# وأب (و-أ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - أ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وءب · وأَب

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب **اللفيف** من **الباء**
**ب و أ**، **ب و و**، **ب أ و**، **ب أ ب أ**، **ب ب ب**، **ب و ب**، **ب ي ي**، **أ و ب**، **و أ ب**، **و ب أ**، **أ ب ي**، **أ ب و** مستعملات
**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vâdinin karşısında yahut bir dağın yamacında yerleştikleri vakit (indikleri vakit) konakladıkları yer; ve denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her bir konaktır; denilir: “Bir konak edindiler/yerleştiler.”.. Yüce Allah dedi ki: “Andolsun Biz İsrailoğullarını doğruluk konak yerine yerleştirdik.” Ve Tarafa dedi ki:
Bâe’si hoş (konak yeri hoş) (olan) kolaydır; ve onlar için, istersen, sarp çetin bir yerde (bile) yollar vardır.
Ve dedi ki:
Onun topluluğunun özünde bana yer verildi; böylece onun konak yeri kavmi içinde tamam oldu.
Ve **المباءةُ**: develerin barınağı/çöktürüldüğü yer; su başlarında çöktükleri yer; denilir: “Develeri **إباءة** ile (uzatarak) **أبأنا** ettik”; yani: bazısını bazısına (yaklaştırarak) çöktürdük. Dedi ki:
İki müttefik; aralarında bir **مِـئْرةٌ** (vardır); dar bir barınakta birbirine yanaşırlar.
Ve “**يبوءان**” diye rivayet olunur; yani: inerler/konaklarlar. Ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.
Ve dedi ki: “Onların konağı geniş **المباءة**’lı, meskûn (bir konaktır).” Ve denilir: “Şüphesiz falan, falana karşı **بَواءٌ**’dur”; yani: onunla (kısasta) öldürülse denk olur.. Ve “Onun katilini falanla **أبأت** ettim”, onunla onu öldürdüğün zaman. Ve “Kardeşimin katilini onlardan **استبأتهم**”; yani: onlardan, onu kısas etmelerini istedim. Ve “Onu **استبأته**” (şu) gibidir: “Onunla kısas aldım.” Dedi ki:
Eğer siz bizden Velîd’i öldürürseniz, şüphesiz biz onunla, omuzları zelil eden öldürülmüşler (kısas) ettik.
Ve Züheyr dedi ki:
Ne bir topluluk gördüm ki bir kurbanlığı esir alsınlar; ne de bir ev komşusu gördüm ki kendisiyle kısas istenilsin (**يستبـاءُ**).
Ve **البَواءُ** kısastadır; dersin: “Şunu, senin öldürülene karşı öldür; çünkü o ona karşı **بَواءٌ**’dur”; yani: yeterlilikte ona denktir. Dedi ki:
Onlara dedim: “Amr b. Mâlik ile kısas olun (**بُوءُوا**); işte sana, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (olan)!”
Yani: bir at.
Ve **البَواء**: misildir; dersin: “İşte sana bu; onu al, misli olarak (**بواء**).” Ve Ebû’d-Dukayş dedi ki: Araplar der: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ** üzere cevap verdiler”; yani: tek bir cevapla cevap verdiler.
Ve dersin: “Onlar bu işte **بواء سواء**’dur”; yani: denkler, benzerlerdir.
Ve “Mızrağı süvariye doğru **بوّأت** ettim”; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun zaman.
Ve “Falan, falanla **أُبِيَ** edildi”; yani: onunla öldürüldü. Şair dedi ki:
Bize karşı krallar son vermez mi ve sakınmaz mı; hürmetlerimizi; kan, kanla kısas edilmez (**لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ**).
Ve “**لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ**” diye rivayet olunur; yani: onların kanlarının, onu öldürenin kanlarıyla (kısas olarak) dönüp (başlarına) gelmesinden sakınarak.
Ve denildi ki: “**تباوأتْ**”; yani: tartıldı/dengeye geldi ve eşitlendi. Ve “Günahımla **باء** etti”; yani: ona hâkim oldu. Ve denilir: “Falan, falanın kanıyla **باء** etti”; onu kendi aleyhine ikrar edip, vâcip olduğunu bilerek gönüllü olarak yüklendiği zaman.
Ve “Falan, günahıyla **باء** etti”; onu, kendinden defedemeyecek şekilde zorla yüklendiği zaman; artık onunla **باء** etmiştir; tıpkı Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** ettikleri gibi.. Ve “Falan, bu işinden, aleyhine olanla ve lehine olanla **باء** etti.”
Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.
**بوو**:
**البوّ** (hemzesiz): samanla doldurulan bir deve yavrusu derisi; böylece dişi deve ona meyleder.
Ve **الرّمادُ**: ocak taşlarının külü **بوّ**’dur.
**بأو**:
**البأوُ**: kendini beğenme, övünme ve kibirdendir.. “Falan, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** etti.” Dedi ki: “Savaş günü onları küçümsediğinde, kibirle **أَكْمَخُوا** ettiler; **بأوا** ile; ve onları, başı dik adamlar uzattı.” **أكمخوا**: yani: kibirden başlarını kaldırdılar.
**بأبأ**:
**البأبأة**: insanın arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla feda ederim.” Ve bundan fiil türetilir; denilir: “Onunla **بَأْبَأَ** etti.”
Ve Araplardan kimi: “**وابأَبا أنت**” der; onu, bu kuruluş üzere bina edilmiş bir kelime kıldılar.
Ve **البأبأة**: erkeğin böğürmesi; tekrarında tekrardır. Ru’be dedi ki: “Onu bir kere ve bir kere **بَأْبَبا** ile **بَخبَخَهُ** etti.”
**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın erkeğin böğürmesidir; ve aynı şekilde **البغبغة**. Ve dedi ki: “Onu, **بِبَبْ** ile böğüren, kül rengi bir (deve) sürer”; yani: bu böğürme ile.
**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır (kimse) bununla vasfedilir.
Ve denilir: “Onlar tek bir **ببّان**’dır”; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “فَعلان” takdiri üzeredir; ve denilir: “فعّال” takdiri üzeredir; ve nûn bu üzere aslîdir. Ve ondan fiil tasrif edilmez; ve o, **البأجُ** ile tek bir mana üzeredir.. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi ki: “İnsanlar tek bir **ببّانا** olmasın diye olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.”
**بوب**:
**البابُ**: bilinen (şeydir).. Ve ondan fiil: **التّبويب**.
Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayet.
Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğaz/geçittir.
Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.
Ve **البواب**: kapıcıdır. Eğer ondan “فِعالة” üzere bir fiil türetilseydi, “**بِوابة**” denilirdi; vâvı izhar ederek; ve yâ’ya çevrilmez; çünkü o, sırf bir mastar değildir; ancak o bir isimdir.
Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakiyi: “**بيّاباً**” diye adlandırırlar.
Ve **البأببة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında onun tekrarı vardır. Ru’be dedi ki: “Bir kere ve bir kere **بأببا** ile **بغبغة**.”
Ve **بيبةُ**: bir isimdir. Dedi ki:
Mızraklarla, demirci Ebû Mendûse’yi çiğnedik; ve Bîbe’nin komşusundan koyu bir kan aktı.
Ve Bahreyn’de “**بابين**” diye bilinen bir yer vardır; ve onun hakkında onların bir söyleyeni der ki: “Şüphesiz İbn Bûr, Bâbeyn ile Cem arasında (durur).”
Ve **البَوْباة**: çöldür; ve o: **المَوْماةُ**’dır.
**بيي**:
Arapların darb ettiği bir meselde: “**هيّ بن بيّ**”; ve onlardan kimi: “**هيّان بن بيّان**” der; ve o, “Tâmir b. Tâmir” menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi ki:
İkiniz için, onunla gidip götüreceğiniz bir miras var mı? Şüphesiz miras, **لهّيان بـنِ بـيّانِ**’ındır.
Ve denilir: Şüphesiz **هيَّ بنَ بيٍّ**, Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne göz (gören) ne iz duyuldu; kayboldu; böylece mesel oldu.
Ve “Allah onu yaşatsın ve **بيّاه** etsin.”.. “**حيّاه**”: selamlamadandır; ve “**بيّاه**”: onu güldürdü ve müjdeledi. Dedi ki:
Yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil; ve dostu sev; onu selamla **بسلام**.
**أوب**:
Denilir: “Falan, kılıcına **آب** etti”; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve “Gâib **آب يؤوب أوباً** etti”; yani: döndü.
Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir; ve bunun fiili: **التّأويب**. Dedi ki:
Sanki onun iki kolunun **أَوْبَ**’u; terlemişken; ve kum tepelerinde, uzun bacaklılar bürünmüşken.
Ve **الأَوْبُ**, senin “Onlar her bir **أوب**’dan geldiler” sözünde: yani: her bir yön ve taraftan.
Ve **المؤاوبة**: bineklerin yürüyüşte yarışmasıdır. Dedi ki: “Eğer onunla **تؤاوبْهُ** edersen, onu **مِئوَيا** bulursun.” Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir.. “Develeri **أَوَّبْتُ** ettim, **تأنيبا**”; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye kadar yürüyüşüdür.
Ve dersin: “Gâibin **أوبةُ**’si sana kutlu olsun”; yani: onun dönüşü ve açlığı.
Ve **المآب**: dönüş yeridir.
Ve **المتأَوِّب**: iyi **الأوب**’ludur; yani: hızlı dönüşlüdür.
Ve “Güneş **آبت** etti, **إيابا**”; **مآبها**’sında battığı zaman; yani: batışında. Tübba’ dedi ki:
Güneşin batışını, onun **مآبها**’sında gördü; **ذي خُلُبٍ** ve **ثَأْطٍ حَرْمَدٍ**’in gözünde.
Yani: siyah.
Ve **مآبةُ البئر**: kuyunun ortasında suyun toplandığı yerdir; ve o, **المثابة** da (denir).
**وأب**:
“Toynaklı **وَأَبَ يَئِبُ وَأْباً** etti”; tırnakları birleştiği zaman.. Dersin: “Şüphesiz o, toynağın **لَوَأْبُ**’udur.”
Ve “**حافِرٌ وَأْبٌ**”: yani: şiddetli.
Ve dersin: “Falan, şöyle yapmaya **يتَّئِبْ** etmedi”; yani: (elini) çekmedi... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **يتَّئِبُ** etmez. Dedi ki: “Onu çağırdığında, gelir; **لا تَتَّئِبْ**.”
**وبأ**:
**الوباء** (hemzeli): taun; ve o, ayrıca her genel hastalıktır. Dersin: “Köre halkına bu yıl şiddetli bir **وباء** isabet etti.”
Ve “**أرضٌ وَبِئة**”: hastalığı çok olduğu zaman. Ve “Onu **استوبأتها** ettim”; ve “**وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً**”; hastalıkları çoğaldığı zaman.
**أبي**:
**الأَبَى** (maksur): keçilerin başlarında tutan bir hastalıktır; neredeyse selamet bulmaz... “Keçi **أَبِيَتِ** eder; şiddetli bir **أَبىً** ile **تَأْبَى** eder.”.. Ve “**عنزٌ أبية**”; ve “**تيسٌ أبٍ**”. Dedi ki:
Kinnâz’a dedim: “Yüklen; çünkü o, bir **أَبىً**’dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum.”
Ve “Falan **أَبَى يأَبَى إِباءً** etti”; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti. Aziz ve celil Allah dedi ki: “Derken yalanladı ve **أبَى** etti.”.. Ve başka bir vecih: her kim bir işi terk eder ve onu geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.
Ve “**رجلٌ أبيّ**”: **إباء** sahibi. Ve “**قوم أَبِيّونَ**” ve “**أُباةٌ**” (hafif). Dedi ki: “Zulme **أبيّ** (olan), **أُباةٌ** bir kavimdendir.”
**أبو**:
“Adamı **أَبَوْت** ederim, onu **آبوه** ederim”; ona baba olduğun zaman.
Ve denilir: “Falan, bu yetimi **يأبُو** eder, **إباوةً**”; yani: onu besler; tıpkı babanın çocuğunu beslemesi gibi.
Ve meselde denilir: “**لا أبا لك**”; sanki onu övüyor.
Ve “**الأب**”in küçültmesi: **أُبَيٌّ**. Ve “**الآباء**”ın küçültmesi iki vecih üzeredir: en iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “أفعال” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.
Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; senin “Baba olarak **تأبّيت** ettim; oğul edindim **تبنيّت**; anne edindim **تأمَّمْتَ**” sözün gibi.
Ve falan, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ**’su açık olandır.
Ve şiirde caizdir ki: “**هذان أباك**” dersin; sen “baban ve annen”i kastederken.
Ve Araplardan kimi: “**أبوّتنا** en kerim babalardır” der; **الأب**’i “**فُعُولة**” üzere cemederler; tıpkı “Bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” demeleri gibi. Ve onlardan kimi **الأب**’i “**أَبِين**” diye cemeder. Râciz dedi ki:
“**أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ**
**وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ**”
Ve dersin: “Onlar **الأبون**’dur”; ve “Bunlar sizin **أبوكم**’dur”; yani: sizin babalarınız.
Ve **الإبةُ**: rezilliktir. Zü’r-Rumme dedi ki:
Kişinin kızları büyüdüğünde; onun başına **إِبةً** ve ayıp bağladılar.
**تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَأْبُ: الانقباض والاستحياء. تقول منه: وَأَبَ يَئِبُ وَأْباً وإبَةً. ونكح فلانٌ في إبَةٍ، وهو العار وما يُستحيا منه. قال الشاعر:
إذا المَرَئِيُّ شَبَّ له بناتٌعَصَبْنَ برأسه إبَةً وعارا
واتَّأبَ الرجلُ، أي استحيا؛ قال الأعشى يمدح هَوْذَة بن عليٍّ الحَنفي:
من يلْقَ هَوْذَةَ يسجد غير مُتَّئِبٍإذا تَعَمَّمَ فوق التاجِ أو وَضَعا
وأَوْأَبْتُهُ، أي فعلت به فعلاً يُستحيى منه. والموئِباتُ: المخْزِيات. وأوأبته أيضاً: رددته عن حاجته. وحافِرٌ وأْبٌ، أي مُقَعَّبٌ. ويقال: الوَأْبُ: البعير العظيم. والوَأْبَةُ: النُقرة في الصخرة تُمسِكُ الماء.

##### Türkçe

**الوَأْبُ**: büzülme ve utanma. Ondan şöyle dersin: **وَأَبَ يَئِبُ وَأْباً وإبَةً**. Ve falan kimse **إبَةٍ** içinde nikâhladı; o, ayıp ve ondan utanılan şeydir. Şair dedi ki:
إذا المَرَئِيُّ شَبَّ له بناتٌعَصَبْنَ برأسه إبَةً وعارا
Ve **اتَّأبَ** adam, yani utandı; **الأعشى** **هَوْذَة بن عليٍّ الحَنفي**’yi överken dedi ki:
من يلْقَ هَوْذَةَ يسجد غير مُتَّئِبٍإذا تَعَمَّمَ فوق التاجِ أو وَضَعا
Ve **أَوْأَبْتُهُ**, yani onunla, ondan utanılan bir fiil yaptım. Ve **الموئِباتُ**: rezil ediciler. Ve onu ayrıca **أوأبته**: onu ihtiyacından geri çevirdim. Ve **حافِرٌ وأْبٌ**, yani küp gibi (muk‘a‘‘ab). Ve denilir ki: **الوَأْبُ**: büyük deve. Ve **الوَأْبَةُ**: kayada suyu tutan çukur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والهمزة وما يثلثهما)
(وأب) الواو والهمزة والباء: كلمتانِ تدلُّ إحداهما على تقعير شيء، والأخرى على غَضَب.
فالأولى: الحافر الوأْب: المُقعَّب. والوَأْبة: نُقَيرةٌ([1]) في صَخرةٍ تُمسِك الماء.
والكلمة الأخرى أوْأَبْتُ فلاناً: أغضَبْتُه. ويقال إنَّ الإبَةَ منه([2]).
(وأد) الواو والهمزة والدال: كلمةٌ تدلُّ على إثقال شيءٍ بشيء. يقال للإبل إذا مَشَت بثَقَلِها: لها وئيدٌ. قال:
* ما للجمالِ مشيَُِهَا وَئيدَا([3]) *
أي مشياً بِثِقَل. والموءودة من هذا، لأنَّها تُدفَن حيّة، فهي تُثْقَل بالتُّراب الذي يعلوها. وَأدَها يَئِدُها وَأْداً. ومن ذلك قوله([4]):
* وأحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأدِ([5]) *
(وأر) الواو والهمزة والراء. يقولون: استَوْأَرت الإبلُ: تتابعت. وذهب أبو إسحاقَ الزَّجّاجُ إلى أنَّ أصل الباب شِدَّة الحرّ. قال: وَوَئِرَ يَومُنا: اشتدّ حرّه وأَراً([6]). [و] يومٌ وئِرٌ. قال: ومنه الإرةُ: حفرةٌ تكون لمُستَوْقَد النّار وَوَأر المكانَ: اتَّخَذَ حفرةً للنّار. قال: والوَأْر: شِدّة الفزَع، كأنّه فَزَعٌ يُحرِق من شِدّته. ووأرْتُه أئِرُهُ وَأْراً: أفزَعْته. ووُئِرَ زَيدٌ: ذُعِر.
(وأص) الواو والهمزة والصاد. يقولون: ما أدري أي الوَئِيصَةِ هو، أيْ أيُّ الناس هو. والوئيصة: الجماعة([7]).
(وأق) الواو والهمزة والقاف([8]). يقولون: الوَأْق: الصُّرَد. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنت لا *** أغدو على وأقٍ وحاتِمْ([9])
(وأل) الواو والهمزة واللام: كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع والتجاء. يقال استوأَلَتِ الإبلُ: اجتَمَعَتْ. والمَوْئِل: الملجأ مِن وألَ إليه يَئِلُ. والوَأْلَة: البَنَّة من البَعر المتجمِّع.
(وأم) الواو والهمزة والميم. كلمةٌ تدلُّ على موافَقَة ومقاربة. يقولون: الوِئام: الموافَقة؛ *ووَاءَمْتُه. ومَثَلُهم:
* لولا الوئامُ هَلَكَ الأنامُ([10]) *
(وأه) الواو والهمزة والهاء: كلمة يقولونَ عند استطابة الشَّيء: واهاً له.
(وأي) الواو والهمزة والياء كلمتان متباينتان: الأولى الوَعْد، يقال وأيْته أئيهِ وَأْياً، وهو صادق الوَأْي.
والثانية تدلُّ على قُوَّةٍ أو تجمُّعٍ وعِظَم. يقال حِمارٌ وَأَىً: قويٌّ، وكذلك الفَرَس. وقِدرٌ وئِيَّة([11]): عظيمة. وقول أوس:
وحَطّت كما حَطَّت وَئِيّةُ تاجرٍ *** وهَى عِقدُها فارفضَّ منها الطَّوائف([12])
ويقال الوَئِيَّةُ: الجُوالِق. والله أعلم.
---------------------__
([1]) في الأصل: "بفترة"، تحريف، وفي المجمل: "نقرة".
([2]) في المجمل: "وهو العار وما يستحى منه".
([3]) الرجز ينسب إلى الزباء. انظر اللسان (وأد)، والعيني بهامش الخزانة (1: 448-451) والأغاني  (14: 73) ومروج الذهب (2: 96) وأمثال الميداني في (خطب يسير في خطب كبير). و"مشيها" تروى بالرفع على أنها فاعل تقدم على عامله ضرورة، أو بدل من الضمير في للجمال، أو مبتدأ ووئيدا حال سد مسد خبره، وبالخفض على أنه بدل اشتمال من الجمال، والنصب على المصدر أي تمشي مشيها.
([4]) هو الفرزدق. ديوانه 203 واللسان (وأد) والكامل 272 ليبسك والإصابة 4063 والتبريزي في شرح الحماسة 62.
([5]) صدره في الديوان والكامل:
* ومنا الذي منع الوائدات *
          وفي الأغاني: "وجدي الذي". وفي اللسان: "وعمي الذي". ويبدو أن رواية اللسان محرفة، فإن الذي منع الوائدات هو جده صعصعة بن ناجية، كما في الأغاني والإصابة وشرح الحماسة.
([6]) هذا الفعل اللازم ومصدره مما لم أجده في المعاجم المتداولة.
([7]) هذا مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([8]) هذه المادة لم تذكر في القاموس، ووردت في اللسان ولكنه لم يذكر فيها "الوأق"، جعلاه جميعاً في مادة (وقى).
([9]) المرقش في اللسان (حتم، وقى) والحيوان (3: 436، 449) وعيون الأخبار (1: 145) وتأويل مختلف الحديث 129. ولم تعين هذه المراجع أي المرقشين هو، لكن إطلاقه يرجع أنه الأصغر فإنه "أشعرهما وأطولهما عمراً". المرزباني 201. وهو في حماسة البحتري 255 معزو إلى المرقم الذهلي، وهو خزز بن لوذان، كما في المؤتلف 102 حيث تجد هذه النسبة أيضاً. وهو بدون نسبة في أمالي القالي (3: 106) وزهر الآداب (2: 169). وقد سبق البيت في (حتم).
([10]) هذا يحتمل أن يكون شعراً كما يحتمل أن يكون نثراً، إذ يروى أيضاً: "لولا الوئام لهلك" كما يروى: "لولا الوئام لهلك اللئام". والوئام في هذه الرواية بمعنى المباهاة، ويروى أيضاً: "لولا اللئام لهلك الأنام"، واللئام هنا مصدر: لاءمت بين الشيئين. ويروى كذلك: "لولا اللوم لهلك الأنام". واللوام في هذه بمعنى الملاومة من اللوم. انظر الحيوان (1: 341) والميداني (2: 111). ووجدت في الغريب المصنف 388 مصورة دار الكتب: "أبو زيد: واءمته وئاماً ومواءمة، وهي المرافقة وأن يفعل كما يفعل. وأنشد:
* لولا الوئام هلك الإنسان *".
          ثم وجدت هذا الإنشاد أيضاً في المخصص (12: 151).
([11]) وئية كقوية. ويقال "وأية" أيضاً.
([12]) وكذا ورد إنشاده في المجمل واللسان (وأي). وفي الديوان 15:
كأن ونى خانت به من نظامها *** معاقد فارفضت بهن الطوائف
          وفي اللسان (ونـي) والمخصص (15: 145): "ونية تاجر". وفي اللسان (وهي): "وهية تاجر". الونية والوهية: الدرة. والونى في رواية الديوان جمع وناة، وهي الدرة أو اللؤلؤة.

ـ

##### Türkçe

(وav ve **الهمزة** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**وأب**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الباء**: İki kelimedir; ikisinden biri bir şeyin oyulmuş/çukurlaştırılmış olmasına, diğeri öfkeye delâlet eder.
Birincisi: **الحافر الوأْب**: oyulmuş/çukurlaştırılmış olan. Ve **الوَأْبة**: suyu tutan bir kayada bir oyuk([1]).
Diğer kelime: **أوْأَبْتُ** falanı: onu öfkelendirdim. Ve denilir ki: ondan **الإبَةَ**([2]).

(**وأد**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الدال**: Bir kelime; bir şeyi bir şeyle ağırlaştırmaya delâlet eder. Develere, ağırlıklarıyla yürüdükleri vakit, denilir: onlarda **وئيدٌ** vardır. Dedi ki:
* Develere ne oluyor; yürüyüşü ağır([3]) *
Yani ağırlıkla yürüyüş. Ve **الموءودة** bundandır; çünkü diri diri gömülür; böylece onun üstüne çıkan toprakla ağırlaştırılır. **وَأدَها يَئِدُها وَأْداً**. Ve bundan, onun sözü([4]):
* Ve **الوَئيدَ**’i diriltti; böylece gömülmedi([5]) *

(**وأر**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الراء**. Derler: **استَوْأَرت** develer: peş peşe geldiler. Ve Ebû İshâk **الزَّجّاجُ** şu görüşe gitti: bâbın aslı şiddetli sıcaktır. Dedi: **وَوَئِرَ** günümüz: sıcağı şiddetlendi; ve **أَراً**([6]). [Ve] **يومٌ وئِرٌ**: Ve dedi: Ondan **الإرةُ**: ateş yakılan yer için olan bir çukur. Ve **وَوَأر المكانَ**: ateş için bir çukur edindi. Dedi: Ve **الوَأْر**: şiddetli korkudur; sanki şiddetinden yakan bir korkudur. Ve **وأرْتُه أئِرُهُ وَأْراً**: onu korkuttum. Ve **وُئِرَ زَيدٌ**: korkutuldu/ürktü.

(**وأص**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الصاد**. Derler: Ben bilmem o **الوَئِيصَةِ**’nin hangisidir; yani o hangi insanlardandır. Ve **الوئيصة**: topluluk([7]).

(**وأق**) **الواو** ve **الهمزة** ve **القاف**([8]). Derler: **الوَأْق**: **الصُّرَد**. Dedi ki:
Ve andolsun sabahladım; hâlbuki ben sabahlamazdım *** bir **وأقٍ** ve **حاتِمْ** üzerine([9])

(**وأل**) **الواو** ve **الهمزة** ve **اللام**: Bir kelime; toplanmaya ve sığınmaya delâlet eder. Denilir: **استوأَلَتِ** develer: toplandılar. Ve **المَوْئِل**: sığınak; **وألَ**’den: ona sığındı, **يَئِلُ**. Ve **الوَأْلَة**: toplanmış dışkıdan bir parça.

(**وأم**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الميم**. Bir kelime; uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Derler: **الوِئام**: uygunluk; ve **ووَاءَمْتُه**. Ve onların meseli:
* **الوئامُ** olmasaydı, insanlar helâk olurdu([10]) *

(**وأه**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الهاء**: Bir kelime; bir şeyi hoş bulduklarında derler: **واهاً له**.

(**وأي**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الياء** iki ayrı kelimedir: birincisi **الوَعْد**’dir; denilir: **وأيْته أئيهِ وَأْياً**; ve o, **الوَأْي**’de doğrudur.
İkincisi bir kuvvete yahut toplanmaya ve büyüklüğe delâlet eder. Denilir: **حِمارٌ وَأَىً**: güçlü; ve aynı şekilde at. Ve **قِدرٌ وئِيَّة**([11]): büyük. Ve Evs’in sözü:
Ve bir tüccarın **وئِيّةُ**’si gibi çöktü *** hâlbuki onun gerdanlığı gevşekti; ondan bölükler dağıldı([12])
Ve denilir: **الوَئِيَّةُ**: **الجُوالِق**. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) Asılda: “بفترة”, tahrif; ve **المجمل**’de: “نقرة”.
([2]) **المجمل**’de: “وهو العار وما يستحى منه”.
([3]) Recez **الزباء**’ya nispet edilir. **اللسان** (**وأد**)’e bak; ve **العيني** **الخزانة**’nin kenarında (1: 448-451) ve **الأغاني** (14: 73) ve **مروج الذهب** (2: 96) ve **أمثال الميداني**’de (خطب يسير في خطب كبير). Ve “مشيها” merfû olarak rivayet edilir; âmiline zaruret olarak takdim edilmiş fâil olması üzere; yahut **لِلجمال**’daki zamirin bedeli; yahut mübteda olup **وئيدا** hâl olarak haberinin yerini tutması; ve mecrûr olarak **الجمال**’den iştimâl bedeli olması üzere; ve mansûb olarak masdar üzere; yani “تمشي مشيها”.
([4]) O, **الفرزدق**’tur. Dîvânı 203 ve **اللسان** (**وأد**) ve **الكامل** 272 (لِيبسك) ve **الإصابة** 4063 ve **التبريزي** **شرح الحماسة**’de 62.
([5]) Onun صدر’ı dîvânda ve **الكامل**’de:
* ومنا الذي منع الوائدات *
          Ve **الأغاني**’de: “وجدي الذي”. Ve **اللسان**’da: “وعمي الذي”. Ve görünür ki **اللسان** rivayeti tahrif edilmiştir; zira **الوائدات**’ı men eden onun dedesi **صعصعة بن ناجية**’dir; **الأغاني** ve **الإصابة** ve **شرح الحماسة**’de olduğu gibi.
([6]) Bu lâzım fiil ve onun masdarı, yaygın sözlüklerde bulamadığım şeylerdendir.
([7]) Bu, **القاموس**’ta varid olup **اللسان**’da varid olmayan şeylerdendir.
([8]) Bu madde **القاموس**’ta zikredilmedi; ve **اللسان**’da varid oldu; fakat onda “**الوأق**”ı zikretmedi; ikisi de onu (وقى) maddesinde kıldılar.
([9]) **المرقش**: **اللسان**’da (حتم، وقى) ve **الحيوان** (3: 436، 449) ve **عيون الأخبار** (1: 145) ve **تأويل مختلف الحديث** 129. Ve bu kaynaklar, iki **المرقش**’ten hangisi olduğunu tayin etmedi; lâkin onun mutlak zikri, onun küçük olanına döner; çünkü o “ikisinin daha şairi ve ömürce daha uzun olanıdır”. **المرزباني** 201. Ve o, **حماسة البحتري** 255’te **المرقم الذهلي**’ye nispet edilmiştir; o da **خزز بن لوذان**’dır; **المؤتلف** 102’de olduğu gibi; orada bu nispeti de bulursun. Ve o, **أمالي القالي** (3: 106) ve **زهر الآداب** (2: 169)’da nispet olmaksızın. Ve beyit (حتم)’de daha önce geçti.
([10]) Bu, şiir olması da muhtemel, nesir olması da muhtemeldir; zira şöyle de rivayet edilir: “لولا الوئام لهلك” ve şöyle de rivayet edilir: “لولا الوئام لهلك اللئام”. Ve **الوئام** bu rivayette övünme mânasındadır. Ve şöyle de rivayet edilir: “لولا اللئام لهلك الأنام”; ve **اللئام** burada masdardır: iki şey arasında **لاءمت**. Ve yine şöyle rivayet edilir: “لولا اللوم لهلك الأنام”. Ve **اللوام** bunda, **اللوم**’dan karşılıklı kınama mânasındadır. **الحيوان** (1: 341) ve **الميداني** (2: 111)’e bak. Ve **الغريب المصنف** 388’de, **دار الكتب** nüshasının suretinde buldum: “أبو زيد: واءمته وئاماً ومواءمة، وهي المرافقة وأن يفعل كما يفعل. وأنشد:
* لولا الوئام هلك الإنسان *”.
          Sonra bu inşâdı **المخصص** (12: 151)’de de buldum.
([11]) **وئية** “قوية” gibi. Ve “وأية” de denilir.
([12]) İnşâdı, **المجمل** ve **اللسان** (**وأي**)’de böyle varid oldu. Ve dîvânda 15:
كأن ونى خانت به من نظامها *** معاقد فارفضت بهن الطوائف
          Ve **اللسان** (ونـي) ve **المخصص** (15: 145)’te: “ونية تاجر”. Ve **اللسان** (وهي)’de: “وهية تاجر”. **الونية** ve **الوهية**: inci. Ve dîvân rivayetindeki **الونى**, **وناة**’nin cem‘idir; o da inci yahut lü’lü’dür.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و أ ب
أتّأب‏:‏ استحيا‏.‏
قال الكميت‏:‏ وصرت عمّ الفتاة تتّئب ال - عاتق من رؤيتي وأتّئب وما بك في هذا إبةٌ‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ إذا المرئيّ شبّ له بنات عقدن برأسه إبةً وعارا وما طعامك بطعام تؤبَةٍ أي لا يُستحيا من أكله‏.‏

##### Türkçe

و أ ب
**أتّأب**: Utandı.

Kumeyt dedi ki:
“Ve kızın amcası oldum; **تتّئب** olan—genç kız—beni görmekten; ve ben de **أتّئب** olurum; ve sende bu hususta bir **إبةٌ** yoktur.”

Zü’r-Rumme dedi ki:
“Görülen (kimse) için kızlar büyüyünce, onun başına bir **إبةً** ve bir ayıp bağladılar. Ve senin yemeğin, **تؤبَةٍ** yemeği gibi değildir; yani onu yemekten utanılmaz.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

#### Madde başı: وأَب

حافرٌ وأْبٌ: شديدٌ، مُنْضَمُّ السَّنابِك، خفيفٌ؛ وقيل: هو الجَيِّدُ القَدْرِ؛ وقيل: هو الـمُقَعَّبُ، الكثيرُ الأَخْذِ من الأَرض؛ قال الشاعر:
بكُلِّ وَأْبٍ للـحَصَى رَضّاحِ، *  ليسَ بمُصْطَرٍّ، ولا فِرْشاحِ وقد وَأَبَ وَأْباً. التهذيبُ: حافِرٌ وَأْبٌ إِذا كان قَدْراً، لا واسعاً عَريضاً، ولا مَصْرُوراً. الأَزهري: وأَبَ الحافِرُ يَـأَبُ وَأْبَـةً إِذا انضَمَّتْ سِنابِكُه. وإِنه لَوَأْبُ الحافر؛ وحافِرٌ وَأْبٌ: حَفيظٌ. وقَدَحٌ وَأْبٌ: ضَخْمٌ، مُقَعَّب، واسعٌ. وإِناءٌ وَأْبٌ: واسعٌ، والجمعُ أَوْآبٌ؛ وقِدْرٌ وَأْبةٌ: كذلك. التهذيب: وقِدْرٌ وَئِـيبةٌ، على فَعيلة، مِن الحافر الوَأْبِ. وقِدْرٌ وَئيَّةٌ، بِـياءَين، مِن الفَرَس الوَآةِ، وسيذكر في المعتل. وبئر وَأْبةٌ: واسعةٌ بعيدة؛ وقيل: بعيدةُ القَعْرِ فقط. والوَأْبةُ: النقْرة في الصَّخْرَة تُمْسِكُ الماء. الجوهري: الوَأْبُ البعير العظيم. وناقَة وَأْبةٌ: قصيرة عريضة، وكذلك المرأَة. والوَئيبُ: الرَّغِـيبُ.
والإِبةُ والتُؤَبةُ، على البدل، والـمَوْئِبةُ: كلها الخِزْيُ، والـحَياءُ، والانْقِـباضُ. والـمُوئباتُ، مثل الـمُوغِـبات، الـمُخْزِياتُ. والوَأْبُ: الانْقِـباضُ والاسْتِحْياءُ. أَبو عبيد: الإِبةُ العَيْب؛ قال ذو الرُّمَّة يهجو امْرَأَ القَيْسِ، رجُلاً كان يُعادِيه: أَضَعْنَ مَواقِتَ الصَّلَواتِ عَمْداً، *  وحالَفْنَ الـمَشاعِلَ والجِرَارا إِذا الـمَرَئيُّ شَبَّ له بناتٌ، *  عَصَبْنَ برَأْسِهِ إِبةً وعارا قال ابنُ بَرِّيّ: الـمَرَئيُّ مَنْسُوب إِلى امرئِ القَيس، على غير قياس، وكان قياسه مَرْئـيّ، بسكون الراءِ، على وَزْنِ مَرْعِـيّ. والـمَشاعِلُ: جمع مِشْعَل، وهو إِناءٌ من جُلُود، تُنْتَبَذُ فيه الخمر.أَبو عمرو الشَّيبانيُّ: التُّـؤَبَةُ الاستحياءُ، وأَصلُها وُأَبة، مأْخوذٌ من الإِبَةِ، وهي العَيْبُ. قال أَبو عمرو: تَغَدَّى عندي أَعرابـيّ فصيح، من بني أَسَد، فلما رفع يده، قلت له:ازْدَد! فقال: واللّه ما طعامُك يا أَبا عمرو بذي تُـؤَبةٍ أَي لا يُسْتَحْيا من أَكْله، وأَصْلُ التاءِ واو. ووَأَب منه واتَّـأَبَ: خَزِيَ واستَحْيا. وأَوْأَبه، وأَتـْـأَبَه: رَدَّه بخزي وعار، والتاء في كل ذلك بدل من الواو. ونَكَحَ فلانٌ في إِبةٍ: وهو العارُ وما يُسْتَحْيا منه، والهاءُ عوض من الواو. وأَوْأَبْتُه: رَدَدْتُه عن حاجته. التهذيب: وقد اتَّـأَبَ الرجلُ من الشيءِ يَتَّئِبُ، فهو مُتَّئِبٌ: اسْتحيا، افْتِعالٌ؛ قال الأَعشى يمدح هَوْذَةَ بنَ عليٍّ الـحَنَفِيِّ: مَنْ يَلْقَ هَوْذَةَ يَسْجُدْ غَيرَ مُتَّئِبٍ، *  إِذا تَعَمَّمَ فَوْقَ التَّاج، أَو وَضَعا التهذيب: وهو افْتِعالٌ، مِن الإِبةِ والوَأْبِ.
وقد وَأَبَ يَئِبُ إِذا أَنِفَ، وأَوْأَبْتُ الرجلَ إِذا فَعَلْتَ به فِعْلاً يُسْتَحْيا منه؛ وأَنشد شمر: وإِني لَكَيْءٌ عن الـمُوئِـبات، *  إِذا ما الرَّطِـئُ انْمأَى مَرْتَؤُهْ الرَّطِـيءُ: الأَحْمَقُ. مَرْتَـؤُه: حُمْقُه. ووَثِبَ: غَضِبَ، وأَوْأَبْتُهُ أَنا. والوَأْبةُ، بالباءِ، الـمُقارِبة الخَلْقِ.

##### Türkçe

**حافرٌ وأْبٌ**: şiddetli, tırnakları birleşik, hafif; ve denildi: o, ölçüsü iyi olandır; ve denildi: o, küp gibi olan, yerden çok alan olandır; şair dedi ki:
بكُلِّ **وَأْبٍ** للـحَصَى رَضّاحِ، *  ليسَ بمُصْطَرٍّ، ولا فِرْشاحِ
Ve **وَأَبَ** **وَأْباً**. **التهذيبُ**: **حافِرٌ وَأْبٌ**; eğer ölçüce (orta) ise, geniş enli değil, ve büzülmüş de değil. **الأَزهري**: **وأَبَ الحافِرُ يَـأَبُ وَأْبَـةً**; eğer tırnakları birleşirse. Ve şüphesiz o, tırnağın **لَوَأْبُ**’udur; ve **حافِرٌ وَأْبٌ**: koruyucu. Ve **قَدَحٌ وَأْبٌ**: iri, küp gibi, geniş. Ve **إِناءٌ وَأْبٌ**: geniş; çoğulu **أَوْآبٌ**; ve **قِدْرٌ وَأْبةٌ**: aynı şekilde. **التهذيب**: ve **قِدْرٌ وَئِـيبةٌ**, **فَعيلة** üzere, **الحافر الوَأْبِ**’den. Ve **قِدْرٌ وَئيَّةٌ**, iki **ياء** ile, **الفَرَس الوَآةِ**’den; ve mu‘tel bahsinde zikredilecektir. Ve **بئر وَأْبةٌ**: geniş, uzak; ve denildi: yalnızca dibi uzak (derin). Ve **الوَأْبةُ**: kayadaki oyuk; suyu tutar. **الجوهري**: **الوَأْبُ** iri deve. Ve **ناقَة وَأْبةٌ**: kısa, geniş; kadın da böyledir.

Ve **الوَئيبُ**: rağîb (arzulanan).

Ve **الإِبةُ** ve **التُؤَبةُ**, bedel üzere; ve **الـمَوْئِبةُ**: hepsi rezillik, ve hayâ, ve büzülmedir. Ve **الـمُوئباتُ**, **الـمُوغِـبات** gibi, rezil edicilerdir. Ve **الوَأْبُ**: büzülme ve utanmadır. **أَبو عبيد**: **الإِبةُ** ayıptır; **ذو الرُّمَّة** **امْرَأَ القَيْسِ**’i, kendisine düşmanlık eden bir adamı, hicvederek dedi ki:
أَضَعْنَ مَواقِتَ الصَّلَواتِ عَمْداً، *  وحالَفْنَ الـمَشاعِلَ والجِرَارا
إِذا الـمَرَئيُّ شَبَّ له بناتٌ، *  عَصَبْنَ برَأْسِهِ **إِبةً** وعارا
**ابنُ بَرِّيّ** dedi: **الـمَرَئيُّ**, القياس dışı olarak **امرئِ القَيس**’e nispet edilmiştir; onun القياس’ı, **مَرْئـيّ** idi, **الراءِ**’nin sükûnu ile, **مَرْعِـيّ** vezni üzere. Ve **الـمَشاعِلُ**: **مِشْعَل**’ın çoğuludur; o, derilerden bir kaptır; içinde şarap nebîz yapılır. **أَبو عمرو الشَّيبانيُّ**: **التُّـؤَبَةُ** utanmadır; aslı **وُأَبة**’dir; **الإِبَةِ**’den alınmıştır; o da ayıptır. **أَبو عمرو** dedi: Yanımda fasih bir bedevî, **بني أَسَد**’den, öğle yemeği yedi; elini kaldırınca ona dedim: “Artır!”; o da dedi ki: Vallahi, senin yemeğin ey **أَبا عمرو**, **بذي تُـؤَبةٍ** değildir; yani onu yemekten utanılmaz; ve **التاءِ**’nin aslı **واو**’dur. Ve ondan **وَأَب** ve **اتَّـأَبَ**: rezil oldu ve utandı. Ve **أَوْأَبه** ve **أَتـْـأَبَه**: onu rezillik ve ayıpla geri çevirdi; ve **التاء** bütün bunlarda **الواو**’dan bedeldir. Ve falan kimse **في إِبةٍ** nikâhladı: o, ayıp ve ondan utanılan şeydir; ve **الهاءُ**, **الواو**’dan ivazdır. Ve **أَوْأَبْتُه**: onu ihtiyacından geri çevirdim. **التهذيب**: ve adam, şeyden **اتَّـأَبَ** eder; **يَتَّئِبُ**; o hâlde o **مُتَّئِبٌ**’dir: utandı; **افْتِعالٌ**dır; **الأَعشى**, **هَوْذَةَ بنَ عليٍّ الـحَنَفِيِّ**’yi överken dedi ki:
مَنْ يَلْقَ هَوْذَةَ يَسْجُدْ غَيرَ مُتَّئِبٍ، *  إِذا تَعَمَّمَ فَوْقَ التَّاج، أَو وَضَعا
**التهذيب**: ve o, **افْتِعالٌ**dır; **الإِبةِ** ve **الوَأْبِ**’den.

Ve **وَأَبَ يَئِبُ**; eğer çekinirse (burun kıvırırsa); ve **أَوْأَبْتُ الرجلَ**; eğer ona, ondan utanılan bir fiil yaptıysan; ve **شمر** inşad etti:
وإِني لَكَيْءٌ عن الـمُوئِـبات، *  إِذا ما الرَّطِـئُ انْمأَى مَرْتَؤُهْ
**الرَّطِـيءُ**: ahmak. **مَرْتَـؤُه**: ahmaklığı. Ve **وَثِبَ**: öfkelendi; ve ben onu **أَوْأَبْتُهُ**.

Ve **الوَأْبةُ**, **بالباءِ**, yaratılışça (halkça) yakın olandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوأب، بالفتح قال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك: الضخم، والواسع من القداح. يقال: قدح وأب، أي: ضخم واسع، وكذلك إناء وأب، والجمع أوآب. الوأب من الحوافر: الشديد، منضم السنابك، الخفيف. قال الأزهري: وأب الحافر يئب وأبة: إذا انضمت سنابكه. وإنه لوأب الحوافر. وحافر وأب: حفيظ، أو الوأب: الحافر المقعب، الكثير الأخذ من الأرض، وعليه اقتصر الجوهري. وقدح وأب: ضخم، مقعب، واسع وأنشد لأبي النجم العجلي:
  بكل وأب للحصى رضاح
  ليس بمصطر ولا فرشاح أو الوأب: الجيد القدر. وفي التهذيب: حافر وأب: إذا كان قدرا، لا واسعا عريضا، ولا مصروا. الوأب: الاستحياء، والانقباض. وقد وأب يئب، كوعد يعد، وأبا، وإبة بالكسر، كعدة. يقال: الوأب: البعير العظيم. ناقة وأبة، بهاء: قصيرة عريضة، وكذلك المرأة. والوأبة أيضا: النقرة في الصخرة، تمسك الماء، ومثله في الصحاح. الوأبة من الآبار: الواسعة، البعيدة؛ أو هي البعيدة القعر فقط. كذا في لسان العرب. والموئبات، مثال الموعبات: المخزيات. ووأب منه، وأتأب: خزي، واستحيا. وأوأبه، فعل به فعلا يستحيا منه وأنشد شمر: وإني لكيءعن المئبات إذا ما الرطيء انمأى مرثؤه الرطيء: الأحمق، ومرثؤه: حمقه. أو أوأبه: إذا رده بخزي عن حاجته، كذا في النسخ. والذي في تهذيب الأفعال: عن صاحبه، وهي نسخة قديمة موثوق بها كأتأبه: رده بخزي وعار. والتاء ذلك بدل من الواو. والإبة، كعدة: العار، قاله أبو عبيد، يقال: نكح فلان في إبة. قال الجوهري: هو العار، وما يستحيا منه، والهاء عوض عن الواو. قال ذو الرمة:
  إذا المرئي شب له بنات                      عصبن برأسه إبة وعارا والتؤبة والمؤئبة: كله الخزي والعار، والحياء، والانقباض. قال أبو عمرو الشيباني: التؤبة: الاستحياء وأصلها وأبة، مأخوذ من الإبة، وهي العيب. قال أبو عمرو: تغدى عندي أعرابي فصيح، من بني أسد، فلما رفع يده، قلت له: ازدد. فقال: والله ما طعامك، يا أبا عمرو، بذي تؤبة أي: بطعام يستحيا من أكله، وأصل التاء واو. قد اتأب الرجل من الشيء، فهو متئب: إذا خزي واستحيا، وهو افتعل من وأب، كاتعد من وعد، ثم وقع الإبدال والإدغام، وهذا لازم، والذي سبق متعد. قال الأعشى يمدح هوذة بن علي الحنفي:
  من يلق هوذة يسجد غير متئبإذا تعمم فوق التاج أو وضعا وفي التهذيب: هو افتعال، من الإبة والوأب. وأب يئب. إذا أنف. ووئب: غضب. وأوأبه غيره: أغضبه، وقد تقدم بعينه، فهو كالتكرار. وقدر وأبة: واسعة. وفي التهذيب قدر وئيبة، على فعيلة، من الحافر الوأب، أو من بئر وأبة، أي: قعيرة. وقدر وئية، بياءين، من الفرس الوآة، وسيذكر في المعتل. ومما يستدرك عليه: إناء وأب: واسع. وحافر وأب حفيظ. والوئيب: الرغيب. والوأبة: المقاربة الخلق.

##### Türkçe

**الوأب**, fetha ile. Şeyhimiz dedi: fethanın zikri müstedrektir: iri, ve okların (**القداح**) geniş olanı. Denir: **قدح وأب**, yani: iri geniş; yine **إناء وأب** (da böyledir); çoğulu **أوآب**.

**الوأب** toynaklardan (**الحوافر**): şiddetli, tırnakları (**السنابك**) bitişik, hafif. Ezherî dedi: **وأب الحافر يئب وأبة**: tırnakları bitişik olduğu zaman. Ve o, elbette **وأب الحوافر**dur. Ve **حافر وأب**: koruyucu; yahut **الوأب**: içbükey toynak, yerden çok alan; Cevherî bununla yetindi.

Ve **قدح وأب**: iri, içbükey, geniş. Ebû’n-Necm el-İclî’den inşad etti:
  بكل وأب للحصى رضاح
  ليس بمصطر ولا فرشاح

Yahut **الوأب**: ölçüsü iyi olan. **التهذيب**’de: **حافر وأب**: ölçülü olduğu zaman; ne geniş enli, ne de **مصروا**.

**الوأب**: utanma, ve çekinme. Ve gerçekten **وأب يئب**, **كوعد يعد**, ve **وأبا**, ve kesra ile **إبة**, **كعدة**. Denir: **الوأب**: büyük deve. **ناقة وأبة**, **بهاء** ile: kısa enli; kadın da böyledir.

Ve **الوأبة** ayrıca: kayada bir oyuk; suyu tutar; **الصحاح**’ta da bunun benzeri vardır. Kuyulardan (**الآبار**) **الوأبة**: geniş, uzak; yahut yalnızca derinliği uzak olandır. **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **الموئبات**, **مثال الموعبات**: rezil ediciler. Ve ondan **وأب**, ve **وأتأب**: rezil oldu, ve utandı. Ve **أوأبه**: ona, kendisinden utanılan bir fiil ile fiil yaptı. Şemmer inşad etti: وإني لكيءعن المئبات إذا ما الرطيء انمأى مرثؤه
**الرطيء**: ahmak; ve **مرثؤه**: ahmaklığı.

Yahut **أوأبه**: onu, ihtiyacından rezillikle geri çevirdiği zaman; nüshalarda böyledir. **تهذيب الأفعال**’da olan ise: “sahibinden”; ve o, güvenilir eski bir nüshadır: **كأتأبه**: onu rezillik ve ayıpla geri çevirdi. **التاء** orada **الواو**’nun bedelidir.

Ve **الإبة**, **كعدة**: ayıp; bunu Ebû Ubeyd söyledi. Denir: falan, bir **إبة** içinde nikâhladı. Cevherî dedi: o, ayıptır; ve kendisinden utanılan şeydir; **الهاء** **الواو**’dan ivazdır. Zû’r-Rumme dedi:
  إذا المرئي شب له بنات                      عصبن برأسه إبة وعارا

Ve **التؤبة** ve **المؤئبة**: hepsi rezillik ve ayıp, ve hayâ, ve çekinmedir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: **التؤبة**: utanma; aslı **وأبة**’dir; **الإبة**’den alınmıştır; o da ayıptır. Ebû Amr dedi: Bende fasih bir bedevî, Esed oğullarından, öğle yedi; elini kaldırınca ona dedim: artır. Dedi: Vallahi senin yemeğin, ey Ebû Amr, **بذي تؤبة** değildir; yani: yenmesinden utanılan bir yemek değildir; **التاء**’nın aslı **واو**dur.

Gerçekten adam, şeyden **اتأب** etti; o halde o **متئب**tir: rezil olup utandığı zaman; o, **وأب**’den ifti‘âldir; **كاتعد من وعد** gibi; sonra ibdâl ve idğam vuku buldu; bu lâzımdır; önce geçen ise müteaddîdir. A‘şâ, Huzeze b. Ali el-Hanefî’yi överken dedi:
  من يلق هوذة يسجد غير متئبإذا تعمم فوق التاج أو وضعا

**التهذيب**’de: o, **الإبة** ve **الوأب**’den ifti‘âldir. **وأب يئب**: burun kıvırdığı zaman. Ve **وئب**: öfkelendi. Ve başkası onu **أوأبه**: onu öfkelendirdi; aynısıyla daha önce geçti; o, tekrar gibidir.

Ve **قدر وأبة**: geniş. **التهذيب**’de **قدر وئيبة**, **على فعيلة**: **الحافر الوأب**’den; yahut **بئر وأبة**’den; yani: derin. Ve **قدر وئية**, iki **ياء** ile: **الفرس الوآة**’den; ve mu‘tel’de zikredilecektir.

Ve ona müstedrek olarak: **إناء وأب**: geniş. Ve **حافر وأب**: koruyucu. Ve **الوئيب**: rağbet edilen. Ve **الوأبة**: yaratılışça yakın olan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَأَبَ
1 وَأَبَ ذ , aor. يَئِبُ, inf. n. وَأْبَةٌ [app. a mistake for وَأْبٌ and اِبَةٌ], It (a hoof) was contracted in its edges, or in its fore edges. (Az.) See وَأْبٌ. ― -b2- وَأَبَ, aor. يَئِبُ, (S, K,) inf. n. وَأْبٌ (S) and اِبَةٌ (S, K) He contracted himself, or drew himself together, or shrank; and was ashamed. (S, K.) ― -b3- وَأَبَ (TA) and ↓ اٰتَّأَبَ (S, K) He was ashamed, (S, K,) مِنْ شَىْءٍ of a thing. (TA.) ― -b4- وَأَبَ, aor. يَئِبُ, i. q. انف [app. meaning He was disdainful]. (TA.) ― -b5- وَئِبَ, [aor. يَوْءَبُ: see وَطِئَ:] He was angry. (K.)

أَوْءَبَهُ
4 أَوْءَبَهُ ذ He did to him an action of which one should be ashamed: (S, K:) or he made him angry: [mentioned twice in the K: once as though there were no difference of opinion respecting it:] or he turned him, or drove him, back with ignominy, from his affair, or from the object of his want: (so in the copies of the K; but in an old copy, relied upon as correct, of the Tahdheeb el-Af'ál, from his companion, عن صاحبه: TA:) as also ↓ اِتَّأَبَهُ; (K;) meaning he turned him, or drove him, back with ignominy: (TA:) or اوءبه also signifies he turned him, or drove him, back from his affair, or from the object of his want. (S.)

اِتَّأَبَ
8 اِتَّأَبَ ذ : see 1 and 4.

وَأْبٌ
وَأْبٌ ذ , as an epithet applied to a solid hoof, Strong, contracted in the edges, or in the fore edges, and light: (K:) or simply strong: (L, art. رضح:) or round like a cup (such as is called قَعْبٌ); cup-shaped; (S, K;) and that takes [app. meaning occupies] much of the ground: [(see also تَنَاهَبَ:) accord. to Freytag, hollowed within, so that it takes up (tollat) much earth:] (K:) or i. q. حفيظ: (Az, as cited in the TA:) [but this I incline to think a mistake for خَفِيفٌ light:] or of excellent size: (K:) or of moderate size; not wide, nor contracted. (T.) ― -b2- وَأْبُ الحَوَافِرِ Having hoofs contracted in the edges, or in the fore edges. (Az.) See also وَأْبٌ above. ― -b3- وَأْبٌ A large, or big, and wide, arrow: (K:) [but I think that, for مِنَ القِدَاحِ, in the K, we should read من الأقْدَاحِ; and that وأب is therefore an epithet applied to a cup, such as is called قَدَحٌ; as Golius and Freytag have understood it; and not to a قِدْح: see what follows]. اِنَاءٌ وَأْبٌ A large, or big, and wide, vessel: a wide vessel: pl. أَوْآبٌ. قدحٌ وأبٌ A large, or big, deep, and wide, [cup]. (TA.) ― -b4- قِدْرٌ وَأْبَةٌ A wide, or ample, cooking-pot. (TA.) ― -b5- See also وَثِيبٌ. ― -b6- وَأْبٌ A great camel: (S, K:) accord. to some. (S.) ― -b7- وَأْبَةٌ A short and broad she-camel, or woman. (TA.) ― -b8- A female of middling make, between good and bad, or handsome and ugly. (TA.) ― -b9- A small hollow, or cavity, in a rock, that retains water. (S, K.) ― -b10- بِئْرٌ وَأْبَةٌ A wide and deep well: (K:) or a deep well. (L, K.)

وَئِيبٌ
وَئِيبٌ ذ Wide, or ample: syn. رَغِيبٌ. (TA.) ― -b2- قِدْرٌ وَئِيبَهٌ A deep cooking-pot. (T, K.)

اِبَةٌ
اِبَةٌ ذ , (S, K,) in which the ة is a substitute for the [incipient radical] و, (S,) and ↓ تُؤَبَةٌ, (S, K,) in which the ت is originally و, (S,) and ↓ مَوْثِبَةٌ, (K,) A disgrace; a shame; a thing of which one should be ashamed: disgrace, or ignominy: (S, K:) shame; (K;) and a contracting of one's self, or shrugging: (TA:) a vice; fault; or the like. (Aboo-'Amr Esh-Sheybánee.) ― -b2- Ex. نَكَحَ فُلَانٌ فِى اِبَةٍ [Such a one married in a manner that was disgraceful; or, of which one should be ashamed: i. e., married a woman of low origin, or the like]. (S.) ― -b3- Dhu-r-Rummeh says,
اِذَا المَرَئِىُّ شَبَّ لَهُ بَنَات
عَصَبْنَ بِرَأْسِهِ اِبَةً وَعَارَا
[When the Maraee has daughters that have attained to puberty, they bind upon his head disgrace and ignominy]. (S.) ― -b4- ↓ طَعَامُ تُؤَبَةٍ (or طَعَامٌ ذُو تُؤَبَةٍ, as in the TA,) Food of which one should be ashamed to eat. Mentioned by AA on the authority of an eloquent Arab of the desert. (S.)

تُؤَبَةٌ
تُؤَبَةٌ ذ and مَوْئِبَةٌ: see اِبَةٌ.

مُوئِبَاتٌ
مُوئِبَاتٌ ذ Foul, or disgraceful, qualities, or dispositions. (S, K.)

##### Türkçe

وَأَبَ
1 **وَأَبَ** ذ , muzâri‘ **يَئِبُ**, mastar ismi **وَأْبَةٌ** [görünüşe göre **وَأْبٌ** ve **اِبَةٌ** yerine bir hatadır], O (bir toynak) kenarlarında, yahut ön kenarlarında büzüldü. (Az.) **وَأْبٌ**’a bak. ― -b2- **وَأَبَ**, muzâri‘ **يَئِبُ**, (S, K,) mastar ismi **وَأْبٌ** (S) ve **اِبَةٌ** (S, K) O kendini büzdü, yahut kendini topladı, yahut çekindi; ve utandı. (S, K.) ― -b3- **وَأَبَ** (TA) ve ↓ **اٰتَّأَبَ** (S, K) O utandı, (S, K,) **مِنْ شَىْءٍ** bir şeyden. (TA.) ― -b4- **وَأَبَ**, muzâri‘ **يَئِبُ**, i. q. انف [görünüşe göre mânâsı: O küçümseyici oldu]. (TA.) ― -b5- **وَئِبَ**, [muzâri‘ **يَوْءَبُ**: **وَطِئَ**’ye bak:] O öfkelendi. (K.)

أَوْءَبَهُ
4 **أَوْءَبَهُ** ذ O, ona, kendisinden utanılması gereken bir fiil yaptı: (S, K:) yahut onu öfkelendirdi: [K’da iki defa zikredilmiştir: birinde, sanki bunun hakkında ihtilâf yokmuş gibi:] yahut onu, işi hakkında, yahut ihtiyacının maksadından, zillet ile geri çevirdi, yahut geri sürdü: (K nüshalarında böyledir; fakat doğruya itimat edilen Tahdheeb el-Af'ál’ın eski bir nüshasında, arkadaşından, **عن صاحبه**: TA:) bunun gibi ↓ **اِتَّأَبَهُ**; (K;) mânâsı: onu zillet ile geri çevirdi, yahut geri sürdü: (TA:) yahut **اوءبه** dahi, onu, işi hakkında, yahut ihtiyacının maksadından geri çevirdi, yahut geri sürdü, mânâsına gelir. (S.)

اِتَّأَبَ
8 **اِتَّأَبَ** ذ : 1 ve 4’e bak.

وَأْبٌ
**وَأْبٌ** ذ , katı bir toynağa sıfat olarak, Güçlü, kenarlarında, yahut ön kenarlarında büzülmüş, ve hafif: (K:) yahut sadece güçlü: (L, madde **رضح**:) yahut bir kâse gibi yuvarlak (ki ona **قَعْبٌ** denir); kâse-şekilli; (S, K;) ve yerin çoğunu alan: [(ayrıca **تَنَاهَبَ**’a da bak:) Freytag’a göre, içten oyulmuş, öyle ki çok toprak alır (tollat):] (K:) yahut i. q. **حفيظ**: (TA’da nakledildiği üzere Az:) [fakat ben bunun, **خَفِيفٌ** “hafif” yerine bir hata olduğunu düşünmeye meylediyorum:] yahut pek iyi irilikte: (K:) yahut orta irilikte; ne geniş, ne büzülmüş. (T.) ― -b2- **وَأْبُ الحَوَافِرِ** Kenarlarında, yahut ön kenarlarında büzülmüş toynaklara sahip olan. (Az.) Yukarıdaki **وَأْبٌ**’a da bak. ― -b3- **وَأْبٌ** Büyük, yahut iri, ve geniş bir ok: (K:) [fakat ben, K’daki **مِنَ القِدَاحِ** yerine **من الأقْدَاحِ** okumamız gerektiğini; ve böylece **وأب**’ın, **قَدَحٌ** denilen bir kâseye sıfat olduğunu; Golius ve Freytag’ın onu böyle anladığını; ve bir **قِدْح**’a değil: aşağıda gelen şeye bak]. **اِنَاءٌ وَأْبٌ** Büyük, yahut iri, ve geniş bir kap: geniş bir kap: çoğulu **أَوْآبٌ**. **قدحٌ وأبٌ** Büyük, yahut iri, derin, ve geniş, [kâse]. (TA.) ― -b4- **قِدْرٌ وَأْبَةٌ** Geniş, yahut bol bir yemek tenceresi. (TA.) ― -b5- Ayrıca **وَثِيبٌ**’e bak. ― -b6- **وَأْبٌ** Büyük bir deve: (S, K:) bazılarına göre. (S.) ― -b7- **وَأْبَةٌ** Kısa ve geniş bir dişi deve, yahut kadın. (TA.) ― -b8- İyi ile kötü, yahut güzel ile çirkin arasında, orta yapılı bir dişi. (TA.) ― -b9- Bir kayada, suyu tutan küçük bir oyuk, yahut kovuk. (S, K.) ― -b10- **بِئْرٌ وَأْبَةٌ** Geniş ve derin bir kuyu: (K:) yahut derin bir kuyu. (L, K.)

وَئِيبٌ
**وَئِيبٌ** ذ Geniş, yahut bol: eş anlamlısı **رَغِيبٌ**. (TA.) ― -b2- **قِدْرٌ وَئِيبَهٌ** Derin bir yemek tenceresi. (T, K.)

اِبَةٌ
**اِبَةٌ** ذ , (S, K,) bunda **ة** [başlangıç kökü] **و**’nun yerine geçmiştir, (S,) ve ↓ **تُؤَبَةٌ**, (S, K,) bunda **ت** aslında **و**’dur, (S,) ve ↓ **مَوْثِبَةٌ**, (K,) Bir rezillik; bir utanç; kendisinden utanılması gereken bir şey: rezillik, yahut zillet: (S, K:) utanç; (K;) ve kişinin kendini büzmesi, yahut omuz silkiş: (TA:) bir kötülük; kusur; yahut benzeri. (Aboo-'Amr Esh-Sheybánee.) ― -b2- Ör. **نَكَحَ فُلَانٌ فِى اِبَةٍ** [Falanca, rezil bir tarzda; yahut kendisinden utanılması gereken bir tarzda evlendi: yani, soyu düşük bir kadınla evlendi, yahut benzeri]. (S.) ― -b3- Dhu-r-Rummeh der ki,
اِذَا المَرَئِىُّ شَبَّ لَهُ بَنَات
عَصَبْنَ بِرَأْسِهِ اِبَةً وَعَارَا
[Maraee’nin, bulûğa ermiş kızları olunca, onun başına rezillik ve zillet bağlarlar]. (S.) ― -b4- ↓ **طَعَامُ تُؤَبَةٍ** (yahut TA’da olduğu gibi **طَعَامٌ ذُو تُؤَبَةٍ**,) Yenilmesinden utanılması gereken yiyecek. AA tarafından, çölde fasih bir Arabın rivayetiyle zikredilmiştir. (S.)

تُؤَبَةٌ
**تُؤَبَةٌ** ذ ve **مَوْئِبَةٌ**: **اِبَةٌ**’ye bak.

مُوئِبَاتٌ
**مُوئِبَاتٌ** ذ Kötü, yahut rezil, huylar, yahut tabiatlar. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وءب

وَأَبَ
وَأَبَ
a.  [ يَئِبُ ] ( n. ac. وَأْب 1 ,  اِبَة [ وَئْبَة 2t ]) [ Min ], Was ashamed of, blushed at; recoiled from.

وَئِبَ
وَئِبَ A ( n. ac. وَأَب [ 4 ] ),
a.  Became angry.

أَوْءَبَ
أَوْءَبَ IV (
a.  و or ت ), Angered, provoked; shamed.

اِوْتَأَبَ
اِوْتَأَبَ VIII ( t )
a.  see I .

وَأْب
وَأْب [ 1 ],
a.  Big, strong.

b.  Cup, beaker.

c.  Hollow hoof.

وَأْبَة
وَأْبَة [ 1t ],
a.  Cavity.

b.  Deep well.

اِبَة
اِبَة [ 2t ],
a.  Shame, disgrace.

مَوْئِبَة
مَوْئِبَة [ 18t ],
a.  see 2t .

وَئِبَة
وَئِبَة [ 21t ],
a.  see 1t (b) .

وَئِيْب
وَئِيْب [ 25 ],
a.  Deep.

تُؤَبَة
تُؤَبَة
a.  see 2t .

مُوْئِبَات
مُوْئِبَات
a.  Infamies.

وَأْج
وَأْج
a.  Hunger.

##### Türkçe

وَأَبَ
وَأَبَ
a. [ يَئِبُ ] ( n. ac. **وَأْب** 1 , **اِبَة** [ **وَئْبَة** 2t ]) [ Min ], -den utandı, -den kızardı; -den geri çekildi.

وَئِبَ
وَئِبَ A ( n. ac. **وَأَب** [ 4 ] ),
a. Öfkelendi.

أَوْءَبَ
أَوْءَبَ IV (
a. **و** veya **ت** ), Öfkelendirdi, kışkırttı; utandırdı.

اِوْتَأَبَ
اِوْتَأَبَ VIII ( t )
a. I’e bak.

وَأْب
وَأْب [ 1 ],
a. Büyük, güçlü.

b. Kupa, kadeh.

c. İçi oyuk toynak.

وَأْبَة
وَأْبَة [ 1t ],
a. Oyuk.

b. Derin kuyu.

اِبَة
اِبَة [ 2t ],
a. Utanç, rezillik.

مَوْئِبَة
مَوْئِبَة [ 18t ],
a. 2t’ye bak.

وَئِبَة
وَئِبَة [ 21t ],
a. 1t (b)’ye bak.

وَئِيْب
وَئِيْب [ 25 ],
a. Derin.

تُؤَبَة
تُؤَبَة
a. 2t’ye bak.

مُوْئِبَات
مُوْئِبَات
a. Rezillikler.

وَأْج
وَأْج
a. Açlık.
