# وأد (و-أ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Vehd” çıkışı olmayan çukurdur

- Harfler: و - أ - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وءد

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَوْءُودَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A1%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْمَفْعُولَةُ | Diri diri gömülen | 1 | 1 | [81:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/ayet/81:8.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sehl” ova demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وأد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (misâl-vâvî) ve hemzeli (mehmûzü'l-ayn) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md), [دفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B3.md), [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md), [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir kütle veya toprak yığını altında ezerek, nefessiz bırakarak ve sesini boğarak örtmek |
| Çekirdek Özet 2 | Savunmasız canın ontolojik varlığını ve şahitliğini yeryüzünden zorla silme cürmü |
| Çekirdek Özet 3 | Adli hesaplaşmada kurbanın özne kılınarak zalim düzenin meşruiyet zeminini çökertmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dönemsel bir Cahiliye âdeti sayıp zayıf ve korumasız olanı sistemik olarak görünmez kılma ve yok etme suçunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وأ | Sıkışma, sığınma, toplanma ve dar bir alana çekilme hareketini ifade eder; [وأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84.md) kökünde dar bir sığınağa çekilip kurtulma anlamı taşır. | د | Kökün sonuna gelen د harfi hareketi kesin bir sınıra, sert bir çarpma ve yere bastırma eylemine dönüştürerek daralmayı kalıcı bir ağırlık ve basınca bağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Varlığı fiziksel bir zemine bağlama ve hareketsiz kılma iradesini kurar. |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Üzerine uygulanan ilksel ve ezici kuvveti, baskının şiddetini gösterir. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alanın kapanmasını, eşiğin örtülmesini ve hareket imkânının bütünüyle kesilmesini sağlar. |
| وأد | Gücün bir nesneyi sınırlandırıp kapalı bir zemine hapsetmesi | Canlı bir varlığın üzerine bastırılan ezici ağırlıkla kapalı bir çukura hapsedilip dış dünya ile bağının nihai olarak kesilmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin üzerine ağır bir nesne veya toprak koyarak baskı altında ezmek; yerin veya ağır yüklü devenin adımlarından çıkan boğuk, ağır ve tok ses. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken İslam şairi el-Ferazdak, dedesi Sa'saa b. Nâciye'nin diri diri gömülmek istenen kız çocuklarını fidye vererek kurtarmasını şu beyitle anmıştır: وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا / تِ وأَحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Hendek gününde Hz. Âişe'nin arkasından gelen ağır ve sert ayak seslerini tasvir ederken فسمعتُ وئيدَ الأَرض خَلْفِي ifadesiyle toprağın tok gümbürtüsünü anlatması; ayrıca yavaş, ağırbaşlı ve temkinli yürümeye de tüede denmiştir. |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وأد kökü, Sami dillerinde ağır bir baskı uygulama, yere gömme ve boğuk bir ses çıkarma semantik matrisiyle ilişkilidir. Kökün asli fiziksel odağı, bir kütlenin zemin üzerine yaptığı ağır basınç ve bu basıncın çıkardığı tok gürültüdür. Kullanıcının notundaki [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) köküyle olan fonetik yakınlık dikkat çekicidir; Arapça içinde boğaz harfleri arasındaki geçişkenlik (hâ/hemze değişimi) sonucu derin çukur ve alçak zemin bildiren yapı ile toprağın altına gömerek ezme eylemi arasında organik bir bağ kurulabilir. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu üçlü kökün birebir diri diri gömme kurumuyla örtüşen soydaşı sınırlıdır; ancak ezme, yere basma ve ağır gürültü çıkarma kökleriyle fonetik ve semantik akrabalıklar izlenebilmektedir. Arapçada ise kök, Cahiliye toplumundaki kız çocuklarını diri diri toprağa gömme eylemini adlandırmak üzere son derece somut, teknik ve hukuki-ahlaki bir anlam kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وأد ve [وهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AF.md) ses değişimi | Ağır baskı, çukur açma ve yere gömme anlamının derin çukur anlamındaki kökle fonetik akrabalığı. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami ezme ve basma kökleri | Ağır cismin zeminde bıraktığı baskı ve tok yankı semantiğinin ortaklığı. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وأد | Anlamlı | Ağır basmak, gömmek | Toprak altında ezerek diri diri gömmek ve ağır adım sesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ودأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3.md) | Anlamlı | Helak etmek, örtmek | Bir şeyi yok oluşa sürüklemek veya üzerini kapatıp tüketmek. | Kur'an'da geçmez. |
| [أود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF.md) | Anlamlı | Eğrilmek, bükülmek, ağır gelmek | Ağırlığın bel bükmesi ve kişiye taşınması güç bir yük olması. | Kur'an'da geçer (Bakara [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md)). |
| [أدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88.md) | Anlamlı | Alet, teçhizat, hazırlık | Bir işi görmek için gereken aracı kuşanmak ve kuvvet bulmak. | Kur'an'da geçmez. |
| [دوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%A3.md) | Anlamlı | Hastalık, illet | Gizli seyreden ve bünyeyi içten içe kemiren dert. | Kur'an'da geçmez. |
| [دأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%88.md) | Anlamlı | Hile, tuzak, yavaş hareket | Avın üzerine sinsi ve yavaş adımlarla sokulmak. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وأد | Merkez | Canlı gömme | Üzerine ağır toprak yığarak canlılığı yok etme ve sesini boğma eylemidir. | Toprak altında nefessiz bırakarak katletmeyi ifade eder. |
| [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Defnetme | Ölünün saygınlığını korumak amacıyla usulünce toprağa yerleştirilmesidir. | Normal cenaze defnini bildirir; ölümden sonra yapılır. |
| [دفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B3.md) | Komşu | Üstünü örtme | Bir nesneyi gizlemek üzere toprak altına itip görünmez kılmaktır. | Nesnelerin gizlenmesi veya örtülmesinde kullanılır. |
| [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Can alma | Herhangi bir vasıtayla ruhun bedenden ayrılmasına yol açmaktır. | Genel can alma eylemidir; gömme şartı içermez. |
| [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Ağırlık | Fiziksel veya manevi bir yükün zemin veya taşıyıcı üzerine binmesidir. | Kökün temelindeki ezici basınç unsurunu paylaşır. |
| [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) | Zıt | Yaşatma | Varlığın nefes alması, canlılığını sürdürmesi ve gelişmesidir. | وأد kökünün yok ettiği temel ontolojik durumdur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وأد | Ağır baskıyla diri diri gömmek | Canlı varlığı toprak yığını altında ezerek ve boğarak yok etmek. | Kesin |
| Latince | Infanticidium, defodere | Çocuğu öldürmek, yere gömmek | Hukuki cinayet türünü karşılar; diri diri gömmenin çıkardığı tok sesi vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Infanticide, live burial | Bebek katli, diri gömme | Eylemin fiziki ve hukuki boyutunu karşılar; kökteki ağırlaşma nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | Lebendig begraben, Kindstötung | Canlı gömmek, çocuk öldürme | Fiziksel gömme ve öldürme fiilini verir; semantik ses yansımasını taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Enterrement vivant, infanticide | Diri diri toprağa verme | Eylemin maddesini tanımlar; kökün baskı ve ağırlık çekirdeğini kısmen içerir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| موءودة (İsm-i mef'ûl) | Diri diri gömülen kız çocuğu | Kıyamet sahnesinde zalim düzenden hesap sorulurken kurbanın hak arama makamına çıkarılması bağlamı (Tekvîr [81:8](https://lisan.digital/tr/ayet/81:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve ahiret hesabı | Masum kurbanın bizzat sorgulanarak katilinin mahkum edilmesi ve ilahi adaletin tecellisi. | Kurbanın fail değil, zulmü tescil eden nihai adli şahit haline gelmesi. |
| Fıkıh | Cinayet hukuku ve kısas | Doğmuş masum bir canın kasten ve canavarca hisle katledilmesinin mutlak haramlığı ve kısas gerekliliği. | Cinayetin en ağır şekli olan diri diri gömmenin kasten katil sayılması. |
| Tefsir | Tekvîr Suresi yorumu | Kıza yöneltilen sorunun amacının onu itham etmek değil, katilini rezil ve mahkum etmek olduğu vurgusu. | Cahiliye zihniyetinin ontolojik aşağılamasının tersyüz edilmesi. |
| Hadis | Büyük günahlar ve Cahiliye adetleri | Kız çocuklarını diri gömmenin en büyük şirk ve zulüm amelleri arasında sayılması; gizli ve'd (el-ve'dü'l-hafî) benzetmeleri. | Haksız yere cana kıymanın mutlak lanetlenmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve can dokunulmazlığı | Mutlak haram | Ontolojik hakkı koruma | Allah'ın verdiği hayat hakkının hiçbir beşeri gerekçeyle gasp edilemeyeceğini belirler. | Kesin |
| İlmi | Sosyolojik ve antropolojik analiz | Cinsiyet kırımının teşhisi | Yanlış inanç yapısını çözme | Kıtlık ve sahte namus algısının cinayete nasıl kılıf yapıldığını ortaya koyar. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet sistemi | Hukuk düzeninin tesisi | Zayıfı koruma | Kabile tahakkümünün zayıflar üzerindeki keyfi tasarruf yetkisini lağveder. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve rızık telakkisi | Yoksulluk korkusunun iptali | Rızık endişesini sonlandırma | Gelecek kaygısıyla insan harcamayı yasaklayarak emeğin ve canın değerini teminat altına alır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış basınç altında çökme ve sönümlenme | Bir sistemin üzerine binen ezici kütle nedeniyle iç basıncını yitirerek hacminin sıfırlanması ve hareketinin durması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yapısal görünmez kılma ve yok sayma | Egemen hiyerarşinin dezavantajlı bir sınıfı hukuken ve fiilen toplum dışına itip sesini bütünüyle boğması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca İslam öncesi çöl Araplarının geçmişte kalmış münferit bir vahşeti olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Masum, zayıf ve savunmasız olanın her türlü iktisadi, sosyal veya ideolojik bahaneyle varlığına son verilmesi veya kamusal alandan silinmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Modern dönemdeki örtük cinsiyet kırımını, zayıfların hayat hakkının tırpanlanmasını ve savunmasızların susturulmasını bu ilahi uyarının dışında görmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet anlayışında mahkemenin merkezine katili değil kurbanı koyduğunu gösterir; ezilenin bizzat şahit kılınarak hesap sorulmasının anahtar kavramıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik kıyamet sahneleri ile toplumsal adalet ve can güvenliğini birbirine bağlayan surelerde (özellikle Tekvîr [81:8](https://lisan.digital/tr/ayet/81:8.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlaki çöküşün iktisadi ve kabilevi bahanelerle meşrulaştırılamayacağını, zayıfın hakkının kozmik düzenin çöküşü anında dahi ilk hesap konusu olacağını öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlı bir varlığın üzerine ağır bir kütle, toprak veya kaya parçası yığarak nefesini kesmek, onu ezmek ve sesini boğmaktır.
- Soyut anlam: Savunmasız bir özneyi sahte toplumsal gerekçelerle ezerek ontolojik varlığını ve sesini ortadan kaldırma zulmüdür.
- Sistematik karşılık: Adli hesaplaşmada kurbanın susturulmuş sesinin ortaya çıkarılarak zalim sistemin yargılanmasını sağlayan adalet ilkesidir.
- LaTeX modeli: $$V(t_0) \xrightarrow{F_{ext} \gg F_{int}} 0 \implies \mathcal{J}(V) \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$, savunmasız canın ontolojik varlığını temsil eder. Başlangıçta var olan bu can, dışarıdan uygulanan ezici baskının ($F_{ext}$), kendi direnç kuvvetinden ($F_{int}$) sonsuz derece büyük olması sebebiyle fiziksel olarak sıfıra indirgenmekte ve boğulmaktadır ($0$). Ancak nihai aşamada ilahi adalet ve sorgu fonksiyonu ($\mathcal{J}$), bu yok edilen canı sıfır kabul etmeyip onu doğrudan hesap sorucu bir özne olarak ortaya çıkarmaktadır ($\mathcal{J}(V) \neq 0$). Baskı fiziksel varlığı yok etse bile adli varlığı ve şahitliği ortadan kaldıramaz.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Tekvir 81:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/ayet/81:8.md) — الْمَوْءُودَةُ

وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ

Meal (IK): Diri diri gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman;

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Vehd” çıkışı olmayan çukurdur. Mevude çıkamayacak şekilde diri diri gömülüp öldürülen kız demektir. Burada ha hemzeye dönüşmüştür.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

لفيف bâbı, **الدال**’dan

د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي: kullanılmışlar

دد:
Neş’e için dişleri birbirine sürtmenin ve bunun içinde parmakları vurmanın taklidi; henüz vurulmamış olsa da boşluk içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dür. **الطرمّاح** dedi ki:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
Şöyle de rivayet olunur: من داعِبٍ دَدَدِ.

Onu şakalaşana sıfat kıldığında, üçüncü bir **دال** ile genişletti; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanıncaya dek yerleşmez; böylece **دَدِدٍ** şakalaşan oynayan için sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **الدال**’ların çokluğundan dolayı boyun eğmedi; صدر’ın iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ** **يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak seçtiler; çünkü o, diğer bütün iç harflerden daha kuvvetlidir; benzeri de böyledir.

**الدَّدِ**’de üç lehçe vardır; dersin ki: هذا **دَدٌ**، وهذا **دَدا**، وهذا **دَدُن**.

دود، ديد:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** (kurtlanmış) bir yiyecek; ve **ادّادَ** yani onda **الدُّودُ** vuku buldu.

دأد:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türü; falan **يَتَدَأْدَاُ** hâlinde geçti, yani geçti; bir kısmı bir kısmını iter, gevşemez.

دوو، دوء.
**الدَوُّ**: çölde bir yer; dümdüz, sanki avuç içi; dedi ki:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
Ve **الدّوّيّة**: Temîm dilinde dümdüz bir çöl; Hicaz ehline kendi dillerinde **داويَّة**; **ذو الرمة** dedi ki:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
Ve **دَويُّ** ses; ondan denir: **دَوَّى** ses **يُدَوِّي** **تَدويةً**.

Ve **الدَوَى**: göğüste, iç tarafında tutan bir hastalık; ve denir: o, **دَويّ الصَّدْر**’dür; dedi ki:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
Ve bir adam **دَوٍ**; o, şiddetli **دَوىً** ile **يَدْوَى**; ve bir kadın **دَوِية**; **الواو** kırık, hafif, **فَعِله** üzere. Onu sıfat için hafifletirsen **الواو** **الياء** ile birlikte sâkindir; onda işmâm, iskândan daha güzeldir. Hicaz ehlinden bir topluluk, **دَوٍ** benzeri olanı fetha ile okur ve derler: رجل **دَوىً** ve امرأة **دَوىً** eşittir; çünkü o bir dönüştürmedir; dedi ki:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
Ve **دَوِ** diye rivayet olunur; kırık, tenvinli; o, nasb yerindedir; **دَوِيا** demedi; onların dili üzere böyledir bütün i‘râbda; senin “رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ” demen gibi. **رؤبة** dedi ki:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
Fiil **دَوِيَ** **يَدْوَى** **دَوىً**’dır; o, iç hastalıktır. **دَوىً** ve **نَدىً** üzerine olan her bina kırık olur; ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair başka türlüne mecbur kalırsa (başka).

Ve **الدِّواء** (uzatılmış): şifa; **داوَيتُه** **مَداواةً**. “**دِواءً**” desen kıyasta câiz olur. Ve denir: falan **دووِيَ** **يُداوَى**; iki **الواو**’yu izhar edersin ve birini ötekine idğam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki elifin meddesidir; meddeyi **الواو**’ya idğam etmeyi çirkin gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.

أما **الدّاءُ** (hemzeli) ise: her görünür ve iç hastalığa câmi‘ bir isimdir; hatta denir: **داءُ الشُّحِّ** en şiddetli hastalıklardandır; ve ahmaklık, kendisine ilaç olmayan bir **داءٌ**’dır.

Ondan, kadının sözü: كُلُّ داءٍ له داءٌ; “erkeklerdeki her ayıp onda vardır”ı kastetti. O, **دال** ve **واوٍ** ve hemzenin telifindendir. Ve bir adam **داءٌ** ve bir kadın **داءةٌ**. Başka bir dilde: رجل **دَيِّئٌ** ve امرأةٌ **دَيِّئة** **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.

Ve muhakkak **داءَ** **يَداءُ** **دَوْءاً** ve **داءً**; hepsi söylenir. **الدَّوْءُ** daha isabetlidir; çünkü masdara hamledilir. Bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو; yerlerinde kullanılmıştır.

**الدَّوءُ**: **الدّاء**’dan fiilin masdarı.

**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**; **الأزْمُ**: perhiz; **الآزِمُ**: yemekten kendini tutan.

Ve denir: “Sana, develerin **تَداؤُهُ** ettiği her **داءٍ**’dan beri oldum”; **تَداعُهُ** gibi.

**الدّواة** sayıldığında denir: ثلاثُ **دَوَيات**; benzeri de böyledir; **النَّوى**: **نَويات**. Sayı olmaksızın cem‘ ettiğinde dersin: هي **الدَّوَى** ve **الدُّوِيُّ**. **العباس** dedi ki:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
Ve dedi ki:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ

دأي:
**الدَّأْيُ**: hileye ve oyalamaya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ondan fiil: **دَأَى** **يَدْأَى** **دَأْياً** ve **دَأْوا**. Dedi ki:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
**حذرا**’yı القطع üzere nasb etti. Ve bir misalde:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
Ve ayrıca derler: ona **يَدْأَوى**.

Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, özellikle devenin kâhilinde, iki kürek arasındaki birleşim yerinde kâhilin omurlarıdır. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:
نصف على دَأْياته تَجَرَّما

أدو:
**الإِداوة**: su için bir abdestlik; cem‘i **الأَداوَى**.

**الأدْو**: ondan bir hile; dedi ki:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
Ve derler: adam **أَدَا** eder, **يَأْدُو** **أَدْواً**.

أود:
**الأَوْدُ**, **آدَ** **يؤودُ**’un masdarıdır: **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ** değneği; ben onu **أؤودهُ** **أَوْداً** ederim; derken **انآدّ** oldu. Tefsiri: onu eğdim de eğildi. Dedi ki:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
Ve dersin: bu iş bana **آدَنى**; beni **يَؤودُني** **أوْداً** ve **أُووداً**; senden meşakkate ulaştığında.

Ve denir: ihtiyarlık onu **آدَه** etti.

Ondan **التَأَوُّد**; o, çubuğa ve başkasına yönelik bükülme ve eğrilme gibidir. Dedi ki:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
Ve dersin: seni ne **آدَ** ettiyse o, bana **آئِدٌ**’dir; yani seni ne ağırlaştırdıysa o, bana ağırlaştırıcıdır.

**الأَوَدُ**: eğrilik; **أوِدَ** **يأوَدُ** **أَوَداً**; o, **أَوِدٌ**’dir.

Ve çölde **أوَّدَ** (şeddeli) diye adlandırılan bir yer; dedi ki:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ

ودأ:
Ve denir: onu **وَدَّاْتُه** de o **فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
Ve “haberler **تَوَدَّأَتِ**” yani gizlendi.

Ve yeri, kazılmış iken düzeltirsem: **ووَدَّأْتُ الأرضَ**.

وأد:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**. Araplar, bir kız doğduğunda onu konulduğu vakit gömerlerdi; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla, ölene dek. Fiil: **وَأَدَ** **يَئِدُ** **وَأْداً**; o, **وائِدٌ**’dir. Mef‘ûl: **مَوؤُودٌ**; “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” dediğin gibi. **الفرزدق** dedi ki:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
Ve **الوَئيدُ**: yerde sesini işittiğin bir **دَوِيٌّ**; uzaktan düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.

Ve **التُّؤادُ**, **التُّؤَدة**’dendir; dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar demektir.

أيد، أدي:
**الأَيْدُ**: kuvvet; Temîm dilinde **الآدُ**. Ondan denildi: falan, falana **أَدَّ** etti; ona yardım etti ve onu kuvvetlendirdi.

**التَّأييدُ**: “onu **أيَّدْتُ**”un masdarıdır; yani onu kuvvetlendirdim.

Yüce söz: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" yani kuvvetle.

Her şeyin **إيادُ**’ı: iki yanından onunla kuvvetlendirilen şeydir; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ordunun **إِياد**’ı: sağ kanat ve sol kanattır. Bir şey için koruyucu olan her şey onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi ki:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
Falan, üzerindeki şeyi **أداءً** ve **تأدِيةً** olarak eda etti. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ancak avam hataya alıştı; derler ki: falan emanete **أدَّى**’dır; bu, nahivde câiz değildir.

**الأداةِ**’nin elifi **الواو**’dur; çünkü sen **أدَوات** dersin. Her meslek sahibinin bir **أداةٌ**’sı vardır; o, onun aletidir; onunla mesleğini ayakta tutar.

Savaşın **أداةُ**’sı: silahtır. Ve **مُؤْدٍ** bir adam: silahı tam olan. Dedi ki:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا

ودي:
**المُودَى**: helâk olan; hemzesiz. Falan **أَوْدَى**: helâk oldu. Ölüm onu **أودَى به**; yani onu helâk etti. Helâkın adı bundan **الوَدَى**’dır; tahfif ile; az kullanılır. Hakiki masdar **الإِيداء**’dır.

**التوادي**: devenin memelerini, yavru emmesin diye bağladıkları tahta parçalarıdır. Ve ben deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ**; yani memelerini onlarla bağladım. Ve deveyi **توديةً** olarak **ودّيت**.

**الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında her açıklık; selin yolu veya bir geçit olur. Hepsi **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzere. Bu illet ancak sonunun illetli oluşundan geldi. **نادٍ** ve **أندية** ve **نَجوَى** ve **أَنجية** de böyledir. Sahihte onun benzeri işitilmedi. Görmez misin, onlar “قومٌ **ظَلَمةٌ**” ve “قوم **عُتاةٌ**” derler; **العُتُوِّ**’dan “**عَتادة**” denmedi. Fakat binayı değiştirdiler; **فَعَلة** dediler; sonra **الواو**’yu sâkin kıldılar; **النون**’un fethasına dayandı da elif oldu.

**الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanı; teki **وَدِيّة**.

Ve dersin: falan, falana **وَدَى** etti; yani onun diyetini ödedi. **جميل** dedi ki:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
Ve **يأدونه** (diye) bir dildir. **الدِيَة**’nin aslı **وِدية** idi; **الوشيِ**’den “**شِية**” dedikleri gibi **الواو** düşürüldü.

Ve dersin: eşek **وَدَى** etti; o, **وادٍ**’dir; yani erekte oldu. Ve denir: **وَدَى**, ereksiyon sırasında ondan su damlaması manasındadır. **الأغلب** dedi ki:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
**الوَدَى**: insandan, idrarın ardından çıkan beyaz ince sudur.

ودد، أدد:
**الوَدُّ**, **وَدِدْتُ**’un masdarıdır; o, temenniden ve sevgiden **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ** **يَوَدُّ** **مَوَدَّةً**. Onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere kılar.

**الوِداد** ve **الوَدادُ**, **المَوَدّة** gibi bir masdardır. Bu, senin **وِدُّكَ**’ın ve **وَديدُكَ**’ındır; “**حِبُّكَ** ve **حَبيبُكَ**” dediğin gibi. Dedi ki:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
**الوَدُّ**: Temîm dilinde **الوَتِدُ**’dir; küçülttüklerinde **التاء**’yı geri döndürürler de **وتَيد** derler.

**الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putu; Kureyş’in de **وُدّاً** diye çağırdıkları bir putu vardı. Onlardan kimi hemzeler de **أُدّ** der; onunla **عَبدُ وُدٍّ** adlandırıldı. Ondan **أُدُّ بنُ طابخِةَ** adlandırıldı; Temîm’in dedesi yahut **مَعَدِّ بنِ عدنانَ**’ın dedesi.

**الإدُّ**: korkunç iş; dersin: **فِعْلاً إدّاً** bir fiil yaptım.

Ve muhakkak bir felâket falanı **أدَّتْ**; onu **تَؤُدُّه** **أَدّاً**. **رؤبة** dedi ki:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
**الإِدادة**, **الإِداد**’ın bir tanesidir; Yüce sözünden: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً" yani korkunç bir iş.

دادا، دودى:
**الدَّأْدَأَةُ**: su yolunda taşların düşüş sesidir.

**الدَّأْوداء** (uzatılmış); cem‘i **الدَّآدِئ**; o, üç gecedir: yirmi beş, yirmi altı ve yirmi yedi.

**دَأداء** bir gece: gecelerin en şiddetli karanlığı.

**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncak; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
Ve kıyas dışı olarak denir: **الدَّءادي**.

Adam **تَدَأْدَأَ** etti; bir şeyden yana meyletti de sallandı. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; onu hareketi **دَأْدَأتْهُ**.

يدي:
**اليَدُ** bilinir. Ve nimetin **يَدُ**’i: bol olandır.

Balta ve benzerinin **يَدُ**’i: sapıdır; yayın **يَدُ**’i: kirişi.

Dehrin **يَد**’i: zamanının uzanımı; rüzgârın **يَدُ**’i: onun mülküdür. **لبيد** dedi ki:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
Dedi ki: rüzgâr, bulutun sevk ve idaresine malik kılındığında, elin mülküyle vasfedildi.

Bu mülk, falanın **يَدِ**’indedir; yani onun mülkündedir. “Falanın **أيدي**’sindedir” demezler. Fakat “her şey için önünde olan” manasında **بين يَدَي** derler. Allah dedi: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".

Ve onların sözü gibi: toz, yağmurun **بين يَدَي**’inde kabarır; sövüşme, savaşın **بين يَدَي**’inde coşar. Ve Allah dedi: "بين يَدَي عذابٍ سديد.

Ve denir: falan, elinden **يَدِيَ** oldu; eli felç oldu. Ve **مَيدِيٌ** bir adam: aslından kesik elli.

Ve onun elini **يَدَيْتُ**; yani eline vurdum. Ve **اليُداء**: el ağrısıdır.

Onun yanında bir el **أيْدَيْتُ**; yani ona nimet verdim.

Allah onu **أيْداهُ** etti; masdar **اليد** yahut **الأَيد**’dir.

Ve dersin: falandan beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**; nimetten.

Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ve **يَبُوعُ** ettiği mal sahibidir; yani onunla iki elini ve kolunu açar.

Kavim **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak; rüzgâr ve başkası da böyledir.

İnsanın eli ve suretlerin cem‘i **أيدي**’dir. Nimet elinin cem‘i **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
**اليَد**’e nisbet, eksiltme üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبِّ**’e (nisbet) **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler de **الياء** görünmez; “**أبَوانِ**” derler, **الواو**’yu izhar ederek. **العجّاج** dedi ki:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
Ve denir: **يَدِيٌّ** bir elbise; yani geniş. Ve denir: elbisenin yeniliği sırasında; sanki o vakit eller ondan kaldırılmıştır. Ve denir: bilakis, ellerin onu nöbetleşe tuttuğunu kastetti.

Ve dersin: onlar, başkalarına karşı tek eldir; işleri bir olduğunda. Ve ona “el sırtından” mal verdim; yani borç ve karşılık olmaksızın bir lütuf olarak.

Falan, itaattan elini çekti.

Ve denir: kısa elli bir elbise; onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa olduğunda.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَأَدَ ابنته يَئِدُها وَأْداً، فهي مَوْءُودَةٌ، أي دفنها في القبر وهي حيَّةٌ. قال الفرزدق:
ومِنَّا الذي مَنَعَ الوائِداتِوأحْيا الوَئِيدَ فلـم يُوأَدِ
يعني جدّه صعصعةَ بن ناجية. أبو عبيد: الوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوت الشديد. ومشى مشْياً وَئِيداً، أي على تُؤْدة. واتَّأَدَ في مشيه وتَوَأَّدَ في مشيه، وهو افْتَعَلَ وتَفَعَّلَ، من التُؤَدَةِ. وأصل التاء في اتَّأدَ واوٌ. يقال: اتَّئِدْ في أمرك، أي تَثَبَّتْ.

##### Türkçe

**وَأَدَ** kızını **يَئِدُها** **وَأْداً** (şeklinde) gömdü; o da **مَوْءُودَةٌ**dur; yani onu kabre, diri iken defnetti. el-Ferezdak dedi ki:
Ve bizdendir o kimse ki **الوائِداتِ**i engelledi
ve **الوَئِيدَ**i diriltti de artık **يُوأَدِ** edilmedi
Yani dedesi Sa‘saa b. Nâciye’yi (kastediyor). Ebû Ubeyd: **الوَأْدُ** ve **الوَئِيدُ**: şiddetli sestir. Ve **وَئِيداً** bir yürüyüşle yürüdü; yani bir **تُؤْدة** üzere. Ve yürüyüşünde **اتَّأَدَ** etti ve yürüyüşünde **تَوَأَّدَ** etti; bu, **افْتَعَلَ** ve **تَفَعَّلَ**dır; **التُؤَدَةِ**den (gelir). Ve **اتَّأدَ**deki **التاء**ın aslı bir **واوٌ**dur. Denir: İşinde **اتَّئِدْ**; yani **تَثَبَّتْ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والهمزة وما يثلثهما)
(وأب) الواو والهمزة والباء: كلمتانِ تدلُّ إحداهما على تقعير شيء، والأخرى على غَضَب.
فالأولى: الحافر الوأْب: المُقعَّب. والوَأْبة: نُقَيرةٌ([1]) في صَخرةٍ تُمسِك الماء.
والكلمة الأخرى أوْأَبْتُ فلاناً: أغضَبْتُه. ويقال إنَّ الإبَةَ منه([2]).
(وأد) الواو والهمزة والدال: كلمةٌ تدلُّ على إثقال شيءٍ بشيء. يقال للإبل إذا مَشَت بثَقَلِها: لها وئيدٌ. قال:
* ما للجمالِ مشيَُِهَا وَئيدَا([3]) *
أي مشياً بِثِقَل. والموءودة من هذا، لأنَّها تُدفَن حيّة، فهي تُثْقَل بالتُّراب الذي يعلوها. وَأدَها يَئِدُها وَأْداً. ومن ذلك قوله([4]):
* وأحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأدِ([5]) *
(وأر) الواو والهمزة والراء. يقولون: استَوْأَرت الإبلُ: تتابعت. وذهب أبو إسحاقَ الزَّجّاجُ إلى أنَّ أصل الباب شِدَّة الحرّ. قال: وَوَئِرَ يَومُنا: اشتدّ حرّه وأَراً([6]). [و] يومٌ وئِرٌ. قال: ومنه الإرةُ: حفرةٌ تكون لمُستَوْقَد النّار وَوَأر المكانَ: اتَّخَذَ حفرةً للنّار. قال: والوَأْر: شِدّة الفزَع، كأنّه فَزَعٌ يُحرِق من شِدّته. ووأرْتُه أئِرُهُ وَأْراً: أفزَعْته. ووُئِرَ زَيدٌ: ذُعِر.
(وأص) الواو والهمزة والصاد. يقولون: ما أدري أي الوَئِيصَةِ هو، أيْ أيُّ الناس هو. والوئيصة: الجماعة([7]).
(وأق) الواو والهمزة والقاف([8]). يقولون: الوَأْق: الصُّرَد. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنت لا *** أغدو على وأقٍ وحاتِمْ([9])
(وأل) الواو والهمزة واللام: كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع والتجاء. يقال استوأَلَتِ الإبلُ: اجتَمَعَتْ. والمَوْئِل: الملجأ مِن وألَ إليه يَئِلُ. والوَأْلَة: البَنَّة من البَعر المتجمِّع.
(وأم) الواو والهمزة والميم. كلمةٌ تدلُّ على موافَقَة ومقاربة. يقولون: الوِئام: الموافَقة؛ *ووَاءَمْتُه. ومَثَلُهم:
* لولا الوئامُ هَلَكَ الأنامُ([10]) *
(وأه) الواو والهمزة والهاء: كلمة يقولونَ عند استطابة الشَّيء: واهاً له.
(وأي) الواو والهمزة والياء كلمتان متباينتان: الأولى الوَعْد، يقال وأيْته أئيهِ وَأْياً، وهو صادق الوَأْي.
والثانية تدلُّ على قُوَّةٍ أو تجمُّعٍ وعِظَم. يقال حِمارٌ وَأَىً: قويٌّ، وكذلك الفَرَس. وقِدرٌ وئِيَّة([11]): عظيمة. وقول أوس:
وحَطّت كما حَطَّت وَئِيّةُ تاجرٍ *** وهَى عِقدُها فارفضَّ منها الطَّوائف([12])
ويقال الوَئِيَّةُ: الجُوالِق. والله أعلم.
---------------------__
([1]) في الأصل: "بفترة"، تحريف، وفي المجمل: "نقرة".
([2]) في المجمل: "وهو العار وما يستحى منه".
([3]) الرجز ينسب إلى الزباء. انظر اللسان (وأد)، والعيني بهامش الخزانة (1: 448-451) والأغاني  (14: 73) ومروج الذهب (2: 96) وأمثال الميداني في (خطب يسير في خطب كبير). و"مشيها" تروى بالرفع على أنها فاعل تقدم على عامله ضرورة، أو بدل من الضمير في للجمال، أو مبتدأ ووئيدا حال سد مسد خبره، وبالخفض على أنه بدل اشتمال من الجمال، والنصب على المصدر أي تمشي مشيها.
([4]) هو الفرزدق. ديوانه 203 واللسان (وأد) والكامل 272 ليبسك والإصابة 4063 والتبريزي في شرح الحماسة 62.
([5]) صدره في الديوان والكامل:
* ومنا الذي منع الوائدات *
          وفي الأغاني: "وجدي الذي". وفي اللسان: "وعمي الذي". ويبدو أن رواية اللسان محرفة، فإن الذي منع الوائدات هو جده صعصعة بن ناجية، كما في الأغاني والإصابة وشرح الحماسة.
([6]) هذا الفعل اللازم ومصدره مما لم أجده في المعاجم المتداولة.
([7]) هذا مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([8]) هذه المادة لم تذكر في القاموس، ووردت في اللسان ولكنه لم يذكر فيها "الوأق"، جعلاه جميعاً في مادة (وقى).
([9]) المرقش في اللسان (حتم، وقى) والحيوان (3: 436، 449) وعيون الأخبار (1: 145) وتأويل مختلف الحديث 129. ولم تعين هذه المراجع أي المرقشين هو، لكن إطلاقه يرجع أنه الأصغر فإنه "أشعرهما وأطولهما عمراً". المرزباني 201. وهو في حماسة البحتري 255 معزو إلى المرقم الذهلي، وهو خزز بن لوذان، كما في المؤتلف 102 حيث تجد هذه النسبة أيضاً. وهو بدون نسبة في أمالي القالي (3: 106) وزهر الآداب (2: 169). وقد سبق البيت في (حتم).
([10]) هذا يحتمل أن يكون شعراً كما يحتمل أن يكون نثراً، إذ يروى أيضاً: "لولا الوئام لهلك" كما يروى: "لولا الوئام لهلك اللئام". والوئام في هذه الرواية بمعنى المباهاة، ويروى أيضاً: "لولا اللئام لهلك الأنام"، واللئام هنا مصدر: لاءمت بين الشيئين. ويروى كذلك: "لولا اللوم لهلك الأنام". واللوام في هذه بمعنى الملاومة من اللوم. انظر الحيوان (1: 341) والميداني (2: 111). ووجدت في الغريب المصنف 388 مصورة دار الكتب: "أبو زيد: واءمته وئاماً ومواءمة، وهي المرافقة وأن يفعل كما يفعل. وأنشد:
* لولا الوئام هلك الإنسان *".
          ثم وجدت هذا الإنشاد أيضاً في المخصص (12: 151).
([11]) وئية كقوية. ويقال "وأية" أيضاً.
([12]) وكذا ورد إنشاده في المجمل واللسان (وأي). وفي الديوان 15:
كأن ونى خانت به من نظامها *** معاقد فارفضت بهن الطوائف
          وفي اللسان (ونـي) والمخصص (15: 145): "ونية تاجر". وفي اللسان (وهي): "وهية تاجر". الونية والوهية: الدرة. والونى في رواية الديوان جمع وناة، وهي الدرة أو اللؤلؤة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** ve **الهمزة** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**وأب**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الباء**: İki kelimedir; bunlardan biri bir şeyin oyulmasına delâlet eder, diğeri de öfkeye.
Birincisi: **الحافر الوأْب**: oyulmuş olan. **الوَأْبة**: suyu tutan bir kayada bir oyuk([1]).
Diğer kelime: **أوْأَبْتُ** falancayı: onu öfkelendirdim. Ve denilir ki: ondan **الإبَةَ**([2]).

(**وأد**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الدال**: Bir kelimedir; bir şeyi bir şeyle ağırlaştırmaya delâlet eder. Develere, ağırlıklarıyla yürüdükleri zaman, denilir: onlarda **وئيدٌ** vardır. Dedi ki:
* Develere ne oluyor, yürüyüşü ağır([3]) *
Yani ağırlıkla yürüyüş. **الموءودة** de bundandır; çünkü o diri diri gömülür; böylece onun üstüne çıkan toprakla ağırlaştırılır. Onu **وَأدَها يَئِدُها وَأْداً**. Ve bundan onun sözü([4]):
* **الوَئيدَ**i diriltti de gömülmedi([5]) *

(**وأر**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الراء**. Derler: **استَوْأَرت** develer: peş peşe geldiler. Ebû İshâk **الزَّجّاجُ**, babın aslının şiddetli sıcaklık olduğu görüşüne gitti. Dedi ki: **وَوَئِرَ** günümüz: sıcağı şiddetlendi, **أَراً**([6]). [Ve] **يومٌ وئِرٌ**: Ve dedi: Bundan **الإرةُ**: ateş yakılan yer için olan bir çukur; ve **وَوَأر المكانَ**: ateş için bir çukur edindi. Dedi: **الوَأْر**: korkunun şiddeti; sanki şiddetinden yakan bir korkudur. Ve **وأرْتُه أئِرُهُ وَأْراً**: onu korkuttum. Ve **وُئِرَ زَيدٌ**: ürktü.

(**وأص**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الصاد**. Derler: Ben bilmem o **الوَئِيصَةِ**nin hangisidir; yani o hangi insanlardandır. **الوئيصة**: topluluk([7]).

(**وأق**) **الواو** ve **الهمزة** ve **القاف**([8]). Derler: **الوَأْق**: **الصُّرَد**. Dedi ki:
Ve andolsun sabahladım, hâlbuki ben *** **وأقٍ** ve **حاتِمْ** üzerine sabahlamazdım([9])

(**وأل**) **الواو** ve **الهمزة** ve **اللام**: Bir kelimedir; toplanmaya ve sığınmaya delâlet eder. Denilir: **استوأَلَتِ** develer: toplandılar. **المَوْئِل**: sığınak; **وألَ** ona **يَئِلُ**’den. **الوَأْلَة**: toplanmış dışkıdan bir parça.

(**وأم**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الميم**. Bir kelimedir; uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Derler: **الوِئام**: uygunluk; ve **ووَاءَمْتُه**. Ve onların meseli:
* **الوئامُ** olmasaydı canlılar helâk olurdu([10]) *

(**وأه**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الهاء**: Bir kelimedir; bir şeyi hoş buldukları zaman derler: **واهاً له**.

(**وأي**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الياء** iki ayrı kelimedir: birincisi **الوَعْد**; denilir: **وأيْته أئيهِ وَأْياً**; ve o, **الوَأْي**’de doğrudur.
İkincisi bir kuvvete yahut toplanmaya ve büyüklüğe delâlet eder. Denilir: **حِمارٌ وَأَىً**: güçlü; at da böyledir. **قِدرٌ وئِيَّة**([11]): büyük. Ve Evs’in sözü:
Ve bir tüccarın **وئِيّةُ**si gibi indirdi *** hâlbuki onun gerdanlığı gevşekti; ondan bölükler dağıldı([12])
Ve denilir: **الوَئِيَّةُ**: çuval. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) Asılda: “بفترة”, tahrif; ve **المجمل**’de: “نقرة”.
([2]) **المجمل**’de: “ve o, ayıptır ve ondan utanılır”.
([3]) Recez **الزباء**’ya nispet edilir. **اللسان** (**وأد**)’e, ve **الخزانة** kenarında **العيني**’ye (1: 448-451) ve **الأغاني**’ye (14: 73) ve **مروج الذهب**’e (2: 96) ve **أمثال الميداني**’de (خطب يسير في خطب كبير) bak. Ve “مشيها” ref‘ ile, zaruret olarak âmiline takdim edilmiş fâil olması üzere; yahut **لِلجمال**’daki zamirin bedeli; yahut mübteda ve **وئيدا** hâl olup haberinin yerini tutması üzere; cer ile, **الجمال**’den iştimâl bedeli olması üzere; nasb ile de masdar üzere, yani “تمشي مشيها”.
([4]) O, **الفرزدق**’tur. Divanı 203 ve **اللسان** (**وأد**) ve **الكامل** 272 (ليبسك için) ve **الإصابة** 4063 ve **التبريزي** **شرح الحماسة**’de 62.
([5]) Divanda ve **الكامل**’de onun sadrı:
* Ve bizden, **الوائدات**’ı men eden kimse *
          Ve **الأغاني**’de: “وجدي الذي”. Ve **اللسان**’da: “وعمي الذي”. **اللسان** rivayeti tahrif edilmiş görünür; çünkü **الوائدات**’ı men eden, **الأغاني** ve **الإصابة** ve **شرح الحماسة**’de olduğu üzere, dedesi **صعصعة بن ناجية**’dir.
([6]) Bu lâzım fiil ve onun masdarı, yaygın sözlüklerde bulamadığım şeylerdendir.
([7]) Bu, **القاموس**’ta gelen ve **اللسان**’da gelmeyen şeylerdendir.
([8]) Bu madde **القاموس**’ta zikredilmedi; **اللسان**’da geldi, fakat onda “**الوأق**”ı zikretmedi; ikisi de onu (وقى) maddesinde kıldılar.
([9]) **المرقش**: **اللسان**’da (حتم، وقى) ve **الحيوان**’da (3: 436، 449) ve **عيون الأخبار**’da (1: 145) ve **تأويل مختلف الحديث**’te 129. Bu kaynaklar, iki **المرقش**’ten hangisi olduğunu tayin etmedi; fakat onun mutlak zikri, onun küçük olanına döner; çünkü o “ikisinin daha şairi ve ömürce daha uzunu”dur. **المرزباني** 201. Ve o, **حماسة البحتري**’de 255, **المرقم الذهلي**’ye nispetli olarakdır; o da **خزز بن لوذان**’dır; **المؤتلف** 102’de, bu nispeti de bulursun. Ve o, nispet olmaksızın **أمالي القالي**’de (3: 106) ve **زهر الآداب**’da (2: 169). Ve beyit, (حتم)’de geçmişti.
([10]) Bu, şiir olma ihtimali taşıdığı gibi nesir olma ihtimali de taşır; zira şöyle de rivayet edilir: “لولا الوئام لهلك” ve şöyle de rivayet edilir: “لولا الوئام لهلك اللئام”. Ve **الوئام** bu rivayette övünme mânâsındadır. Ve şöyle de rivayet edilir: “لولا اللئام لهلك الأنام”; ve **اللئام** burada masdardır: iki şey arasında **لاءمت**. Ve yine şöyle rivayet edilir: “لولا اللوم لهلك الأنام”. Ve **اللوام** bunda, **اللوم**’dan karşılıklı kınama mânâsındadır. **الحيوان**’a (1: 341) ve **الميداني**’ye (2: 111) bak. Ve **الغريب المصنف**’te 388 (Dârü’l-kütüb nüshası sureti) buldum: “**أبو زيد**: **واءمته وئاماً ومواءمة**; o, refâkattir ve onun yaptığı gibi yapmandır. Ve inşâd etti:
* **لولا الوئام هلك الإنسان** *”.
          Sonra bu inşâdı **المخصص**’ta da (12: 151) buldum.
([11]) **وئية** “قوية” gibi. Ve “**وأية**” de denilir.
([12]) İnşâdı, **المجمل** ve **اللسان** (**وأي**)’de böyle geldi. Ve divanda 15:
Sanki dizgisinden bir gevşeklik ona hıyanet etti *** bağlar; onunla bölükler dağıldı
          Ve **اللسان** (ونـي) ve **المخصص** (15: 145)’te: “**ونية تاجر**”. Ve **اللسان** (وهي)’de: “**وهية تاجر**”. **الونية** ve **الوهية**: inci. Ve divan rivayetindeki **الونى**, **وناة**’nin cem‘idir; o da inci yahut lü’lü’dür.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و أ د
وأد ابنته‏:‏ أثقلها بالتراب ‏"‏ وإذا الموءودة سئلت ‏"‏‏.‏
وقال الفرزدق‏:‏ وجدّ الذي منع الوائدات وأحيا الوئيد فلم يوأد صوت يقوم الخلق من وئيده يسمعه البعيد من بعيده ولمشي الجمال الموقرة وئيد‏.‏
قال‏:‏ ما للجمال مشيها وئيداً واتأد في الأمر وتوأد‏:‏ تمهّل وترزّن‏.‏
وفعل ذلك في تؤدةٍ ووقارٍ وفي فلان تؤبةٌ وتؤدةٌ‏.‏

##### Türkçe

و أ د
**وأد** onun kızını: onu toprakla ağırlaştırdı. “Ve **الموءودة** sorulduğu zaman”.

Ve el-Ferazdak dedi:
Ve ciddî olan, **الوائدات**ı men eden ve **الوئيد**i dirilten; böylece (o) **يوأد** edilmedi.
Bir ses, onun **وئيده**sinden yaratılmışları ayağa kaldırır; onu uzak, uzağundan işitir.
Ve yüklü develerin yürüyüşü **وئيد**dir.

Dedi: Develere ne oluyor ki yürüyüşleri **وئيد**dir?
Ve işte **اتأد** etti ve **توأد** etti: ağır davrandı ve ağırbaşlı oldu.

Ve bunu bir **تؤدةٍ** ve bir vakar içinde yaptı.
Ve falanda bir **تؤبةٌ** ve bir **تؤدةٌ** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوتُ العالي الشديدُ كصوت الحائط إِذا سقط ونحوه؛ قال المَعْلُوط:
أَعاذِل، ما يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ،
لأَخْفافِها، فَوْقَ المِتانِ، وئِيدُ؟
قال ابن سيده: كذا أَنشده اللحياني ورواه يعقوب فَديدُ. وفي حديث عائشة: خرجت أَقْفُو آثار الناسِ يومَ الخندق فسمعتُ وئيدَ الأَرض خَلْفِي. الوئيدُ: شِدَّةُ الوطءِ على الأَرض يسمع كالدَّوِيّ من بُعد. ويقال: سمعت وَأْدَ قوائمِ الإِبلِ ووئيدَها. وفي حديث سواد بن مطرف: وأْدَ الذِّعْلِبِ الوجناء أَي صوتَ وَطْئِها على الأَرض. ووَأْدُ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني.
ووأَدَ المَؤُودةَ، وفي الصحاح وأَدَ ابنتَهُ يَئِدُها وأْداً: دَفَنها في القبر وهي حية؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
ما لَقِيَ المَوْءُودُ من ظُلْمِ أُمّه،
كما لَقِيَتْ ذُهْلٌ جميعاً وعامِرُ
أَراد من ظُلْمِ أُمِّهِ إِياه بالوأْدِ. وامرأَة وئيدٌ ووئيدةٌ: مَوْءُودةٌ، وهي المذكورة في القرآن العزيز: وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ؛ قال المفسرون: كان الرجل من الجاهلية إِذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها والدتها حية مخافة العار والحاجة، فأَنزل الله تعالى: َولا تقتلوا أَولادكم خشية إِملاق نحن نرزقهم وإِياكمْ (الآية). وقال في موضع آخر: َإِذا بُشِّر أَحدهم بالأُنثى ظل وجهه مسودّاً وهو كظيم يتوارى من القوم من سُوء ما بُشِّر به أَيُمْسِكه على هُونٍ أَم يَدُسُّه في التراب. ويقال: وأَدَها الوائدُ يَئِدُها وأْداً، فهو وائدٌ، وهي موءُودةٌ ووئيدٌ. وفي الحديث: الوئيدُ في الجنة أَي الموءُودُ، فَعِيلٌ بمعنى مفعول. ومنهم من كان يَئِدُ البَنِين عن المَجاعةِ، وكانت كِنْدَةُ تَئِدُ البناتِ؛ وقال الفرزدق يعني جدّه صعصعة بن ناجية:
وجَدّي الذي مَنَعَ الوائداتِ،
وأَحْيا الوئيدَ فلم يُوأَدِ
وفي الحديث: أَنه نهى عن وَأْدِ البناتِ أَي قَتلِهِنَّ. وفي حديث العزل: ذلك الوَأْدُ الخَفِيُّ. وفي حديث آخر: تلك المَوْءُودةُ الصغرى؛ جعل العَزْلَ عن المرأَة بمنزلة الوأْد إِلا أَنه خفي لأَنَّ من يَعْزِلُ عن امرأَته إِنما يعزل هرَباً من الولد، ولذلك سماها الموءُودة الصغرى لأَن وأْدَ البناتِ الأَحياء الموءُودةُ الكبرى. قال أَبو العباس: من خفف همزة الموءُودة قال مَوْدةٌ كما ترى لئلا يجمع بين ساكنين.
ويقال: تَوَدّأَتْ عليه الأَرضُ وتَكَمَّأَت وتَلَمَّعتْ إِذا غَيَّبَته وذهبَت به؛ قال أَبو منصور؛ هما لغتان، تَوَدَّأَتْ عليه وتَوَأْدَتْ على القلب.
والتؤْدةُ، ساكنة وتفتح: التَّأَنِّي والتَّمَهُّلُ والرَّازنةُ؛ قالت الخنساء:
فَتًى كان ذا حِلْمٍ رَزِينٍ وتؤْدةٍ،
إِذا ما الحُبى مِن طائِفِ الجَهْلِ حُلَّتِ
وقد اتَّأَدَ وتَوَأَّدَ، والتَّوْآدُ منه. وحكى أَبو علي: تَيْدَكَ بمعنى اتَّئدْ، اسم للفعل لا فعلاً، فالتاء بدل من الواو كما كانت في التُّؤدة، والياء بدل من الهمزة قلبت معاً قلباً لغير علة. قال الأَزهري: وأَما التُّؤدةُ بمعنى التأَنِّي في الأَمر فأَصلها وُأَدَةٌ مثل التُّكَأَةِ أَصلها وُكَأَةٌ فقلبت الواو تاء؛ ومنه يقال: اتَّئدْ يا فتى، وقد اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتَّئاداً إِذا تَأَنَّى في الأَمر؛ قال: وثلاثيه غير مستعمل لا يقولون وَأَدَ يَئِدُ بمعنى اتَّأَدَ. وقال الليث: يقال إِيتَأَدَ وتَوَأَّدَ، فإِيتَأَد على افتَعَلَ وتَوَأَّدَ على تَفَعَّل. والأَصل فيهما الوأْد إِلا أَن يكون مقلوباً من الأَوْدِ وهو الإِثقالُ، فيقال آدَني يَؤودني أَي أَثقلني، والتَّأَوُّد منه. ويقال: تَأَوَّدَتِ المرأَة في قيامها إِذا تَثَنَّتْ لتثاقلها؛ ثم قالوا: تَوَأَّدَ واتَّأَدَ إِذا تَرَزَّنَ وتمَهَّلَ، والمقلوبات في كلام العرب كثيرة. ومَشى مَشْياً وئيداً أَي على تُؤْدَةٍ؛ قالت الزَّبَّاءُ:
ما للجِمالِ مَشْيُها وئِيدا؟
أَجَنَدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَدِيدَا؟
واتَّأَدَ في مشيه وتَوَأَّدَ في مشيه، وهو افتَعَلَ وتَفَعَّل: من التُّؤدة، وأَصل التاء في اتَّأَدَ واو. يقال: اتَّئدْ في أَمرك أَي تَثَبَّت.

##### Türkçe

**الوَأْدُ** ve **الوَئِيدُ**: yüksek, şiddetli ses; duvarın düştüğü zamanki sesi gibi
ve benzeri; **المَعْلُوط** dedi ki:
Ağlayıcı, nereden bileceksin ki nice bir baskın vardır,
toynakları için, sırtların üstünde, **وئِيدُ**?
İbn Sîde dedi ki: Lihyânî onu böyle inşad etti; Ya‘kūb ise onu **فَديدُ** diye rivayet etti. Âişe’nin hadîsinde:
Hendek günü insanların izlerini takip ederek çıktım; sonra arkamda yerin **وئيدَ**’ini işittim.
**الوئيدُ**: yere basmanın şiddeti; uzaktan uğultu gibi işitilir. Ve denilir: Develerin ayaklarının **وَأْدَ**’ini ve **وئيدَ**’ini işittim. Sevâd b. Muṭarrif’in hadîsinde: **وأْدَ**
**الذِّعْلِبِ الوجناء**; yani onun yere basmasının sesi. Ve **وَأْدُ البعير**: onun böğürtüsü; Lihyânî’den.

Ve **وأَدَ المَؤُودةَ**; ve Sıhâh’ta: **وأَدَ ابنتَهُ يَئِدُها وأْداً**: onu
kabre, diri iken gömdü; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**المَوْءُودُ** annesinin zulmünden ne çekti,
Zühl’ün tümü ve Âmir’in çektiği gibi.
“Annesinin zulmünden” ile, onu **بالوأْدِ** ile (gömerek) zulmetmesini kastetti. Ve bir kadın **وئيدٌ** ve **وئيدةٌ**:
**مَوْءُودةٌ**; ve o, Kur’ân-ı azîzde zikredilendir: **وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ**; müfessirler dedi ki: Câhiliye’den bir adamın, kendisine bir kız doğurulduğu zaman, annesi onu doğurur doğurmaz, ayıp ve ihtiyaç korkusuyla onu diri diri gömmesi âdetti; bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: **َولا تقتلوا أَولادكم خشية إِملاق نحن نرزقهم وإِياكمْ** (âyet). Ve başka bir yerde dedi: **َإِذا بُشِّر أَحدهم بالأُنثى ظل وجهه مسودّاً وهو كظيم يتوارى من القوم من سُوء ما بُشِّر به أَيُمْسِكه على هُونٍ أَم يَدُسُّه في التراب**. Ve denilir: **وأَدَها الوائدُ يَئِدُها وأْداً**; o **وائدٌ**’dir, o da **موءُودةٌ** ve **وئيدٌ**’dir. Hadîste:
Cennette **الوئيدُ**; yani **الموءُودُ**; **فَعِيلٌ** mânâca **مفعول** demektir. Onlardan kimi, açlıktan dolayı **البَنِين**’i **يَئِدُ** ederdi; ve **كِنْدَةُ** kızları **تَئِدُ** ederdi; Ferazdak, dedesi Sa‘sa‘a b. Nâciye’yi kastederek dedi:
Ve dedem odur ki **الواعداتِ**’i engelledi,
ve **الوئيدَ**’i diriltti de o **يُوأَدِ** edilmedi.
Hadîste: kızları **وَأْدِ** etmekten; yani onları öldürmekten nehyettiği (gelmiştir). **العزل** hadîsinde: o, gizli **الوَأْدُ**’dür. Başka bir hadîste: o, küçük **المَوْءُودةُ**’dur; kadından **العَزْلَ**’i, **الوأْد** menzilesine koydu; ancak o gizlidir; çünkü karısından **يَعْزِلُ** eden kimse, ancak çocuktan kaçmak için **يعزل** eder; bu yüzden ona küçük **الموءُودة** adını verdi; çünkü diri kızların **وأْدَ**’i, büyük **الموءُودة**’dur. Ebü’l-‘Abbâs dedi ki: **الموءُودة**’nin hemzesini hafifleten kimse, iki sâkini bir araya getirmemek için, gördüğün gibi **مَوْدةٌ** der.

Ve denilir: **تَوَدّأَتْ** ona yer ve **تَكَمَّأَت** ve **تَلَمَّعتْ**; onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman; Ebû Mansûr dedi ki: ikisi iki lehçedir: **تَوَدَّأَتْ** ona ve **تَوَأْدَتْ**
kalp üzerine.

Ve **التؤْدةُ**, sâkin olarak ve fetha ile: ağırdan alma ve yavaşlama ve ağırbaşlılık; Hansâ dedi ki:
Bir delikanlı idi; ağırbaşlı bir hilm ve **تؤْدةٍ** sahibi,
cehlin bir taifesi tarafından **الحُبى** çözüldüğü zaman.
Ve **اتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ** etmiştir; ve ondan **التَّوْآدُ** (vardır). Ebû Ali nakletti: **تَيْدَكَ**,
**اتَّئدْ** mânâsında; fiil değil, fiil için bir isimdir; böylece **التُّؤدة**’de olduğu gibi, **التاء** **الواو**’nun bedelidir; ve **الياء** hemzenin bedelidir; ikisi birlikte, bir illet olmaksızın, kalb ile çevrilmiştir. Ezherî dedi ki: **التُّؤدةُ**’ye gelince, işte ağırdan alma mânâsında, aslı **وُأَدَةٌ**’dir; **التُّكَأَةِ** gibi, onun aslı **وُكَأَةٌ**’dir; sonra **الواو** **تاء**’ya çevrildi; bundan dolayı denilir: **اتَّئدْ يا فتى**; ve **اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتَّئاداً**; işte işte ağırdan aldığı zaman; dedi ki: ve onun üçlü kökü kullanılmaz; **وَأَدَ يَئِدُ** demezler, **اتَّأَدَ** mânâsında. Leys dedi ki: **إِيتَأَدَ**
ve **تَوَأَّدَ** denilir; **إِيتَأَدَ** **افتَعَلَ** üzere, **تَوَأَّدَ** ise **تَفَعَّل** üzere. Asıl, ikisinde de **الوأْد**’dür; ancak **الأَوْدِ**’den kalb edilmiş olması mümkündür; o da ağırlaştırmadır; böylece denilir: **آدَني يَؤودني**; yani beni ağırlaştırdı; ve ondan **التَّأَوُّد** (vardır). Ve denilir: kadın, kalkışında **تَأَوَّدَتِ**; ağırlaştığından dolayı salındığı zaman; sonra dediler: **تَوَأَّدَ** ve **اتَّأَدَ**; ağırbaşlı olduğu ve yavaşladığı zaman; ve Arapların كلامında kalb edilmişler çoktur. Ve **مَشْياً وئيداً** yürüdü; yani **تُؤْدَةٍ** üzere; Zebbâ dedi ki:
Develere ne oluyor, yürüyüşleri **وئِيدا**?
Taş mı taşıyorlar, yoksa demir mi?
Ve yürüyüşünde **اتَّأَدَ** etti ve yürüyüşünde **تَوَأَّدَ** etti; ve o, **افتَعَلَ** ve **تَفَعَّل**’dir: **التُّؤدة**’den; ve **اتَّأَدَ**’deki **التاء**’nın aslı **واو**’dur. Denilir: işinde **اتَّئدْ**; yani sağlamca dur, iyice araştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و أ د * * وَأَدَ * بنته دفنها حية وبابه وعد فهي * مَوْءُودَةٌ * وكانت كِندة تئِد البنات و * اتَّأَدَ * في مشيه و * تَوَأَّدَ * وهو افتعل وتفعّل من * التُّؤَدةُ * وهي التأني والتمهل يقال اتئد في أمرك

##### Türkçe

* و أ د * **وَأَدَ** kızını diri diri gömdü; bâbı **وعد**’dır; o ise **مَوْءُودَةٌ**’dir. Kinde kızları diri diri gömerdi. **اتَّأَدَ** yürüyüşünde ağır davrandı; ve **تَوَأَّدَ**; o, **التُّؤَدةُ**’den **افتعل** ve **تفعّل**’dir; o ise ağırdan alma ve yavaş davranmadır. Denilir ki: işinde **اتئد**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وأد بنته، هكذا في الصحاح، وفي التهذيب والمحكم: وأد الموءودة يئدها وأدا: دفنها في القبر، وزاد في الأساس: وأثقلها بالتراب وهي حية، وهو وائد، وهي وئيد ووئيدة وموءودة أنشد ابن الأعرابي:
  وما لقي الموءود من ظلم أمه                      كما لقي ذهل جميعا وعامر وكانت كندة تئد النبات. قال الله تعالى:  وإذا الموءودة سئلت  قال المفسرون: كان الرجل في الجاهلية إذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها والدتها حية مخافة العار والحاجة، فأنزل الله تعالى: ولا تقتلوا أولادكم خشية إملاق نحن نرزقهم وإياكم  وفي الحديث الوئيد في الجنة أي الموءود، فعيل بمعنى مفعول، ومنهم من كان يئد البنين في المجاعة. وقال الفرزدق يعني جده صعصعة بن ناجية:
  وعمي الذي منع الوائدات                      وأحيا الوئيد فـلـم يوأد وفي الحديث أنه نهى عن وأد البنات أي قتلهن، وفي حديث العزل ذلك الوأد الخفي، وفي حديث آخر تلك الموءودة الصغرى. قال أبو العباس: من خفف همزة الموءودة قال مودة، كما ترى لئلا تجمع بين ساكنين. والوأد الوئيد: الصوت مطلقا، أو العالي الشديد كصوت الحائط إذا سقط نحوه، قال المعلوط:
  أعاذل ما يدريك أن رب هجمة                      لأخفافها فوق المـتـان وئيد قال ابن سيده: كذا أنشده اللحياني، ورواه يعقوب: فديد. وفي حديث عائشة خرجت أقفوا آثار الناس يوم الخندق فسمعت وئيد الأرض يسمع كالدوي من بعد. الوأد: هدير البعير، عن اللحياني، ويقال: سمعت وأدقوائم الإبل ووئيدها.وفي حديث سواد بن مطرف وأد الذعلب الوحناء أي صوت وطئها على الأرض. قال أبو مسحل في نوادره: التؤدة، أي بضم التاء تثقل وتخفف، أي بفتح الهمزة وسكونها وبغير همز، تقول تؤدة وتؤدة وتودة، هو فعلة من الوئيد، كذلك التوآد، وعلى الأول اقتصر كثير من أئمة اللغة، ومعنى الكل: الرزانة والتأني والتمهل، قالت الخنساء:
  فتى كان ذا حلم رزين وتؤدةإذا ما الحبا من طائف الجهل حلت

  وقد اتأد وتوأد، والتوآد منه، قال الأزهري: وأما التؤدة بمعنى التأني في الأمر فأصلها وأدة، مثل التكأة أصلها وكأة فقلبت الواو تاء، ومنه يقال اتئد يا فتى، وقد اتأد يتئد اتئادا، إذا تأنى في الأمر، قال وثلاثيه غير مستعمل، لا يقولون واد يئد بمعنى أتأد، وقال الليث: يقال اتأد وتوأد فاتأد على افتعل وتوأد على تفعل، والأصل فيه الوأد، إلا أن يكون مقلوبا من الأود وهو الإثقال، فيقال آدني يؤودني أي أثقلني، والتأود منه، ويقال: تأودت المرأة في قيامها، إذا تثنت لتثاقلها ثم قالوا توأد واتأد إذا ترزن وتمهل، والمقلوبات في كلام العرب كثيرة، قال شيخنا، وهذا قد حكاه المرتضى عن بعض اللغويين. ومن هنا وقع في المصباح تخليط في المادتين، ولم يفرق بين الأجوف والمثال. من المقلوب الموائد، وأصلها المآود بمعنى: الدواهي وقد تقدمت الإشارة إليه. يقال توأدت عليه الأرض على القلب تودأت إذا غيبته وذهبت به، قال أبو منصور: هما لغتان على القلب، كتكمأت وتلمعت. ومما يستدرك عليه: المثل هو أضل من موءودة وحكى أبو علي: تيدك بمعنى اتئد. واتئد في أمرك: تثبت. ومشى مشيا وئيدا، أي على تؤدة، قالت الزباء:
  ما للجمال مشيها وئيدا                      أجندلا يحملن أم حديدا

##### Türkçe

**وأد** kızını; sahâh’ta böyledir. Tehzîb ve Muhkem’de: **وأد** **الموءودة**’yi **يئدها** **وأدا**: onu kabre gömdü. Esâs’ta artırdı: onu diri iken toprakla ağırlaştırdı. O, **وائد**’dir; o (kadın) **وئيد** ve **وئيدة** ve **موءودة**’dir. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  Ve **الموءود** annesinin zulmünden ne gördüyse                      **ذهل**’in tümü ve **عامر**’in gördüğü gibi gördü.
Ve **كندة** **النبات**’ı **تئد** ederdi. Allah Teâlâ dedi:  “Ve **الموءودة** sorulduğu zaman”  Müfessirler dedi: Câhiliyede adamın bir kızı doğduğunda, annesi onu doğurur doğurmaz, ayıp ve ihtiyaç korkusuyla onu diri olarak gömerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin; biz onları da sizi de rızıklandırırız.”  Hadiste: **الوئيد** cennettedir; yani **الموءود**; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Onlardan kimi de kıtlıkta oğulları **يئد** ederdi. Ferazdak, dedesi **صعصعة بن ناجية**’yi kastederek dedi:
  Ve amcam ki **الوائدات**’ı engelledi                      Ve **الوئيد**’i diriltti; artık **يوأد** edilmedi.
Hadiste: kızları **وأد** etmekten, yani onları öldürmekten nehyetti. Azl hadîsinde: o, gizli **وأد**’dir. Başka bir hadiste: o, küçük **الموءودة**’dir. Ebü’l-Abbâs dedi: **الموءودة**’nin hemzesini hafifleten kimse **مودة** dedi; gördüğün gibi, iki sâkini bir araya getirmemek için. **الوأد** **الوئيد**: ses, mutlak olarak; yahut yüksek şiddetli (ses), duvarın onun yanına düşmesi sesi gibi. **المعلوط** dedi:
  Ey kınayıcı, nereden bileceksin ki bir hücumun rabbi                      Onun toynaklarına, **المتان**’ın üstünde **وئيد** vardır.
İbn Sîde dedi: Lihyânî onu böyle inşâd etti; Ya‘kūb onu şöyle rivayet etti: **فديد**. Âişe hadîsinde: Hendek günü insanların izlerini takip ederek çıktım; sonra yerin **وئيد**’ini işittim; uzaktan uğultu gibi işitilir. **الوأد**: devenin böğürtüsü; Lihyânî’den. Denir: develerin ayaklarının **وأد**’ini ve onun **وئيد**’ini işittim. Sevâd b. Mutarrif hadîsinde: **وأد** **الذعلب الوحناء**; yani onun yere basmasının sesi. Ebû Müşhil, Nevâdir’inde dedi: **التؤدة**; yani **التاء**’nın dammesiyle, ağırlaştırılır ve hafifletilir; yani hemzenin fethi ve sükûnu ile ve hemzesiz; dersin: **تؤدة** ve **تؤدة** ve **تودة**. O, **الوئيد**’den **فعلة**’dir. Keza **التوآد**. Birincisi üzere dil imamlarının çoğu iktisar etti. Hepsinin mânâsı: vakar, teenni ve ağırdan alma. Hansâ dedi:
  Bir delikanlı ki ağırbaşlı bir hilim ve **تؤدة** sahibi idi                      Cehalet tayfasından sevgi (bağı) çözüldüğü zaman.

  Ve **اتأد** etti ve **توأد** etti; ondan **التوآد** (vardır). Ezherî dedi: **التؤدة**’ye gelince, işte teenni mânâsında; onun aslı **وأدة**’dir; **التكأة**’nin aslının **وكأة** olması gibi; sonra **الواو** **تاء**’ya çevrildi. Ondan: “**اتئد** ey delikanlı” denir. Ve **اتأد** **يتئد** **اتئادا**; işte işte teenni ettiğinde. Dedi: onun üçlü (fiili) kullanılmaz; “**واد** **يئد**” demezler, **أتأد** mânâsında. Leys dedi: **اتأد** ve **توأد** denir; **اتأد** “**افتعل**” üzere, **توأد** “**تفعل**” üzere; aslı onda **الوأد**’dir. Ancak **الأود**’dan, o da ağırlaştırma (mânâsında) ters çevrilmiş olursa; o vakit: **آدني** **يؤودني** denir; yani beni ağırlaştırdı. Ondan **التأود** (vardır). Denir: kadın, kalkışında **تأودت**; ağırlaşmasından dolayı kıvrılıp büküldüğünde. Sonra: **توأد** ve **اتأد** dediler; ağırbaşlı olup ağırdan aldığında. Ters çevrilmişler Arapların sözünde çoktur. Şeyhimiz dedi: ve bunu Murtazâ, bazı lugatçılardan hikâye etmiştir. Buradan, Misbâh’ta iki maddede karışıklık vuku buldu; ve **الأجوف** ile **المثال** arasında ayırmadı. Ters çevrilmişten: **الموائد**; aslı **المآود**’dur; mânâca: belâlar; ona işaret daha önce geçti. Denir: yer ona karşı **توأدت**; ters çevirme üzere **تودأت**; onu gizlediğinde ve onu alıp götürdüğünde. Ebû Mansûr dedi: ikisi, ters çevirme üzere iki lugattır; **تكمأت** ve **تلمعت** gibi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: mesel: “O, **موءودة**’dan daha sapıktır.” Ebû Ali hikâye etti: **تيدك**; **اتئد** mânâsında. **اتئد** işinde: sebat et. Ve **وئيدا** yürüyüşle yürüdü; yani **تؤدة** üzere. Zebba dedi:
  Develere ne oluyor ki yürüyüşleri **وئيدا**                      Taş mı taşıyorlar, yoksa demir mi?

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَأَدَ
1 وَأَدَ ذ , aor. يَئِدُ, (inf. n. وَأْدٌ, S, L, &c.) He buried his daughter alive (S, L, Msb, K) in the grave, (S, L,) and put a load of earth upon her. (A.) It was customary for a man in the time of paganism, when a daughter was born to him, to bury her alive when her mother brought her forth, from fear of reproach and want: but this is forbidden in the Kur. xvii. 33: and some of them used to bury their children alive in times of famine: (L:) the tribe of Kindeh used to bury their daughters alive. (S, L.) ― -b2- الوَأْدُ الخَفِىُّ a term used in a trad. as meaning Extractio penis tempore concubitus, ne conciperet femina: as also الصُّغْرَى ↓ المَوْؤُودَةُ because this act resembles that of burying a child alive, and is done with the same motive. (L.)

توأّدت عَلَيْهِ الأَرْضُ
5 توأّدت عَلَيْهِ الأَرْضُ ذ The earth, or the land, hid, or concealed him, and [as it were] removed him: (T, :) formed by transposition from تودّأت, [q. v. in art. ودأ]. (T.) See 8.

اِتَّأَدَ
8 اِتَّأَدَ ذ (originally اِوْتَأَدَ, S,) and ↓ تَوَأَّدَ He acted, or behaved, with moderation, gentleness, or deliberation, moderately, gently, deliberately, or contr. of hastily: with gravity, staidness, sedateness, or calmness: (T, S, M, A, L, Msb, K:) from تُؤَدَةٌ [q. v.]: (S:) or from وَأْدٌ: or, as some say, formed by transposition, and from تَأَوَّدَت فِى قِيَامِهَا, meaning “ she (a woman) bent in her rising, by reason of her heaviness. ” (T, L.) Ex. اتّأد فِى أَمْرِهِ, and فِيهِ ↓ توأّد, He acted with moderation, gentleness, &c., in his affair: (S, * A, L, * Msb:) and فِى مَشْيِهِ in his walk, or pace, or gait. (S, L.)

وأْدٌ
وأْدٌ ذ and ↓ وَئِيدٌ A sound, or noise; (K;) absolutely: (TA:) or a loud sound or noise; (S, L, K;) as that of a wall falling, and the like. (L.) ― -b2- The sound occasioned by vehement or heavy treading of the ground: the heavy sound of the feet of camels. (L.) ― -b3- Also the former, (L,) or both, (K,) The braying (هَدِير) of a camel. (L, K.)

وَئِيدٌ
وَئِيدٌ ذ and وَئِيدَةٌ (L, K) and ↓ مَوْؤُودَةٌ, (S, L, K,) and, by abbreviation, مَوْدَةٌ, (Abu-l-'Abbás, T,) A daughter buried alive. (S, L, K.) ― -b2- ↓ المَوْؤُودَةٌ الصُّغْرَى: see الوَأْدُ الخَفِىُّ, voce وَأَدَ. (L.) ― -b3- See وَأْدٌ. ― -b4- See also تُؤَدَةٌ.

وَائِدٌ
وَائِدٌ ذ A man burying, or who buries, his daughter, or daughters alive. (L.)

تَوْءَدٌ
تَوْءَدٌ ذ : see تُؤَدَةٌ.

تُؤَدَةٌ
تُؤَدَةٌ ذ (T, S, M, L, Msb, K) and تُؤْدَةٌ (M, L, K) and تودة, without ء, [i. e., تُوَدَةٌ or تُودَةٌ,] (TA,) and ↓ تَوْءَدٌ (M, L, K) and ↓ وَئِيدٌ; (K;) the first originally وُؤَدَةٌ; like as تُكَأَةٌ is originally وُكَأَةٌ; (T, L;) Moderation; gentleness; deliberateness; a leisurely manner of proceeding, or of deportment, &c.; contr. of hastiness: and gravity; staidness; sedateness; calmness: syn. نَأَنٍّ, (T, M, L, K,) and تَمَهُّلٌ, (T, L,) and رَزَانَةٌ, (M, L, K,) and سَكِينَةٌ. (Msb.) Ex. فَعَلَهُ فِى تُؤَدَة He did it in a moderate manner; with gentleness; &c.] (A.) And مَشَى عَلَى تُؤَدَة (S, Msb) [He walked moderately; gently; &c.;] calmly; or quietly. (Msb.) ↓ مَشَى مَشْيًا وَئِيدَا i. q. عَلَى تُؤَدَةٍ [He walked moderately; gently; &c.]; (S;) calmly, or quietly. (Msb.)

مَوْؤُودَةٌ
مَوْؤُودَةٌ ذ and مَوْدَةٌ: see وَئِيدٌ and وَأَدَ.

مَوَائِدُ
مَوَائِدُ ذ Calamities,: (IAar, T, K:) formed by transposition from مَآوِدُ. (IAar, T.) See art. اود.

##### Türkçe

**وَأَدَ**
1 **وَأَدَ** ذ, muzâri‘ **يَئِدُ**, (mast. **وَأْدٌ**, S, L, &c.) Kızını diri diri (S, L, Msb, K) kabre (S, L) gömdü ve onun üzerine bir yük toprak koydu. (A.) Câhiliye zamanında bir adam için, kendisine bir kız doğduğu vakit, annesi onu doğurunca, ayıplanma ve yoksulluk korkusundan onu diri diri gömmesi âdet idi: fakat bu, Kur’ân’da xvii. 33’te yasaklanmıştır: ve onların bir kısmı kıtlık zamanlarında çocuklarını diri diri gömerlerdi: (L:) Kindeh kabilesi kızlarını diri diri gömerdi. (S, L.) ― -b2- **الوَأْدُ الخَفِىُّ** bir rivayette, “kadın gebe kalmasın diye cima‘ vaktinde penisin çıkarılması” mânasında kullanılan bir terimdir: ve yine **الصُّغْرَى** ↓ **المَوْؤُودَةُ** (diye adlandırılır); çünkü bu fiil, bir çocuğu diri diri gömme fiiline benzer ve aynı saikle yapılır. (L.)

**توأّدت عَلَيْهِ الأَرْضُ**
5 **توأّدت عَلَيْهِ الأَرْضُ** ذ Yer, yahut arazi, onu gizledi yahut örttü ve [sanki] onu ortadan kaldırdı: (T, :) **تودّأت**’ten takdim-te’hir ile yapılmıştır, [bk. **ودأ** maddesinde]. (T.) 8’e bak.

**اِتَّأَدَ**
8 **اِتَّأَدَ** ذ (aslında **اِوْتَأَدَ**, S,) ve ↓ **تَوَأَّدَ** Ölçülülükle, yumuşaklıkla yahut teenni ile davrandı; ölçülü, yumuşak, teenni ile; yahut aceleyle davranmanın zıddı olarak: vakar ile; sebat, sükûnet, ağırbaşlılık yahut dinginlik ile: (T, S, M, A, L, Msb, K:) **تُؤَدَةٌ**’den [bk.]: (S:) yahut **وَأْدٌ**’den: yahut bazılarına göre, takdim-te’hir ile yapılmış olup **تَأَوَّدَت فِى قِيَامِهَا**’dan; mânası “o (kadın) ağırlığından dolayı kalkışında eğildi”dir. (T, L.) Ör. **اتّأد فِى أَمْرِهِ**, ve **فِيهِ** ↓ **توأّد**, İşinde ölçülülükle, yumuşaklıkla, &c. davrandı: (S, * A, L, * Msb:) ve **فِى مَشْيِهِ** yürüyüşünde, yahut adımında, yahut gidişinde. (S, L.)

**وأْدٌ**
**وأْدٌ** ذ ve ↓ **وَئِيدٌ** Bir ses yahut gürültü; (K;) mutlak olarak: (TA:) yahut yüksek bir ses yahut gürültü; (S, L, K;) bir duvarın yıkılmasının sesi ve benzeri gibi. (L.) ― -b2- Yerin şiddetli yahut ağır çiğnenmesinden meydana gelen ses: develerin ayaklarının ağır sesi. (L.) ― -b3- Ayrıca birincisi, (L,) yahut ikisi birden, (K,) bir devenin böğürmesi (**هَدِير**)dir. (L, K.)

**وَئِيدٌ**
**وَئِيدٌ** ذ ve **وَئِيدَةٌ** (L, K) ve ↓ **مَوْؤُودَةٌ**, (S, L, K,) ve kısaltma ile **مَوْدَةٌ**, (Abu-l-‘Abbás, T,) Diri diri gömülmüş bir kız. (S, L, K.) ― -b2- ↓ **المَوْؤُودَةٌ الصُّغْرَى**: **وَأَدَ** maddesinde **الوَأْدُ الخَفِىُّ**’ye bak. (L.) ― -b3- **وَأْدٌ**’e bak. ― -b4- Ayrıca **تُؤَدَةٌ**’ye de bak.

**وَائِدٌ**
**وَائِدٌ** ذ Kızını yahut kızlarını diri diri gömen, yahut gömen bir adam. (L.)

**تَوْءَدٌ**
**تَوْءَدٌ** ذ : **تُؤَدَةٌ**’ye bak.

**تُؤَدَةٌ**
**تُؤَدَةٌ** ذ (T, S, M, L, Msb, K) ve **تُؤْدَةٌ** (M, L, K) ve ء’siz **تودة**, [yani, **تُوَدَةٌ** yahut **تُودَةٌ**,] (TA,) ve ↓ **تَوْءَدٌ** (M, L, K) ve ↓ **وَئِيدٌ**; (K;) birincisi aslında **وُؤَدَةٌ**’dir; tıpkı **تُكَأَةٌ**’nin aslının **وُكَأَةٌ** olması gibi; (T, L;) Ölçülülük; yumuşaklık; teenni; ilerlemenin yahut davranışın, &c. ağırdan alınan tarzı; aceleciliğin zıddı: ve vakar; sebat; ağırbaşlılık; sükûnet: eşanlamlısı **نَأَنٍّ**, (T, M, L, K,) ve **تَمَهُّلٌ**, (T, L,) ve **رَزَانَةٌ**, (M, L, K,) ve **سَكِينَةٌ**. (Msb.) Ör. **فَعَلَهُ فِى تُؤَدَة** Onu ölçülü bir tarzda yaptı; yumuşaklıkla; &c.] (A.) Ve **مَشَى عَلَى تُؤَدَة** (S, Msb) [Ölçülü yürüdü; yumuşaklıkla; &c.;] sakin; yahut sessizce. (Msb.) ↓ **مَشَى مَشْيًا وَئِيدَا** **عَلَى تُؤَدَةٍ** ile aynı mânadadır [Ölçülü yürüdü; yumuşaklıkla; &c.]; (S;) sakin, yahut sessizce. (Msb.)

**مَوْؤُودَةٌ**
**مَوْؤُودَةٌ** ذ ve **مَوْدَةٌ**: **وَئِيدٌ** ve **وَأَدَ**’e bak.

**مَوَائِدُ**
**مَوَائِدُ** ذ Musibetler,: (IAar, T, K:) **مَآوِدُ**’den takdim-te’hir ile yapılmıştır. (IAar, T.) **اود** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وءد

وَأَدَ
وَأَدَ
a.  [ يَئِدُ ] ( n. ac. وَأْد 1 ), Buried alive.

تَوَأَّدَ
تَوَأَّدَ V
a.  [ Fī ], Was slow in, lingered over.

b.  [ 'Ala ], Closed over ( earth ).

اِوْتَأَدَ
اِوْتَأَدَ VIII ( t )
a.  see V (a) .

وَأْد
وَأْد [ 1 ],
a.  Loud voice; roar.

وَئِيْد
وَئِيْد [ 25 ],
a.  Buried alive.

b.  Slowness; gravity.

c.  see 1 .

وَئِيْدَة
وَئِيْدَة [ 25t ],
a.  see 25 (a) .

مَوَاْئِد
مَوَاْئِد [ 44 ],
a.  Misfortunes.

تَوْآد
تَوْآد ,  تُؤَدَة
a.  see 25 (b) .

مَوْؤُوْدَة
مَوْؤُوْدَة
a.  see 25 (a) .

##### Türkçe

**وَأَدَ**
**وَأَدَ**
a. [ **يَئِدُ** ] (n. ac. **وَأْد** 1), diri diri gömdü.

**تَوَأَّدَ**
**تَوَأَّدَ** V
a. [ Fī ], …de yavaş davrandı, üzerinde oyalanıp durdu.

b. [ 'Ala ], (toprağı) üzerine kapattı.

**اِوْتَأَدَ**
**اِوْتَأَدَ** VIII (t)
a. V (a)’ya bak.

**وَأْد**
**وَأْد** [ 1 ],
a. Yüksek ses; kükreme.

**وَئِيْد**
**وَئِيْد** [ 25 ],
a. Diri diri gömülmüş.

b. Yavaşlık; ağırlık.

c. 1’e bak.

**وَئِيْدَة**
**وَئِيْدَة** [ 25t ],
a. 25 (a)’ya bak.

**مَوَاْئِد**
**مَوَاْئِد** [ 44 ],
a. Musibetler.

**تَوْآد**
**تَوْآد**, **تُؤَدَة**
a. 25 (b)’ye bak.

**مَوْؤُوْدَة**
**مَوْؤُوْدَة**
a. 25 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: وءد

وءد
وَأَدَ - يَئِدُ - مَوْؤُد - مَوْؤُدَة
وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب، وذلك خوف الإملاق أو الهون
مَوْؤُد: اسم مفعول من " وَأَدَ - يئِدُ "
مَوْؤُدَة: مؤنث " مَوؤد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بالتراب والطين والدفن والقبر "، وهي:
قَبَرَ- يَقْبِرُ (قَبَرَ - يَقْبُرُ)، جَدَثَ - يَجْدِثُ، رَسَّ - يَرُسُّ، وَأدَ - يَئِدُ، لَاطَ - يَلُوْطُ، دَسَّ - يَدُسُّ
يفرق لفظاً:
أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به
آدَ - يَئِيدُ ، أَيَّدَ - يُؤََيِّدُ: يتقوى ويزداد شدة وصلابة، يمده بقوة إضافة تجعله يفوق بها خصمه قوة
أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا" + شيء  أو أمر+ كائناً: يصيبه ويؤثر فيه بأذى وضر عظيم داهٍ يصعب تحمله
أَدَى - يَأْدِي + الشيء: يعود الشيء إلى مالكه وصاحبه الأصلي
وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب
وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق
وَدَى - يَدِي (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: وفاه وعوضه به: أعطاه إياه تعويضاً عن ما نقص لديه من شيء أو مال
يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَدْيَى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة  خارجة عن معظم جسمه

الوأد : الدس في التراب
	﴿وإذا الموءودة سئلت (8)﴾ التكوير ﴿يتوارى من القوم من سوء ما بشر به أيمسكه على هون أم يدسه في التراب ألا ساء ما يحكمون(59)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [وأد] و أ د: وَأَدَ بنته دفنها حية وبابه وعد فهي مَوْءُودَةٌ وكانت كِندة تئِد البنات و اتَّأَدَ في مشيه و تَوَأَّدَ وهو افتعل وتفعّل من التُّؤَدةُ وهي التأني والتمهل يقال اتئد في أمرك
معجم الفرائد القرآنية:
و أ د
"الْمَوْءُودَةُ" في قوله تعالى:"وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ"(8) التكوير.
وَأَد (ابنته) : أي دفنها حَيّة، والموؤدة هي البنت التي يدفنونها حية، إما دفعاً للعار، أو خشية الفقر.
ملخص اللسان
1.     الوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوتُ العالي الشديدُ كصوت الحائط إِذا سقط  ونحوه ، الوئيدُ: شِدَّةُ الوطءِ على الأَرض يسمع كالدَّوِيّ من بُعد. ويقال: سمعت  وَأْدَ قوائمِ الإِبلِ ووئيدَها.ووَأْدُ البعير: هَدِيرُه؛
2.     ووأَدَ المَؤُودةَ،وأَدَ ابنتَهُ يَئِدُها وأْداً: دَفَنها في القبر وهي حية؛وامرأَة وئيدٌ ووئيدةٌ: مَوْءُودةٌ، وهي المذكورة في القرآن العزيز: وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ؛ قال  المفسرون: كان الرجل من الجاهلية إِذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها  والدتها حية مخافة العار والحاجة. ويقال: وأَدَها  الوائدُ يَئِدُها وأْداً، فهو وائدٌ، وهي موءُودةٌ ووئيدٌ.
3.     ويقال: تَوَدّأَتْ عليه الأَرضُ وتَكَمَّأَت وتَلَمَّعتْ إِذا غَيَّبَته وذهبَت به
4.  والتؤْدةُ، ساكنة وتفتح: التَّأَنِّي والتَّمَهُّلُ والرَّازنةُ؛وقد اتَّأَدَ وتَوَأَّدَ، والتَّوْآدُ منه.وقد اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتَّئاداً إِذا تَأَنَّى في الأَمر؛  ومَشى مَشْياً وئيداً  أَي على تُؤْدَةٍ؛ قالت
5.     يقال: اتَّئدْ في أَمرك أَي  تَثَبَّت.
لسان العرب
● - وأد: الوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوتُ العالي الشديدُ كصوت الحائط إِذا سقط  ونحوه؛ قال المَعْلُوط:  أَعاذِل، ما يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ،  لأَخْفافِها، فَوْقَ المِتانِ، وئِيدُ؟  قال ابن سيده: كذا أَنشده اللحياني ورواه يعقوب فَديدُ. وفي حديث عائشة:  خرجت أَقْفُو آثار الناسِ يومَ الخندق فسمعتُ وئيدَ الأَرض خَلْفِي.  الوئيدُ: شِدَّةُ الوطءِ على الأَرض يسمع كالدَّوِيّ من بُعد. ويقال: سمعت  وَأْدَ قوائمِ الإِبلِ ووئيدَها. وفي حديث سواد بن مطرف: وأْدَ  الذِّعْلِبِ الوجناء أَي صوتَ وَطْئِها على الأَرض. ووَأْدُ البعير: هَدِيرُه؛ عن  اللحياني.  ووأَدَ المَؤُودةَ، وفي الصحاح وأَدَ ابنتَهُ يَئِدُها وأْداً: دَفَنها  في القبر وهي حية؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  ما لَقِيَ المَوْءُودُ من ظُلْمِ أُمّه،  كما لَقِيَتْ ذُهْلٌ جميعاً وعامِرُ  أَراد من ظُلْمِ أُمِّهِ إِياه بالوأْدِ. وامرأَة وئيدٌ ووئيدةٌ:  مَوْءُودةٌ، وهي المذكورة في القرآن العزيز: وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ؛ قال  المفسرون: كان الرجل من الجاهلية إِذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها  والدتها حية مخافة العار والحاجة، فأَنزل الله تعالى: َولا تقتلوا أَولادكم  خشية إِملاق نحن نرزقهم وإِياكمْ (الآية). وقال في موضع آخر: َإِذا بُشِّر  أَحدهم بالأُنثى ظل وجهه مسودّاً وهو كظيم يتوارى من القوم من سُوء ما  بُشِّر به أَيُمْسِكه على هُونٍ أَم يَدُسُّه في التراب. ويقال: وأَدَها  الوائدُ يَئِدُها وأْداً، فهو وائدٌ، وهي موءُودةٌ ووئيدٌ. وفي الحديث:  الوئيدُ في الجنة أَي الموءُودُ، فَعِيلٌ بمعنى مفعول. ومنهم من كان يَئِدُ  البَنِين عن المَجاعةِ، وكانت كِنْدَةُ تَئِدُ البناتِ؛ وقال الفرزدق يعني  جدّه صعصعة بن ناجية:  وجَدّي الذي مَنَعَ الوائداتِ،  وأَحْيا الوئيدَ فلم يُوأَدِ  وفي الحديث: أَنه نهى عن وَأْدِ البناتِ أَي قَتلِهِنَّ. وفي حديث  العزل: ذلك الوَأْدُ الخَفِيُّ. وفي حديث آخر: تلك المَوْءُودةُ الصغرى؛ جعل  العَزْلَ عن المرأَة بمنزلة الوأْد إِلا أَنه خفي لأَنَّ من يَعْزِلُ عن  امرأَته إِنما يعزل هرَباً من الولد، ولذلك سماها الموءُودة الصغرى لأَن  وأْدَ البناتِ الأَحياء الموءُودةُ الكبرى. قال أَبو العباس: من خفف همزة  الموءُودة قال مَوْدةٌ كما ترى لئلا يجمع بين ساكنين.  ويقال: تَوَدّأَتْ عليه الأَرضُ وتَكَمَّأَت وتَلَمَّعتْ إِذا غَيَّبَته  وذهبَت به؛ قال أَبو منصور؛ هما لغتان، تَوَدَّأَتْ عليه وتَوَأْدَتْ  على القلب.  والتؤْدةُ، ساكنة وتفتح: التَّأَنِّي والتَّمَهُّلُ والرَّازنةُ؛ قالت  الخنساء:  فَتًى كان ذا حِلْمٍ رَزِينٍ وتؤْدةٍ،  إِذا ما الحُبى مِن طائِفِ الجَهْلِ حُلَّتِ  وقد اتَّأَدَ وتَوَأَّدَ، والتَّوْآدُ منه. وحكى أَبو علي: تَيْدَكَ  بمعنى اتَّئدْ، اسم للفعل لا فعلاً، فالتاء بدل من الواو كما كانت في  التُّؤدة، والياء بدل من الهمزة قلبت معاً قلباً لغير علة. قال الأَزهري: وأَما  التُّؤدةُ بمعنى التأَنِّي في الأَمر فأَصلها وُأَدَةٌ مثل التُّكَأَةِ  أَصلها وُكَأَةٌ فقلبت الواو تاء؛ ومنه يقال: اتَّئدْ يا فتى، وقد  اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتَّئاداً إِذا تَأَنَّى في الأَمر؛ قال: وثلاثيه غير  مستعمل لا يقولون وَأَدَ يَئِدُ بمعنى اتَّأَدَ. وقال الليث: يقال إِيتَأَدَ  وتَوَأَّدَ، فإِيتَأَد على افتَعَلَ وتَوَأَّدَ على تَفَعَّل. والأَصل  فيهما الوأْد إِلا أَن يكون مقلوباً من الأَوْدِ وهو الإِثقالُ، فيقال آدَني  يَؤودني أَي أَثقلني، والتَّأَوُّد منه. ويقال: تَأَوَّدَتِ المرأَة في  قيامها إِذا تَثَنَّتْ لتثاقلها؛ ثم قالوا: تَوَأَّدَ واتَّأَدَ إِذا  تَرَزَّنَ وتمَهَّلَ، والمقلوبات في كلام العرب كثيرة. ومَشى مَشْياً وئيداً  أَي على تُؤْدَةٍ؛ قالت الزَّبَّاءُ:  ما للجِمالِ مَشْيُها وئِيدا؟  أَجَنَدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَدِيدَا؟  واتَّأَدَ في مشيه وتَوَأَّدَ في مشيه، وهو افتَعَلَ وتَفَعَّل: من  التُّؤدة، وأَصل التاء في اتَّأَدَ واو. يقال: اتَّئدْ في أَمرك أَي  تَثَبَّت.
مقاييس اللغة:
(وأد) الواو والهمزة والدال: كلمةٌ تدلُّ على إثقال شيءٍ بشيء. يقال للإبل إذا مَشَت بثَقَلِها: لها وئيدٌ. قال:
* ما للجمالِ مشيَُِهَا وَئيدَا([3]) *
أي مشياً بِثِقَل. والموءودة من هذا، لأنَّها تُدفَن حيّة، فهي تُثْقَل بالتُّراب الذي يعلوها. وَأدَها يَئِدُها وَأْداً. ومن ذلك قوله([4]):
* وأحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأدِ([5]) *
القاموس المحيط:
وأدَ بِنْتَهُ يَئِدُها دَفَنَها حَيَّةً، وهي وئِيدٌ ووئِيدَةٌ ومَوْؤُودَةٌ. والوَأْدُ والوَئِيدُ الصَّوتُ، أو العالِي الشديدُ، وهَديرُ البَعيرِ. والتُّؤَدَةُ، بفتح الهَمْزَةِ وسُكونِها، والوَئيدُ والتَّوْآدُ الرَّزانةُ، والتَّأنِّي، وقد اتَّأَدَ وتَوَأَّدَ. والمَوائدُ الدَّواهِي. وتَوَأَّدَتْ عليه الأرْضُ غَيَّبَتْهُ وذَهَبَتْ به.
تاج العروس:
و أَ د
وَأَدَ بِنْتَه هكذا في الصحاح وفي التهذيب والمحكم : وَأَدَ المْوءُودَة يَئِدُها وَأْدًا : دَفَنَها في القَبْرِ وزاد في الأَساس : وأَثْقَلَها بالتُّرابِ وهي حَيَّة وهو وَائِد وهي وَئِيدٌ وَوَئِيدَةٌ ومَوْءُودَة أَنشد ابن الأَعْرَابيِّ :
وَمَا لَقِيَ المْوءُودُ مِنْ ظُلْمِ أُمِّه ... كما لَقِيَْ ذُهْلٌ جَميعاً وعامِرُ وكانت كِنْدَةُ تَئدُ النَبَاتِ . قال الله تعالى : " وَإِذَا المْوْءُودَةُ سُئلَتْ " قال المفسّرُون : كان الرجُلُ في الجَاهِلِيَّة إِذَا وُلِدَت له بِنْتٌ دَفَنَها حين تَضَعُها والِدَتُها حَيَّةً مخافَةَ العَارِ والحَاجَةِ فأَنْزل الله تعالى : وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاَق نَحْن نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ " وفي الحديث الوَئِيدُ فِي الجَنَّة أَي المَوْءُود فَعِيل بمعنى مَفْعُول ومنهم من كان يَئد البَنِينَ في المَجَاعَةِ . وقال الفَرزدقُ يَعْنِي جَدَّه صَعْصعَةَ بنَ نَاجِيَةَ :
وَعَمِّي الذي مَنَعَ الوَائِدَاتِ ... وَأَحْيَا الوَئِيدَ فَلَمْ يُوأَدِ وفي الحديث أنه نهى عن وأد البَنَاتِ أَي قَتْلِهِنّ وفي حديث العَزْلِ ذلِكَ الوَأْدُ الخَفِيُّ وفي حديث آخر تلك الموْءُودَةُ الصُّغْرَى . قال أَبو العَبّاس : من خَفَّف هَمْزَةَ المَوْءُودة قال مَوْدَة كما تَرَى لئلا تَجْمَع بين ساكنين . والوَأْدُ الوَئِيدُ : الصَّوْتُ مُطْلقاً أَو العَالِي الشَّدِيدُ كصَوْتِ الحائطِ إِذا سَقَطَ نَحْوِه قال المَعْلُوطُ :
أَعَاذِل مَا يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ ... لأَخْفَافِهَا فَوْقَ المِتَانِ وَئِيدُ قال ابن سيده : كذا أَنشَده اللِّحْيَانيُّ ورواه يعقوب : فَدِيدُ . وفي حديث عائشة خَرَجْتُ أَقْفوا آثَار الناسِ يَوْمَ الخَنْدَقِ فسَمِعْتُ وَئِيدَ الأَرْضِ يُسْمَعُ كالدَّوِيّ مِن بُعْد . الوَأْدُ : هَدِيرُ البَعِيرِ عن اللّحْيَانيّ ويقال : سَمِعْت وَأْدَقَوَائِمِ الإِبلِ ووَئِيدَها . وفي حديث سَوَادِ بن مُطَرِّف وَأْدَ الذِّعْلِبِ الوَحْنَاءِ أَي صَوْتَ وَطْئِها على الأَرْضِ . قال أَبو مِسْحَلٍ في نَوَادِره : التَّؤَدَةُ أَي بضمّ التاءِ تُثْقَّلُ وتُخَفَّف أَي بفتْحِ الهَمْزَةِ وسُكونِهَا وبِغيرِ هَمْزٍ تقول تُؤَدَة وتُؤْدَة وتُودَة هو فُعْلَةٌ من الوَئِيد كذلك التَّوْآدُ وعلى الأَوّل اقتَصَرَ كثير من أَئمّة اللّغةِ ومعنَى الكُلِّ : الرَّزَانَةُ والتَّأَنِّي والتَّمَهُّل قالت الخَنْسَاءُ :
" فَتًى كَانَ ذَا حِلْمٍ رَزِينٍ وتُؤْدَةٍإِذَا مَا الحُبَا مِنْ طائِفِ الجَهْلِ حُلَّتِ
وقد اتَّأَدَ وَتَوَأّدَ والتَّوْآدُ منه قال الأَزهريُّ : وأَما التُّؤَدَة بمعنى التَّأَنِّي في الأَمْرِ فأَصْلُهَا وُأَدَةٌ مثل التُّكَأَةِ أَصلها وَكَأَةٌ فقُلِبت الواو تاءً ومنه يقال اتَّئِد يَا فَتَى وقد اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتِّئَاداً إِذا تَأْنَّى في الأَمْرِ قال وثُلاثِيُّه غير مُستعملٍ لا يقولون وَاَدَ يَئدِ بمعنَى أتَّأَدَ وقال الليثُ : يقال اتَّأَدَ وتَوَأّدَ فاتَّأَدَ على افْتَعَل وتَوَأّدَ على تَفَعَّلَ والأَصل فيه الوَأْدُ إِلاّ أَن يكون مَقْلُوباً من الأَوْد وهو الإِثقال فيقال آدَنِي يَؤُودُنِي أَي أَثقَلَنِي والتَّأَوُّدُ منه ويقال : تَأَوَّدَتِ المَرْأَةُ في قِيامِها إِذا تَثَنَّتْ لِتَثَاقُلِهَا ثم قالوا تَوَأّدَ واتَّأَدَ إِذا تَرَزَّنَ وتَمَهَّل والمَقلوباتُ في كلامِ العربِ كَثيرةٌ قال شيخُنا وهذا قد حَكاه المُرْتَضَى عن بعضِ اللُّغويّينَ . ومن هنا وقَع في المصباح تَخْلِيطٌ في المادَّتَينِ ولم يُفَرِّق بين الأَجْوَف والمِثَال . من المقلوب المَوائِدُ وأَصلُها المَآوِدُ بمعنى : الدَّوَاهِي وقد تقدّمت الإِشارة إِليه . يقال تَوَأّدَتْ عليه الأَرْضُ على القَلْبِ تَودَّأَت إِذا غَيَّبَتْه وذَهَبَتْ به قال أَبو منصور : هما لُغتَانِ على القَلْب كتَكَمَّأَتْ وتَلَمَّعَتْ . ومما يستدرك عليه : المثل هُو أَضَلُّ مِنْ مَوْءُودَةٍ وحَكَى أَبو عليٍّ : تَيْدَكَ بمعنى اتَّئِدْ . واتَّئِدْ في أَمْرك : تَثَبَّتْ . ومَشَى مَشْياً وَئِيداً أَي عَلَى تُؤدَةٍ قالت الزَّبَّاءُ :
مَا لِلْجَمَالِ مَشْيُهَا وَئِيدَا ... أَجَنْدلاً يَحْمِلْنَ أَمْ حَدِيدَا

##### Türkçe

وءد
**وَأَدَ** - **يَئِدُ** - **مَوْؤُد** - **مَوْؤُدَة**
**وَأَدَ** - **يَئِدُ** + canlı + bir şeyi: onu toprağa sokar ve gömer: onu gömer ve kabre koyar ve üstüne toprak yığınıyla onu ağırlaştırır: ve bu, ıstılahta: yeni doğmuş çocukları, özellikle dişileri, diri olarak toprağa gömmektir; bu da yoksulluk korkusu veya aşağılanma korkusuyla.
**مَوْؤُد**: “**وَأَدَ** - **يئِدُ**”dan ism-i mef‘ûl.
**مَوْؤُدَة**: “**مَوؤد**”un müennesi.
Ve lafız, “toprak ve çamurla örtme, gömme ve kabir” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قَبَرَ**- **يَقْبِرُ** (**قَبَرَ** - **يَقْبُرُ**), **جَدَثَ** - **يَجْدِثُ**, **رَسَّ** - **يَرُسُّ**, **وَأدَ** - **يَئِدُ**, **لَاطَ** - **يَلُوْطُ**, **دَسَّ** - **يَدُسُّ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**أوِدَ** - **يَأْوَدُ** + canlı veya şey + bir canlı üzerine: ona ağır gelir; böylece onu taşımak ona zor gelir ve onunla yüklenir.
**آدَ** - **يَئِيدُ** ، **أَيَّدَ** - **يُؤََيِّدُ**: güçlenir ve şiddet ve sağlamlıkça artar; ona, kendisiyle hasmını güç bakımından aşmasını sağlayan bir ilave güçle destek verir.
**أدَّ** - **يَؤُدُّ** (**أَدَّ** - **يَئِدُّ**) - **إدّ** - **إدّا**” + bir şey veya iş + bir canlıyı: ona isabet eder ve onda, taşınması zor olan büyük, ezici bir zarar ve büyük bir musibetle etkide bulunur.
**أَدَى** - **يَأْدِي** + şey: şey, sahibine ve asıl sahibine geri döner.
**وَأَدَ** - **يَئِدُ** + canlı + bir şeyi: onu toprağa sokar ve gömer: onu gömer ve kabre koyar ve üstüne toprak yığınıyla onu ağırlaştırır: ve bu, ıstılahta: yeni doğmuş çocukları, özellikle dişileri, diri olarak toprağa gömmektir.
**وَدَى** - **يَدِي** (lâzım) (**وَدِيَ** - **يَدِي**) + sıvı veya şey: birikiminden çıkar ve dar bir yatakta akar.
**وَدَى** - **يَدِي** (müteaddî) + canlı + bir canlı + bir şeyi: onu öder ve onunla tazmin eder: onda bir şeyden veya maldan eksilen şeye karşılık olarak onu ona verir.
**يَدَى** - **يَدِي** (**يَدِيَ** - **يَدْيَى**) + canlı + bir el veya bir şeyi: bedeninin çoğunun dışına çıkan bir uzama ile ondan uzatır.

**الوأد**: toprağa sokmadır.
	﴿Ve **الموءودة** sorulduğu zaman (8)﴾ **التكوير** ﴿Kendisine müjdelendiği şeyin kötülüğünden kavminden gizlenir; onu aşağılanma üzere mi tutsun yoksa onu toprağa mı soksun? Dikkat edin, ne kötü hükmediyorlar (59)﴾ **النحل**
مختار الصحاح
● [**وأد**] و أ د: **وَأَدَ** kızını: onu diri diri gömdü; ve babı **وعد**’dır; o hâlde o **مَوْءُودَةٌ**’dir. Ve **كِندة** kızları **تئِد** ederdi. Ve yürüyüşünde **اتَّأَدَ** etti ve **تَوَأَّدَ** etti; ve o, **التُّؤَدةُ**’den **افتعل** ve **تفعّل**dir; o da ağırdan alma ve yavaş davranmadır. Denir: işinde **اتئد** et.

معجم الفرائد القرآنية:
و أ د
“**الْمَوْءُودَةُ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ**”(8) **التكوير**.
**وَأَد** (kızını): yani onu diri diri gömdü; ve **الموؤدة**, onu diri diri gömdükleri kızdır; ya ayıbı defetmek için ya da fakirlik korkusuyla.

ملخص اللسان
1.     **الوَأْدُ** ve **الوَئِيدُ**: duvarın düştüğü zamanki sesi ve benzeri gibi, yüksek şiddetli sestir. **الوئيدُ**: yere şiddetle basmadır; uzaktan uğultu gibi işitilir. Ve denir: develerin ayaklarının **وَأْدَ**’ını ve **وئيدَ**’ini işittim. Ve devenin **وَأْدُ**’u: onun böğürmesidir;
2.     Ve **ووأَدَ** **المَؤُودةَ**, **وأَدَ** kızını **يَئِدُ** onu **وأْداً**: onu kabre, diri iken gömdü; ve **امرأَة وئيدٌ** ve **وئيدةٌ**: **مَوْءُودةٌ**; ve o, Kur’ân-ı azîzde zikredilendir: **وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ**; müfessirler dedi ki: câhiliye adamı, kendisine bir kız doğurulduğu zaman, annesi onu doğurur doğurmaz onu diri diri gömerdi; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla. Ve denir: onu **الوائدُ** **وأَدَ** etti, onu **يَئِدُ** eder **وأْداً**; o hâlde o **وائدٌ**’dir; o ise **موءُودةٌ** ve **وئيدٌ**’dir.
3.     Ve denir: **تَوَدّأَتْ** ona yer ve **تَكَمَّأَت** ve **تَلَمَّعتْ**; onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman.
4.  **التؤْدةُ**, sâkin ve fethalı: ağırdan alma ve yavaş davranma ve vakar; ve **اتَّأَدَ** etti ve **تَوَأَّدَ** etti; ve ondan **التَّوْآدُ**. Ve **اتَّأَدَ** etti, **يَتَّئِدُ** **اتَّئاداً**; işte ağırdan aldığı zaman. Ve **مَشْياً وئيداً** yürüdü; yani **تُؤْدَةٍ** üzere; dedi ki:
5.     Denir: işinde **اتَّئدْ** et; yani sağlamca dur.

لسان العرب
● - **وأد**: **الوَأْدُ** ve **الوَئِيدُ**: duvarın düştüğü zamanki sesi ve benzeri gibi, yüksek şiddetli sestir; **المَعْلُوط** dedi ki:
أَعاذِل، ما يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ،  لأَخْفافِها، فَوْقَ المِتانِ، وئِيدُ؟
İbn Sîde dedi ki: Lihyânî onu böyle inşâd etti; Ya‘kūb ise onu **فَديدُ** diye rivayet etti. Âişe hadîsinde: “Hendek günü insanların izlerini takip ederek çıktım; arkamda yerin **وئيدَ**’ini işittim.” **الوئيدُ**: yere şiddetle basmadır; uzaktan uğultu gibi işitilir. Ve denir: develerin ayaklarının **وَأْدَ**’ını ve **وئيدَ**’ini işittim. Sevâd b. Mutarrif hadîsinde: **وأْدَ** **الذِّعْلِبِ الوجناء**; yani onun yere basışının sesi. Ve devenin **وَأْدُ**’u: onun böğürmesidir; Lihyânî’den. Ve **ووأَدَ** **المَؤُودةَ**; ve **الصحاح**’ta: **وأَدَ** kızını **يَئِدُ** onu **وأْداً**: onu kabre, diri iken gömdü; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
ما لَقِيَ المَوْءُودُ من ظُلْمِ أُمّه،  كما لَقِيَتْ ذُهْلٌ جميعاً وعامِرُ
“Annesinin zulmünden **المَوْءُود**’un çektiği, **ذُهْل**’ün tümünün ve **عامِر**’in çektiği gibi değildir.” Annesinin zulmünden, onu **الوأْدِ** ile (gömmekle) kastetti. Ve **امرأَة وئيدٌ** ve **وئيدةٌ**: **مَوْءُودةٌ**; ve o, Kur’ân-ı azîzde zikredilendir: **وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ**; müfessirler dedi ki: câhiliye adamı, kendisine bir kız doğurulduğu zaman, annesi onu doğurur doğurmaz onu diri diri gömerdi; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla. Bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: **َولا تقتلوا أَولادكم خشية إِملاق نحن نرزقهم وإِياكمْ** (âyet). Ve başka bir yerde dedi: **َإِذا بُشِّر أَحدهم بالأُنثى ظل وجهه مسودّاً وهو كظيم يتوارى من القوم من سُوء ما بُشِّر به أَيُمْسِكه على هُونٍ أَم يَدُسُّه في التراب**. Ve denir: onu **الوائدُ** **وأَدَ** etti, onu **يَئِدُ** eder **وأْداً**; o hâlde o **وائدٌ**’dir; o ise **موءُودةٌ** ve **وئيدٌ**’dir. Hadîste: “**الوئيدُ** cennettedir”; yani **الموءُود**; **فَعِيلٌ** mânâca **مفعول** demektir. Onlardan kimi, kıtlıkta oğulları **يَئِدُ** ederdi. Ve **كِنْدَةُ** kızları **تَئِدُ** ederdi. **الفرزدق** dedi; dedesi **صعصعة بن ناجية**’yi kastederek:
وجَدّي الذي مَنَعَ الوائداتِ،  وأَحْيا الوئيدَ فلم يُوأَدِ
Hadîste: kızları **وَأْدِ** etmekten; yani onları öldürmekten nehyetti. **العزل** hadîsinde: “Bu, **الوَأْدُ الخَفِيُّ**’dir.” Başka bir hadîste: “O, **المَوْءُودةُ الصغرى**’dır.” **العَزْلَ**i, **الوأْدِ** menzilesine koydu; ancak o gizlidir; çünkü karısından **يَعْزِلُ** eden, ancak çocuktan kaçmak için **يعزل** eder; bu yüzden ona **الموءُودة الصغرى** adını verdi; çünkü diri kızların gömülmesi **الموءُودةُ الكبرى**dır. Ebü’l-Abbâs dedi ki: **الموءُودة**’nin hemzesini hafifleten kimse, iki sâkini bir araya getirmemek için, gördüğün gibi **مَوْدةٌ** der. Ve denir: **تَوَدّأَتْ** ona yer ve **تَكَمَّأَت** ve **تَلَمَّعتْ**; onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman. Ebû Mansûr dedi ki: ikisi iki lugattır; kalb üzere: ona **تَوَدَّأَتْ** ve kalb üzere **تَوَأْدَتْ**; ve **التؤْدةُ**, sâkin ve fethalı: ağırdan alma ve yavaş davranma ve vakar; **الخنساء** dedi:
فَتًى كان ذا حِلْمٍ رَزِينٍ وتؤْدةٍ،  إِذا ما الحُبى مِن طائِفِ الجَهْلِ حُلَّتِ
Ve **اتَّأَدَ** etti ve **تَوَأَّدَ** etti; ve ondan **التَّوْآدُ**. Ebû Ali nakletti: **تَيْدَكَ**, **اتَّئدْ** mânâsında; fiil değil, fiil ismi. Böylece **التاء**, **التُّؤدة**’de olduğu gibi **الواو**’nun bedelidir; **الياء** da hemzenin bedelidir; ikisi birlikte, bir illet olmaksızın kalb edilmiştir. Ezherî dedi ki: **التُّؤدةُ**’nün işte ağırdan alma mânâsında aslı **وُأَدَةٌ**’dir; **التُّكَأَةِ** gibi; onun aslı **وُكَأَةٌ**’dir; böylece **الواو** **تاء**ya çevrildi. Bundan dolayı denir: “Ey delikanlı, **اتَّئدْ** et.” Ve **اتَّأَدَ** eder, **يَتَّئِدُ** eder **اتَّئاداً**; işte işte ağırdan aldığı zaman. Dedi ki: onun üçlü kökü kullanılmaz; **اتَّأَدَ** mânâsında **وَأَدَ يَئِدُ** demezler. Leys dedi ki: **إِيتَأَدَ** ve **تَوَأَّدَ** denir; böylece **إِيتَأَدَ** **افتَعَلَ** üzere, **تَوَأَّدَ** ise **تَفَعَّل** üzere. Asıl, ikisinde de **الوأْد**’dür; ancak **الأَوْد**’dan kalb edilmiş olması müstesna; o da ağırlaştırmadır. Böylece denir: **آدَني يَؤودني**; yani beni ağırlaştırdı; ve ondan **التَّأَوُّد**. Ve denir: kadın, kalkışında **تَأَوَّدَت**; ağırlaştığından dolayı salındığı zaman. Sonra dediler: **تَوَأَّدَ** ve **اتَّأَدَ**; ağırbaşlı olduğu ve yavaş davrandığı zaman. Kalb edilmişler Arapların كلامında çoktur. Ve **مَشْياً وئيداً** yürüdü; yani **تُؤْدَةٍ** üzere. **الزَّبَّاءُ** dedi:
ما للجِمالِ مَشْيُها وئِيدا؟  أَجَنَدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَدِيدَا؟
Ve yürüyüşünde **اتَّأَدَ** etti ve yürüyüşünde **تَوَأَّدَ** etti; ve o, **التُّؤدة**’den **افتَعَلَ** ve **تَفَعَّل**dir; ve **اتَّأَدَ**’deki **التاء**’nın aslı **واو**dur. Denir: işinde **اتَّئدْ** et; yani sağlamca dur.

مقاييس اللغة:
(**وأد**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الدال**: bir kelimedir; bir şeyi bir şeyle ağırlaştırmaya delâlet eder. Develere, ağırlıklarıyla yürüdükleri zaman, onlar için **وئيدٌ** denir. Dedi ki:
* ما للجمالِ مشيَُِهَا وَئيدَا([3]) *
Yani ağırlıkla yürüyüş. Ve **الموءودة** bundandır; çünkü o diri diri gömülür; böylece üstüne çıkan toprakla ağırlaştırılır. Onu **وَأدَ** etti, onu **يَئِدُ** eder **وَأْداً**. Ve bundan, onun ([4]) sözü:
* وأحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأدِ([5]) *

القاموس المحيط:
**وأدَ** kızını **يَئِدُها**: onu diri diri gömdü; o ise **وئِيدٌ** ve **وئِيدَةٌ** ve **مَوْؤُودَةٌ**’dir. Ve **الوَأْدُ** ve **الوَئِيدُ**: sestir; yahut yüksek şiddetli sestir; ve devenin böğürmesidir. Ve **التُّؤَدَةُ**, hemzenin fethası ve sükûnu ile; ve **الوَئيدُ** ve **التَّوْآدُ**: vakar ve ağırdan alma; ve **اتَّأَدَ** etti ve **تَوَأَّدَ** etti. Ve **المَوائدُ**: musibetlerdir. Ve yer ona **تَوَأَّدَتْ**: onu gizledi ve onu alıp götürdü.

تاج العروس:
و أَ د
**وَأَدَ** kızını; **الصحاح**’ta ve **التهذيب** ve **المحكم**’de böyle: **وَأَدَ** **المْوءُودَة**’yi **يَئِدُها** **وَأْدًا**: onu kabre gömdü; ve **الأَساس**’ta artırdı: ve onu toprakla ağırlaştırdı; o diri iken. Ve o **وَائِد**’dir; o ise **وَئِيدٌ** ve **وَوَئِيدَةٌ** ve **مَوْءُودَة**’dir. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وَمَا لَقِيَ المْوءُودُ مِنْ ظُلْمِ أُمِّه ... كما لَقِيَْ ذُهْلٌ جَميعاً وعامِرُ
Ve **كِنْدَة** **النَبَاتِ**’ı **تَئدُ** ederdi. Allah Teâlâ dedi: “**وَإِذَا المْوْءُودَةُ سُئلَتْ**”. Müfessirler dedi ki: câhiliye adamı, kendisine bir kız doğurulduğu zaman, annesi onu doğurur doğurmaz onu diri diri gömerdi; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla. Bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: “**وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاَق نَحْن نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ**”. Hadîste: “**الوَئِيدُ** cennettedir”; yani **المَوْءُود**; **فَعِيل** mânâca **مَفْعُول** demektir. Onlardan kimi, kıtlıkta oğulları **يَئد** ederdi. **الفَرزدقُ** dedi; dedesi **صَعْصعَةَ بنَ نَاجِيَةَ**’yi kastederek:
وَعَمِّي الذي مَنَعَ الوَائِدَاتِ ... وَأَحْيَا الوَئِيدَ فَلَمْ يُوأَدِ
Hadîste: kızları **وأد** etmekten; yani onları öldürmekten nehyetti. **العَزْلِ** hadîsinde: “Bu, **الوَأْدُ الخَفِيُّ**’dir.” Başka bir hadîste: “O, **الموْءُودَةُ الصُّغْرَى**’dır.” Ebü’l-Abbâs dedi ki: **المَوْءُودة**’nin hemzesini hafifleten kimse, iki sâkini bir araya getirmemek için, gördüğün gibi **مَوْدَة** der. Ve **الوَأْدُ** **الوَئِيدُ**: ses, mutlak olarak; yahut duvarın düştüğü zamanki sesi ve benzeri gibi, yüksek şiddetli sestir. **المَعْلُوطُ** dedi ki:
أَعَاذِل مَا يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ ... لأَخْفَافِهَا فَوْقَ المِتَانِ وَئِيدُ
İbn Sîde dedi ki: Lihyânî onu böyle inşâd etti; Ya‘kūb ise onu **فَدِيدُ** diye rivayet etti. Âişe hadîsinde: “Hendek günü insanların izlerini takip ederek çıktım; yerin **وَئِيدَ**’ini işittim; uzaktan uğultu gibi işitilir.” **الوَأْدُ**: devenin böğürmesidir; Lihyânî’den. Ve denir: develerin ayaklarının **وَأْدَ**’ını ve **وَئِيدَ**’ini işittim. Sevâd b. Mutarrif hadîsinde: **وَأْدَ الذِّعْلِبِ الوَحْنَاءِ**; yani onun yere basışının sesi. Ebû Mıshâl, **نَوَادِره**’inde dedi ki: **التَّؤَدَةُ**; yani **التاءِ**’nin zammıyla; hem ağırlaştırılır hem hafifletilir; yani hemzenin fethası ve sükûnu ile ve hemzesiz: **تُؤَدَة** ve **تُؤْدَة** ve **تُودَة** dersin; o, **فُعْلَةٌ**’dir; **الوَئِيد**’den; aynı şekilde **التَّوْآدُ**. Ve birincisi üzere, dil imamlarının çoğu iktisar etti. Hepsinin mânâsı: vakar, ağırdan alma ve yavaş davranmadır. **الخَنْسَاءُ** dedi:
" فَتًى كَانَ ذَا حِلْمٍ رَزِينٍ وتُؤْدَةٍإِذَا مَا الحُبَا مِنْ طائِفِ الجَهْلِ حُلَّتِ
Ve **اتَّأَدَ** etti ve **تَوَأّدَ** etti; ve ondan **التَّوْآدُ**. Ezherî dedi ki: **التُّؤَدَة**’nin işte ağırdan alma mânâsında aslı **وُأَدَةٌ**’dir; **التُّكَأَةِ** gibi; onun aslı **وَكَأَةٌ**’dir; böylece **الواو** **تاء**ya çevrildi. Bundan dolayı denir: “Ey delikanlı, **اتَّئِد** et.” Ve **اتَّأَدَ** eder, **يَتَّئِدُ** eder **اتِّئَاداً**; işte işte ağırdan aldığı zaman. Dedi ki: onun üçlü kökü kullanılmaz; **أتَّأَدَ** mânâsında **وَاَدَ يَئدِ** demezler. Leys dedi ki: **اتَّأَدَ** ve **تَوَأّدَ** denir; böylece **اتَّأَدَ** **افْتَعَل** üzere, **تَوَأّدَ** ise **تَفَعَّلَ** üzere. Asıl, onda **الوأْدُ**’dür; ancak **الأَوْد**’dan kalb edilmiş olması müstesna; o da ağırlaştırmadır. Böylece denir: **آدَنِي يَؤُودُنِي**; yani beni ağırlaştırdı; ve ondan **التَّأَوُّدُ**. Ve denir: kadın, kalkışında **تَأَوَّدَتِ**; ağırlaştığından dolayı salındığı zaman. Sonra dediler: **تَوَأّدَ** ve **اتَّأَدَ**; ağırbaşlı olduğu ve yavaş davrandığı zaman. Kalb edilmişler Arapların كلامında çoktur. Şeyhimiz dedi ki: bunu **المُرْتَضَى**, bazı lugavîlerden hikâye etmiştir. Buradan, **المصباح**’ta iki madde içinde bir karıştırma vuku buldu; ve **الأَجْوَف** ile **المِثَال** arasında ayırmadı. Kalb edilmişlerden: **المَوائِدُ**; aslı **المَآوِدُ**’dir; mânâca: musibetler; ona işaret daha önce geçti. Denir: yer ona, kalb üzere, **تَوَأّدَتْ**; yani kalb üzere **تَودَّأَت**; onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman. Ebû Mansûr dedi ki: ikisi iki lugattır; kalb üzere; **تَكَمَّأَتْ** ve **تَلَمَّعَتْ** gibi. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: mesel: “O, **مَوْءُودَةٍ**’den daha sapıktır.” Ve Ebû Ali hikâye etti: **تَيْدَكَ**, **اتَّئِدْ** mânâsında. Ve işinde **اتَّئِدْ** et: sağlamca dur. Ve **مَشْياً وَئِيداً** yürüdü; yani **تُؤدَةٍ** üzere. **الزَّبَّاءُ** dedi:
مَا لِلْجَمَالِ مَشْيُهَا وَئِيدَا ... أَجَنْدلاً يَحْمِلْنَ أَمْ حَدِيدَا
