# ه (ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع.
هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه".
جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه، فإذا قرأه رأي فيه تبشيره بالجنّة، فيعطيه أصحابه فيقول: هاؤُم كتابي، أي: خذوه واقرءوا ما فيه لتَعْلَموا فَوْزي بالجنة.
وهاء: حرفٌ يستعمل في المُنَاوَلَة، تقول: هاء، وهاك، مقصور، فإذا جئت بكاف المخاطبة قصرت ألف "هاك"، وإذا لم تجيء بالكاف مَدَدْتَ، فكانت المَدِّة في "هاء" خلفاً لكاف المخاطبة. وتقول للرّجل هاءَ، وللمرأة هائي، وللاثنين من الرِّجال والنّساء: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم، وللنِّساء: هاؤنَّ يا نسوة بمنزلة: هاكُنَّ يا نسوةُ، لم يجيء شيء في كلام العرب يجري مجرى كاف المخاطبة غير هذه المدّة التي في وجوهها.
وأما هذا وهاذاك، فإن الهاء فيهما دخلت للتَّنبيه، وكذلك ها في قولك: ها أناذا، وها هوذا، وها هم أولاء. لا يجوز: ها هم هؤلاء، لأن الهاء لا تعاد مرّتين، وكذلك جاءت ها للتَّنبيه في صدر قولك: ها هنا - فلو جاء في الشعر: هاثَمَّ وها هنالك اضطراراً جازولا يُتَكلَّمُ به.
والهاء قبل الهمزة لا تُحْسُن إذا جاءت إلّا في أول بناء الكلمة، فإذا فُصل ما بينهما بحرف لازم حسنتا حيثُما وقعتا. وها بفخامة الألف: وبإمالة الألف: حرف هجاء. وهاء ممدود يكون تلبيةً، كقول الشاعر:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى
وأهل الحجاز يقولون في الإجابة: ها خفيفة وفي هذا المعنى يقولون: ها بدلٌ من ألف الإستفهام تقول: ها إنّك زيدٌ? معناه أإنك زيدٌ? أو يقصر فيقال، هإنّك زيد?، وها تنبيه يفتتح بها كقوله تعالى: "ها أنتم أولاء تُحّبونهم". وقال النابغة:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد
والهيئة للمتهيّء في مَلْبَسه ونحوه يُقال: هاءَ فلان يَهاءُ هيئة. وتقول: هِئْتُ لك، أي: تهيَّأت، وقريء: "هِئْتُ "لك" أي: تَهيَّاْتُ لك، ومن نصب قال: أي: هلُمَّ لك.
والهييءُ، على تقدير: فعيل: الحَسَنُ الهيئة من كلّ شيء.
والمُهايَأَة: أمرٌ يتهايأ للقوم، فيتراضَوْن به. وهَيَّأتُ الأمر تَهيئةٌ، فهو مُهَيَّأ.
هوأ: وألهَوْءُ: الهِمَّة. يُقال: هو يَهُوءُ بنفسه، أي: يَرْفَعُها، وأنا أَهُوءُ به عن كذا، أي: أَرْفَعُهُ.
أيه: إيه المكسورة: في الاسْتِزادةِ والاستِنْطاقِ، قال ذو الرّمة:
وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ
والمفتوحةُ: زَجْرٌ ونَهْيٌ، كقولك: إيهَ حَسْبُك يا رجُلُ، وقد يُنَوَّنانِِ جميعا فيقال: إيهٍ وإيهاً.
والتّأييهُ: التّصويت، أَيَّهَ بالنّاس والإِبل: صَوَّتَ وهو أن يُقالَ لها: ياهْ ياهْ أوه: آهِ: حكاية المُتَأَوِّه في صوته، وقد يفعله الإنسان من التَّوَجُّع قال المُثَقِّب العَبْديّ:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ
ويروى: تَهَوَّهَ هاهة وبيان القطع أَحْسَنُ.
وأَوَّهَ فلانٌ وأَهَّةَ، إذا توجَّع فقال: آهِ. أو قال: هاهِ عند التوجع فأَخْرَجَ نَفَسَهُُ بهذا الصَّوت ليتفرَّجَ عَنْهُ ما بِهِ. والأوّاهُ: الدّعّاء للخير، قال جلّ وعزّ "إنّ إبراهيم لأوّاه حليم".
هوى: الهَواءُ، ممدود: هو الحَقُّ قال:
يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب
ويروى: يَجْتَثُّها.
ويُقال للإِنسان الجبان: إنّه لَهَواءٌ، وقلبُه هواء، قال الله جل وعزّ: "وأفئدتهم هواء". وقال حسّان:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ
وهَوَى الطائرُ يهْوِي هُوْيّاً. وأمّا الهَوِيُّ المَلِيُّ فالحينُ الطّويلُ من الزّمان، يُقالُ: جَلَسْتُ عنده هَوِيّاً وهَوَى فلانٌ، أي: مات، قال النابغة:
وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ
والهَوَى، مقصور: الحبّ تقول: هَوِيَ يهوى هَوىً، ورجلٌ هَوٍ ذو هوىً مخامر، وامرأةُ هَوِيَةٌ لا تزال تَهْوَى على تقدير، فَعِلَة، فإذا بُنيَ منه فِعْلٌ يجزم العَيْن قيل: هَيَّة، أَدْغَمْتَ الواو في الياء، مثل: طَيَّة.
ويُقالُ للمُسْتهام الّذي يَسْتهيمه الجِنُّ: استَهْوَتْهُ الشياطينُ، فهو حَيْرانُ هائم.
هاوية: من أسماء جَهَنّم معرفة بغير أل. والهاويةُ: كلُّ مَهْواةٍ لا يُدْرَكُ قَعْرُها.
والهُوّة: كلُ وَهْدَة عميقة، قال:
كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما
والمَهْواةُ: موضعٌ في الهواء مُشرفٌ ما دونَه من جَبَلٍ ونحوِه، ويقال: هَوَى يَهْوي هَوَياناً، ورأيتهم يَتَهاوَوْنَ في المَهْواة إذا سقط بَعْضُهم في إِثْرِ بَعْض.
وتقول: أَهْوى إليه فأَخَذَهُ، أي: أَهْوَى إليه يَدَهُ، ويقال: هَوَى إليه بيدِهِ.
وأمّا هُوَ فكناية التَّذكير، وهي كناية التّأنيث فإذا وقفت على هو وصلت الواو، فقلت: هُوَةْ وإذا أَدْرَجْتَ طرحت هاء الصّلة.
وهي: وَهَي الحائط يهيء وهياً أي: تفزَّز واسترخى، والثَّوْبُ والقربة ونحوهما كذلك، قال:
أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ
والسَّحابُ إذا انْبَعَقَ بمَطَرٍ انبعاقاً شديداً قلت: وَهَتْ عَزَاليه... وكذلك إذا اسْترخَى رباط الشَّيء قلت: وَهَي. قال الأعشى:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ
ويُجْمَعُ الوَهْيُ على الوُهِيّ. قال:
تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ
ويقال: بل هذا مصدر مبنيّ على فُعُول.
ويه: وَيْهَ منصوبة: إغراء، يقال: ويهَ فلانُ أضربْ، ومنهم من يُنَوِّن، قال:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.
معناه: أفعلْ كذا وكذا وواه تلهّف وتَلَدُّد، وينوّن أيضاً كقول أبي النجم:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها
ياه: تقول: يهيهت بالإبل إذا قلت: ياه ياه. ويقول الرّجلُ لصاحبِهِ من بعيدٍ: ياهْ ياهْ أَقْبِلْ. قال ذو الرمة:
تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ
وبعضٌ يقول: يا هَياه بنَصْب الهاءِ الأُولى، وبعضٌ يكْرهُ ذلك، ويقول: هَياه من أسماء الشّياطين، وتقول: يَهْيَهْتُ به.
هي: هيّ بن بيّ: من ولد آدم عليه السّلام، انقرض نَسْلُه، أي ذهب. ومثله: هيّان بن بيّان. قال:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ
وهَيا: من زَجْر الإِبل. قال الكُميْث:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ
وهيهيت بالإبل هيهاةً وهِيهاءً: دعوتها وزَجَرْتها ، قال:
من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها
وإذا تركوا التأنيث مدّوا، قال رؤبة:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ
وهيهاؤه ههنا بمعنى البُعْد، والشَّيء الذي لا يُرجَى، ومن قال: ها فحكاه قال: ها هيت، وأعلم أن ابتداء الحكاية المضاعفة جائزٌ ابتداعُها عندَ العَرَب، لأن كلاًّ يَحكي على ما تَوَهَّم من جَرْس نَغْمَة أو حِسِّ حَرَكة.
هوه: رجل هَوْهاةُ، وهوهاءة: جبانٌ، قال:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج
وبئر هوهاء بوزن حمراء: التي لا متعلق لها، ولا موضع لرجل نازلها لبعد جاليّهْا .
والهواهي: ضربٌ من السَّيْر الواحدة: هوهاةٌ. قال:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ
وهو: حمارٌ وَهْواهٌ يُوَهْوِي حولَ عانَتِهِ شَفَقةً عليها. قال يصف الحمار:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ
والكَلْبُ يُوَهْوِهُ في صَوْته إذا جَزِعَ فردّده ، وقد يَفْعَلُه الإنسانُ. قال:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ
أيه:
أيُّها الرّجلُ: الهاء صِلَةٌ فيه للتَّأْييه، وبيانُ ذلك قولُهم: يا أيَّتُها المرأةُ، لو لم تكن الهاء صلة ما حَسُنَ أن يَجيءَ قَبْلَها تاء التَّأْنيث. ومنْهُم مَنْ يَرْفَع مَدَّتَها فيقول: يا أيُّه الرّجل ويا أَّيُته المرأة... وهو قبيح.

##### Türkçe

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
**الهاءُ**: kesmeye (kat‘a) bina edilen **الأَلِف**’in yerine halef olarak gelebilen, gevşek, yumuşak bir harftir.

**هاء**: **ها** “al” mânâsınadır; onda Araplar için bilinen lugatlar vardır. Ve denilir: **ها** ey adam; iki adama: **هاؤما**; adamlara: **هاؤم**. Allah جلّ وعزّ bu lugatta söylemiştir; çünkü Kur’an onunla inmiştir: “فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: **هاؤم** اقرءوا كتابيه”.

Tefsirde geldi: Müminlerden adam kitabı sağ eliyle verilir; onu okuyunca onda cennetle müjdelenmesini görür; sonra onu arkadaşlarına verir ve der ki: **هاؤُم** kitabım; yani: onu alın ve içindekini okuyun ki cennetle kazancımı bilesiniz.

Ve **هاء**: münâvelede (elden ele vermede) kullanılan bir harftir; dersin: **هاء** ve **هاك**; maksûrdur. Muhatap **كاف**’ı ile geldiğinde “**هاك**”ın elifini kısaltırsın; **كاف** ile gelmediğinde uzatırsın; böylece “**هاء**”daki uzatma, muhatap **كاف**’ına halef olur. Ve erkeğe dersin: **هاءَ**; kadına: **هائي**; erkek ve kadınlardan iki kişiye: **هاؤما**; erkeklere: **هاؤم**; kadınlara: **هاؤنَّ** ey kadınlar; “**هاكُنَّ** ey kadınlar” menzilesinde. Arapların sözünde, muhatap **كاف**’ının yürüdüğü yer üzere yürüyen, bu yüzlerindeki bu uzatmadan başka bir şey gelmemiştir.

Ama **هذا** ve **هاذاك**; şüphesiz **الهاء** onlarda tenbih için girmiştir; aynı şekilde senin sözünde **ها**: **ها أناذا** ve **ها هوذا** ve **ها هم أولاء**. Caiz değildir: **ها هم هؤلاء**; çünkü **الهاء** iki kere iade edilmez. Yine **ها** tenbih için sözünün başında geldi: **ها هنا**. Şiirde zaruret olarak **هاثَمَّ** ve **ها هنالك** gelse caiz olur; fakat onunla konuşulmaz.

**الهاء** hemzeden önce, ancak kelimenin binasının evvelinde geldiği zaman güzel olur; ikisinin arasına lâzım bir harf ile fasıl konulursa, nerede vâki olurlarsa güzel olurlar. Ve elifin tefhîmiyle **ها**; ve elifin imâlesiyle: bir hecâ harfidir. Ve medli **هاء** bir telbiye olur; şairin sözü gibi:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: **هاءَ** وطالَما لَبِّـى

Hicaz ehli cevapta derler: hafif **ها**. Ve bu mânâda derler: **ها** istifham elifinin bedelidir; dersin: **ها إنّك زيدٌ**? mânâsı: **أإنك زيدٌ**? Yahut kısaltılır da denilir: **هإنّك زيد**? Ve **ها** bir tenbihtir; onunla başlanır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**ها** أنتم أولاء تُحّبونهم”. Nâbiga dedi:
**ها** إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد

**الهيئة**: giyimi ve benzeri hususta hazırlanmış kimse için; denilir: **هاءَ** falan **يَهاءُ** **هيئة**. Ve dersin: **هِئْتُ** sana; yani: hazırlandım. Ve şöyle okunmuştur: “**هِئْتُ**” “**لك**” yani: sana hazırlandım. Nasb eden dedi ki: yani: sana gel.

**والهييءُ**: **فعيل** takdiri üzere; her şeyden güzel heyetli olan.

**والمُهايَأَة**: kavim için hazırlanıp uygun düşen bir iştir; onunla razılaşırlar. Ve işi **هَيَّأتُ** bir **تَهيئةٌ** ile; o da **مُهَيَّأ**dır.

**هوأ**: ve **ألهَوْءُ**: himmettir. Denilir: o, nefsiyle **يَهُوءُ**; yani onu yükseltir. Ve ben onu şundan **أَهُوءُ**; yani onu yükseltirim.

**أيه**: kesreli **إيه**: istizâdede ve istintâkta. Zû’r-Rumme dedi:
وَقَفْنا فقُلنا: **إيهِ** عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ

Ve fethalı olan: bir zecir ve nehiydir; senin sözün gibi: **إيهَ** yeter sana ey adam. İkisi de tenvinlenebilir; denilir: **إيهٍ** ve **إيهاً**.

**والتّأييهُ**: seslenmedir; insanlara ve develere **أَيَّهَ**: seslendi; o da onlara “**ياهْ ياهْ**” denilmesidir.

**أوه**: **آهِ**: müteevvih’in sesindeki hikâyesidir; insan onu acıdan yapabilir. el-Müsekkıb el-‘Abdî dedi:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ **آهةَ** الرَّجُلِ الحَزينِ

Rivayet olunur: **تَهَوَّهَ** **هاهة**; ve kat‘ın beyanı daha güzeldir.

Ve falan **أَوَّهَ** ve **أَهَّةَ**; acı duyup “**آهِ**” dediği zaman. Yahut acı duyarken “**هاهِ**” dedi; böylece bu sesle nefesini çıkardı ki kendisindeki şey ondan ferahlasın. Ve **الأوّاهُ**: hayır için çok dua eden. Yüce Allah dedi: “إنّ إبراهيم لأوّاه حليم”.

**هوى**: **الهَواءُ** (medli): haktır. Dedi:
يَحْتَثُّها من **هَواءِ** الجوِّ تصويب

Rivayet olunur: **يَجْتَثُّها**.

Ve korkak insana denilir: şüphesiz o bir **هَواءٌ**dur; ve kalbi **هواء**dır. Yüce Allah dedi: “وأفئدتهم **هواء**”. Hassân dedi:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ **هَواءُ**

Ve kuş **هَوَى**; **يَهْوِي** bir **هُوْيّاً**. Ama **الهَوِيُّ المَلِيُّ**: zamandan uzun vakittir; denilir: onun yanında bir **هَوِيّاً** oturdum. Ve falan **هَوَى**; yani öldü. Nâbiga dedi:
وقال الشّامِتونَ: **هَوَى** زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ

Ve **الهَوَى** (maksûr): sevgidir; dersin: **هَوِيَ** **يهوى** **هَوىً**. Ve bir adam **هَوٍ**; karışan bir **هوىً** sahibi. Ve bir kadın **هَوِيَةٌ**; daima sever; **فَعِلَة** takdiri üzere. Ondan bir fiil bina edilip ayn cezmedilirse **هَيَّة** denilir; **الواو**’yu **الياء**’ya idgam ettin; **طَيَّة** gibi.

Ve cinlerin kendisini kendine düşürdüğü müsteham için denilir: **استَهْوَتْهُ الشياطينُ**; o da şaşkın, hayran kalmış.

**هاوية**: **أل**süz marife olarak cehennemin isimlerindendir. Ve **الهاويةُ**: dibi idrak edilmeyen her **مَهْواةٍ**.

Ve **الهُوّة**: her derin çukurdur. Dedi:
كَأَنَّهُ في **هُوَّةٍ** تقحذما

Ve **المَهْواةُ**: havada, altındakine (dağ ve benzeri) nazır bir yerdir. Ve denilir: **هَوَى** **يَهْوي** bir **هَوَياناً**. Ve onları, bazısı bazısının ardından düştüğünde, **المَهْواة** içinde **يَتَهاوَوْنَ** görürüm.

Ve dersin: ona **أَهْوى** da onu aldı; yani elini ona **أَهْوَى**. Ve denilir: eliyle ona **هَوَى**.

Ve ama **هُوَ**: müzekkerin kinayesidir; **هي** müennesin kinayesidir. **هو** üzerinde vakfettiğinde **الواو**’yu vasledersin; böylece dersin: **هُوَةْ**. İdrac ettiğinde **هاء**-i sılayı atarsın.

Ve **وهي**: duvar **وَهَي**; **يهيء** bir **وهياً**; yani gevşedi ve yumuşadı. Elbise ve kırba ve benzerleri de böyledir. Dedi:
أَمِ الحَبْلُ **واهٍ** بها مُنْحذِمْ

Ve bulut, şiddetli bir yağmurla yarıldığında, şiddetli bir yarılma ile yarıldı dersin: **وَهَتْ** **عَزَاليه**... Yine bir şeyin bağı gevşediğinde dersin: **وَهَي**. el-A‘şâ dedi:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ

Ve **الوَهْيُ**, **الوُهِيّ** üzere cem‘ olunur. Dedi:
تَجيشُ أنفاقٌ لها **وُهِيُّ**

Ve denilir: bilakis bu, **فُعُول** üzere bina edilmiş bir masdardır.

**ويه**: mansûb **وَيْهَ**: iğrâdır. Denilir: **ويهَ** falan, vur. Onlardan kimisi tenvinler. Dedi:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ

Mânâsı: şunu şunu yap. Ve **واه**: teessüf ve tereddüttür; o da tenvinlenir; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها

**ياه**: develere “**ياه ياه**” dediğinde, develerle **يهيهت** dersin. Adam, uzaktan arkadaşına der: **ياهْ ياهْ** gel. Zû’r-Rumme dedi:
تلوّم **يَهْياهٍ** بـ**ياهٍ** وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ

Bazısı der: ilk **الهاءِ**’yi nasb ile **يا هَياه**; bazısı bunu çirkin görür ve der: **هَياه** şeytanların isimlerindendir. Ve dersin: onunla **يَهْيَهْتُ**.

**هي**: **هيّ بن بيّ**: Âdem عليه السّلام’ın evladındandır; nesli inkıraz etti; yani gitti. Benzeri: **هيّان بن بيّان**. Dedi:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ **هيّانَ بنَ بيّانِ**

Ve **هَيا**: develeri zecirdendir. el-Kumeyt dedi:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ **هَيا** وهيدُ

Ve develerle **هيهيت** bir **هيهاةً** ve **هِيهاءً**: onları çağırdın ve zecrettin. Dedi:
من وَحْشِ **هِيهاةٍ** ومنْ **هِيهائِها**

Te’nîsi terk ettiklerinde uzatırlar. Ru’be dedi:
**هَيْهاتَ** من مَنْخَرِقٍ **هياؤُهُ**

Ve buradaki **هيهاؤه** uzaklık mânâsındadır; ve ümit edilmeyen şeydir. “**ها**” diyen onu hikâye etti de dedi: **ها هيت**. Ve bil ki, müzâaf hikâyenin ibtidası, Araplar yanında onu icat etmek caizdir; çünkü her biri, bir nağme çınlamasından yahut bir hareket hissinden zannettiği üzere hikâye eder.

**هوه**: bir adam **هَوْهاةُ** ve **هوهاءة**: korkaktır. Dedi:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		**هوهاءة** أَشِر الأَضيافِ نفّـاج

Ve “**حمراء**” vezninde **هوهاء** bir kuyu: tutunacak yeri olmayan; ve inen adam için, onun uzaklığı sebebiyle, bir yer olmayan.

Ve **الهواهي**: yürüyüşten bir türdür; bir tanesi: **هوهاةٌ**. Dedi:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		**هَواهِيَ** من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ

Ve **هو**: bir eşek **وَهْواهٌ**; avretinin etrafında ona şefkatle **يُوَهْوِي**. Eşeği vasfederek dedi:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ **وَهْواهُ** الشَّفَقْ

Ve köpek, korktuğunda sesinde **يُوَهْوِهُ**; onu tekrarlar. İnsan da onu yapabilir. Dedi:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ

**أيه**:
**أيُّها** adam: onda **الهاء** te’yîh için bir sıladır. Bunun beyanı onların sözü: **يا أيَّتُها** kadın. Eğer **الهاء** sıla olmasaydı, ondan önce te’nîs **تاء**’sının gelmesi güzel olmazdı. Onlardan kimisi onun uzatmasını ref‘ eder de der: **يا أيُّه** adam ve **يا أَّيُته** kadın... ve o çirkindir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

#### Madde başı: هـ

الهاء من الحروف الحلقية وهي: العين والحاء والهاء والخاء والغين والهمزة، وهي أَيضاًمن الحروف المهموسة وهي: الهاء والحاء والخاء والكاف والشين والسين والتاء والصاد والثاء والفاء، قال: والمهموس حرف لانَ في مَخْرجه دون المَجْهور، وجرى مع النَّفَس فكان دون المجهور في رفع الصوت.
أبه: أَبَهَ له يَأْبَهُ أَبْهاً وأَبِهَ له وبه أَبَهاً: فَطِنَ. وقال بعضهم: أَبِهَ للشيء أَبَهاً نسِيه ثم تفطَّنَ له. وأَبَّهَ الرجلَ: فَطَّنه، وأَبِّهه: نبَّهه؛ كلاهما عن كراع، والمعنيان متقاربان. الجوهري: ما أَبَهْتُ للأَمر آبَهُ أَبْهاً، ويقال أَيضاً: ما أَبِهْتُ له بالكسر آبَهُ أَبَهاً مثل نَبِهْتُ نَبَهاً. قال ابن بري: وآبَهْتُه أَعلمته؛ وأَنشد لأُمية:
إذْ آبَهَتْهم ولم يَدْرُوا بفاحشةٍ،
وأَرْغَمَتْهم ولم يَدْروا بما هَجَعُوا
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، في التعوُّذ من عذاب القبر: أَشَيءٌ أَوْهَمْتُه لم آبَهْ له أَو شَيءٌ ذَكَّرْتُه إياه أَي لا أَدري أَهو شيء ذكَرَه النبي وكنت غَفَلْتُ عنه فلم آبَهْ له، أَو شيءٌ
ذَكَّرْتُه إياه وكان يذكره بعدُ.
والأُبَّهَة: العظمة والكبر. ورجل ذو أُبَّهَةٍ أَي ذو كبر وعظمة. وتَأَبَّه فلانٌ على فلان تأَبُّهاً إذا تكبر ورفع قدره عنه؛ وأَنشد ابن بري لرؤبة:
وطامِح من نَخَْوَةِ التَّأَبُّهِ
وفي كلام عليّ، عليه السلام: كمْ منْ ذِي أُبَّهَةٍ قد جعَلتُه حقيراً؛ الأُبَّهةُ، بالضم والتشديد للباء: العظمة والبهاء. وفي حديث معاوية: إذا لم يَكُنِ المَخْزوميُّ ذا بَأْوٍ وأُبَّهَةٍ لم يشبه قومه؛ يريد أَنَّ بني مخزوم أَكثرُهم يكونون هكذا. وفي الحديث: رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَر ذي طِمْرَين لا يُؤبَهُ له أَي يُحْتَفَلُ به لحقارته. ويقال للأَبَحِّ: أَبَهُّ، وقد بَهَّ يَبَهُّ أَي بَحَّ يَبَحُّ.

##### Türkçe

**الهاء** boğaz harflerindendir; onlar: **العين** ve **الحاء** ve **الهاء** ve **الخاء**
ve **الغين** ve **الهمزة**’dir; o ayrıca fısıltılı harflerdendir; onlar: **الهاء**
ve **الحاء** ve **الخاء** ve **الكاف** ve **الشين** ve **السين** ve **التاء** ve **الصاد** ve **الثاء**
ve **الفاء**’dır. Dedi ki: fısıltılı, çıkış yerinde yumuşak olan bir harftir; meçhurdan aşağıdır,
ve nefesle birlikte akar; böylece sesi yükseltmede meçhurdan aşağı olur.

**أبه**: **أَبَهَ** ona, **يَأْبَهُ** **أَبْهاً**; ve **أَبِهَ** ona ve onunla **أَبَهاً**: anladı. Ve dedi
bazıları: **أَبِهَ** şeye **أَبَهاً**; onu unuttu, sonra ona karşı uyanıp anladı. Ve **أَبَّهَ** adamı:
onu anladıttı; ve **أَبِّهه**: onu uyardı; ikisi de Kıra‘’dan; iki anlam da birbirine yakındır. Cevherî: “Ben
işe **أَبَهْتُ**; **آبَهُ** **أَبْهاً**”; ve ayrıca denir: “Ben ona kesre ile **أَبِهْتُ**
**آبَهُ** **أَبَهاً**; tıpkı **نَبِهْتُ** **نَبَهاً** gibi.” İbn Berrî dedi: ve **آبَهْتُه** onu bilgilendirdim;
ve Ümeyye’nin şu beytini okudu:
إذْ **آبَهَتْ**هم ولم يَدْرُوا بفاحشةٍ،
وأَرْغَمَتْهم ولم يَدْروا بما هَجَعُوا

Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, kabir azabından sığınma hakkında hadisinde: “Bir şey mi
ben onu vehmettim de ona **لم آبَهْ له**; yoksa bir şey mi ben onu ona hatırlattım?” yani: “Bilmiyorum, o
Peygamber’in zikrettiği bir şey midir de ben ondan gaflet ettim, böylece ona **فلم آبَهْ له**; yoksa bir şey mi
ben onu ona hatırlattım da o onu bundan sonra da zikrediyordu.”

**الأُبَّهَة**: büyüklük ve kibir. Ve **رجل ذو أُبَّهَةٍ** yani kibir ve büyüklük sahibi adam.
Ve **تَأَبَّه** falan, falana karşı **تأَبُّهاً**; kibirlendiği ve onun üstünde derecesini yükselttiği zaman; ve İbn Berrî
Rü’be’nin şu beytini okudu:
وطامِح من نَخَْوَةِ **التَّأَبُّهِ**

Ali’nin, عليه السلام, sözünde: “Nice **ذِي أُبَّهَةٍ** vardır ki onu hakir kıldım”; **الأُبَّهةُ**,
bâ’nın zammesi ve şeddelenmesiyle: büyüklük ve görkem. Muâviye’nin hadisinde: “Eğer
Mahzûmî **ذا بَأْوٍ وأُبَّهَةٍ** olmazsa kavmine benzemez”; yani: Mahzûmoğullarının
çoğu böyle olur. Hadiste: “Nice saçı dağınık, tozlu, iki yamalı elbise sahibi vardır ki
ona **لا يُؤبَهُ له**”; yani: onun küçüklüğü sebebiyle onunla ilgilenilir. Ve **الأَبَحِّ** için denir:
**أَبَهُّ**; ve **بَهَّ يَبَهُّ**; yani **بَحَّ يَبَحُّ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

alphabetical letter ه ذ [The twenty-sixth letter of the alphabet; called هَآءٌ: it is one of the class termed حَلْقِيَّةٌ [or guttural], and is a radical letter, except when written with two dots, ة; for which, and for the pronominal values of ه, &c. ― -b2- As a numeral it denotes five.]

alphabetical letter ه ذ هُ: the vowel of this pron. is sometimes, in a case of pause, transferred to the preceding letter: and this is always done in modern Arabic. ― -b2- هْ subjoined in هُنَّهْ, and the like: see أَبْيَضُ. ― -b3- The هَا, termed تَنْبِيهٌ, is said by some to be used as an inceptive, without any meaning but inception. (See ذا.) See كَلِمَةُ تَنْبِيهٍ in art. نبه: and see an ex. voce تَا. When followed by a pronoun, as هو, &c., it is best rendered Lo. ― -b4- ه of pausation: see remarks on a verse cited voce حِينٌ. ― -b5- بِهَا, in حَطَأَ بِهَا, and many phrases syn. therewith, is app. for بِاسْتِهِ. See حَطَأَ.

هَآءَ
هَآءَ ذ and هَآءِ: see art. هوأ.

##### Türkçe

alphabetical letter **ه** **ذ** [Alfabenin yirmi altıncı harfi; **هَآءٌ** diye adlandırılır: **حَلْقِيَّةٌ** [yahut boğazî] denilen sınıftandır ve iki nokta ile yazıldığı zaman, **ة**, müstesna olmak üzere, kök harftir; zira bu (şekil) ve **ه**’nin zamirî değerleri vb. için. ― -b2- Sayı olarak beşi gösterir.]

alphabetical letter **ه** **ذ** **هُ**: bu zamirin harekesi bazen, duraklama hâlinde, kendisinden önceki harfe nakledilir: ve bu, modern Arapçada daima yapılır. ― -b2- **هْ**’nin **هُنَّهْ**’de ve benzerlerinde eklenmesi: **أَبْيَضُ**’a bak. ― -b3- **هَا**, **تَنْبِيهٌ** diye adlandırılan, bazılarına göre, başlangıçtan başka bir mânâ olmaksızın, başlangıç edatı olarak kullanılır. (**ذا**’ya bak.) **نبه** maddesinde **كَلِمَةُ تَنْبِيهٍ**’e bak; ve **تَا** maddesinde bir örneğe bak. Bir zamirden sonra geldiğinde, **هو** vb. gibi, en iyi “İşte” diye tercüme edilir. ― -b4- duraklama **ه**’si: **حِينٌ** maddesinde zikredilen bir beyit üzerine olan notlara bak. ― -b5- **بِهَا**, **حَطَأَ بِهَا**’da ve onunla eşanlamlı birçok ibarede, görünüşe göre **بِاسْتِهِ** yerinedir. **حَطَأَ**’ya bak.

**هَآءَ**
**هَآءَ** **ذ** ve **هَآءِ**: **هوأ** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ه
ه
a.  Hā The twenty-sixth letter of the alphabet. Its numerical value is Five, (5).

هْ
هْ
a.  Sometimes suffixed to exclamative expressions. يَا أَسَفَاهْ O sorrow!

هُِ
هُِ (
a.  pers. or pass. pron. suffixed ), Him.

b.  His.

هَا
هَا
a.  Her.

b.  Hers.

هِيَ
هِيَ
a.  She.

هَآء
هَآء
a.  There! Take!

b.  Behold! Lo! Here!

هَاكَِ
هَاكَِ
a.  Take!

هَاءَنَذَا
هَاءَنَذَا
a.  Behold me! Here I am!

هَاهُنَا
هَاهُنَا
a.  Here! This way!

هَا اللّهُ
هَا اللّهُ
a.  By God! In God's Name!

هَارُوْن
هَارُوْن
a.  Haroun; Aaron.

##### Türkçe

**ه**
**ه**
a. **ه**: Alfabenin yirmi altıncı harfi. Sayısal değeri beştir (5).

**هْ**
**هْ**
a. Bazen ünlem ifadelerine sonek olarak getirilir. **يَا أَسَفَاهْ**: Ey keder!

**هُِ**
**هُِ** (
a. bitişik (sonek) şahıs veya edilgen zamiri), O’nu.

b. O’nun.

**هَا**
**هَا**
a. O’nu (dişil).

b. O’nunki (dişil).

**هِيَ**
**هِيَ**
a. O (dişil).

**هَآء**
**هَآء**
a. İşte! Al!

b. İşte! Bak! Burada!

**هَاكَِ**
**هَاكَِ**
a. Al!

**هَاءَنَذَا**
**هَاءَنَذَا**
a. İşte ben! İşte buradayım!

**هَاهُنَا**
**هَاهُنَا**
a. Buraya! Bu tarafa!

**هَا اللّهُ**
**هَا اللّهُ**
a. Allah’a yemin olsun! Allah’ın adıyla!

**هَارُوْن**
**هَارُوْن**
a. Harun; Aaron.
