# وأد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وأد

الوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوتُ العالي الشديدُ كصوت الحائط إِذا سقط ونحوه؛ قال المَعْلُوط:
أَعاذِل، ما يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ،
لأَخْفافِها، فَوْقَ المِتانِ، وئِيدُ؟
قال ابن سيده: كذا أَنشده اللحياني ورواه يعقوب فَديدُ. وفي حديث عائشة: خرجت أَقْفُو آثار الناسِ يومَ الخندق فسمعتُ وئيدَ الأَرض خَلْفِي. الوئيدُ: شِدَّةُ الوطءِ على الأَرض يسمع كالدَّوِيّ من بُعد. ويقال: سمعت وَأْدَ قوائمِ الإِبلِ ووئيدَها. وفي حديث سواد بن مطرف: وأْدَ الذِّعْلِبِ الوجناء أَي صوتَ وَطْئِها على الأَرض. ووَأْدُ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني.
ووأَدَ المَؤُودةَ، وفي الصحاح وأَدَ ابنتَهُ يَئِدُها وأْداً: دَفَنها في القبر وهي حية؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
ما لَقِيَ المَوْءُودُ من ظُلْمِ أُمّه،
كما لَقِيَتْ ذُهْلٌ جميعاً وعامِرُ
أَراد من ظُلْمِ أُمِّهِ إِياه بالوأْدِ. وامرأَة وئيدٌ ووئيدةٌ: مَوْءُودةٌ، وهي المذكورة في القرآن العزيز: وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ؛ قال المفسرون: كان الرجل من الجاهلية إِذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها والدتها حية مخافة العار والحاجة، فأَنزل الله تعالى: َولا تقتلوا أَولادكم خشية إِملاق نحن نرزقهم وإِياكمْ (الآية). وقال في موضع آخر: َإِذا بُشِّر أَحدهم بالأُنثى ظل وجهه مسودّاً وهو كظيم يتوارى من القوم من سُوء ما بُشِّر به أَيُمْسِكه على هُونٍ أَم يَدُسُّه في التراب. ويقال: وأَدَها الوائدُ يَئِدُها وأْداً، فهو وائدٌ، وهي موءُودةٌ ووئيدٌ. وفي الحديث: الوئيدُ في الجنة أَي الموءُودُ، فَعِيلٌ بمعنى مفعول. ومنهم من كان يَئِدُ البَنِين عن المَجاعةِ، وكانت كِنْدَةُ تَئِدُ البناتِ؛ وقال الفرزدق يعني جدّه صعصعة بن ناجية:
وجَدّي الذي مَنَعَ الوائداتِ،
وأَحْيا الوئيدَ فلم يُوأَدِ
وفي الحديث: أَنه نهى عن وَأْدِ البناتِ أَي قَتلِهِنَّ. وفي حديث العزل: ذلك الوَأْدُ الخَفِيُّ. وفي حديث آخر: تلك المَوْءُودةُ الصغرى؛ جعل العَزْلَ عن المرأَة بمنزلة الوأْد إِلا أَنه خفي لأَنَّ من يَعْزِلُ عن امرأَته إِنما يعزل هرَباً من الولد، ولذلك سماها الموءُودة الصغرى لأَن وأْدَ البناتِ الأَحياء الموءُودةُ الكبرى. قال أَبو العباس: من خفف همزة الموءُودة قال مَوْدةٌ كما ترى لئلا يجمع بين ساكنين.
ويقال: تَوَدّأَتْ عليه الأَرضُ وتَكَمَّأَت وتَلَمَّعتْ إِذا غَيَّبَته وذهبَت به؛ قال أَبو منصور؛ هما لغتان، تَوَدَّأَتْ عليه وتَوَأْدَتْ على القلب.
والتؤْدةُ، ساكنة وتفتح: التَّأَنِّي والتَّمَهُّلُ والرَّازنةُ؛ قالت الخنساء:
فَتًى كان ذا حِلْمٍ رَزِينٍ وتؤْدةٍ،
إِذا ما الحُبى مِن طائِفِ الجَهْلِ حُلَّتِ
وقد اتَّأَدَ وتَوَأَّدَ، والتَّوْآدُ منه. وحكى أَبو علي: تَيْدَكَ بمعنى اتَّئدْ، اسم للفعل لا فعلاً، فالتاء بدل من الواو كما كانت في التُّؤدة، والياء بدل من الهمزة قلبت معاً قلباً لغير علة. قال الأَزهري: وأَما التُّؤدةُ بمعنى التأَنِّي في الأَمر فأَصلها وُأَدَةٌ مثل التُّكَأَةِ أَصلها وُكَأَةٌ فقلبت الواو تاء؛ ومنه يقال: اتَّئدْ يا فتى، وقد اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتَّئاداً إِذا تَأَنَّى في الأَمر؛ قال: وثلاثيه غير مستعمل لا يقولون وَأَدَ يَئِدُ بمعنى اتَّأَدَ. وقال الليث: يقال إِيتَأَدَ وتَوَأَّدَ، فإِيتَأَد على افتَعَلَ وتَوَأَّدَ على تَفَعَّل. والأَصل فيهما الوأْد إِلا أَن يكون مقلوباً من الأَوْدِ وهو الإِثقالُ، فيقال آدَني يَؤودني أَي أَثقلني، والتَّأَوُّد منه. ويقال: تَأَوَّدَتِ المرأَة في قيامها إِذا تَثَنَّتْ لتثاقلها؛ ثم قالوا: تَوَأَّدَ واتَّأَدَ إِذا تَرَزَّنَ وتمَهَّلَ، والمقلوبات في كلام العرب كثيرة. ومَشى مَشْياً وئيداً أَي على تُؤْدَةٍ؛ قالت الزَّبَّاءُ:
ما للجِمالِ مَشْيُها وئِيدا؟
أَجَنَدَلاً يَحْمِلْنَ أَم حَدِيدَا؟
واتَّأَدَ في مشيه وتَوَأَّدَ في مشيه، وهو افتَعَلَ وتَفَعَّل: من التُّؤدة، وأَصل التاء في اتَّأَدَ واو. يقال: اتَّئدْ في أَمرك أَي تَثَبَّت.

### Türkçe

**الوَأْدُ** ve **الوَئِيدُ**: yüksek, şiddetli ses; duvarın düştüğü zamanki sesi gibi
ve benzeri; **المَعْلُوط** dedi ki:
Ağlayıcı, nereden bileceksin ki nice bir baskın vardır,
toynakları için, sırtların üstünde, **وئِيدُ**?
İbn Sîde dedi ki: Lihyânî onu böyle inşad etti; Ya‘kūb ise onu **فَديدُ** diye rivayet etti. Âişe’nin hadîsinde:
Hendek günü insanların izlerini takip ederek çıktım; sonra arkamda yerin **وئيدَ**’ini işittim.
**الوئيدُ**: yere basmanın şiddeti; uzaktan uğultu gibi işitilir. Ve denilir: Develerin ayaklarının **وَأْدَ**’ini ve **وئيدَ**’ini işittim. Sevâd b. Muṭarrif’in hadîsinde: **وأْدَ**
**الذِّعْلِبِ الوجناء**; yani onun yere basmasının sesi. Ve **وَأْدُ البعير**: onun böğürtüsü; Lihyânî’den.

Ve **وأَدَ المَؤُودةَ**; ve Sıhâh’ta: **وأَدَ ابنتَهُ يَئِدُها وأْداً**: onu
kabre, diri iken gömdü; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**المَوْءُودُ** annesinin zulmünden ne çekti,
Zühl’ün tümü ve Âmir’in çektiği gibi.
“Annesinin zulmünden” ile, onu **بالوأْدِ** ile (gömerek) zulmetmesini kastetti. Ve bir kadın **وئيدٌ** ve **وئيدةٌ**:
**مَوْءُودةٌ**; ve o, Kur’ân-ı azîzde zikredilendir: **وإِذا المَوءُودةُ سُئِلَتْ**; müfessirler dedi ki: Câhiliye’den bir adamın, kendisine bir kız doğurulduğu zaman, annesi onu doğurur doğurmaz, ayıp ve ihtiyaç korkusuyla onu diri diri gömmesi âdetti; bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: **َولا تقتلوا أَولادكم خشية إِملاق نحن نرزقهم وإِياكمْ** (âyet). Ve başka bir yerde dedi: **َإِذا بُشِّر أَحدهم بالأُنثى ظل وجهه مسودّاً وهو كظيم يتوارى من القوم من سُوء ما بُشِّر به أَيُمْسِكه على هُونٍ أَم يَدُسُّه في التراب**. Ve denilir: **وأَدَها الوائدُ يَئِدُها وأْداً**; o **وائدٌ**’dir, o da **موءُودةٌ** ve **وئيدٌ**’dir. Hadîste:
Cennette **الوئيدُ**; yani **الموءُودُ**; **فَعِيلٌ** mânâca **مفعول** demektir. Onlardan kimi, açlıktan dolayı **البَنِين**’i **يَئِدُ** ederdi; ve **كِنْدَةُ** kızları **تَئِدُ** ederdi; Ferazdak, dedesi Sa‘sa‘a b. Nâciye’yi kastederek dedi:
Ve dedem odur ki **الواعداتِ**’i engelledi,
ve **الوئيدَ**’i diriltti de o **يُوأَدِ** edilmedi.
Hadîste: kızları **وَأْدِ** etmekten; yani onları öldürmekten nehyettiği (gelmiştir). **العزل** hadîsinde: o, gizli **الوَأْدُ**’dür. Başka bir hadîste: o, küçük **المَوْءُودةُ**’dur; kadından **العَزْلَ**’i, **الوأْد** menzilesine koydu; ancak o gizlidir; çünkü karısından **يَعْزِلُ** eden kimse, ancak çocuktan kaçmak için **يعزل** eder; bu yüzden ona küçük **الموءُودة** adını verdi; çünkü diri kızların **وأْدَ**’i, büyük **الموءُودة**’dur. Ebü’l-‘Abbâs dedi ki: **الموءُودة**’nin hemzesini hafifleten kimse, iki sâkini bir araya getirmemek için, gördüğün gibi **مَوْدةٌ** der.

Ve denilir: **تَوَدّأَتْ** ona yer ve **تَكَمَّأَت** ve **تَلَمَّعتْ**; onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman; Ebû Mansûr dedi ki: ikisi iki lehçedir: **تَوَدَّأَتْ** ona ve **تَوَأْدَتْ**
kalp üzerine.

Ve **التؤْدةُ**, sâkin olarak ve fetha ile: ağırdan alma ve yavaşlama ve ağırbaşlılık; Hansâ dedi ki:
Bir delikanlı idi; ağırbaşlı bir hilm ve **تؤْدةٍ** sahibi,
cehlin bir taifesi tarafından **الحُبى** çözüldüğü zaman.
Ve **اتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ** etmiştir; ve ondan **التَّوْآدُ** (vardır). Ebû Ali nakletti: **تَيْدَكَ**,
**اتَّئدْ** mânâsında; fiil değil, fiil için bir isimdir; böylece **التُّؤدة**’de olduğu gibi, **التاء** **الواو**’nun bedelidir; ve **الياء** hemzenin bedelidir; ikisi birlikte, bir illet olmaksızın, kalb ile çevrilmiştir. Ezherî dedi ki: **التُّؤدةُ**’ye gelince, işte ağırdan alma mânâsında, aslı **وُأَدَةٌ**’dir; **التُّكَأَةِ** gibi, onun aslı **وُكَأَةٌ**’dir; sonra **الواو** **تاء**’ya çevrildi; bundan dolayı denilir: **اتَّئدْ يا فتى**; ve **اتَّأَدَ يَتَّئِدُ اتَّئاداً**; işte işte ağırdan aldığı zaman; dedi ki: ve onun üçlü kökü kullanılmaz; **وَأَدَ يَئِدُ** demezler, **اتَّأَدَ** mânâsında. Leys dedi ki: **إِيتَأَدَ**
ve **تَوَأَّدَ** denilir; **إِيتَأَدَ** **افتَعَلَ** üzere, **تَوَأَّدَ** ise **تَفَعَّل** üzere. Asıl, ikisinde de **الوأْد**’dür; ancak **الأَوْدِ**’den kalb edilmiş olması mümkündür; o da ağırlaştırmadır; böylece denilir: **آدَني يَؤودني**; yani beni ağırlaştırdı; ve ondan **التَّأَوُّد** (vardır). Ve denilir: kadın, kalkışında **تَأَوَّدَتِ**; ağırlaştığından dolayı salındığı zaman; sonra dediler: **تَوَأَّدَ** ve **اتَّأَدَ**; ağırbaşlı olduğu ve yavaşladığı zaman; ve Arapların كلامında kalb edilmişler çoktur. Ve **مَشْياً وئيداً** yürüdü; yani **تُؤْدَةٍ** üzere; Zebbâ dedi ki:
Develere ne oluyor, yürüyüşleri **وئِيدا**?
Taş mı taşıyorlar, yoksa demir mi?
Ve yürüyüşünde **اتَّأَدَ** etti ve yürüyüşünde **تَوَأَّدَ** etti; ve o, **افتَعَلَ** ve **تَفَعَّل**’dir: **التُّؤدة**’den; ve **اتَّأَدَ**’deki **التاء**’nın aslı **واو**’dur. Denilir: işinde **اتَّئدْ**; yani sağlamca dur, iyice araştır.
