# وأد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وأد

وأد بنته، هكذا في الصحاح، وفي التهذيب والمحكم: وأد الموءودة يئدها وأدا: دفنها في القبر، وزاد في الأساس: وأثقلها بالتراب وهي حية، وهو وائد، وهي وئيد ووئيدة وموءودة أنشد ابن الأعرابي:
  وما لقي الموءود من ظلم أمه                      كما لقي ذهل جميعا وعامر وكانت كندة تئد النبات. قال الله تعالى:  وإذا الموءودة سئلت  قال المفسرون: كان الرجل في الجاهلية إذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها والدتها حية مخافة العار والحاجة، فأنزل الله تعالى: ولا تقتلوا أولادكم خشية إملاق نحن نرزقهم وإياكم  وفي الحديث الوئيد في الجنة أي الموءود، فعيل بمعنى مفعول، ومنهم من كان يئد البنين في المجاعة. وقال الفرزدق يعني جده صعصعة بن ناجية:
  وعمي الذي منع الوائدات                      وأحيا الوئيد فـلـم يوأد وفي الحديث أنه نهى عن وأد البنات أي قتلهن، وفي حديث العزل ذلك الوأد الخفي، وفي حديث آخر تلك الموءودة الصغرى. قال أبو العباس: من خفف همزة الموءودة قال مودة، كما ترى لئلا تجمع بين ساكنين. والوأد الوئيد: الصوت مطلقا، أو العالي الشديد كصوت الحائط إذا سقط نحوه، قال المعلوط:
  أعاذل ما يدريك أن رب هجمة                      لأخفافها فوق المـتـان وئيد قال ابن سيده: كذا أنشده اللحياني، ورواه يعقوب: فديد. وفي حديث عائشة خرجت أقفوا آثار الناس يوم الخندق فسمعت وئيد الأرض يسمع كالدوي من بعد. الوأد: هدير البعير، عن اللحياني، ويقال: سمعت وأدقوائم الإبل ووئيدها.وفي حديث سواد بن مطرف وأد الذعلب الوحناء أي صوت وطئها على الأرض. قال أبو مسحل في نوادره: التؤدة، أي بضم التاء تثقل وتخفف، أي بفتح الهمزة وسكونها وبغير همز، تقول تؤدة وتؤدة وتودة، هو فعلة من الوئيد، كذلك التوآد، وعلى الأول اقتصر كثير من أئمة اللغة، ومعنى الكل: الرزانة والتأني والتمهل، قالت الخنساء:
  فتى كان ذا حلم رزين وتؤدةإذا ما الحبا من طائف الجهل حلت

  وقد اتأد وتوأد، والتوآد منه، قال الأزهري: وأما التؤدة بمعنى التأني في الأمر فأصلها وأدة، مثل التكأة أصلها وكأة فقلبت الواو تاء، ومنه يقال اتئد يا فتى، وقد اتأد يتئد اتئادا، إذا تأنى في الأمر، قال وثلاثيه غير مستعمل، لا يقولون واد يئد بمعنى أتأد، وقال الليث: يقال اتأد وتوأد فاتأد على افتعل وتوأد على تفعل، والأصل فيه الوأد، إلا أن يكون مقلوبا من الأود وهو الإثقال، فيقال آدني يؤودني أي أثقلني، والتأود منه، ويقال: تأودت المرأة في قيامها، إذا تثنت لتثاقلها ثم قالوا توأد واتأد إذا ترزن وتمهل، والمقلوبات في كلام العرب كثيرة، قال شيخنا، وهذا قد حكاه المرتضى عن بعض اللغويين. ومن هنا وقع في المصباح تخليط في المادتين، ولم يفرق بين الأجوف والمثال. من المقلوب الموائد، وأصلها المآود بمعنى: الدواهي وقد تقدمت الإشارة إليه. يقال توأدت عليه الأرض على القلب تودأت إذا غيبته وذهبت به، قال أبو منصور: هما لغتان على القلب، كتكمأت وتلمعت. ومما يستدرك عليه: المثل هو أضل من موءودة وحكى أبو علي: تيدك بمعنى اتئد. واتئد في أمرك: تثبت. ومشى مشيا وئيدا، أي على تؤدة، قالت الزباء:
  ما للجمال مشيها وئيدا                      أجندلا يحملن أم حديدا

### Türkçe

**وأد** kızını; sahâh’ta böyledir. Tehzîb ve Muhkem’de: **وأد** **الموءودة**’yi **يئدها** **وأدا**: onu kabre gömdü. Esâs’ta artırdı: onu diri iken toprakla ağırlaştırdı. O, **وائد**’dir; o (kadın) **وئيد** ve **وئيدة** ve **موءودة**’dir. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  Ve **الموءود** annesinin zulmünden ne gördüyse                      **ذهل**’in tümü ve **عامر**’in gördüğü gibi gördü.
Ve **كندة** **النبات**’ı **تئد** ederdi. Allah Teâlâ dedi:  “Ve **الموءودة** sorulduğu zaman”  Müfessirler dedi: Câhiliyede adamın bir kızı doğduğunda, annesi onu doğurur doğurmaz, ayıp ve ihtiyaç korkusuyla onu diri olarak gömerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ indirdi: “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin; biz onları da sizi de rızıklandırırız.”  Hadiste: **الوئيد** cennettedir; yani **الموءود**; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Onlardan kimi de kıtlıkta oğulları **يئد** ederdi. Ferazdak, dedesi **صعصعة بن ناجية**’yi kastederek dedi:
  Ve amcam ki **الوائدات**’ı engelledi                      Ve **الوئيد**’i diriltti; artık **يوأد** edilmedi.
Hadiste: kızları **وأد** etmekten, yani onları öldürmekten nehyetti. Azl hadîsinde: o, gizli **وأد**’dir. Başka bir hadiste: o, küçük **الموءودة**’dir. Ebü’l-Abbâs dedi: **الموءودة**’nin hemzesini hafifleten kimse **مودة** dedi; gördüğün gibi, iki sâkini bir araya getirmemek için. **الوأد** **الوئيد**: ses, mutlak olarak; yahut yüksek şiddetli (ses), duvarın onun yanına düşmesi sesi gibi. **المعلوط** dedi:
  Ey kınayıcı, nereden bileceksin ki bir hücumun rabbi                      Onun toynaklarına, **المتان**’ın üstünde **وئيد** vardır.
İbn Sîde dedi: Lihyânî onu böyle inşâd etti; Ya‘kūb onu şöyle rivayet etti: **فديد**. Âişe hadîsinde: Hendek günü insanların izlerini takip ederek çıktım; sonra yerin **وئيد**’ini işittim; uzaktan uğultu gibi işitilir. **الوأد**: devenin böğürtüsü; Lihyânî’den. Denir: develerin ayaklarının **وأد**’ini ve onun **وئيد**’ini işittim. Sevâd b. Mutarrif hadîsinde: **وأد** **الذعلب الوحناء**; yani onun yere basmasının sesi. Ebû Müşhil, Nevâdir’inde dedi: **التؤدة**; yani **التاء**’nın dammesiyle, ağırlaştırılır ve hafifletilir; yani hemzenin fethi ve sükûnu ile ve hemzesiz; dersin: **تؤدة** ve **تؤدة** ve **تودة**. O, **الوئيد**’den **فعلة**’dir. Keza **التوآد**. Birincisi üzere dil imamlarının çoğu iktisar etti. Hepsinin mânâsı: vakar, teenni ve ağırdan alma. Hansâ dedi:
  Bir delikanlı ki ağırbaşlı bir hilim ve **تؤدة** sahibi idi                      Cehalet tayfasından sevgi (bağı) çözüldüğü zaman.

  Ve **اتأد** etti ve **توأد** etti; ondan **التوآد** (vardır). Ezherî dedi: **التؤدة**’ye gelince, işte teenni mânâsında; onun aslı **وأدة**’dir; **التكأة**’nin aslının **وكأة** olması gibi; sonra **الواو** **تاء**’ya çevrildi. Ondan: “**اتئد** ey delikanlı” denir. Ve **اتأد** **يتئد** **اتئادا**; işte işte teenni ettiğinde. Dedi: onun üçlü (fiili) kullanılmaz; “**واد** **يئد**” demezler, **أتأد** mânâsında. Leys dedi: **اتأد** ve **توأد** denir; **اتأد** “**افتعل**” üzere, **توأد** “**تفعل**” üzere; aslı onda **الوأد**’dir. Ancak **الأود**’dan, o da ağırlaştırma (mânâsında) ters çevrilmiş olursa; o vakit: **آدني** **يؤودني** denir; yani beni ağırlaştırdı. Ondan **التأود** (vardır). Denir: kadın, kalkışında **تأودت**; ağırlaşmasından dolayı kıvrılıp büküldüğünde. Sonra: **توأد** ve **اتأد** dediler; ağırbaşlı olup ağırdan aldığında. Ters çevrilmişler Arapların sözünde çoktur. Şeyhimiz dedi: ve bunu Murtazâ, bazı lugatçılardan hikâye etmiştir. Buradan, Misbâh’ta iki maddede karışıklık vuku buldu; ve **الأجوف** ile **المثال** arasında ayırmadı. Ters çevrilmişten: **الموائد**; aslı **المآود**’dur; mânâca: belâlar; ona işaret daha önce geçti. Denir: yer ona karşı **توأدت**; ters çevirme üzere **تودأت**; onu gizlediğinde ve onu alıp götürdüğünde. Ebû Mansûr dedi: ikisi, ters çevirme üzere iki lugattır; **تكمأت** ve **تلمعت** gibi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: mesel: “O, **موءودة**’dan daha sapıktır.” Ebû Ali hikâye etti: **تيدك**; **اتئد** mânâsında. **اتئد** işinde: sebat et. Ve **وئيدا** yürüyüşle yürüdü; yani **تؤدة** üzere. Zebba dedi:
  Develere ne oluyor ki yürüyüşleri **وئيدا**                      Taş mı taşıyorlar, yoksa demir mi?
