların en hayırlısısın.

### [Tevbe 9:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/9:40.md) — هِيَ

إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Eğer siz ona yardım etmezseniz; doğrusu Allah, ona yardım etmişti. Hani kafirler onu çıkarmışlardı da, o ikinin ikinicisydi. Hani onlar mağarada idiler ve hani o, arkadaşına; üzülme, Allah bizimledir, diyordu. Bunun üzerine Allah, ona sekinetini indirmişti, onu sizin görmediğiniz ordularla desteklemişti. Ve küfretmiş olanların sözünü alçaltmıştı. Allah’ın kelimesi ise en yüce olandır. Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Tevbe 9:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/9:68.md) — هِيَ

وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ

Meal (IK): Allah; münafık erkeklerle, münafık kadınlara ve kafirlere cehennem ateşini vaadetmiştir. Orada temelli kalıcıdırlar. Bu, onlara yeter. Ve Allah; onlara la’net etmiştir. Onlara, sürekli bir azab vardır.

### [Hud 11:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/11:42.md) — وَهِيَ

وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Dağlar gibi dalgaların içinde onları götürürken Nuh bir kenarda ayrı kalmış oğluna: Bizimle beraber gel, küfredenlerle birlikte olma, diye seslendi.

### [Hud 11:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/11:83.md) — هِيَ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ

Meal (IK): Ki bu taşlar, Rabbının katında işaretlenmiştir. Bunlar zalimlerden hiç bir zaman uzak olmayacaktır.

### [Hud 11:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/11:102.md) — وَهِيَ

وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ

Meal (IK): İşte böyledir Rabbının yakalayışı; kasabaların zalim halkını yakaladığı zaman. Çünkü O’nun yakalaması hem şiddetli, hem de acıklıdır.

### [Yusuf 12:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/12:26.md) — هِيَ

قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Dedi ki: O, beni kendisine ram etmek istedi. Kadının ailesinden biri de şehadet etti: Eğer gömleği önden yırtılmışsa; o (kadın) doğru söylemiştir. Bu (Yusuf) ise yalancılardandır.

### [Nahl 16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/16:92.md) — هِيَ

وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra, söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmetin diğerinden daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aranızda aldatma vasıtası yapıyorsunuz. Allah, onunla sizi imtihan eder. Kıyamet günü ihtilaf ettiğiniz şeyleri elbette size beyan edecektir.

### [Nahl 16:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/16:125.md) — هِيَ

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Rabbının yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et. Onlarla en güzel şekilde tartış. Muhakkak ki Rabbın; yolundan sapanları en iyi bilir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.

### [İsra 17:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/17:9.md) — هِيَ

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا

Meal (IK): Muhakkak ki bu Kur’an; en doğru olana götürür. Ve salih amel işleyen mü’ minlere kendileri için büyük bir mükafat olduğunu müjdeler.

### [İsra 17:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/17:34.md) — هِيَ

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا

Meal (IK): Erginlik çağına ulaşıncaya kadar, en güzel şeklin dışında yetimin malına yaklaşmayın. Ahdi yerine getirin. Muhakkak ki ahid, mes’uliyettir.

### [İsra 17:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/17:53.md) — هِيَ

وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا

Meal (IK): Kullarıma de: En güzel olanı söylesinler. Doğrusu şeytan aralarını açmak ister. Zira şeytan, insan için apaçık bir düşman olmuştur.

### [Kehf 18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/18:42.md) — وَهِيَ

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا

Meal (IK): Nitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.

### [Taha 20:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/20:18.md) — هِيَ

قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى

Meal (IK): Dedi ki: O benim değneğimdir. Ona dayanırım, onunla davarıma yaprak silkerim ve daha bir çok işlerde ondan faydalanırım.

### [Taha 20:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/20:20.md) — هِيَ

فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى

Meal (IK): O da bıraktı. Bir de ne görsün; o, hemen koşan bir yılan oluvermiş.

### [Enbiya 21:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/21:97.md) — هِيَ

وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Ve gerçek vaad yaklaştığı zaman; o küfredenlerin gözleri belerip kalır: Vah bize, bundan önce gaflet içindeydik, biz gerçekten zalimler idik.

### [Hac 22:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/22:45.md) — وَهِيَ · فَهِيَ

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ

Meal (IK): Nice kasabaları zulüm ederken helak ettik. Şimdi onların altları üstlerine gelmiş ıpıssız durmaktadır, kuyuları körelmiş, sarayları yıkılmıştır.

### [Hac 22:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/22:48.md) — وَهِيَ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Nice kasabalar var ki; zalim oldukları halde onlara mühlet vermiştim. Sonunda onları yakalayıverdim. Dönüş yalnız Banadır.

### [Müminun 23:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/23:37.md) — هِيَ

إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ

Meal (IK): Hayat ancak bu dünyadakidir. Ölürüz, yaşarız. Ama tekrar diriltilecek değiliz.

### [Müminun 23:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/23:96.md) — هِيَ

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ

Meal (IK): Sen, kötülüğü en güzel ile sav. Onların nitelendirmekte olduklarını Biz, çok daha iyi biliriz.

### [Furkan 25:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/25:5.md) — فَهِيَ

وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Ve dediler ki: Öncekilerin masallarıdır. Başkalarına yazdırıp sabah akşam kendisine okunmaktadır.

### [Şuara 26:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/26:32.md) — هِيَ

فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Bunun üzerine o asasını attı, bir de ne görsün; apaçık bir ejderhadır.

### [Şuara 26:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/26:33.md) — هِيَ

وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ

Meal (IK): Elini çıkardı, bir de ne görsün; bakanlara bembeyazdır.

### [Şuara 26:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/26:45.md) — هِيَ

فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Meal (IK): Ardından Musa asasını attı. Bir de ne görsünler; onların uydurduklarını yutuveriyor.

### [Neml 27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/27:88.md) — وَهِيَ

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): Sen; dağları görür ve yerinde durur sanırsın. Oysa onlar, bulut geçer gibi geçip giderler. Bu; her şeyi sapasağlam yapan Allah’ın san’atıdır. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Ankebut 29:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/29:46.md) — هِيَ

وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): İçlerinden zulmedenler bir yana; Ehl-i Kitab ile en güzel olanın dışında mücadele etmeyin ve deyin ki Bize indirilene de, size indirilene de inandık. Bizim tanrımız da, sizin tanrınız da birdir. Biz, O’na teslim olanlarız.

### [Ankebut 29:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/29:64.md) — لَهِيَ

وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Bu dünya hayatı; yalnızca bir oyun ve oyalanmadır. Asıl hayat, ahiret yurdundaki hayattır. Keşki bilseler.

### [Ahzab 33:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/33:13.md) — هِيَ

وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا

Meal (IK): Hani onlardan bir grup demişti ki: Ey Medine halkı; sizin için tutunacak bir yer yok. Artık geri dönün. İçlerinden bir grup da peygamberden izin isteyerek diyorlardı ki: Evlerimiz düşmana açıktır. Halbuki evleri açık değildi. Onlar, sadece kaçmak istiyorlardı.

### [Yasin 36:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/36:8.md) — فَهِيَ

إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ

Meal (IK): Doğrusu Biz; onların boyunlarına, çenelerine kadar varan demir halkaları geçirdik. Bunun için artık başları yukarı kalkıktır.

### [Yasin 36:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/36:78.md) — وَهِيَ

وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ

Meal (IK): Kendi yaratılışını unutarak Bize bir misal getirdi de; çürümüşken kemikleri diriltecek kimdir? dedi.

### [Saffat 37:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/37:19.md) — هِيَ

فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ

Meal (IK): O, sadece bir tek çığlıktır ki onların birden bire gözleri açılıverecektir.

### [Zümer 39:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/39:49.md) — هِيَ

فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): İnsana bir sıkıntı gelince; Bize yalvarır. Sonra katımızdan ona bir nimet verdiğimizde; bu, bana bilgimden dolayı verilmiştir, der. Hayır, bu bir denemedir. Fakat çokları bilmezler.

### [Mü'min 40:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/40:39.md) — هِيَ

يَاقَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ

Meal (IK): Ey kavmim; şüphesiz dünya hayatı geçici bir geçinmedir. Ahiret ise doğrusu işte o, asıl kalınacak yurd odur.

### [Fussilet 41:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/41:11.md) — وَهِيَ

ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ

Meal (IK): Sonra göğe yöneldi ki; o, duman halindeydi. Ona ve yere dedi ki: İsteyerek veya istemeyerek ikiniz de gelin. İkisi de dediler ki: İsteyerek geldik.

### [Fussilet 41:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/41:34.md) — هِيَ

وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ

Meal (IK): İyilikle kötülük bir olmaz. Sen, fenalığı en iyi şekilde sav. O zaman göreceksin ki; seninle arasında düşmanlık bulunan kişi bile yakın bir dost gibi oluvermiştir.

### [Zuhruf 43:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/43:48.md) — هِيَ

وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Onlara biri diğerinden daha büyük olmayan hiç bir ayet göstermedik. Doğru yola dönmeleri için onları azaba uğrattık.

### [Duhan 44:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/44:35.md) — هِيَ

إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ

Meal (IK): O, ilk ölümümüzden başkası değildir. Ve biz, diriltilip kaldırılacaklar da değiliz.

### [Casiye 45:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/45:24.md) — هِيَ

وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ

Meal (IK): Hayat; ancak bu dünyada yaşadığımızdır. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak Dehr helak eder, dediler. Oysa onların bu konuda bilgileri yoktur. Başka değil, onlar sadece zannediyorlar.

### [Muhammed 47:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/47:13.md) — هِيَ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ

Meal (IK): Nice kasabaları yok ettik ki; onlar, seni sürüp çıkaran kasabadan daha kuvvetli idiler. Ve onlara yardım eden de bulunmadı.

### [Necm 53:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/53:23.md) — هِيَ

إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى

Meal (IK): Bunlar, sizin ve atalarınızın taktığı adlardan başka bir şey değildir. Allah onlara hiç bir güç indirmemiştir. Onlar kuruntudan ve nefislerin arzu ettiği hevadan başkasına uymuyorlar. Halbuki kendilerine Rabblarından hidayet gelmiştir.

### [Hadid 57:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/57:15.md) — هِيَ

فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Bugün, sizden ve küfretmiş olanlardan fidye kabul edilmez. Varacağınız yer ateştir. Size yaraşan odur. Ve o, ne kötü dönüş yeridir.

### [Mülk 67:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/67:7.md) — وَهِيَ

إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ

Meal (IK): Oraya atıldıklarında; onun kaynarken çıkardığı uğultuyu işitirler.

### [Mülk 67:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/67:16.md) — هِيَ

أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ

Meal (IK): Gökte olanın; sizi yerin dibine geçirmesinden emin mi oldunuz? O zaman yer, sarsıldıkça sarsılır.

### [Hakka 69:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/69:16.md) — فَهِيَ

وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ

Meal (IK): Gök de yarılmış ve o gün bitkin bir hale gelmiştir.

### [Müzzemmil 73:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/73:6.md) — هِيَ

إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا

Meal (IK): Muhakkak ki gece kalkışı, daha tesirli ve o zaman okumak daha elverişlidir.

### [Müddessir 74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/74:31.md) — هِيَ

وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ

Meal (IK): Cehennem bekçilerini yalnız meleklerden kıldık. Onların sayılarını da ancak küfretmiş olanlar için bir fitne kıldık. Ki kendilerine kitab verilmiş olanlar, kesin bilgi sahibi olsunlar. İman edenlerin de imanları artsın. Kendilerine kitab verilmiş olanlar ve mü’minler kuşkuya düşmesinler. Bir de kalblerinde hastalık bulunanlarla kafirler: Bununla Allah neyi kasdetmiş? desinler. İşte böyle Allah, dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Rabbının ordularını ancak kendisi bilir. Bu, ancak insanlara bir öğüttür.

### [Naziat 79:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/79:13.md) — هِيَ

فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ

Meal (IK): Doğrusu o, bir tek çığlıktır.

### [Naziat 79:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/79:39.md) — هِيَ

فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى

Meal (IK): Şüphesiz ki onun varacağı yer; cehennemdir.

### [Naziat 79:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/79:41.md) — هِيَ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى

Meal (IK): Şüphesiz ki onun varacağı yer, cennettir.

### [Kadir 97:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/97:5.md) — هِيَ

سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ

Meal (IK): O, tanyeri ağarıncaya kadar bir selamettir.

### [Karia 101:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/ayet/101:10.md) — هِيَهْ

وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ

Meal (IK): Onun ne olduğunu bilir misin sen?

## Sözlükler (2)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonrakiler, ikizli ve mutabıkta([1]))
(**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş bir **هاء**dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da **هُوَّ**([3]) der. Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar derler: “ما أدري أيّ **هَيِّ** بنِ بيٍّ هو.” Manası: hangi insan o. Bu, bizim katımızda bilgisi eskimiş şeylerdendir. Yine onların sözü: “لو كان ذاك في **الهَِيئ** و**الجَِيء**([5]) ما نَفَعَه”، ve **الهَِيْء**: yemektir. **الجَِيْء**: içecektir; iki lafız da bu tefsire delalet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ** بالإبل, onları otlağa çağırdığın zaman. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على **الهَِيْء** *** ولا **الجَِيءِ** امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**: bu harf; ve **ها**: bir uyarma (tenbih)tir. Onların âdetindendir: bir şeyi yüceltmek istediklerinde onda uyarma ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿**هَا** أنْتُمْ **هَؤُلاَءِ**﴾[Âl-i İmrân 66], sonra şair([7]) dedi:
**ها** إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin içinde derler: لا **هَا** اللهِ. Ve derler: **هاء** bir “tلبية” olur([9]). Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول **هاءَ** وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ** يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: يا **هَيْءَ** مالِي, bir eseflenmedir.
(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, sarsılma ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delalet eder.
Birincisi: **هبَّت** الريح **تَهُبُّ** هُبوباً. Ve **هَبّ** النائم **يَهُبُّ** هَبَّاً. Ve “مِن أين **هببتَ** يا فلان”، sanki dedi: nereden geldin; nereden bize karşı uyandın. **يونُس**’tan hikâye edildi: falan kayboldu, sonra **هبّ**. Ve derler: **هبَّ** يفعلُ كذا, nasıl ki denir: **طَفِق** يفعل. Ve kılıcı salladım da bir **هبّة** ile **هبّ**. Ve **هَبَّته**: onu sallamam ve darbesinde ilerleyişidir. Ve **سيفٌ ذو هَبَّة**. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı; **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها **هِبَابٌ** في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ**: **هَبِيباً**; ve **اهتبَّ**; o, **مِهْبابٌ**dur. Ve **هَبْهَبْتُ** به: onu sıçraması için çağırdım. Ve denir: **الهَبهَبِيُّ**: çoban; ve hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**. Ve derler: “عِشْنا بذاك **هَِبَّة** من الدَّهر”، yani bize esen bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: **تهبَّبَ** الثوبُ: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve **هَبْهَبَ** السَّرابُ: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar yakındır. Ve bende manası müşkil olan şeylerden: onların sözü “**هَبْهُ** فعلَ كذا” ve “**هَبْني** فَعَلْته”; ve ben bunun **وهب** babından olduğunu sandım, çünkü lafız buna delalet eder; fakat yine de müşkildir. Ve ata derler: **هَبِي**، yani: gel([12]). Bu, bir ses taklididir.
(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir ses taklidine delalet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ** البَكْرُ في صوته: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ** الكلمة. Ve **الهَتِيت**: ardı ardına gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ** هَتّاً ve هتيتاً. Ve derler: رجلٌ **مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolanması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtmaktır. Ve **الهَتُّ**: kırmadır. Ve derler: devenin ayaklarının yere vurduğunda **هَتَّ**ını işittim. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeseydi, onu zikretmeye bir yüz görmezdim.
(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekine yakındır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve bulut, karı ve damlasıyla **هَثْهَثَت**: onu süratle saldı. Ve **هَثْهَثَ** vali: zulmetti. Dedi ki:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ **الهَثْهَاثُ**([14]) *
(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delalet eder; ondan, ses taklidine delalet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ** عينُه([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlere yol bulamayan ahmak; sanki ona karşı körleştirilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: “ركِب فلانٌ **هَجَاجِ**”، **فَعالِ** üzere; karanlık körlüğe bindiği zaman. Ve şu beyti okudu:
* وقد رَكِبوا على لَومِي **هَجَاجِ**([16]) *
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab: onların sözü: **هَجْهَجْتُ** بالسَّبع: ona bağırdım. Ve aygır böğürmesinde **هَجْهَجَ**. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها **هَجٍِ** فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت **ضَبّارا**([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ** النَّار: onun alevlenmesidir. Ama onların sözü: ماء **هُجَهِجٌ**: ne tatlı ne tuzlu; bu, بدل’dendir; **الهاء** ve **الزّاء**da zikredilmiştir.
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delalet eder. **هَدَدْتُهُ** هَدَّاً: onu yıktım. Bütün bab buna kıyasla döner. O halde **الهَدُّ** erkeklerden: zayıf; sanki **هُدَّ** edilmiştir. Ve رجال **هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**([19])e muhalefet edilmiştir; bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان**, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den; ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan, babasından haber verdi; ikisi([20]) dedi: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert kerim; korkak ise kesre ile **هِدٌّ**dur([21]). Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**dür; yani “mهدود”, nasıl ki **ذِبْحٍ** “مذبوح” içindir. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerim.
Ve sesler yolunda yürüyenlerden: **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesi. Ve **الهُدْهُد** mâlumdur. Ve güvercin **هَدْهَدَ**: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu hareket ettirdi.
Ve babdan şâz olup ona bir kıyas bilmediğim şeylerden: onların sözü: “مررتُ برجلٍ **هَدَّكَ** مِن رجُل”، onların “حسبُك من رجلٍ” demeleri gibi. Bu, şöyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار **هَدَّكَ** صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: asıl olup kesmeye delalet eder. **هَذَّه**: onu kesti. Ve **سكِّينٌ هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** من **الهَذِّ**: kesmenin sürati; sanki der: işi sağlamlaştır ve kesip bitir.
(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: sahih bir asıl; seslerden bir sese delalet eder; ona kıyas edilir. Derler: **الهِرُّ**: koyun çağırmasıdır. Bu, onların sözü: “لا يعرِف **هِرّاً** من **بِرٍّ**”. Ve **البِرُّ**: koyun sürmektir. Ve **الهِرَّة**: kedi; sanki **هَرَّت** ettiği zaman sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve **هَرَّ** الشَّوْك, kuruluğu şiddetlendiği zaman([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**ü] ve bir **زَجَل**i vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما **هَرّ** وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi ki: ve **الهُرْهُور**: çok sudur; aktığı zaman onun **هَرْهَرَة**sini işitirsin. Ve derler: **هَرَّ** falan([26]) kadehi: onu kerih gördü. Belki de bu, ona içirenin yüzüne **يَهِرُّ** ettiği için söylenmiştir.
Ve babdan olmayanlardan: **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalık; nâka **مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.
(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir asıl; bir şeyde çalkantıya ve harekete delalet eder. Mızrağı **هَزَزْت** de **فاهتزَّتْ**. Ve bitki **اهتَزَّ**; ve rüzgâr onu **هزَّتْ**. Ve **الحادي** develeri **بحُدائِهِ** ile **هزَّ**; onlar da yürüyüşlerinde **اهتزَّتْ**. Ve **هَزيزُ** الرِّيح: onun hareketi ve sesidir.
Babdan: **الهَزَاهِزُ**([27]): fitnelerdir; insanlar içinde **يَهْتَزُّ**. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: saf, güzel titreyişli. Ve ماء **هُزَهِزٌ**: akışında titredi. Ve yıldız düşüşünde **يهتَزُّ**. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adam; bütün bunlarda kıyas birdir.
(**هس**) **الهاء** ve **السين**: bir asıl; seslere ve karışmaya delalet eder; **الهَسِيس** gibi. Ve cinlerin **هَسَاهِسُ**u, onların **هَثَاهِث**leri gibidir. Ve onların sözü: راعٍ **هَسْهاسٌ**, بدل babındandır; **قَسْقاس** gibi; koyunu bütün gece güttüğü zaman.
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: sahih bir asıl; gevşekliğe ve yumuşaklığa delalet eder. Ve gevşek yumuşak olan **هَشٌّ**dur. Ondan: رجل **هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]); ve **ذُو هَشَاش**([29]). Ve atın **الهَشُّ**u: çok terleyen. Ve koyun **هَشُوشٌ**: **ثَرَّةٌ**([30]).
Babdan: yaprağı **هَشَشْتُ** هشّاً: bir değnekle çırptım.
(**هص**) **الهاء** ve **الصاد**: bir kelime; bir şeyi dürtmeye delalet eder. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) الشيءَ: onu dürttüm. Ve derler—nasıl olduğunu bilmiyorum—: **الهاصَّة**([33]): filin gözü; bu, bende işitilenlerdendir.
(**هض**) **الهاء** ve **الضاد**: bir kelime; ezmeye yahut ondan daha fazlasına delalet eder. **هَضَضْتُ** الشيءَ ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: aygırların boyunlarını ezen aygırdır. Ve **الهَضَّاء**ın: insanlardan topluluk olması bundan olabilir.
(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: sahih bir asıl; yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delalet eder. O halde **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من **هَفِيف** الرّواحِلِ([35])
Ve ondan: **الرِّيحُ الهَفَّافة**: hafif esiş. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: sakin. Ve ondan: قميصٌ **هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu boşaltıp buluttan hafifleyen. Ve **الهَفَّاف**: parıldayan. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, az ballı bal peteği; hafifliğinden dolayı adlandırıldı. Yine **الهِفُّ** ziraatten: hasadı geciktirilen de; böylece tanesi saçılır([36]). Ve ondan: المرأة **المهَفْهَفة**: ince, beli dar. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden dolayı ahmak; ve denir: o, korkaktır.
(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: bir asıl; bir şeyde açılmaya yahut yarığa delalet eder. Denir: **انهكَّ** صَلا المرأةِ **انهِكاكاً**: doğumda açıldı. Ve derler: **هكَّه** بالسَّيف: onu vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmur; çünkü yeri **يَهُكُّ**([37]). Ve kuyu **انهكَّت**: çöktü.
(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: sahih bir asıl; ses yükseltmeye delalet eder; sonra onda genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarının bazısıyla ad verilir. Sonra bu adlandırılana başkası benzetilir de onunla adlandırılır.
Asıl: onların sözü **أهَلَّ** بالحجِّ: telbiye ile sesini yükseltti. Ve çocuk **استهلَّ** صارخاً([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** الإهلال hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: yağmur, şiddetli sağanağında ve sesinde **انهلَّ**: **انهلالاً**.
Ama yakınlık ve komşuluk sebebiyle buna hamledilen: gökteki **الهِلال**dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk gece, ikinci ve üçüncü gece “hilâl” diye adlandırılır; sonra bundan sonra “ay”dır. Denir: **أهَلَّ** **الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra teşbih manası üzere denildi: bulut şimşeğiyle **تَهَلَّلَ**: parladı; sanki şimşek hilâle benzetildi.
Teşbihe hamledilenlerden de: **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucudur. Ve **الهلالُ**: kuyunun dibindeki az sudur. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir türdür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** **هلالٌ** بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini soyması. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığı zaman ucu. Ve derler: ثوبٌ **هَلْهَلٌ**: dokuması gevşek; sanki inceliğinde hilâlin ışığıdır. Ve شِعْرٌ **هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة** **مُهلهِلاً** diye adlandırıldı; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Ve bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle **مُهلهِلاً** diye adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** **هَلْهَلْتُ** أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve denir: **الهُلاهِل**: çok sudur; bu, akışında bir ses olduğu içindir; asılda o **هُراهِر**dir. Ve **الهلال**: eyerin iki kıvrımı arasında toplayan şeydir; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şâz olanlardan: onların sözü: falan, boynuzdaşına حمل etti sonra **هَلَّل**; yani geri durdu. Ama söyleyenin sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري **يُهِلُّ** وينْقَعُ([43])
Ve ata denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); ona seslenilen bir sestir.
(**هم**) **الهاء** ve **الميم**: sahih bir asıl; erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeye delalet eder; sonra ona kıyas edilir. Ondan Arapların sözü: **همَّني** الشَّيءُ: beni eritti. Ve yağ **انْهَمَّ**: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı olan yağdır. Ve **السَّحاب الهامُوم**: çok sağanaklıdır. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً **هَمُوما**([45]) *
Ve **الهَميمة**: hafif yağmurdur. Ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: esişi yumuşak olan. Ve **الهَوَامّ**: yer böcekleridir; **هميم**lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldılar. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ **هميمُ**([46])
Ve başında **همَّم**: parmaklarını saçının aralarına soktu; getirip götürür, uyumak için; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdan: **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
Ama hüzün olan **الهَمُّ** ise, bizim katımızda bu kıyastandır; çünkü şiddetinden dolayı sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**den türetilir: **الهُمام**: büyük himmetli büyük hükümdar. Ve **مُهِمُّ** الأمرِ: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. Ve **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا **هَمَامِ** لي لا **هَمامِ**([47])
O, der ki: bununla meşgul olmam ve onu yapmam. Ve biz **الهِمّة**nin manasını açıklamıştık.
(**هن**) **الهاء** ve **النون**: sahih bir asıl; etten bir cinse delalet eder; onda, müşkil saydığımız bir şeyden söz vardır; her ne kadar âlimlerimiz onda konuşmuş olsalar da.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48])dır; denir ki o, gözün iç tarafının içyağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: içyağıdır. Ve denir: “ما بهذا البعير **هانَّة**”، nasıl ki denir: “ما بهِ **طِرْقٌ**”.
Ama diğer söz: **الفراء** dedi: “اجلس **ها هُنا** قَريباً، وتنحَّ **ها هَنَّا**”، yani uzaklaş. Ama **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ **هَنَّا** ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, Cübeyre senin vehmettiğin yerde değildir; onu ondan ümitsiz kılıyor. Yine **الرَّاعي**’nin sözü:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ **هَنَّا** إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, iş senin gittiğin yerde değildir. Ve başkasının sözü([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِ([53]) *
Der ki: bu, inleme yeri değildir. Ve onun sözü:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها **هَنَّا**([54]) *
“**هاهنا**”yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت**, şu sözünde:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً **هَنَّا**([55]) *
dedi ki: ağladı. Denir: **هَنَّ**, ağladığı zaman. Biz bu tür müşkillerde, durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu arıtıp özetlediğini yahut bundan sonra onu tefsir ettiğini sanmıyorum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: هى

اِبْنُ هَىٍّ
اِبْنُ هَىٍّ ذ and ابن هَيَّانَ The low, ignoble, mean, contemptible, man. (T in art. بنى.)

##### Türkçe

**اِبْنُ هَىٍّ**
**اِبْنُ هَىٍّ** ذ ve **ابن هَيَّانَ**: alçak, soysuz, bayağı, hakir adam. (T, **بنى** maddesinde.)
