# وأل (و-أ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir şeyi çakmak için kullanılan taş balyoz gibi alettir

- Harfler: و - أ - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وءل

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَوْئِلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A6%D9%90%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعِلًا | Sığınak | 1 | 1 | [18:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/ayet/18:58.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Buzağı demektir
2. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kazandı
3. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
4. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
5. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
6. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
7. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
8. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
9. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
10. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su yosunudur
11. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وأل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | İlletli (vav ile misâl) ve hemzeli (aynul-fiil mehmûz) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md), [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md), [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [شرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tehlikeden kaçarak güvenli bir noktada toplanmak, sığınmak ve kurtuluş bulmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ceza ve adaletten kaçıp sığınılabilecek hiçbir alternatif barınağın bulunmayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Nihai hesaplaşmada mutlak korunmanın yalnızca ilahi otorite alanında mümkün oluşu |
| Kritik Hata Riski | Kökün ifade ettiği korunaklı sığınak anlamının sıradan bir kaçış ya da zamansal bir gecikme gibi algılanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وأ | Bir şeyi bastırma, sıkıştırma, toplama veya ağırlık altına alma hareketidir. Nitekim [وأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF.md) kökünde toprağa gömüp bastırma ve ağırlık yükleme, [وأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%8A.md) kökünde ise sözle bağlama veya gücü bir araya toplama anlamı belirgindir. | ل | Çekirdekteki toplanma ve bastırma eylemine yönelme, bağlanma ve sınır tayini anlamı katarak bir tehlikeden kaçıp emin bir merkeze büzülme, sığınma ve kurtuluş arama anlamına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıdaki bir güvenliğe raptolma, tutunma ve irtibat kurma eğilimini başlatır. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Karşılaşılan tehlikeye karşı iradi bir yöneliş, temel bir güce sığınma ve öncelikli kurtuluş arayışını simgeler. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dağınık durumdan çıkıp belirli bir hedef noktaya sevk edilmeyi, emin bir sınıra yönelmeyi sağlar. |
| وأل | Bir tehdit karşısında güçlü bir dayanağa doğru yönelip ona sıkıca bağlanarak tehlikeden korunma ve toplanma hareketidir. | Üç imgenin birleşimi, kişinin dış tehditten sıyrılarak tek bir sığınağa sevk olunmasını ve orada tutunup kurtuluşa ermesini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin bir araya toplanıp büzülmesi (استوألت الإبل) veya hayvan gübrelerinin birbirine yapışıp sertleşerek küme oluşturması (الوألة) kökün ilk somut anlamıdır. Buradan hareketle yırtıcıdan kaçan bir kuşun sarp bir kayalığa veya çalılığa sığınması ve orada gizlenip kurtulması durumuna denmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde avcının veya yırtıcı kuşun hücumundan kaçarak bir tepeye veya kovuğa sığınan canlının sığınağı ve kurtuluş yeri anlamında şahit getirilmiştir. Esâsü'l-Belâga'da bu durum doğandan kaçan kuşun bir nesneye sığınması olarak zikredilir: وواءل الطائر مواءلة وهي ملاوذته بشيء مخافة الصقر |
| Erken Arapça kullanım | Erken rivayetlerde ve sahabe sözlerinde tehlikeden kurtulup selamet bulmak anlamında dua ve temenni kalıbı olarak geçmektedir. Hz. Ali'nin arkası açık zırhı için söylediği sözde canını tehlikeye düşürüp kaçamayacağını ifade eden ibare yer alır: إذا أمكنت من ظهري فلا وألت yani arkamı düşmana verirsem kurtulmayayım / necat bulmayayım. Bera b. Malik de benzer şekilde nefsinin ürpermesi üzerine la veelt diyerek kurtuluşa ermeme ikazında bulunmuştur. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وأل kökü, Sami dillerinde bir araya toplanma, büzülme, sarp bir tepeye veya güvenli bir mekana sığınarak kurtuluş arama semantik alanına aittir. Kök, Batı Sami dillerinde dağ keçisi veya dağlık sığınak anlamı taşıyan formlarla fonetik ve anlamsal yakınlık sergiler; nitekim Arapçadaki sarp dağ ve sığınak bildiren [وعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%84.md) kökü ile وأل arasında doğrudan bir harf değişimi (hemze-ayın) ve semantik örtüşme bulunur. İbranice ve Aramicede doğrudan w-'-l dizilişi nadir olmakla birlikte, aynı anlamsal matriste tehlikeden kaçıp korunaklı yüksek bir mevkiye çekilme eylemi benzer biliteral köklerle karşılanır. Arapça içinde kök, bir tehdit karşısında can havliyle koşup sığınılan mekan (mev’il / ملجأ) ism-i mekanına odaklanarak soyut bir adli ve varoluşsal sığınak kavramına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وأل - [وعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%84.md) ve [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) dönüşümü | Dağ keçisinin sarp kayalıklara tırmanıp sığınması ([وعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%84.md)) ile bir kaynağa ve başlangıca rücu etme ([أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md)) anlamlarıyla iç içe geçmiş; kaçılan tehlikeden sonra varılan nihai güvenli nokta anlamı pekişmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami sığınak ve tepe kavramları | Kuzeybatı Sami dillerinde dağlık araziye kaçış ve tehlike anında korunaklı kaleye çekilme kökleriyle semantik akrabalık taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil gruplarında düzenli ve güvenilir bir soydaş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وأل | Anlamlı | Sığınmak, toplanmak, kurtulmak | Tehlikeden kaçarak güvenli bir yere iltica etmek, kurtuluşa ermek. | Hedef köktür; Kur'an'da 1 kez geçer. |
| ولأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadır; ihmal edilmiş (mühmel) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) | Anlamlı | Bir şeye dönmek, köke varmak, yönetmek | Bir şeyin aslına, başlangıcına dönmesi; akıbet, nihayet ve yorumlama anlamlarını içerir. | Hedef kökle ortak son nokta ve merci olma bağı vardır; Kur'an'da geçer. |
| [ألو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%88.md) | Anlamlı | İhmal etmek, güç yetirememek, yemin etmek | Bir işte kusur etmek, geride kalmak ya da yemin ederek sınır çizmek. | Kur'an'da geçer. |
| [لوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%A3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sisteminde mühmel dizilişlerdendir. | Kur'an'da geçmez. |
| [لأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A3%D9%88.md) | Anlamlı | Zahmet, darlık, sıkıntı | Şiddet, açlık, meşakkat ve zorlu hayat şartları içinde bulunmak. | Excel notundaki sıkıntı ve darlık vurgusu bu dizilişin anlamına karşılık gelir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وأل | Merkez | Sığınak, kurtuluş mekanı | Bir tehditten can havliyle kaçıp toplanılan ve tam kurtuluş sağlayan sığınaktır. | Kur'an'da mutlak kaçınılmazlık bağlamında sığınılacak hiçbir yerin olmaması durumunu belirtir. |
| [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) | Komşu | İltica etmek, sığınmak | Genel anlamda bir kimseye veya bir mekana korunma amacıyla yönelmektir. | وأل kökünde toplanma ve yok olmaktan kurtulma (necat) baskısı [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) köküne göre daha yoğundur. |
| [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) | Komşu | Bir güce sığınarak korunmak | Şerden, zarardan veya görünmeyen tehlikelerden daha üstün bir koruyucunun himayesine girmektir. | Genellikle manevi ve sözel himaye talebini bildirirken, وأل fiziki veya fiili bir sığınma noktasını ifade eder. |
| [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Dağ, sarp korunak, engel | Sarp bir dağa veya tahkimata çıkarak korunma sağlamaktır. | Kıyamet günü sığınılacak sarp bir tepe veya kale arayışını anlatır (Kıyâme [75:11](https://lisan.digital/tr/ayet/75:11.md)). |
| [شرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Başıboş kaçmak, dağılmak | Bir merkezden veya topluluktan panikle etrafa dağılmak, kaçıp sığınaksız kalmak. | وأل kökünün toplanma ve güvenli sığınağa varma eyleminin tam karşıtı olarak darmadağın olmayı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وأل | الملجأ والمنجى | Bir tehlikeden kaçarak emin bir yere toplanıp kurtulmak. | Kesin |
| Latince | refugium, asylum | Kaçış yeri, sığınak | Tehlikeden kaçılarak ulaşılan korunaklı yeri karşılar; ancak kökteki büzülerek toplanma nüansını vermez. | Güçlü |
| İngilizce | refuge, sanctuary, place of escape | Sığınak, kaçıp kurtulacak yer | Bir tehdit veya hüküm karşısında sığınılabilecek mutlak korunaklı alanı iyi yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | Zuflucht, Zufluchtsort | Sığınak, sığınılacak yer | Tehlike anında yönelinen barınak anlamını karşılar; büzülüp korunma boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | refuge, asile | İltica yeri, sığınak | Hukuki ve fiziki dokunulmazlık sağlayan barınak manasını taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوْئِلًا (Mev'il) | Kaçıp kurtulunacak sığınak, iltica edilecek merci | İlahi vaadin ve tehdidin gerçekleşme anında suçluların kaçıp kurtulabileceği, sığınabileceği hiçbir alternatif melce bulamayacaklarını bildiren ceza ve tehdit bağlamı (Kehf [18:58](https://lisan.digital/tr/ayet/18:58.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Va'd ve Va'îd (İlahi tehdidin kesinliği) | Allah'ın cezalandırma hükmü geldiğinde kul için O'nun iradesinden başka hiçbir sığınağın, kurtarıcının veya aracının bulunamayacağı meselesi. | İlahi adaletin karşısında mutlak sığınaksızlık ve kaçınılmazlık kavramı üzerinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Harem ve iltica hukuku | Cezadan veya haksızlıktan kaçan kimsenin Harem bölgesine veya dokunulmaz bir alana sığınmasının hukuki statüsü. | Meşru koruma sağlayan mekan (melce) ve dokunulmazlık sınırı anlamında dolaylı olarak değerlendirilir. |
| Tefsir | Kehf [18:58](https://lisan.digital/tr/ayet/18:58.md) ayetinin tefsiri | Ayette geçen mev'il lafzının bir mekan mı (melce/sığınak) yoksa bir zaman ve vaat mi (mev'id) olduğu tartışması; çoğunluk kurtuluş mekanı olarak açıklar. | Cezanın infazı anında zalimlerin kaçıp saklanabileceği hiçbir delik veya sığınak bulamayacağı manasında yoğunlaşır. |
| Hadis | Can güvenliği ve savaşta sebep arayışı | Sahabe ve ilk dönem rivayetlerinde canını tehlikeden esirgememe veya firar etmeme yemini kalıplarında geçer (فلا وألت). | Savaştan kaçarak necat ve selamet aramanın kınanması, canı kurtarma çabası bağlamında yoğunlaşır. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-Yaratıcı ilişkisi | Nihai Melce | Yegane sığınak oluş | Kulun dehşet ve azap karşısında Allah'tan başka hiçbir varlığa sığınamayacağını, nihai sığınağın yalnızca ilahi rahmet olduğunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Kaçınılmaz doğa yasaları | Deterministik sonuç | Kaçınılmaz sınır tayini | Tabiatta bir nedenler zinciri harekete geçtiğinde, sistemin kaçış noktası bırakmaksızın kesin bir sonuca varmasını ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki dokunulmazlık ve egemenlik | Mutlak yargı alanı | Yargıdan kaçışı engelleme | Egemen otoritenin tesis ettiği adalet çemberi içinde suçlunun sığınabileceği gayrimeşru hiçbir himaye odağının kalamayacağını gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Kriz ve güvence mekanizmaları | Güvenli liman | Riski sıfırlama mekanı | Şiddetli kriz ve çöküş durumlarında sermayenin veya canın korunmak üzere kaçtığı son güvence zeminini simgeler. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Olay ufku ve çekim kuyusu (Astroyizik / Matematik) | Bir cismin kaçış hızının yetersiz kalarak çekim alanından kaçacak hiçbir yol veya alternatif koordinat bulamaması durumuna denk gelir. Sistem öyle bir noktaya evrilir ki serbestlik derecesi sıfırlanır ve dış bir sığınak geometrik olarak imkansızlaşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Nihai yargı yetkisi ve kaçınılmaz mesuliyet (Hukuk Felsefesi) | Failin işlediği fiilin doğurduğu hukuki sonuçtan hiçbir yargı dışı alana (asylum) kaçamayarak mutlak sorumlulukla yüzleşmesi durumudur; sığınaksızlık faili doğrudan kanunla baş başa bırakır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca fiziksel bir dağ kovuğu, kale veya sığınak gibi coğrafi bir mekanla sınırlandırılması ya da mev'id (vaat edilen vakit) ile aynı sayılarak zamansal bir gecikmeye indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca fiziki bir barınak değil; insanın varoluşsal olarak hesaplaşmadan kaçamayacağını, ilahi adaleti aşabilecek hiçbir koruyucu kalkanın, merciin veya otorite odağının bulunmadığını anlatan ontolojik bir kaçınılmazlık ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki uyarının sadece dünyevi bir kuşatma veya basit bir ceza ertelenmesi sanılması; böylece ilahi cezanın kesinliği ve mutlak kuşatıcılığı fikrinin zayıflatılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da tek bir ayette (Kehf [18:58](https://lisan.digital/tr/ayet/18:58.md)) geçmesine rağmen, şirk koşanların ve ilahi adaletten kaçmaya çalışanların karşılaşacağı mutlak çaresizliği ve kuşatılmışlığı en çarpıcı somut imgeyle (sığınaksızlık) resmettiği için anahtar bir terimdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini anlatan, ilahi mühletin sona erişini bildiren ve kıyamet günü kaçış arayan suçluların psikolojisini tasvir eden ayet gruplarında (örneğin Kıyâme [75:10](https://lisan.digital/tr/ayet/75:10.md)-12 ve Kehf [18:58](https://lisan.digital/tr/ayet/18:58.md)-59) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalimlerin veya inkarcıların dünyada gördükleri mühletin bir cezasızlık olduğu zannını yıkar; belirlenen an geldiğinde hiçbir gücün, mekanın ya da otoritenin kişiyi ilahi adaletten saklayamayacağını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yırtıcı bir tehdit veya felaket karşısında bir canlının sarp, dar ve korunaklı bir kovuğa büzülüp toplanarak kurtuluş bulması, emniyetli bir yere iltica etmesidir.
- Soyut anlam: İlahi adalet, yasa veya kaçınılmaz bir akıbet karşısında failin sığınabileceği hiçbir dokunulmaz alanın, alternatif merciin veya kurtarıcı kalkanın kalmaması durumudur.
- Sistematik karşılık: Otoritenin ve deterministik yasanın bütün kaçış yollarını kapatarak sistemi tek bir hesaplaşma ve netice noktasına mecbur bırakması, serbest kaçış vektörünü sıfırlamasıdır.
- LaTeX modeli: $$S \cap \left( \bigcup_{i} M_i \right) = \emptyset \implies \lim_{t \to T} P(E) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ hesap gününde veya ceza anında kaçış arayan faili, $M_i$ sığınılabilecek tüm muhtemel alternatif korunak ve iltica alanlarını temsil eder. Fail ile bu sığınak kümelerinin kesişiminin boş küme ($\emptyset$) olması, hiçbir korunaklı alanın bulunmadığını gösterir. $t$ zamanının ilahi hüküm anı olan $T$'ye yaklaşmasıyla failin kaçıp kurtulma olasılığı olan $P(E)$ sıfıra eşitlenir; bu da mutlak sığınaksızlık durumunu modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/ayet/18:58.md) — مَوْئِلًا

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا

Meal (IK): Bununla beraber Rabbın Gafur’dur, merhamet sahibidir. Eğer onları, yaptıklarından dolayı hemen yakalasaydı; elbette çabucak azaba uğratırdı. Fakat onların bir vadesi vardır ve ondan kaçıp sığınacak yer bulamazlar.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir şeyi çakmak için kullanılan taş balyoz gibi alettir. Ağırlık, sıkıntı ve darlık içinde olmak anlamlarına gelir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الموْئِلُ: الملجأُ، وكذلك المَوْأَلَةُ. وقد وَأَلَ إليه يئِلُ وَأْلاً ووءولاً، أي لَجَأ. وَواءَلَ، أي طلب النجاة. والوَأْلَةُ: الدِمنةُ والسِرجين. الأصمعي: يقال: أوْأَلَتِ الماشيةُ في الكلأ، أي أثرت فيه بأبوالِها وأبْعارِها. واسْتَوْأَلَتِ الإبل، اجتمعت. والأولُ نقيض الآخرِ، وأصله أوْأَلُ والجمع الأوائلُ والأوالي أيضاً. وتقول: هذا أوَّلُ بيِّن الأوَّليَّةِ. قال الشاعر:
ماحَ البلادَ لنا في أوَّلِـيَّتِـنـاعلى حُسودِ الأعادي مائحٌ قُثَمُ
وقول ذي الرمّة:
وما فخرُ من ليستْ له أوَّلِيَّةٌتُعَدُّ إذا عُدَّ القديمُ ولا ذِكْرُ
يعني مفاخر آبائه. وتقول في المؤنث: هي الأولى، والجمع الأوَّلُ مثل أُخْرَى وأُخَرَ. وكذلك الجماعة الرِجالُ من حيثُ التأنيث. قال الشاعر:
عَوْدَ عَلَى عَوْدٍ لأقْوامٍ أُوَلْ
يعني ناقةً مُسِنَّةً على طريقٍ قديمٍ. وإن شئت قلت الأوَّلونَ.

##### Türkçe

**الموْئِلُ**: sığınak; ve yine **المَوْأَلَةُ**. Ve ona **وَأَلَ** eder, **يئِلُ**; **وَأْلاً** ve **وءولاً** (olarak); yani sığındı. Ve **واءَلَ**; yani kurtuluşu talep etti. Ve **الوَأْلَةُ**: gübre yığını ve tezek. **الأصمعي**: denilir: davarlar otlakta **أوْأَلَتِ**; yani bevlleri ve dışkılarıyla onda iz bıraktı. Ve develer **اسْتَوْأَلَتِ**; toplandı. Ve birincisi ötekinin zıddıdır; aslı **أوْأَلُ**’dur; cem‘i **الأوائلُ** ve **الأوالي** de. Ve dersin: bu, **أوَّلُ**; **الأوَّليَّةِ**si apaçık. Şair dedi ki:
ماحَ البلادَ لنا في أوَّلِـيَّتِـنـاعلى حُسودِ الأعادي مائحٌ قُثَمُ
Ve **ذي الرمّة**’nin sözü:
وما فخرُ من ليستْ له أوَّلِيَّةٌتُعَدُّ إذا عُدَّ القديمُ ولا ذِكْرُ
Yani babalarının övünçleri. Ve müenneste dersin: o **الأولى**’dır; cem‘i **الأوَّلُ**; **أُخْرَى** ve **أُخَرَ** gibi. Ve yine cemaat (topluluk) **الرِجالُ**; te’nîs cihetinden. Şair dedi ki:
عَوْدَ عَلَى عَوْدٍ لأقْوامٍ أُوَلْ
Yani eski bir yol üzerinde yaşlı bir dişi deve. Ve istersen **الأوَّلونَ** dersin.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والهمزة وما يثلثهما)
(وأب) الواو والهمزة والباء: كلمتانِ تدلُّ إحداهما على تقعير شيء، والأخرى على غَضَب.
فالأولى: الحافر الوأْب: المُقعَّب. والوَأْبة: نُقَيرةٌ([1]) في صَخرةٍ تُمسِك الماء.
والكلمة الأخرى أوْأَبْتُ فلاناً: أغضَبْتُه. ويقال إنَّ الإبَةَ منه([2]).
(وأد) الواو والهمزة والدال: كلمةٌ تدلُّ على إثقال شيءٍ بشيء. يقال للإبل إذا مَشَت بثَقَلِها: لها وئيدٌ. قال:
* ما للجمالِ مشيَُِهَا وَئيدَا([3]) *
أي مشياً بِثِقَل. والموءودة من هذا، لأنَّها تُدفَن حيّة، فهي تُثْقَل بالتُّراب الذي يعلوها. وَأدَها يَئِدُها وَأْداً. ومن ذلك قوله([4]):
* وأحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأدِ([5]) *
(وأر) الواو والهمزة والراء. يقولون: استَوْأَرت الإبلُ: تتابعت. وذهب أبو إسحاقَ الزَّجّاجُ إلى أنَّ أصل الباب شِدَّة الحرّ. قال: وَوَئِرَ يَومُنا: اشتدّ حرّه وأَراً([6]). [و] يومٌ وئِرٌ. قال: ومنه الإرةُ: حفرةٌ تكون لمُستَوْقَد النّار وَوَأر المكانَ: اتَّخَذَ حفرةً للنّار. قال: والوَأْر: شِدّة الفزَع، كأنّه فَزَعٌ يُحرِق من شِدّته. ووأرْتُه أئِرُهُ وَأْراً: أفزَعْته. ووُئِرَ زَيدٌ: ذُعِر.
(وأص) الواو والهمزة والصاد. يقولون: ما أدري أي الوَئِيصَةِ هو، أيْ أيُّ الناس هو. والوئيصة: الجماعة([7]).
(وأق) الواو والهمزة والقاف([8]). يقولون: الوَأْق: الصُّرَد. قال:
ولقد غَدَوْتُ وكنت لا *** أغدو على وأقٍ وحاتِمْ([9])
(وأل) الواو والهمزة واللام: كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع والتجاء. يقال استوأَلَتِ الإبلُ: اجتَمَعَتْ. والمَوْئِل: الملجأ مِن وألَ إليه يَئِلُ. والوَأْلَة: البَنَّة من البَعر المتجمِّع.
(وأم) الواو والهمزة والميم. كلمةٌ تدلُّ على موافَقَة ومقاربة. يقولون: الوِئام: الموافَقة؛ *ووَاءَمْتُه. ومَثَلُهم:
* لولا الوئامُ هَلَكَ الأنامُ([10]) *
(وأه) الواو والهمزة والهاء: كلمة يقولونَ عند استطابة الشَّيء: واهاً له.
(وأي) الواو والهمزة والياء كلمتان متباينتان: الأولى الوَعْد، يقال وأيْته أئيهِ وَأْياً، وهو صادق الوَأْي.
والثانية تدلُّ على قُوَّةٍ أو تجمُّعٍ وعِظَم. يقال حِمارٌ وَأَىً: قويٌّ، وكذلك الفَرَس. وقِدرٌ وئِيَّة([11]): عظيمة. وقول أوس:
وحَطّت كما حَطَّت وَئِيّةُ تاجرٍ *** وهَى عِقدُها فارفضَّ منها الطَّوائف([12])
ويقال الوَئِيَّةُ: الجُوالِق. والله أعلم.
---------------------__
([1]) في الأصل: "بفترة"، تحريف، وفي المجمل: "نقرة".
([2]) في المجمل: "وهو العار وما يستحى منه".
([3]) الرجز ينسب إلى الزباء. انظر اللسان (وأد)، والعيني بهامش الخزانة (1: 448-451) والأغاني  (14: 73) ومروج الذهب (2: 96) وأمثال الميداني في (خطب يسير في خطب كبير). و"مشيها" تروى بالرفع على أنها فاعل تقدم على عامله ضرورة، أو بدل من الضمير في للجمال، أو مبتدأ ووئيدا حال سد مسد خبره، وبالخفض على أنه بدل اشتمال من الجمال، والنصب على المصدر أي تمشي مشيها.
([4]) هو الفرزدق. ديوانه 203 واللسان (وأد) والكامل 272 ليبسك والإصابة 4063 والتبريزي في شرح الحماسة 62.
([5]) صدره في الديوان والكامل:
* ومنا الذي منع الوائدات *
          وفي الأغاني: "وجدي الذي". وفي اللسان: "وعمي الذي". ويبدو أن رواية اللسان محرفة، فإن الذي منع الوائدات هو جده صعصعة بن ناجية، كما في الأغاني والإصابة وشرح الحماسة.
([6]) هذا الفعل اللازم ومصدره مما لم أجده في المعاجم المتداولة.
([7]) هذا مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([8]) هذه المادة لم تذكر في القاموس، ووردت في اللسان ولكنه لم يذكر فيها "الوأق"، جعلاه جميعاً في مادة (وقى).
([9]) المرقش في اللسان (حتم، وقى) والحيوان (3: 436، 449) وعيون الأخبار (1: 145) وتأويل مختلف الحديث 129. ولم تعين هذه المراجع أي المرقشين هو، لكن إطلاقه يرجع أنه الأصغر فإنه "أشعرهما وأطولهما عمراً". المرزباني 201. وهو في حماسة البحتري 255 معزو إلى المرقم الذهلي، وهو خزز بن لوذان، كما في المؤتلف 102 حيث تجد هذه النسبة أيضاً. وهو بدون نسبة في أمالي القالي (3: 106) وزهر الآداب (2: 169). وقد سبق البيت في (حتم).
([10]) هذا يحتمل أن يكون شعراً كما يحتمل أن يكون نثراً، إذ يروى أيضاً: "لولا الوئام لهلك" كما يروى: "لولا الوئام لهلك اللئام". والوئام في هذه الرواية بمعنى المباهاة، ويروى أيضاً: "لولا اللئام لهلك الأنام"، واللئام هنا مصدر: لاءمت بين الشيئين. ويروى كذلك: "لولا اللوم لهلك الأنام". واللوام في هذه بمعنى الملاومة من اللوم. انظر الحيوان (1: 341) والميداني (2: 111). ووجدت في الغريب المصنف 388 مصورة دار الكتب: "أبو زيد: واءمته وئاماً ومواءمة، وهي المرافقة وأن يفعل كما يفعل. وأنشد:
* لولا الوئام هلك الإنسان *".
          ثم وجدت هذا الإنشاد أيضاً في المخصص (12: 151).
([11]) وئية كقوية. ويقال "وأية" أيضاً.
([12]) وكذا ورد إنشاده في المجمل واللسان (وأي). وفي الديوان 15:
كأن ونى خانت به من نظامها *** معاقد فارفضت بهن الطوائف
          وفي اللسان (ونـي) والمخصص (15: 145): "ونية تاجر". وفي اللسان (وهي): "وهية تاجر". الونية والوهية: الدرة. والونى في رواية الديوان جمع وناة، وهي الدرة أو اللؤلؤة.

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** ve **الهمزة** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**وأب**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الباء**: iki kelimedir; bunlardan biri bir şeyin oyulmasına delâlet eder, diğeri de öfkeye.
Birincisi: **الحافر الوأْب**: oyulmuş olan. **الوَأْبة**: suyu tutan bir kayada bir oyuk([1]).
Diğer kelime: **أوْأَبْتُ** falancayı: onu öfkelendirdim. Ve denilir ki **الإبَةَ** ondandır([2]).

(**وأد**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الدال**: bir kelimedir; bir şeyi bir şeyle ağırlaştırmaya delâlet eder. Develere, ağırlıklarıyla yürüdükleri zaman, denilir: onlar için **وئيدٌ** vardır. Dedi:
* Develere ne oluyor, yürüyüşü ağır([3]) *
Yani ağırlıkla bir yürüyüş. Ve **الموءودة** bundandır; çünkü diri diri gömülür, böylece üstüne çıkan toprakla ağırlaştırılır. **وَأدَها يَئِدُها وَأْداً**. Ve bundan, onun sözü([4]):
* Ve **الوَئيدَ**’i diriltti de gömülmedi([5]) *

(**وأر**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الراء**. Derler: **استَوْأَرت** develer: peş peşe geldi. Ebû İshâk **الزَّجّاجُ**, babın aslının şiddetli sıcaklık olduğuna gitti. Dedi: **وَوَئِرَ** günümüz: sıcağı şiddetlendi, **أَراً**([6]). Ve gün **وئِرٌ**. Dedi: Ve ondan **الإرةُ**: ateş yakılan yer için olan bir çukur. Ve **وَوَأر المكانَ**: ateş için bir çukur edindi. Dedi: Ve **الوَأْر**: korkunun şiddeti; sanki şiddetinden yakan bir korkudur. Ve **وأرْتُه أئِرُهُ وَأْراً**: onu korkuttum. Ve **وُئِرَ** Zeyd: ürktü.

(**وأص**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الصاد**. Derler: Ben bilmem o **الوَئِيصَةِ**’nin hangisidir; yani o hangi insanlardandır. **الوئيصة**: topluluk([7]).

(**وأق**) **الواو** ve **الهمزة** ve **القاف**([8]). Derler: **الوَأْق**: **الصُّرَد**. Dedi:
ولقد غَدَوْتُ وكنت لا *** أغدو على **وأقٍ** و**حاتِمْ**([9])

(**وأل**) **الواو** ve **الهمزة** ve **اللام**: bir kelimedir; toplanmaya ve sığınmaya delâlet eder. Denilir: **استوأَلَتِ** develer: toplandı. **المَوْئِل**: sığınak; **وألَ**’den, ona **يَئِلُ**. **الوَأْلَة**: toplanmış dışkıdan bir parça.

(**وأم**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الميم**. Bir kelime; uygunluğa ve yakınlığa delâlet eder. Derler: **الوِئام**: uygunluk; ve **ووَاءَمْتُه**. Ve onların meseli:
* **الوئامُ** olmasaydı, insanlar helâk olurdu([10]) *

(**وأه**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الهاء**: bir kelime; bir şeyi hoş buldukları zaman derler: **واهاً له**.

(**وأي**) **الواو** ve **الهمزة** ve **الياء** iki ayrı kelimedir: birincisi **الوَعْد**; denilir: **وأيْته أئيهِ وَأْياً**; ve o, **الوَأْي**’de doğrudur.
İkincisi bir kuvvete yahut toplanmaya ve büyüklüğe delâlet eder. Denilir: **حِمارٌ وَأَىً**: güçlü; aynı şekilde at. Ve **قِدرٌ وئِيَّة**([11]): büyük. Ve Evs’in sözü:
وحَطّت كما حَطَّت **وَئِيّةُ** تاجرٍ *** وهَى عِقدُها فارفضَّ منها الطَّوائف([12])
Ve denilir: **الوَئِيَّةُ**: çuval. Allah daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) Asılda: “بفترة”, tahrif; ve **المجمل**’de: “نقرة”.
([2]) **المجمل**’de: “وهو العار وما يستحى منه”.
([3]) Recez **الزباء**’ya nispet edilir. **اللسان** (**وأد**)’e bak; ve **العيني**’ye, **الخزانة**’nin kenarında (1: 448-451); ve **الأغاني** (14: 73); ve **مروج الذهب** (2: 96); ve **أمثال الميداني**’de (خطب يسير في خطب كبير). Ve “مشيها” merfû olarak rivayet edilir; âmiline zaruret olarak öne geçmiş bir fâil olması üzere; yahut **لِلجمال**’daki zamirin bedeli; yahut mübteda ve **وئيدا** hâl olup haberinin yerini tutması üzere; ve mecrûr olarak, **الجمال**’den iştimâl bedeli olması üzere; ve mansûb olarak masdar üzere, yani “تمشي مشيها”.
([4]) O, **الفرزدق**’tur. Dîvânı 203; ve **اللسان** (**وأد**); ve **الكامل** 272 (ليبسك için); ve **الإصابة** 4063; ve **التبريزي**’nin **شرح الحماسة**’sinde 62.
([5]) Onun sadrı dîvânda ve **الكامل**’de:
* ومنا الذي منع الوائدات *
          Ve **الأغاني**’de: “وجدي الذي”. Ve **اللسان**’da: “وعمي الذي”. Ve **اللسان** rivayeti tahrif edilmiş görünüyor; çünkü **الوأدات**’ı men eden onun dedesi **صعصعة بن ناجية**’dir; **الأغاني** ve **الإصابة** ve **شرح الحماسة**’de olduğu gibi.
([6]) Bu lâzım fiil ve onun masdarı, yaygın sözlüklerde bulmadığım şeylerdendir.
([7]) Bu, **القاموس**’ta gelen ve **اللسان**’da gelmeyen şeylerdendir.
([8]) Bu madde **القاموس**’ta zikredilmedi; ve **اللسان**’da geldi, fakat onda “**الوأق**”ı zikretmedi; ikisi de onu **(وقى)** maddesinde kıldılar.
([9]) **المرقش**: **اللسان**’da (**حتم**، **وقى**) ve **الحيوان** (3: 436، 449) ve **عيون الأخبار** (1: 145) ve **تأويل مختلف الحديث** 129. Ve bu kaynaklar, iki **المرقش**’ten hangisi olduğunu tayin etmedi; fakat onun mutlak zikri, onun küçük olanına döner; çünkü o “ikisinin daha şairi ve ikisinin daha uzun ömürlüsü”dür. **المرزباني** 201. Ve o, **حماسة البحتري** 255’te **المرقم الذهلي**’ye nispet edilmiştir; o da **خزز بن لوذان**’dır; **المؤتلف** 102’de olduğu gibi; orada bu nispeti de bulursun. Ve o, **أمالي القالي** (3: 106) ve **زهر الآداب** (2: 169)’da nispet olmaksızın gelir. Ve beyit, **(حتم)**’de daha önce geçti.
([10]) Bu, şiir olma ihtimali taşıdığı gibi nesir olma ihtimali de taşır; çünkü şu da rivayet edilir: “لولا الوئام لهلك”; ve şu da rivayet edilir: “لولا الوئام لهلك اللئام”. Ve **الوئام** bu rivayette **المباهاة** mânasındadır. Ve şu da rivayet edilir: “لولا اللئام لهلك الأنام”; ve **اللئام** burada masdardır: “لاءمت بين الشيئين”. Ve yine şu da rivayet edilir: “لولا اللوم لهلك الأنام”. Ve **اللوام** bunda, **الملاءمة** mânasındadır; **اللوم**’dan. **الحيوان** (1: 341) ve **الميداني** (2: 111)’e bak. Ve **الغريب المصنف** 388’de, **دار الكتب** nüshasının suretinde buldum: “أبو زيد: واءمته وئاماً ومواءمة، وهي المرافقة وأن يفعل كما يفعل. وأنشد:
* لولا الوئام هلك الإنسان *”.
          Sonra bu inşâdı **المخصص** (12: 151)’de de buldum.
([11]) **وئية** “قوية” gibi. Ve “وأية” de denilir.
([12]) İnşâdı, **المجمل** ve **اللسان** (**وأي**)’de böyle geldi. Ve dîvânda 15:
كأن ونى خانت به من نظامها *** معاقد فارفضت بهن الطوائف
          Ve **اللسان** (**ونـي**) ve **المخصص** (15: 145)’te: “ونية تاجر”. Ve **اللسان** (**وهي**)’de: “وهية تاجر”. **الونية** ve **الوهية**: inci. Ve dîvân rivayetindeki **الونى**, **وَناة**’nin cem‘idir; o da inci yahut lü’lü’dür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و أ ل
وأل إلى المكان وواءل إليه مواءلةً وهذا موئل القوم‏.‏
وهو موائل منه‏:‏ خائف‏.‏
وواءل الطائر مواءلة وهي ملاوذته بشيء مخافة الصقر‏.‏

##### Türkçe

و أ ل
**وأل** mekâna; ve **وواءل** ona **مواءلةً** (sığındı); ve bu, kavmin **موئل**’idir.‏
Ve o, ondan **موائل**’dir: korkmuş.‏
Ve kuş **وواءل** eder **مواءلة**; ve o, şahinden korku sebebiyle bir şeyle **ملاوذته**’sidir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَأَلَ إِليه وَأْلاً ووُؤُولاً وَوَئيلاً ووَاءَلَ مُواءَلَةً ووِئالاً: لجأَ. والْوَأْلُ والمَوْئِلُ: الملجأُ، وكذلك المَوْأَلَةُ مثال المَهْلَكة؛ وقد وأَلَ إِليه يَئِلُ وَأْلاً ووُؤُولاً على فُعول أَي لجأَ، ووَاءل منه على فاعَل أَي طلب النجاة، ووَاءَلَ إِلى المكان مُوَاءَلَةً ووِئالاً: بادر. وفي حديث عليّ، عليه السلام: أَن دِرْعَه كانت صَدْراً بلا ظَهْر، فقيل له: لو احترزتَ من ظَهْرِك، فقال: إِذا أَمْكَنْت من ظهري فلا وَأَلْتُ أَي لا نجوْت. وقد وَأَلَ يَئِلُ، فهو وائِلٌ إذا التجأَ إِلى موضع ونَجا؛ ومنه حديث البَراء بن مالك: فكأَنَّ نفسي جاشَتْ فقلت: لا وَأَلْتِ أَفِراراً أَوَّل النهار وجُبْناً آخره؟ وفي حديث قَيْلة: فوَأَلْنا إِلى حِواءٍ أَي لجَأْنا إِليه، والحِواء: البيوتُ المجتمِعة. الليث: المَآلُ والمَوْئلُ المَلْجأُ. يقال من المَوْئل وأَلْتُ مثل وَعَلْت ومن المآل أُلْتُ مثل عُلْت مآلاً، بوزن مَعَالاً؛ وأَنشد: لا يَسْتَطيعُ مآلاً من حَبائِلهِ
طيرُ السماء، ولا عُصْم الذُّرَى الوَدِقِ
وقال الله تعالى: لن يَجِدوا من دونه مَوْئلاً؛ قال الفراء: الموْئل المَنْجَى وهو المَلْجأُ، والعرب تقول: إِنه لَيُوائل إِلى موضعه يريدون يذهب إِلى موضعه وحرزه؛ وأَنشد:
لا واءَلَتْ نفسُك خلَّيتها
للعامِرِيَّيْن، ولم تُكْلَم
يريد: لا نَجَتْ نفسُك. وقال أَبو الهيثم: يقال وَأَلَ يَئلُ وأْلاً ووَأْلةً وواءَل يُوائل مُواءلةً ووِئالاً؛ قال ذو الرمة: حتى إِذا لم يَجِدْ وَأْلاً ونَجْنَجَها،
مَخافةَ الرَّمْي حتى كلُّها هِيمُ
يروى: وَعْلاً: ويروى: وَغْلاً، فالوَأْل المَوْئل، والوَغْل المَلْجَأُ يَغِل فيه أَي يدخل فيه. يقال: وغَل يَغِل فهو واغِل، وكل ملجاءٍ يُلجأ إِليه وَغْل ومَوْغِل، ومَن رواه وَغْلاً فهو مثل الوَأْل سواءً، قُلبت الهمزة عيناً؛ ونَجْنَجَها أَي حَرَّكها وردَّدها مخافة صائد أَن يرميها. الليث: الوَأْلُ والوَعْل الملجأ. التهذيب: شمر قال أَبو عدنان قال لي مَن لا أُحْصِي من أَعْراب قيسٍ وتميم: أَيلةُ الرجل بنو عمه الأَدْنون. وقال بعضهم: مَن أَطاف بالرجل وحلَّ معه من قَرابته وعشيرته فهو إِيلَتُه. وقال العكلي: هو من إِيلَتِنا أَي من عشيرتِنا. ابن بُزُرْج: إِلَةُ فلان الذين يَئِلُ إِليهم وهم أَهله دِنْياً، وهؤلاء إِلَتُك وهم إِلَتي الذين وأَلْت إِليهم. وقالوا: رَدَدْته إِلى إِيلَته أَي إِلى أَصله؛ وأَنشد:ولم يكن في إِلَتي غوالي
يريد أَهلَ بيته وهذا من نوادره. قال أَبو منصور: أَمّا إِلَةُ الرجل فهم أَهلُ بيتِه الذين يَئِلُ إِليهم أَي يَلجَأُ إِليهم، من وَأَلَ يئل. وإِلَةُ: حرف ناقص أَصله وِئْلةٌ مثل صِلةٍ وزِنةٍ أَصلهما وِصْلة ووِزْنة، وأَما إِيلةُ الرجل فهم أَصله الذين يَؤُولُ إِليهم، وكان أَصلُه إِوْلةٌ فقلبت الواو ياء.
التهذيب: وأَيْلة قرية عربيَّة كأَنها سميت أَيلة لأَن أَهلها يَؤُولون إِليها، وأَمَّا إِلْيةُ الرجل فقَراباته، وكذلك لِيَتُه. والمَوْئل: الموضع الذي يستقِرُّ فيه السَّيْل.
والأَوَّل: المتقدّم وهو نقيض الآخِر؛ وقول أَبي ذؤيب:
أَدانَ، وأَنْبَأَهُ الأَوَّلونَ
بأَنَّ المُدَانَ مَلِيٌّ وفِيّ
الأَوَّلون: الناس الأَوَّلون والمَشْيخة، يقول: قالوا له إِنَّ الذي بايعته مَلِيٌّ وفِيٌّ فاطمئِن، والأُنثى الأُولى والجمع الأُوَل مثل أُخْرى وأُخَر، قال: وكذلك لجماعة الرجال من حيث التأْنيث؛ قال بَشير ابن النِّكْث:
عَوْدٌ على عَوْدٍ لأَقوامٍ أُوَلْ،
يَموتُ بالتَّرْكِ ويَحْيا بالعَمَلْ
يعني ناقة مسنَّة على طريق قَديم، وإِن شئت قلت الأَوَّلون. وفي حديث الإِفك: وأَمْرُنا أَمْرُ العرب الأُوَل؛ يروى بضم الهمزة وفتح الواو جمع الأُولى، ويكون صفة للعَرب، ويروى أَيضاً بفتح الهمزة وتشديد الواو صفة للأَمر، وقيل: هو الوجه. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، وأَضيافِهِ: بسم الله الأُولى للشيطان، يعني الحالة التي غضب فيها وحلَف أَن لا يأْكل، وقيل: أَراد اللُّقْمة الأُولى التي أَحنثَ بها نفسَه وأَكَلَ؛ ومنه الصلاةُ الأُولى، فمن قال صلاة الأُولى فهو من إِضافة الشيء إِلى نفسه أَو على أَنه أَراد صلاةَ الساعةِ الأُولى من الزَّوال. وقوله عز وجل: تَبَرُّجَ الجاهِلِيّة الأُولى؛ قال الزجاج: قيل الجاهلية الأُولى مَن كان من لَدُن آدم إِلى زمن نوح، عليهما السلام؛ وقيل: مُنْذ زمن نوح، عليه السلام، إِلى زمن إِدريس، عليه السلام، وقيل: مُنْذ زمن عيسى إِلى زمن سيدنا محمد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: وهذا أَجود الأَقوال لأَنهم الجاهلية المعروفون وهم أَوَّل من أُمة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وكانوا يتَّخِذون البَغايا يُغْلِلْن لهم؛ قال: وأَما قول عَبيد بن الأَبرص:فاتَّبَعْنا ذاتَ أُولانا الأُولى الْـ
ـمُوقِدِي الحرْب، ومُوفٍ بالحِبال
فإِنه أَراد الأُوَل فقلَب وأَراد ومنهم مُوفٍ بالحِبال أَي العهود؛ فأَما ما أَنشده ابن جني من قول الأَسْود ابن يَعْفُرَ:
فأَلْحَقْتُ أُخْراهُمْ طَريقَ أُلاهُمُ
فإِنه أَراد أُولاهم فحذف استخفافاً، كما تحذف الحركة لذلك في قوله: وقَدْ بَدا هَنْكِ من المِئْزَرِ
ونحوه، وهم الأَوائل أَجْرَوْه مُجْرى الأَسماء. قال بعض النحويين: أَما قولهم أَوائل، بالهمز، فأَصله أَواوِل، ولكن لما اكتنفت الأَلفَ واوانِ ووَلِيَت الأَخيرةُ منهما الطرَفَ فضعفت، وكانت الكلمة جمعاً والجمع مستثقل، قلبت الأَخيرة منهما همزة وقلبوه فقالوا الأَوالي؛ أَنشد يعقوب لذي الرمة:
تَكادُ أَوالِيها تُفَرِّي جُلودَها،
ويَكْتَحِل التالي بِمُورٍ وحاصِبِ
أَراد أَوائلَها. والجمع الأُوَل. التهذيب: الليث الأَوائل من الأُول فمنهم من يقول أَوَّلُ تأسيسِ بِنائِه من همزة وواوٍ ولامٍ، ومنهم مَن يقول تأْسيسُه من واوين بعدهما لامٌ، ولكلٍّ حجة؛ وقال في قوله: جَهام تَحُثُّ الوائلاتِ أَواخِرُهْ
قال: ورواه أَبو الدُّقَيش الأَوَّلاتِ؛ قال: والأَول والأُولى بمنزلة أَفعَل وفُعْلى، قال: وجمع أَوَّل أَوَّلون وجمع أُولى أُولَيات. قال أَبو منصور: وقد جمع أَوَّل على أُوَل مثل أَكْبَر وكُبَر، وكذلك الأُولى، ومنهم من شدَّد الواوَ من أَوَّل مجموعاً؛ الليث: من قال تأْليف أَوَّل من همزة وواو ولام فينبغي أَن يكون أَفعَل منه أَأْوَل بهمزتين، لأَنك تقول من آبَ يَؤُوب أَأْوَب، واحتج قائل هذا القول أَنَّ الأَصل كان أَأْوَل، فقلبت إِحدى الهمزتين واواً ثم أُدغمت في الواو الأُخرى فقيل أَوَّل، ومَن قال إِنَّ أَصلَ تأْسيسِه واوانِ ولام، جعل الهمزة أَلف أَفْعَل، وأَدغم إِحدى الواوين في الأُخرى وشدَّدهما؛ قال الجوهري: أَصل أَوَّل أَوْأَل على أَفعَل مهموزَ الأَوْسط قلبت الهمزة واواً وأُدغم، يدلُّ على ذلك قولهم: هذا أَوَّل منك، والجمع الأَوائل والأَوالي أَيضاً على القَلْب، قال: وقال قومٌ أَصله وَوَّل على فَوْعَل، فقلبت الواو الأُولى همزة. قال الشيخ أَبو محمد
بن بري، رحمه الله: قوله أَصْل أَوَّل أَوْأَل هو قول مَرْغوبٌ عنه، لأَنه كان يجِب على هذا إِذا خفِّفت همزته أَن يقال فيه أَوَل، لأَن تخفيف الهمزة إِذ سكَن ما قبلها أَن تحذَف وتلقى حركتُها على ما قبلها، قال: ولا يصح أَيضاً أَن يكون أَصله وَوْأَل على فَوْعَل، لأَنه يجب على هذا صَرْفه، إِذْ فَوْعَل مصروف وأَوَّل غير مصروف في قولك مررت برجل أَوَّلَ، ولا يصح قلب الهمزة واواً في وَوْأَل على ما قدَّمت ذكرَه في الوجه الأَوَّل، فثبت أَن الصحيح فيها أَنها أَفْعَل من وَوَل، فهي من باب دَوْدَن (*
قوله «انها أفعل من وول فهي من باب دودن إلخ» هكذا في الأصل) وكَوْكَب مما جاء فاؤه وعينُه من موضع واحد، قال: وهذا مذهب سيبويه وأَصحابه؛ قال الجوهري: وإِنما لم يُجمع على أَواوِل لاستثقالهم اجتماعَ الواوين بينهما أَلفُ الجمع، قال: وهو إِذا جعلته صفةً لم تصرفه، تقول: لَقِيتُه عاماً أَوَّلَ، وإِذا لم تجعله صفة صرفته، تقول: لقيتُه عاماً أَوَّلاً؛ قال ابن بري: هذا غلط في التمثيل لأَنه صفة لعام في هذا الوجه أَيضاً، وصوابه أَن يمثِّله غير صفة في اللفظ كما مثَّله غيره، وذلك كقولهم ما رأَيت له أَوَّلاً ولا آخِراً أَي قديماً ولا حديثاً؛ قال الجوهري: قال ابن السكيت ولا تَقُلْ عامَ الأَوَّلِ. وتقول: ما رأَيته مُذْ عامٌ أَوَّلُ ومُذْ عامٍ أَوَّلَ، فمَنْ رفع الأَوَّل جعله صفةً لعامٍ كأَنه قال أَوَّلُ من عامِنا، ومنْ نصبه جعله كالظرْف كأَنه قال مذ عامٍ قبل عامِنا، وإِذا قلت ابْدَأْ بهذا أَوَّلُ ضَمَمْته على الغاية كقولك: افْعَلْه قبلُ، وإِن أَظهرت المحذوف نصَبت قلت: ابْدَأْ به أَوَّلَ فِعْلك، كما تقول قبلَ فِعْلِك؛ وتقول: ما رأَيته مُذْ أَمْسِ، فإِنْ لم تَره يوماً قبل أَمْس قلت: ما رأَيته مُذْ أَوَّلُ من أَمْس، فإِنْ لم تَره مُذْ يومين قبلَ أَمْس قلت: ما رأَيته مُذْ أَوَّلَ من أَوَّلَ من أَمْس، ولم تُجاوِز ذلك. قال ابن سيده: ولقيته عاماً أَوَّلَ جرى مَجْرى الاسم فجاء بغير أَلف ولام. وحكى ابن الأَعرابي: لقيته عامٍ الأَوَّلِ بإِضافة العامِ إِلى الأَوَّلِ؛ ومنه قول أَبي العارم الكلابي يذكر بنتَه وامرأَته: فأَبْكل لهم بَكِيلةً فأَكلوا ورَمَوْا بأَنفسهم فكأَنما ماتوا عامَ الأَوَّلِ. وحكى اللحياني: أَتيْتُك عامَ الأَوَّلِ والعامَ الأَوَّلَ ومضى عامُ الأَوَّلِ على إِضافة الشيء إِلى نفسه. والعامُ الأَوَّلُ وعامٌ أَوَّلٌ مصروف، وعامُ أَوَّلَ وهو من إِضافة الشيء إِلى نفسه أَيضاً. وحكى سيبويه: ما لقيته مُذْ عامٌ أَوَّلَ، نصبه على الظرْف، أَراد مُذْ عامٌ وقَع أَوَّل؛ وقوله: يا لَيْتَها كانت لأَهْلي إِبِلا،
أَو هُزِلَتْ في جَدْب عامٍ أَوَّلا
يكون على الوصف وعلى الظرفِ كما قال تعالى: والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم. قال سيبويه: وإِذا قلت عامٌ أَوَّلُ فإِنما جاز هذا الكلام لأَنك تعلم أَنك تعني العامَ الذي يَلِيه عامُك، كما أَنك إِذا قلت أَوَّل من أَمْس وبعد غد فإِنما تعني به الذي يليه أَمْس والذي يَلِيه غَد. التهذيب: يقال رأَيته عاماً أَوَّل لأَن أَوَّل على بناء أَفْعَل، قال الليث: ومَنْ نَوَّن حمله على النكرة، ومَنْ لم ينوِّن فهو بابه. ابن السكيت: لَقِيته أَوَّل ذي يَدَيْنِ أَي ساعة غَدَوْت، واعْمَل كذا أَوَّل ذات يَدَيْنِ أَي أَوَّل كل شيء تعمَله. وقال ابن دريد: أَوَّل فَوْعَل، قال: وكان في الأَصل ووَّل، فقلبت الواوُ الأُولى همزة وأُدغمت إِحدى الواوين في الأُخْرى فقيل أَوَّل. أَبو زيد: لقيته عامَ الأَوَّل ويومَ الأَوَّل، جَرَّ آخِرَه؛ قال: وهو كقولك أَتيت مسجدَ الجامِعِ من إِضافة الشيء إِلى نعتِه. أَبو زيد: يقال جاء في أَوَّلِيَّة الناس إِذا جاء في أَولهم. التهذيب: قال المبرّد في كتاب المقتضب: أَوَّل يكون على ضَرْبين: يكون اسماً، ويكون نعتاً موصولاً به من كذا، فأَما كونه نعتاً فقولك: هذا رجل أَوَّلُ منك، وجاءني زيد أَوَّلَ من مجيئك، وجئتك أَوَّلَ من أَمس، وأَما كونه اسماً فقولك: ما تركت أَوَّلاً ولا آخِراً كما تقول ما تركت له قديماً ولا حديثاً، وعلى أَيِّ الوجهين سميْت به رجلاً انصرف في النكرة، لأَنه في باب الأَسماء بمنزلة أَفْكل، وفي باب النعوت بمنزلة أَحْمَر. وقال أَبو الهيثم: تقول العرب أَوَّلُ ما أَطْلَع ضَبٌّ ذنَبَه، يقال ذلك للرجل يصنع الخير ولم يكن صنعه قبل ذلك، قال: والعرب ترفع أَوَّل وتنصب ذنَبَه على معنى أَوَّل ما أَطْلَع ذنبَه، ومنهم من يرفع أَوَّل ويرفع ذنبَه على معنى أَوّلُ شيء أَطلعه ذنَبُه، قال: ومنهم مَنْ ينصب أَوَّل وينصب ذَنَبَه على أَن يجعل أَوّل صفة، ومنهم مَنْ ينصب أَوّل ويرفع ذنَبَه على معنى في أَول ما أَطلع ضَبٌّ ذنَبُهُ أَي ذنبُهُ في أَوّل ذلك. وقال الزجاج في قول الله عز وجل: إِن أَوّل بيت وُضِعَ للناس لَلَّذي بِبَكَّة، قال: أَوَّل في اللغة على الحقيقة ابتداءُ الشيء، قال: وجائز أَن يكون المبتدأ له آخِر، وجائز أَن لا يكون له آخر، فالواحدُ أَوَّل العَدَدِ والعَدد غير متناهٍ، ونعيمُ الجنة له أَوَّل وهو غير منقطع؛ وقولك: هذا أَوَّلُ مال كسَبته جائز أَن لا يكون بعده كَسْب، ولكن أَراد بل هذا ابتداء كَسْبي، قال: فلو قال قائل أَوَّلُ عبدٍ أَملكهُ حُرٌّ فملك عبداً لَعَتَقَ ذلك العبدُ، لأَنه قد ابتدأَ الملك فجائز أَن يكون قول الله تعالى إِنَّ أَوَّلَ بيتٍ وُضِعَ للناس هو البيت الذي لم يكن الحجُّ إِلى غيره؛ قال أَبو منصور ولم يبيّن أَصْل أَوَّل واشتقاقه من اللغة، قال: وقيل تفسير الأَوَّل في صفة الله عز وجل أَنه الأَوَّل ليس قبله شيء والآخِر ليس بعده شيء، قال: وجاء هذا في الخبر عن سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فلا يجوز أَن نَعْدُوَ في تفسير هذين الاسْمين ما رُوي عنه، صلى الله عليه وسلم، قال: وأَقرب ما يَحْضُرني في اشتقاقِ الأَوَّل أَنه أَفْعَل من آل يؤول، وأُولى فُعْلى منه، قال: وكان أَوَّل في الأَصل أَأْوَل فقلبت الهمزة الثانية واواً وأُدغمت في الواو الأُخرى فقيل أَوَّل، قال: وأُراه قول سيبويه، وكأَنه من قولهم آل يَؤُولُ إِذا نجا وسبق؛ ومثله وأَلَ يَئِل بمعناه، قال ابن سيده: وأَما قولهم ابْدَأْ بهذا أَوَّلُ، فإِنما يريدون أَوَّلَ من كذا ولكنه حذف لكثرته في كلامهم، وبُنِيَ على الحركة لأَنه من المتمكِّن الذي جعل في موضع بمنزلة غير المتمكِّن؛ قال: وقالوا ادخُلُوا الأَوَّلَ فالأَوَّلَ، وهي من المَعارف الموضوعة موضع الحال، وهو شاذ، والرفع جائز على المعنى أَي ليَدْخُل الأَوَّلُ فالأَوَّلُ. وحكي عن الخليل: ما ترَك أَوَّلاً ولا آخِراً أَي قديماً ولا حديثاً، جعله اسماً فنكَّر وصرَف، وحكى ثعلب: هنَّ الأَوَّلاتُ دُخولاً والآخِراتُ خروجاً، واحدتها الأَوَّلة والآخرة، ثم قال: ليس هذا أَصل الباب وإِنما أَصل الباب الأَوَّل والأُولى كالأَطْوَل والطُّولى. وحكى اللحياني: أَما أُولَى بأُولى فإِنِّي أَحمَد الله، لم يزدْ على ذلك. وتقول: هذا أَوَّلُ بَيّنُ الأَوَّلِيَّة؛ قال الشاعر: ماحَ البِلادَ لنا في أَوْلِيَّتِنا،
على حَسُود الأَعادي، مائحٌ قُثَمُ
وقول ذي الرمة:
وما فَخْرُ مَن لَيْسَتْ له أَوَّلِيَّةٌ
تُعَدُّ، إِذا عُدَّ القَديمُ، ولا ذِكْرُ
يعني مَفاخِر آبائه. وأَوَّلُ معرفةً: الأَحَدُ في التَّسمية الأُولى؛ قال:
أُؤَمِّلُ أَنْ أَعِيشَ، وأَنَّ يَوْمي
بأَوَّلَ أَو بأَهْوَنَ أَو جُبَارِ
وأَهْوَن وجُبَار: الاثنين والثلاثاء وكل منهما مذكور في موضعه. وقوله في الحديث: الرُّؤْيا لأَوَّلِ عابِرٍ أَي إِذا عَبَرها بَرٌّ صادقٌ عالم بأُصولها وفُروعها واجتهدَ فيها وقعتْ له دون غيره ممن فَسَّره بعدَه. والوَأْلَةُ مثل الوَعْلة: الدِّمْنةُ والسِّرْجِينُ، وفي المحكم: أَبْعارُ الغنم والإِبلِ جميعاً تجتمع وتَتَلَبَّد، وقيل: هي أَبوالُ الإِبل وأَبْعارُها فقط. يقال: إِن بَني فلان وَقُودُهم الوَأْلة. الأَصمعي: أَوْأَلَتِ الماشيةُ في المكان، على أَفْعَلَتْ، أَثَّرت فيه بأَبْوالها وأَبْعارها، واسْتَوْأَلَتِ الإِبلُ: اجتمعت. وفي حديث عليّ، عليه السلام: قال لرجل أَنت من بَني فلان؟ قال: نَعَم، قال: فأَنت من وَأْلةَ إِذاً قُمْ فلا تقرَبَنِّي؛ قيل: هي قبيلة خسيسةٌ سميت بالوَأْلةِ وهي البعرة لخسَّتها. وقد أَوْأَل المكانُ، فهو مُوئِل، وهو الوَأْلُ والوَأْلةُ وأَوْأَلَهُ هو؛ قال في صفة ماء:
أَجْنٍ ومُصْفَرِّ الجِمامِ مُوئِل
وهذا البيت أَنشده الجوهري:
أَجْنٌ ومُصْفَرُّ الجِمامِ مُوأَلُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده كما أَنشده أَبو عبيد في الغريب المصنَّف أَجْنٍ؛ وقبله بأَبيات:
بمَنْهَلٍ تَجْبِينه عن مَنْهَلِ
ووَائل: اسم رجل غلَب على حيٍّ معروف، وقد يُجْعَل اسماً للقبيلة فلا يُصرف، وهو وائل بنُ قاسِط بن هِنْب بنِ أَفْصَى بنِ دُعْمِيٍّ. ومَوْأَلةُ: اسم أَيضاً؛ قال سيبويه: جاء على مَفْعَل لأَنه ليس على الفعل، إِذ لو كان على الفعل لكان مَفْعِلاً، وأَيضاً فإِن الأَسماءَ الأَعْلامَ قد يكون فيها ما لا يكون في غيرها؛ وقال ابن جني: إِنما ذلك فيمن أَخذه من وَأَلَ، فأَما من أَخذه من قولهم ما مأَلْت مَأْلَةً، فإِنما هو حينئذ فَوْعَلة، وقد تقدم. ومَوْأَلةُ بن مالك من هذا الفصل. ابن سيده: وبنُو مَوْأَلةَ بطْن. قال خالد ابنُ قَيْس بنِ مُنْقِذ بن طريف لمالك بن بُحَبره (*
قوله «لمالك بن بحبره» هكذا في الأصل من غير نقط): ورَهَنَته بَنُو مَوْأَلَة بن مالك في دِيةٍ ورَجَوْا أَن يقتلوه فلم يَفْعَلوا؛ وكان مالك يحمَّق فقال خالد:
لَيْتَك إِذ رُهِنْتَ آلَ مَوْأَلَهْ،
حَزُّوا بنَصلِ السيفِ عند السَّبَلهْ،
وحَلَّقت بك العُقابُ القَيْعَلهْ
قال ابن جني: إِن كان مَوْأَلَة من وَأَل فهو مُغَيَّر عن مَوْئلة للعلميَّة، لأَن ما فاؤه واوٌ إِنما يجيء أَبداً على مَفْعِل بكسر العين نحو مَوْضِع ومَوْقِع، وقد ذكر بعض ذلك في مأَل.

##### Türkçe

**وَأَلَ** ona **وَأْلاً** ve **وُؤُولاً** ve **وَوَئيلاً** ve **وَاءَلَ** **مُواءَلَةً**
ve **ووِئالاً**: sığındı. **والْوَأْلُ** ve **المَوْئِلُ**: sığınak; yine **المَوْأَلَةُ** da, **المَهْلَكة** örneği üzere. Ve “ona **وأَلَ** eder, **يَئِلُ**; **وَأْلاً** ve **وُؤُولاً** ( **فُعول** vezni üzere)” yani sığındı; ve ondan “**وَاءل**” ( **فاعَل** üzere) yani kurtuluş talep etti; ve yere “**وَاءَلَ**” eder, **مُوَاءَلَةً** ve **وِئالاً**: acele etti. Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: Zırhının ön (taraf) olduğu, arka (taraf) olmadığı; ona denildi: “Sırtından sakınsaydın ya”; dedi ki: “Eğer sırtımdan (vurulmak) mümkün olursa, **فلا وَأَلْتُ**” yani kurtulmadım. Ve **وَأَلَ** eder, **يَئِلُ**; o hâlde o, bir yere sığınıp kurtulduğu zaman **وائِلٌ**’dir; bundan, البراء بن مالك hadisi: “Sanki nefsim kabardı da dedim: ‘**لا وَأَلْتِ** kaçış olarak günün başında ve korkaklık olarak sonunda mı?’” Ve قَيْلة hadisi: “**فوَأَلْنا** **إِلى حِواءٍ**” yani ona sığındık; ve **الحِواء**: bir araya toplanmış evlerdir. الليث: **المَآلُ** ve **المَوْئلُ** sığınaktır. **المَوْئل**’den “**وأَلْتُ**” denir, “**وَعَلْت**” gibi; ve **المآل**’den “**أُلْتُ**” denir, “**عُلْت**” gibi; **مآلاً** ( **مَعَالاً** vezninde); ve şu beyit okundu:
لا يَسْتَطيعُ مآلاً من حَبائِلهِ
طيرُ السماء، ولا عُصْم الذُّرَى الوَدِقِ
Ve Allah تعالى buyurdu: “Ondan başka bir **مَوْئلاً** bulamayacaklar”; الفراء dedi ki: **الموْئل** kurtuluş yeridir ve o sığınaktır; ve Araplar der ki: “Şüphesiz o, yerine doğru **لَيُوائل**” bununla “yerine ve sığınağına gider”i kastederler; ve şu beyit okundu:
لا واءَلَتْ نفسُك خلَّيتها
للعامِرِيَّيْن، ولم تُكْلَم
Kasteder: “Nefsin kurtulmadı.” Ve أَبو الهيثم dedi ki: “**وَأَلَ** **يَئلُ**; **وأْلاً** ve **وَأْلةً**; ve **واءَل** **يُوائل** **مُواءلةً** ve **وِئالاً**” denir; ذو الرمة dedi ki:
حتى إِذا لم يَجِدْ وَأْلاً ونَجْنَجَها،
مَخافةَ الرَّمْي حتى كلُّها هِيمُ
“**وَعْلاً**” diye rivayet edilir; “**وَغْلاً**” diye de rivayet edilir. O hâlde **الوَأْل** **المَوْئل**’dir; **الوَغْل** sığınaktır; ona **يَغِل** eder, yani ona girer. “**وغَل** **يَغِل**; o hâlde o **واغِل**’dir” denir; ve kendisine sığınılan her sığınak **وَغْل** ve **مَوْغِل**’dir. Kim onu **وَغْلاً** diye rivayet ettiyse, o **الوَأْل** gibidir, eşittir; hemze ayn’a çevrilmiştir. Ve **نَجْنَجَها**: onu hareket ettirdi ve onu tekrar tekrar çevirdi; bir avcının onu atmasından korkarak. الليث: **الوَأْلُ** ve **الوَعْل** sığınaktır. **التهذيب**: شمر dedi ki: أَبو عدنان dedi ki: Kays ve Temîm’in Araplarından sayısını sayamadığım kimseler bana dedi ki: “Adamın **أَيلةُ**’si, yakın amcaoğullarıdır.” Bazıları dedi ki: “Bir adamın etrafında dolaşan ve onunla birlikte konaklayan akrabasından ve aşiretinden kimse, onun **إِيلَتُه**’dir.” Ve العكلي dedi ki: “O, bizim **إِيلَتِنا**’dandır” yani bizim aşiretimizdendir. ابن بُزُرْج: “Falanın **إِلَةُ**’si, kendilerine **يَئِلُ** ettiği kimselerdir; onlar onun yakın ehli(dir); ve ‘bunlar senin **إِلَتُك**’tır’ yani benim **إِلَتي**’mdir; kendilerine **وأَلْت** ettiğim kimselerdir.” Ve dediler ki: “Onu **إِيلَته**’sine döndürdüm” yani aslına; ve şu beyit okundu:ولم يكن في إِلَتي غوالي
Kasteder: ev halkını; bu da onun nadirlerindendir. أَبو منصور dedi ki: Adamın **إِلَةُ**’si ise, kendilerine **يَئِلُ** ettiği yani kendilerine sığındığı ev halkıdır; **وَأَلَ يئل**’den. Ve **إِلَةُ**: eksik bir harftir; aslı **وِئْلةٌ**’dir; **صِلةٍ** ve **زِنةٍ** gibi; ikisinin aslı **وِصْلة** ve **ووِزْنة**’dir. Adamın **إِيلةُ**’si ise, kendilerine **يَؤُولُ** ettiği aslıdır; aslı **إِوْلةٌ** idi de vav yâ’ya çevrildi.

**التهذيب**: Ve **وأَيْلة** Arapça bir köydür; sanki **أَيلة** diye adlandırıldı; çünkü halkı ona **يَؤُولون**. Adamın **إِلْيةُ**’si ise, akrabalarıdır; yine **لِيَتُه** de böyledir.
Ve **المَوْئل**: selin içinde karar kıldığı yerdir.

Ve **الأَوَّل**: önde olan; o, **الآخِر**’in zıddıdır. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
أَدانَ، وأَنْبَأَهُ الأَوَّلونَ
بأَنَّ المُدَانَ مَلِيٌّ وفِيّ
**الأَوَّلون**: önceki insanlar ve ihtiyarlar topluluğu; der ki: “Ona, ‘Biat ettiğin kimse ödeme gücü olan ve vefalıdır; öyleyse sakin ol’ dediler.” Dişisi **الأُولى**’dır; çoğulu **الأُوَل**’dir; **أُخْرى** ve **أُخَر** gibi. Dedi ki: Erkekler topluluğu için de, dişillik yönünden böyledir. بَشير ابن النِّكْث dedi ki:
عَوْدٌ على عَوْدٍ لأَقوامٍ أُوَلْ،
يَموتُ بالتَّرْكِ ويَحْيا بالعَمَلْ
Kasteder: eski bir yol üzerinde yaşlı bir deve; istersen **الأَوَّلون** dersin. **الإِفك** hadisinde: “Bizim işimiz, **العرب الأُوَل**’in işidir”; hemzenin dammesi ve vavın fethasıyla, **الأُولى**’nın çoğulu olarak rivayet edilir; ve **العَرب** için sıfat olur. Hemzenin fethası ve vavın şeddelenmesiyle de rivayet edilir; **الأَمر** için sıfat olur; ve “bu vech(=yüz)dür” denildi. Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, ve misafirlerinin hadisinde: “Şeytan için **بسم الله الأُولى**”; yani öfkelendiği ve yememeye yemin ettiği hâl. Ve denildi ki: Kendi nefsini onunla yemininden döndürdüğü ve yediği **اللُّقْمة الأُولى**’yı kastetti. Bundan: **الصلاةُ الأُولى**; kim “**صلاة الأُولى**” derse, bu, şeyin kendisine izafesindendir; yahut zevâlin **الساعةِ الأُولى**’sının namazını kastetmiştir. Ve O’nun عز وجل sözü: “**تَبَرُّجَ الجاهِلِيّة الأُولى**”; الزجاج dedi ki: “**الجاهلية الأُولى**”nın, Âdem’den Nûh zamanına kadar olanlar olduğu söylendi; عليهما السلام. Ve söylendi ki: Nûh zamanından, عليه السلام, İdrîs zamanına kadar; عليه السلام. Ve söylendi ki: Îsâ zamanından, سيدنا محمد رسول الله zamanına kadar, صلى الله عليه وسلم. Dedi ki: Bu, sözlerin en iyisidir; çünkü onlar bilinen cahiliye(ler)dir; ve onlar, سيدنا رسول الله, صلى الله عليه وسلم, ümmetinin ilkleridir; ve onlar, kendileri için fuhuş yapan kadınları edinirlerdi. Dedi ki: عبيد بن الأَبرص’in sözüne gelince:فاتَّبَعْنا ذاتَ أُولانا الأُولى الْـ
ـمُوقِدِي الحرْب، ومُوفٍ بالحِبال
O, **الأُوَل**’i kastetti de çevirdi; ve “onlardan **مُوفٍ بالحِبال**” yani ahitler(ini) yerine getiren(ler)i kastetti. İbn Cinnî’nin, الأَسْود ابن يَعْفُر’dan okuduğu şeye gelince:
فأَلْحَقْتُ أُخْراهُمْ طَريقَ أُلاهُمُ
O, **أُولاهم**’ı kastetti de hafiflik için hazfetti; tıpkı bunun için harekenin hazfedilmesi gibi, şu sözde:
وقَدْ بَدا هَنْكِ من المِئْزَرِ
ve benzeri. Ve onlar **الأَوائل**’i, isimler yürüyüşüne yürüttüler. Bazı nahivciler dedi ki: “**أَوائل**” sözlerine gelince, hemzeli olarak; aslı **أَواوِل**’dir; fakat elif’i iki vav kuşatınca ve ikincisi uçta yer alınca zayıfladı; kelime de cem‘ idi ve cem‘ ağır görülür; ikincisi hemzeye çevrildi ve çevirdiler de **الأَوالي** dediler. Ya‘kūb, ذو الرمة’den okudu:
تَكادُ أَوالِيها تُفَرِّي جُلودَها،
ويَكْتَحِل التالي بِمُورٍ وحاصِبِ
**أَوائلَها**’yı kastetti. Çoğul: **الأُوَل**. **التهذيب**: الليث: **الأَوائل** **الأُول**’dendir; onlardan kimi der ki: **أَوَّل**’in kuruluşu hemze, vav ve lâm’dandır; onlardan kimi der ki: kuruluşu iki vavdan sonra lâm’dır; her birinin delili vardır. Ve şu sözde dedi ki:
جَهام تَحُثُّ الوائلاتِ أَواخِرُهْ
Dedi ki: Ebû الدُّقَيش onu **الأَوَّلاتِ** diye rivayet etti. Dedi ki: **الأَول** ve **الأُولى**, **أَفعَل** ve **فُعْلى** menzilesindedir. Dedi ki: **أَوَّل**’in çoğulu **أَوَّلون**; **أُولى**’nın çoğulu **أُولَيات**. Ebû منصور dedi ki: **أَوَّل** bazen **أُوَل** üzerine cem‘ edilir; **أَكْبَر** ve **كُبَر** gibi; **الأُولى** da böyledir. Ve onlardan kimi, cem‘ edilmiş **أَوَّل**’de vavı şeddeler. الليث: Kim **أَوَّل**’in telifinin hemze, vav ve lâm’dan olduğunu söylerse, ondan **أَفعَل**’in iki hemzeyle **أَأْوَل** olması gerekir; çünkü sen “**آبَ يَؤُوب**”dan **أَأْوَب** dersin. Bu görüşün sahibi, aslın **أَأْوَل** olduğunu; iki hemzeden birinin vava çevrildiğini; sonra diğer vavda idğam edilip **أَوَّل** denildiğini delil getirdi. Kim kuruluşunun iki vav ve lâm olduğunu söylerse, hemzeyi **أَفْعَل**’in elifi kılar; iki vavdan birini diğerine idğam eder ve ikisini şeddeler. الجوهري dedi ki: **أَوَّل**’in aslı, orta harfi hemzeli **أَوْأَل**’dir; hemze vava çevrildi ve idğam edildi; buna delil, “bu senden **أَوَّل**’dir” sözleridir. Çoğul: **الأَوائل** ve kalb üzere **الأَوالي** de. Dedi ki: Bir topluluk dedi ki: Aslı **وَوَّل**’dir, **فَوْعَل** üzere; ilk vav hemzeye çevrildi. Şeyh Ebû Muhammed بن بري, رحمه الله, dedi ki: “**أَصْل أَوَّل أَوْأَل**” sözü, rağbet edilmeyen bir sözdür; çünkü buna göre, hemzesi hafifletilince onda **أَوَل** denmesi gerekirdi; zira hemzenin hafifletilmesi, öncesi sâkin olunca, onun hazfedilmesi ve harekesinin öncesine atılmasıdır. Dedi ki: Ayrıca, aslının **وَوْأَل** olması da sahih değildir; çünkü buna göre onun sarf edilmesi gerekir; zira **فَوْعَل** sarf olunur; “**مررت برجل أَوَّلَ**” sözünde **أَوَّل** sarf olunmaz. Ve **وَوْأَل**’de hemzenin vava çevrilmesi de, birinci vechte zikrettiğim üzere sahih değildir. Böylece, onda sahih olanın, **وَوَل**’den **أَفْعَل** olması sabit oldu; o hâlde o, **دَوْدَن** ve **كَوْكَب** babındandır; fâ’sı ve ‘ayn’ı tek bir yerden gelen şeylerdendir. Dedi ki: Bu, Sîbeveyh ve ashabının mezhebidir. الجوهري dedi ki: Onu **أَواوِل** üzerine cem‘ etmediler; çünkü iki vavın, aralarında cem‘ elifi olduğu hâlde birleşmesini ağır gördüler. Dedi ki: Onu sıfat yaptığında sarf etmezsin; “Onunla bir yıl **أَوَّلَ** karşılaştım” dersin. Onu sıfat yapmadığında sarf edersin; “Onunla bir yıl **أَوَّلاً** karşılaştım” dersin. İbn بري dedi ki: Bu, temsilde yanlıştır; çünkü bu vechte de “yıl” için sıfattır; doğrusu, lafızda sıfat olmadan temsillemesidir; başkasının temsillediği gibi; bu da onların “Onun için ne bir **أَوَّلاً** ne bir **آخِراً** gördüm” sözüdür; yani ne eski ne yeni. الجوهري dedi ki: İbn السكيت dedi ki: “**عامَ الأَوَّلِ** deme.” Ve “Onu **مُذْ عامٌ أَوَّلُ** ve **مُذْ عامٍ أَوَّلَ**’den beri görmedim” dersin. **الأَوَّل**’i رفع eden, onu “yıl”a sıfat kılar; sanki “bizim yılımızdan **أَوَّلُ**” demiş gibi. Onu نصب eden, onu zarf gibi kılar; sanki “bizim yılımızdan önce bir yıldan beri” demiş gibi. Ve “Bununla başla, **أَوَّلُ**” dediğinde, onu gaye üzere damme edersin; “**قبلُ** yap” sözün gibi. Hazfedileni izhar edersen, نصب edersin; “Bununla, fiilinin **أَوَّلَ**’inde başla” dersin; “fiilinden **قبلَ**” dediğin gibi. Ve “Onu **مُذْ أَمْسِ**’den beri görmedim” dersin; eğer onu dünden önce bir gün görmediysen, “Onu **مُذْ أَوَّلُ من أَمْس**’den beri görmedim” dersin; eğer onu dünden önce iki günden beri görmediysen, “Onu **مُذْ أَوَّلَ من أَوَّلَ من أَمْس**’den beri görmedim” dersin; bunu aşmazsın. İbn سيده dedi ki: “Onunla bir yıl **أَوَّلَ** karşılaştım” isim yürüyüşüne yürüdü de elif-lâm olmadan geldi. İbn الأَعرابي rivayet etti: “Onunla **عامٍ الأَوَّلِ** karşılaştım”; yılı **الأَوَّل**’e izafe ederek. Bundan, Ebû العارم الكلابي’nin, kızını ve karısını anarak sözü: “... sanki **عامَ الأَوَّلِ** yılında ölmüşler gibi.” اللحياني rivayet etti: “Sana **عامَ الأَوَّلِ** yılında geldim; ve **العامَ الأَوَّلَ**; ve **عامُ الأَوَّلِ** geçti”; şeyin kendisine izafesi üzere. Ve **العامُ الأَوَّلُ** ve **عامٌ أَوَّلٌ** sarf olunur. Ve **عامُ أَوَّلَ**; bu da şeyin kendisine izafesindendir. Sîbeveyh rivayet etti: “Onunla **مُذْ عامٌ أَوَّلَ**’den beri karşılaşmadım”; onu zarf üzere نصب etti; “**مُذْ عامٌ** oldu ki **أَوَّل** vuku buldu”yu kastetti. Ve şu söz:
يا لَيْتَها كانت لأَهْلي إِبِلا،
أَو هُزِلَتْ في جَدْب عامٍ أَوَّلا
Vasıf üzere ve zarf üzere olur; tıpkı Allah تعالى’nın “**والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم**” buyruğu gibi. Sîbeveyh dedi ki: “**عامٌ أَوَّلُ** dediğinde, bu söz ancak şundan caiz oldu: Sen, yılımı izleyen yılı kastettiğini bilirsin; tıpkı ‘**أَوَّل من أَمْس**’ ve ‘**بعد غد**’ dediğinde, dünü izleyeni ve yarını izleyeni kastetmen gibi.” **التهذيب**: “Onu bir yıl **أَوَّل** gördüm” denir; çünkü **أَوَّل** **أَفْعَل** binası üzeredir. الليث dedi ki: Kim tenvin ederse, onu nekre üzerine hamleder; kim tenvin etmezse, o onun babıdır. İbn السكيت: “Onunla **أَوَّل ذي يَدَيْنِ** karşılaştım” yani sabah çıktığım saat; ve “Bunu **أَوَّل ذات يَدَيْنِ** yap” yani yaptığın her şeyin evvelinde. İbn دريد dedi ki: **أَوَّل** **فَوْعَل**’dir; dedi ki: Asılda **ووَّل** idi; ilk vav hemzeye çevrildi ve iki vavdan biri diğerine idğam edilip **أَوَّل** denildi. Ebû زيد: “Onunla **عامَ الأَوَّل** ve **يومَ الأَوَّل** karşılaştım”; sonunu cerretti. Dedi ki: Bu, “**مسجدَ الجامِعِ**” sözün gibidir; şeyin, sıfatına izafesinden. Ebû زيد: “İnsanların **أَوَّلِيَّة**’sinde geldi” denir; “onların evvelinde geldi” demektir. **التهذيب**: المبرّد, **المقتضب** kitabında dedi ki: **أَوَّل** iki kısım üzere olur: isim olur; ve “...den” ile bağlı bir sıfat olur. Sıfat oluşu: “Bu, senden **أَوَّلُ** bir adamdır”; “Bana Zeyd, senin gelişinden **أَوَّلَ** geldi”; “Sana dünden **أَوَّلَ** geldim.” İsim oluşu: “Ne bir **أَوَّلاً** ne bir **آخِراً** bıraktım”; tıpkı “Onun için ne eski ne yeni bıraktım” dediğin gibi. Hangi iki vech üzere bir adamı onunla adlandırırsan, nekrede sarf olunur; çünkü isimler babında **أَفْكل** menzilesindedir; sıfatlar babında **أَحْمَر** menzilesindedir. Ebû الهيثم dedi ki: Araplar “Bir keler kuyruğunu ilk çıkaran şey...” der; bu, daha önce yapmamışken hayır yapan adam için söylenir. Dedi ki: Araplar **أَوَّل**’i رفع eder ve **ذنَبَه**’yi نصب eder; “kuyruğunu ilk çıkaran şey” manasında. Onlardan kimi **أَوَّل**’i رفع eder ve **ذنَبَه**’yi de رفع eder; “onun kuyruğunun çıkardığı ilk şey” manasında. Onlardan kimi **أَوَّل**’i نصب eder ve **ذَنَبَه**’yi نصب eder; **أَوّل**’i sıfat kılması üzere. Onlardan kimi **أَوّل**’i نصب eder ve **ذنَبَه**’yi رفع eder; “kelerin kuyruğunu ilk çıkardığı vakitte, yani kuyruğu bunun evvelindedir” manasında. الزجاج, Allah عز وجل’nin “**إِن أَوّل بيت وُضِعَ للناس لَلَّذي بِبَكَّة**” sözü hakkında dedi ki: **أَوَّل** dilde hakikat üzere, şeyin başlangıcıdır. Dedi ki: Başlangıcın bir sonu olması caizdir; ve bir sonunun olmaması da caizdir. Bir, sayının **أَوَّل**’idir; sayı ise sonlu değildir. Cennet nimeti için bir **أَوَّل** vardır; o ise kesilmez. “Bu, kazandığım ilk maldır” sözün, ondan sonra kazanç olmaması caizdir; fakat “bu, kazancımın başlangıcıdır”ı kastetti. Dedi ki: Eğer bir söyleyen “Sahip olacağım ilk köle hürdür” dese, sonra bir köleye sahip olsa, o köle azat olur; çünkü mülkiyete başlamıştır. Böylece Allah تعالى’nın “Şüphesiz insanlar için konulan ilk ev...” sözünün, kendisine hac dışında bir yere hac olmayan ev olması caizdir. Ebû منصور dedi ki: **أَوَّل**’in aslını ve dilden iştikakını beyan etmedi. Dedi ki: Ve denildi ki: Allah عز وجل’nin sıfatında **الأَوَّل**’in tefsiri: O, **الأَوَّل**’dir; ondan önce hiçbir şey yoktur; ve **الآخِر**’dir; ondan sonra hiçbir şey yoktur. Dedi ki: Bu, سيدنا رسول الله, صلى الله عليه وسلم, haberinde geldi; bu iki ismin tefsirinde, ondan rivayet edileni aşmamız caiz değildir. Dedi ki: **الأَوَّل**’in iştikakında bana en yakın gelen: onun **آل يؤول**’den **أَفْعَل** olmasıdır; ve **أُولى** da ondan **فُعْلى**’dır. Dedi ki: **أَوَّل** asılda **أَأْوَل** idi; ikinci hemze vava çevrildi ve diğer vavda idğam edilip **أَوَّل** denildi. Dedi ki: Onu, Sîbeveyh’in sözü sanıyorum. Sanki “**آل يَؤُولُ**”dan; kurtulduğu ve öne geçtiği zaman. Ve onun benzeri, aynı manada “**وأَلَ يَئِل**”dir. İbn سيده dedi ki: “Bununla başla, **أَوَّلُ**” sözlerine gelince: Onlar “...den **أَوَّلَ**”i kastederler; fakat sözlerinde çokluğundan dolayı onu hazfettiler; ve hareke üzerine bina edildi; çünkü o, temekkün sahibi iken, temekkün sahibi olmayan menzilesinde bir yere konuldu. Dedi ki: Ve “**ادخُلُوا الأَوَّلَ فالأَوَّلَ**” dediler; bu, hâl yerine konulmuş marifelerden olup şâzdır; ve رفع, mana üzere caizdir; yani “**ليَدْخُل الأَوَّلُ فالأَوَّلُ**”. Halîl’den rivayet edildi: “Ne bir **أَوَّلاً** ne bir **آخِراً** bırakmadı” yani ne eski ne yeni; onu isim kıldı da nekre yaptı ve sarf etti. ثعلب rivayet etti: “Onlar girişte **الأَوَّلاتُ**, çıkışta **الآخِراتُ**’tır”; tekili **الأَوَّلة** ve **الآخرة**’dir. Sonra dedi ki: Bu, babın aslı değildir; babın aslı ancak **الأَوَّل** ve **الأُولى**’dır; **الأَطْوَل** ve **الطُّولى** gibi. اللحياني rivayet etti: “**أَما أُولَى بأُولى** ise, ben Allah’a hamd ederim”; bunun üzerine bir şey artırmadı. Ve “Bu, **أَوَّلُ بَيّنُ الأَوَّلِيَّة**’dir” dersin. Şair dedi ki:
ماحَ البِلادَ لنا في أَوْلِيَّتِنا،
على حَسُود الأَعادي، مائحٌ قُثَمُ
Ve ذو الرمة’nin sözü:
وما فَخْرُ مَن لَيْسَتْ له أَوَّلِيَّةٌ
تُعَدُّ، إِذا عُدَّ القَديمُ، ولا ذِكْرُ
Kasteder: babalarının övünçleri. Ve **أَوَّلُ معرفةً**: ilk adlandırmada tek olan. Dedi ki:
أُؤَمِّلُ أَنْ أَعِيشَ، وأَنَّ يَوْمي
بأَوَّلَ أَو بأَهْوَنَ أَو جُبَارِ
Ve **أَهْوَن** ile **جُبَار**: pazartesi ve salıdır; her biri kendi yerinde zikredilmiştir. Ve hadisteki sözü: “Rüya, **لأَوَّلِ عابِرٍ**’indir” yani onu, asıllarını ve fer‘lerini bilen, doğru, sadık bir kimse tabir edip onda içtihad ederse, ondan sonra onu tefsir eden başkasına değil, ona vuku bulur.

Ve **الوَأْلَةُ** **الوَعْلة** gibidir: gübre yığını ve tezek. Ve **المحكم**’de: koyun ve devenin bütün dışkıları; bir araya toplanır ve yapışıp katılaşır. Ve denildi ki: yalnızca devenin idrarı ve dışkısıdır. “Falan oğullarının yakacağı **الوَأْلة**’dir” denir. الأَصمعي: “**أَوْأَلَتِ الماشيةُ** yerde” ( **أَفْعَلَتْ** üzere): idrarları ve dışkılarıyla orada iz bıraktı. Ve “**اسْتَوْأَلَتِ الإِبلُ**”: toplandı. Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: Bir adama dedi ki: “Sen falan oğullarından mısın?” Dedi: “Evet.” Dedi: “Öyleyse sen **وَأْلة**’densin; kalk, bana yaklaşma.” Denildi ki: O, aşağılık bir kabiledir; aşağılığından dolayı, dışkı olan **الوَأْلة** ile adlandırıldı. Ve yer **أَوْأَل** oldu; o hâlde o **مُوئِل**’dir; ve o, **الوَأْل** ve **الوَأْلة**’dir; ve onu o **أَوْأَلَهُ**. Su vasfında dedi ki:
أَجْنٍ ومُصْفَرِّ الجِمامِ مُوئِل
Bu beyti الجوهري şöyle okuttu:
أَجْنٌ ومُصْفَرُّ الجِمامِ مُوأَلُ
İbn بري dedi ki: Doğru okunuş, Ebû عبيد’in **الغريب المصنَّف**’te okuttuğu gibidir: **أَجْنٍ**; ve ondan önce beyitler vardır:
بمَنْهَلٍ تَجْبِينه عن مَنْهَلِ

Ve **وَائل**: bir adam adıdır; bilinen bir kabile üzerinde galip olmuştur; kabile için ad yapılabilir de sarf olunmaz. O, **وائل بنُ قاسِط بن هِنْب بنِ أَفْصَى بنِ دُعْمِيٍّ**’dir.
Ve **مَوْأَلةُ**: bir addır da; Sîbeveyh dedi ki: **مَفْعَل** üzere geldi; çünkü fiil üzere değildir; zira fiil üzere olsaydı **مَفْعِلاً** olurdu. Ayrıca, özel isimlerde, başkasında olmayan şey bulunabilir. İbn جني dedi ki: Bu, onu **وَأَلَ**’den alan kimse hakkındadır; ama onu “**ما مأَلْت مَأْلَةً**” sözünden alan kimseye gelince, o vakit o **فَوْعَلة**’dir; ve daha önce geçti. Ve **مَوْأَلةُ بن مالك** bu fasıldandır. İbn سيده: **وبنُو مَوْأَلةَ** bir batındır. خالد ابنُ قَيْس بنِ مُنْقِذ بن طريف, مالك بن بُحَبره’ye (*
قوله «لمالك بن بحبره» هكذا في الأصل من غير نقط): “**مَوْأَلَة بن مالك** oğulları onu bir diyette rehin aldılar ve onu öldürmeyi umdular da yapmadılar”; ve Mâlik ahmaklaştırılırdı; bunun üzerine Hâlid dedi ki:
لَيْتَك إِذ رُهِنْتَ آلَ مَوْأَلَهْ،
حَزُّوا بنَصلِ السيفِ عند السَّبَلهْ،
وحَلَّقت بك العُقابُ القَيْعَلهْ
İbn جني dedi ki: Eğer **مَوْأَلَة** **وَأَل**’den ise, o, ilmiyyet için **مَوْئلة**’den değiştirilmiştir; çünkü fâ’sı vav olan şey, ancak ‘ayn’ı kesreli olarak daima **مَفْعِل** üzere gelir; **مَوْضِع** ve **مَوْقِع** gibi. Bunun bir kısmını **مأَل**’de zikretmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و أ ل * * المَوْئِلُ * الملجأ وقد * وَأَلَ * إليه أي لجأ وبابه وعد و * وُؤُلا * بوزن وُجوب و * الأَوَّلُ * ضد الآخر وأصله أوءَل على وزن أَفعل مهموز الأوسط قُلبت الهمزة واوا وأُدغم دليله قولهم هذا أوَّلُ منكوالجمع * الأَوَئِلُ * و * الأَوَالِى * أيضا على القلب وقال قوم أصله وَوَّل على وزن فوعل فقُلبت الواو همزة وهو إذا جعلته صفة لم تصرفه تقول لقيته عاما أوّل وإذا لم تجعله صفة صرفته تقول لقيته عاما أَوَّلاً ولا تقل عام الأوَّل وتقول ما رأيته مُذ عام أَوّلُ ومُذ عام أَوَّلَ فمن رفع الأول جعله صفة لعام كأنه يقول أوّلٌ من عامنا ومن نصبه جعله كالظرف كأنه قال مُذ عام قبل عامنا وإذا قلت ابدأ بهذا أوَّلُ ضممته على الغاية كقولك فعلته قبل فإن أظهرت المحذوف نصبت فقلت ابدأ به أول فعلك كما تقول قبل فعلك وتقول ما رأيته مُذ أمس فإن لم تره يوما قبل أمس قلت ما رأيته مُذ أولُ من أمس فإن لم تره مُذ يومين قبل أمس قلت ما رأيته مُذ أولُ من أولَ من أمس ولم تُجاوز ذلك وتقول هذا أولٌ بيِّن الأولية وتقول في المُؤنث هي * الأُولَى * والجمع * الأُوَلُ * مثل أُخرى وأُخر وكذا لجماعة الرجال من حيث التأنيث قال الشاعر % عودٌ على عودٍ لأقوام أُوَلْ % وإن شئت قلت الأَوَلُون%

##### Türkçe

* و أ ل * * **المَوْئِلُ** * sığınak; ve muhakkak **وَأَلَ** ona, yani sığındı; ve onun bâbı **وعد**’dir; ve **وُؤُلا** **وُجوب** vezninde. Ve **الأَوَّلُ** ötekinin zıddıdır; aslı **أوءَل**’dir, ortası hemzeli **أَفعل** vezninde; hemze vâv’a çevrildi ve idğam edildi; delili onların “bu, senden **أوَّلُ**’dür” sözüdür. Ve cem‘i **الأَوَئِلُ**’dür; ve **الأَوَالِى** de, yine kalb üzere. Bir kavim dedi ki: aslı **وَوَّل**’dür, **فوعل** vezninde; sonra vâv hemzeye çevrildi. Ve o, onu sıfat yaptığın zaman onu sarf etmezsin; “onu bir yıl **أوّل** olarak gördüm” dersin. Ve onu sıfat yapmadığın zaman onu sarf edersin; “onu bir yıl **أَوَّلاً** gördüm” dersin. Ve “**الأوَّل** yıl” deme. Ve “onu **مُذ** bir yıl **أَوّلُ**’den beri görmedim” dersin; ve “**مُذ** bir yıl **أَوَّلَ**’den beri” (de dersin). Kim **الأول**’ü ref‘ ederse onu **عام** için sıfat yapmıştır; sanki “bizim yılımızdan bir **أوّلٌ**” der. Kim onu nasb ederse onu zarf gibi yapmıştır; sanki “bizim yılımızdan önce bir yıl(den beri)” dedi. Ve “bununla başla, **أوَّلُ**” dediğin zaman onu gāye üzere damme edersin; “önce yaptım” sözün gibi. Eğer hazfedileni izhar edersen nasb edersin; “bununla başla, fiilinin **أول**’ü” dersin; “fiilinden önce” dediğin gibi. Ve “onu **مُذ** dün(den beri) görmedim” dersin; eğer onu dünden önce bir gün görmediysen “onu **مُذ أولُ من أمس** görmedim” dersin. Eğer onu dünden önce iki günden beri görmediysen “onu **مُذ أولُ من أولَ من أمس** görmedim” dersin; ve bunun ötesine geçmezsin. Ve “bu, **أولٌ**; evveliyeti açık” dersin. Ve müenneste “o, **الأُولَى**” dersin; ve cem‘i **الأُوَلُ**’dür; **أُخرى** ve **أُخر** gibi. Ve erkekler topluluğu için de, te’nîs cihetinden böyledir. Şair dedi ki:
% Bir kavimler için **أُوَلْ**; bir dal üstüne bir dal %
Ve istersen **الأَوَلُون** dedin.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( * ! وَأَلَ إِلَيْهِ * ! يَئِلُ * ! وَأْلاً ) ، كَوَعَدَ يَعِدُ | وَعْدًا ، ( و * ! وُؤولاً ) ، كَقُعُودٍ ، | ( * ! وَوَئِيلاً ) ، كَأَمِيرٍ ، زَادَ أَبو الهَيْثَم : | * ! وَوَأْلَةً ، ( * ! وَواءَلَ * ! مُوَاءَلَةً * ! وَوِئَالاً ) ، | كَقَاتَلَ مُقَاتَلَةً وَقِتالاً : ( لَجَأَ | وَخَلَصَ ) ، وَفِي حَدِيثِ عَلِيٍّ - | رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنهُ - :   أَنَّ دِرْعَهُ | كَانَتْ صَدْرًا بِلاَ ظَهْرِ ، فَقيلَ له لو | احتَرَزْتَ من ظَهرِكَ ، فَقال : إِذا | أَمْكَنْتُ مِنْ ظَهْرِي فَلا * ! وَأَلْتُ   ، | أَي : لاَ نَجَوْتُ . وَفِي حَدِيثِ البَراءِ | ابْنِ مَالِكٍ :   فَكَأَنَّ نَفْسِي جَاشَتْ ، | فَقُلْتُ : لاَ * ! وَأَلْتِ ، أَفِرارًا أَوَّلَ النَّهَارِ ، | وَجُبْنًا آخِرَهُ   ؟ ! وَفِي حَدِيث قَيْلَة : |   * ! فَوَأَلْنَا إِلَى حِواءٍ   ، أَي : لَجَأْنَا | إِلَيْهِ ، وَالحِوَاءُ : البُيوتُ المُجْتَمِعَة . | وقَالَ الشّاعِرُ : |

| % ( لاَ * ! وَاءَلَتْ نَفْسُكَ خَلَّيْتَهَا % | لِلْعامِرِيَّيْنِ وَلَمْ تُكْلَمِ ) % | ( * ! وَالوَأْلُ ) والوَعْلُ والوَغْلُ : | ( * ! المَوْئِلُ ) ، وَبِكُلٍّ مِنَ الثَلاَثَة رُوِيَ | قَولُ ذي الرُّمَّةِ : | % ( حَتَّى إِذا لَمْ يَجِدْ * ! وَأْلاً وَنَجْنَجَهَا % | مَخَافَةَ الرَّمْي حَتَّى كُلُّهَا هِيمُ ) % | وَنَجْنَجَهَا : حَرَّكَها وَرَدَّها مَخافَةَ | صَائِدٍ أَنْ يَرْمِيَها . | ( * ! وَوَأَلَ ) * ! وَأْلاً * ! وَوُؤُلاً ( * ! وَوَاءَلَ ) ، | كَقَاتَلَ ، * ! مُواءَلَةً * ! وَوِئَالاً : ( طَلَبَ | النَّجاةَ ) ، قَالَ الشَّمّاخُ : | % ( * ! تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْهُ % | حَوالِبُ أَسْهَرَيْهِ بالذَّنِينِ ) % | ( و ) * ! وَأَلَ ( إِلَى المَكانِ ) * ! وَواءَلَ : | ( بادَرَ ) والْتَجَأَ إِلَيْهِ فَنَجا . | ( * ! والوَأْلَةُ ) مِثَالُ الوَعْلَةِ : الدِّمْنَةُ | و السِّرْجِينُ ، وَهُو ( أَبْعارُ الغَنَمِ والإِبِلِ | تَجْتَمِعُ وَتَتَلَبَّدُ ) ، يُقالُ : إِنَّ بَنِي فُلاَنٍ | وَقُودُهُم * ! الوَأْلَةُ ، ( أو ) هي ( أبْوالُ | الإِبِلِ وَأَبْعارُها فَقَطْ ) ، كَمَا في | المُحْكَم ، وَقَدْ ( * ! وَأَلَ المَكانُ ) * ! يَئِلُ | * ! وَأْلاً ، ( * ! وَأَوْأَلَهُ هُوَ ) ، يُقَالُ : * ! أَوْأَلَتِ | المَاشِيَةُ فِي الكَلَإِ ، أَي : أَثَّرَتْ فِيهِ | بِأَبْوالِها وَأَبْعارِها ، فَهُوَ * ! مُوْأَلٌ ، قَالَ | الشّاعِر في صِفَةِ مَاءٍ : | % ( * أَجْنٍ وَمُصْفَرِّ الجِمامِ * ! مُوْأَلِ * % ) % | ( * ! والمَوْئِلُ ) ، كَمَجْلِسٍ : ( مُسْتَقَرُّ | السَّيْلِ ) . | ( * ! والأَوَّلُ : ضِدُّ الآخِرِ ) ، وفي ( أَصْلِهِ ) | أَرْبَعَةُ أَقْوالٍ : هَلْ هُوَ ( أَوْأَل ) عَلى | أَفْعَل ، أَو فَوْعَل ، ( أَوْ وَوْأَلُ ) | بِوَاوَيْنِ ، أَو فَعْأَل . وَصَحَّحَ أَقْوامٌ | أَوْأَل لِجَمْعِهِ عَلَى * ! أَوَائِلَ ، وَلَهُ ثَلاَثَةُ | اسْتِعْمالاَتٍ أَو أَرْبَعَةٍ . وَفِي العُباب : | أَصْلُهُ أَوْأَل عَلَى أَفْعَلَ ، مَهْمُوز |

| الأَوْسَط قُلِبَتْ الهَمْزَةُ وَاوًا وَأُدْغِمَت ، | يَدُلُّ عَلى ذلِكَ قَوْلُهم : هذا أَوَّلُ مِنْكَ . | ( ج : * ! الأَوائِلُ * ! والأَوَالِي ) ، أَيْضًا : ( عَلَى | القَلْبِ ) . وَفِي التَّهْذِيب : قَالَ بَعْضُ | النَّحْوِيّين : أَمّا قَوْلُهُم أَوَائِلُ بالهَمْزِ | فَأَصْلُهُ أَواوِلُ ، وَلكِنْ لَمَّا اكْتَنَفَتِ | الأَلِفَ وَاوَانِ وَولِيَتْ الأَخِيرَةُ مِنْهُما | الطَّرَفَ فَضَعُفَتْ ، وَكَانَتْ الكَلِمَةُ | جَمْعًا وَ الجَمْعُ مُسْتَثْقَلٌ ، قُلِبَتْ | الأَخيرَةُ مِنْهُما هَمْزَةً ، وَقَلَبُوهُ فَقَالُوا | * ! الأَوَالِي . وَفي العُبابِ ، والصِّحَاح : | وَقَالَ قَوْمٌ : أَصْلُ * ! الأَوَّلِ وَوْوَل | عَلى فَوْعَلٍ فَقُلِبَتِ الوَاو الأُوْلَى | هَمْزَةً ، وَإِنَّما لَمْ يُجْمَعْ عَلى أَوَاوِلَ | لاسْتِثْقَالِهِم اجْتِماعَ وَاوَيْنِ بَيْنَهُمَا أَلِفُ | الْجَمْعِ ، ( و ) إِنْ شِئْتَ قُلْتَ في | جَمْعِهِ : ( * ! الأَوَّلُونَ ) ، قَالَ أَبو ذُؤَيْب : | % ( أَدَانَ وَأَنْبَأَهُ الأَوَّلُونَ % | بِأَنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ ) % | ( وَهِيَ * ! الأُوْلَى ) ، وَقَوْله تَعَالَى : | ^ ( ( تَبَرُّجَ الْجَهِلِيَّةِ الْأُولَى ) ) ^ ، قَالَ | الزَّجّاجُ : قِيْلَ : مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلى زَمَنِ | نُوحٍ عَلَيْهِمَا الْسَّلاَم ، وَقِيلَ : مُنْذُ زَمَنِ | نُوحٍ إِلى زَمَنِ إِدْرِيسَ عَلَيْهِما الْسَّلامُ ، | وَقِيْل : مُنْذُ زَمَنِ عِيسَى إِلى زَمَنِ مُحَمَّد | صَلَّى اللهُ تَعَالَى عَلَيْهِما وَسَلَّم ، قَالَ : | وَهذا أَجْوَدُ الأَقْوالِ ، انْتَهَى . | وَأَمَّا مَا أَنْشَدَهُ ابْنُ جِنِّيٍّ مِنْ قَوْلِ | الأَسْوَدِ بنِ يَعْفُر : | % ( * فَأَلْحَقْتُ أُخْرَاهُمْ طَرِيقَ * ! أُلاَهُمُ * % ) % | فَإِنَّهُ أَرادَ : * ! أُوْلاَهُم ، فَحَذَفَ | اسْتِخْفافًا ، ( ج ) : أُوَلُ ، ( كَصُرَدٍ ) ، | مِثْل أُخْرَى وَأُخَرَ ، وَكَذلِكَ لِجَماعَةِ | الرِّجَالِ مِنْ حَيْثُ التَّأْنِيْثِ ، قَالَ | يَصِفُ نَاقَةً مُسِنَّةً : | % ( * عَوْدٌ عَلى عَوْدٍ لِأَقْوامٍ * ! أُوَلْ * % ) % |

| وَفِي حَدِيثِ الإِفْكِ :   أَمْرُنا أَمْرُ | العَرَبِ * ! الأُوَلِ   ، يُرْوَى كَصُرَدٍ جَمْعُ | الأُولَى ، وَتَكُونُ صِفَة لِلْعَرَبِ ، | وَيُرْوَى بِفَتْحِ الهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ الواوِ | صِفَة لِلْأَمْرِ ، وَقِيْلَ : هُوَ الوَجْهُ . ( و ) | يُقالُ أَيْضًا : * ! أُوَّل ، مِثال ( رُكَّعٍ ) ، | هكَذا نَقَلَهُ الصّاغانيّ . | ( وَإِذا جَعَلْتَ * ! أَوَّلاً صِفَةً مَنَعْتَهُ ) مِنَ | الصَّرْفِ ( وَإِلاَّ صَرَفْتَهُ ، تَقُولُ : لَقِيْتُهُ | عَامًا * ! أَوَّلَ ) ، مَمْنُوعًا ، قَالَ ابْنُ | سِيدَه : أُجْرِيَ مُجْرَى الاسْمِ فَجَاءَ | بِغَيْرِ أَلِفٍ وَلاَم ، ( وَعامًا * ! أَوَّلاً ) ، | مَصْرُوفًا . قَالَ ابْنُ السِّكِّيت : ( و ) لاَ | تَقُلْ ( عَامَ * ! الأَوَّلِ ) ، وَقَالَ غَيْرُهُ : هُوَ | ( قَلِيلٌ ) . قَالَ أَبو زَيْد : يُقالُ لَقِيْتُهُ | عَامَ الأَوَّلِ وَيَوْمَ الأَوَّلِ ، بِجَرِّ آخِرِهِ ، | وَهُوَ كَقَوْلكَ : أَتَيْتُ مَسْجِدَ الجامِعِ ، | قَالَ الأَزْهَرِيُّ وَهذا مِنْ بَابِ إِضَافَةِ | الشَّيءِ إِلَى نَفْسِهِ . قُلْتُ : وَحَكاهُ ابْنُ | الأَعْرابِيِّ أَيْضًا . | ( وَتَقُولُ : مَا رَأَيْتُهُ مُذْ عَامٌ * ! أَوَّلُ ) وَمُذْ | عَامٍ أَوَّلَ ، ( تَرْفَعُهُ عَلى الوَصْفِ ) | لِعَامٍ ، كَأَنَّهُ قَالَ : أَوَّلُ مِنْ عَامِنا ، | ( وَتَنْصِبُهُ عَلى الظَّرْفِ ) ، كَأَنَّهُ قَالَ مُذْ | عَامٍ قَبْلَ عَامِنا . ( و ) إِذا قُلْتَ : ( ابْدَأْ بِهِ | أَوَّلُ ، تَضُمُّ عَلَى الغَايَةِ ، كَفَعَلْتُهُ قَبْلُ ) ، | وَفِي الصِّحَاحِ كَقَولكَ : افْعَلْهُ قَبْلُ . | وَقَالَ ابْنُ سِيْدَه : وَأَما قَوْلُهُم ابْدَأْ | بِهذَا أَوَّلُ ، فَإِنَّما يُريْدُونَ أَوَّلَ مِنْ | كَذا ، وَلكِنَّهُ حُذِفَ لِكَثْرَتِهِ في | كَلاَمِهِم ، وَبُنِيَ عَلَى الحَرَكَةِ لِأَنَّهُ مِنَ | المُتَمَكِّنِ الَّذي جُعِلَ في مَوْضِعٍ | بِمَنْزِلَةِ غَيْر المُتَمَكِّن ، ( و ) إِنْ | أَظْهَرْتَ المَحْذُوفَ قُلْت : ( فَعَلْتُهُ | * ! أَوَّلَ كُلِّ شَيْءٍ ، بِالنَّصْبِ ) ، كَما تَقُولُ | قَبْلَ فِعْلِكَ . ( وَتَقُولُ : مَا رَأَيْتُهُ ) مُذْ | أَمْس ، فَإِنْ لَمْ تَرَهُ يَوْمًا قَبْلَ أَمْسِ | قُلْتَ : مَا رَأَيْتُهُ مُذْ أَوَّلُ مِنْ أَمْسِ ، | فَإِنْ لَمْ تَرَهُ مُذْ يَوْمَيْنِ قَبْلَ أَمْسِ |

| قُلْتَ : مَا رَأَيْتُهُ ( مُذْ أَوَّلَ مِنْ أَوَّلَ مِنْ | أَمْسِ ، وَلاَ تُجَاوِزْ ذلِكَ ) ، كَذا هُوَ | نَصُّ الصِّحاحِ والعُباب بِالحَرْف . | | ( و ) تَقُول : ( هذَا * ! أَوَّلُ بَيِّنُ * ! الأَوَّلِيَّة ) ، | وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ : | % ( مَاحَ الْبِلاَدَ لَنَا فِي * ! أَوَّلِيَّتِنا % | عَلَى حُسُودِ الأَعادِي مَائِحٌ قُثَمُ ) % | وَقَالَ ذُو الْرُّمَّةِ : | % ( وَمَا فَخْرُ مَنْ لَيْسَتْ لَهُ * ! أَوَّلِيَّةٌ % | تُعَدُّ إِذَا عُدَّ القَدِيمُ وَلاَ ذِكْرُ ) % | ( * ! والمُوَئِّلُ ، كَمُحَدِّثٍ : صَاحِبُ | المَاشِيَةِ ) ، وَأَنْشَدَ الصّاغانِيُّ لِرُؤْبَةَ : | % ( * و المَحْلُ يَبْرِي وَرَقًا وَنَجْبَا * % ) % | % ( * وَاسْتَسْلَمَ * ! المُوَئِلُونَ السَّرْبَا * % ) % | ( * ! وَوَأْلَةُ : قَبِيْلَةٌ خَسِيسَةٌ ) ، وَبِهِ فُسِّرَ | قَوْلُ عَلِيّ - رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ - | قَالَ لِرَجُلٍ :   أَنْتَ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ ؟ ، | قَالَ : نَعَم : قَالَ : فَأَنْتَ مِنْ * ! وَأْلَةَ إِذًا ؟ | قُمْ فَلاَ تَقْرَبْنِي   ، سُمِّيَتْ * ! بِالوَأْلَة | وَهِيَ البَعْرَةُ لِخِسَّتِها . | ( وَبَنُو * ! مَوْأَلَةَ ، كَمَسْعَدَةَ : بَطْنٌ ) مِنَ | العَرَبِ ، وَهُمْ بَنُو مَوْأَلَةَ بنِ مَالِكٍ كما | في المُحْكَم . قال خالدُ بنُ قَيْسِ بن | مُنْقِذِ بنِ طَرِيفٍ لمالكِ بن بَجْرَة ، | ورَهَنَتْهُبنو مَوْأَلَةَ بن مالِكٍ فِي دِيَةٍ ، | وَرَجَوْا أَنْ يَقْتُلُوه ، فَلَمْ يَفْعَلُوا ، وَكَانَ | مَالِكٌ يُحَمَّقُ ، فَقَالَ خَالِدٌ : | % ( * لَيْتَكَ إِذْ رُهِنْتَ آلَ مَوْأَلَهْ * % ) % | % ( * حَزُّوا بِنَصْلِ السَّيْفِ عِنْدَ السَّبَلَهْ * % ) % | % ( * وَحَلَّقَتْ بِكَ العُقَابُ القَيْعَلَهْ * % ) % | قَالَ سِيْبَوَيْه : * ! مَوْأَلَةُ اسْمٌ جَاءَ عَلَى | مَفْعَلٍ ؛ لِأَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الفِعْلِ ، إِذْ لَوْ | كَانَ عَلَى الفِعْلِ لِكَانَ مَفْعِلاَ ، | وَأَيْضًا فَإِنَّ الأَسْمَاءَ الأَعْلاَمَ قَدْ يَكُونُ | فِيْهَا مَا لاَ يَكُونُ فِي غَيْرِها ، وَقَالَ | ابْنُ جِنِّي : إِنَّمَا ذلِكَ فِيْمَنْ أَخَذَهُ مِنْ |

| * ! وَأَلَ ، فَأَمَّا مَنْ أَخَذُهُ مِنْ قَوْلِهِم : مَا | مَأَلْتُ مَأْلَةً فَإِنَّما هُوَ حِيْنَئِذٍ فَوْعَلَةُ ، | وَقَدْ تَقَدَّم . | | ( و ) قَالَ ابْنُ حَبِيب : ( * ! وَأْلاَنُ : | لَقَبُ شُكْرِ بن عَمْرو ) بنِ عِمْرانَ | ابْنِ عَدِيِّ بنِ حَارِثَةَ ، وَقَالَ ابْنُ | السِّيرافِيّ هُوَ مِنْ * ! وَأَلَ . | ( * ! وَوَأْلاَنُ بنُ قِرْفَةَ العَدَوِيّ ، | وَمَحْمُودُ بْنُ * ! وَألاَنَ العَدَنِيُّ : | مُحَدِّثانِ ) ، نَقَلَهُمَا الصّاغانِيّ . | * ! وَوَأْلاَنُ أَبو عُرْوَةَ : مَجْهُولٌ ، بَيَّضَ | لَهُ الذَّهَبِيُّ في الدِّيوان . | ( * ! وَوَائِل ) اسْمُ رَجُلٍ غَلَبَ عَلَى | حَيٍّ ، وَقَدْ يُجْعَلُ اسْمًا لِلْقَبِيْلَةِ فَلاَ | يُصْرَفُ ، وَهُوَ ( ابْنُ قَاسِط ) بن هِنْبِ | ابْنِ أَفْصَى بنِ دُعْمِيِّ بنِ جَدِيْلَةَ ( أَبُو | قَبِيْلَةٍ ) مَعْرُوفَة . | | ( و ) * ! وَائِلُ ( بنُ حُجْر ) بنِ رَبِيْعَةَ ، | وَيُعْرَفُ بِالقَيْلِ ، رَوَى عَاصِمُ بنُ كُلَيْبٍ | عَنْ أَبِيْهِ عَنْهُ . | | ( و ) وَائِلُ ( بنُ أَبِي القُعَيْسِ ) وَيُقَالُ : | وَائِلُ بنُ أَفْلَحَ بنِ أَبِي القُعَيْس عَمُّ | عَائِشَةَ مِنَ الرَّضَاعَة . | ( وَأَبُو وَائِلٍ شَقِيقُ بنُ سَلَمَةَ ) | الأَسَدِيُّ ، مُخَضْرَم : ( صَحابِيُّونَ ) | رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُمْ . | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | * ! المَوْأَلَةُ ، كَمَسْعَدَةٍ : المَلْجَأُ ، | * ! كَالمَوْئِلِ ، كَمَجْلِسٍ . | وَقَالَ ابْنُ بُزُرْجٍ : * ! إِلَةُ فُلاَنٍ الَّذِيْنَ * ! يَئِلُ | إِلَيْهِم ، وَهُمْ أَهْلُهُ دِنْيا . وَهؤُلاَءِ | * ! إِلَتُكَ ، وَهُمْ * ! إِلَتِي : الَّذِينَ * ! وَأَلْتُ | إِلَيْهِمْ . قَالَ الأَزْهَرِيّ : * ! إِلَةُ | الرَّجُل : أَهْلُ بَيْتِهِ الَّذِينَ * ! يَئِلُ | إِلَيْهِمْ ؛ أَيْ : يَلْجَأُ ، مِ ، ْ * ! وَأَلَ * ! يَئِلُ ، | * ! وَإِلَةُ حَرْفٌ نَاقِصٌ مِنْ * ! وَأَلَ ، |

| وَأَصْلُهُ * ! وِئْلَة ، كَصِلَةٍ وَعِدَةٍ أَصْلُهُما | وِصْلَةٌ وَوِعْدَةٌ . | * ! وَالأَوَّلُ فِي أَسْماءِ اللهِ الحُسْنَى : | الَّذِي لَيْسَ قَبْلَهُ شَيءٌ ، هكَذا جَاءَ | في الخَبَرِ مَرْفُوعًا . وَقَالُوا : ادْخُلُوا | * ! الأَوَّلَ * ! فَالأَوَّلَ ، وَهِيَ مِنَ المَعارِفِ | المَوْضُوْعَةِ مَوْضِعَ الحَالِ ، وَهُوَ | شَاذٌّ ، وَالْرَّفْعُ جَائِزٌ عَلَى المَعْنَى ، | أَيْ : لِيَدْخُل الأَوَّلُ فَالأَوَّلُ . | وَحُكِيَ عَنِ الخَلِيلِ : مَا تَرَكَ * ! أَوَّلاً | وَلاَ آخِرًا ، أَي : قَدِيمًا وَلاَ حَدِيثًا ، | جَعَلَهُ اسْمًا فَنَكَّر وَصَرَفَ . وَحَكَى | ثَعْلَب : هُنَّ * ! الأَوَّلاَتُ دُخولاً | وَالآخِرَاتُ خُروجًا ، وَاحِدَتُها * ! الأَوَّلَةُ | وَ الآخِرَةُ ، وَأَصْلُ الباب الأَوَّلُ | * ! والأُوْلَى كالأَطْوَلِ والطُّوْلَى . وَحَكَى | اللِّحْيانِيُّ : أَمَّا * ! أُوْلَى * ! بِأُوْلَى فَإِنِّي | أَحْمَدُ اللهَ ؛ لَمْ يَزِدْ عَلَى ذلِك . | * ! وَأَوَّلُ ، مَعْرِفَةً : يَوْمُ الأَحَدِ في | التَّسْمِيَةِ * ! الأُوْلَى ، قَالَ : | % ( أُؤَمِّلُ أَنْ أَعِيشَ وَإِنَّ يَوْمِي % | * ! بِأَوَّلَ أَوْ بِأَهْوَنَ أَو جُبارِ ) % | * ! وَاسْتَوْأَلَتِ الإِبِلُ : اجْتَمَعَتْ . | * ! وَأَوْأَلَ المَكانُ فَهُوَ * ! مُوْئِلٌ : صَارَ ذا | * ! وَأْلَةٍ . | * ! والوائِلِيَّة : قَرْيَةٌ صَغِيرَةٌ مِنْ | ضَواحِي مِصْر . | * ! وَوائِلَةُ بنُ جَارِيَةَ ، في نَسَبِ | النُّعْمانِ بنِ عَصَر . | وَوائِلَةُ بنُ عَمْرِو بنِ شَيْبانَ بنِ | مُحاربٍ ، في نَسَبِ الضَّحّاك بنِ | قَيْسٍ الفِهْرِيّ . | وَفِي أَجْدَادِ أُمِّ نَوْفَلِ بنِ | عَبْد الْمُطَّلِب ، * ! وَائِلَةُ بنُ مازِنِ بْنِ | صَعْصَعَةَ . | وَفِي إِيادٍ ، وَائِلَةُ بْنُ الطَّمَثان . |

| وَفِي غَطَفانَ ، * ! وَائِلَةُ بنُ سَهْمِ بنِ | مُرَّةَ . | وَفِي عَدْوانَ ، وائِلَةُ بنُ الظَّرِبِ . | وَفِي غَامِد ، وَائِلَةُ بنُ الدُّوْل . | وَفِي هَوازِنَ ، وَائِلَةُ بنُ دَهْمانَ بنِ | نَصِرِ بنِ مُعاوِيَةَ ، * ! وَوائِلَةُ بنُ | الفَاكَهِ فِي نَسَبِ أَبِي قِرْصَافَة | الصَّحَابِيّ ، وَفِي نَسَبِ عبد الرحمن | ابنِ رُماحِسٍ الكِنانِيّ . | وَفِي بَنِي سُلَيْم ، وَائِلَةُ بنُ | الحَارِث بنِ بُهْثَة . | وَفِي بَنِي سَامَةَ ، وائِلَةُ بنُ بَكْرِ بن | ذُهْلٍ ، أَوْرَدَهُم الحافِظ فِي التَّبْصِير . | وأَبُو نَصْر عُبَيْدُ اللهِ بنُ سَعِيدٍ | * ! الوَائِلِي السِّجْزِيُّ الحافِظُ مَشْهُورٌ . | وَمُحَمّد بنُ حُجْرٍ الوَائِلِيّ | [ نُسِبَ ] إِلى جَدِّهِ وَائِل بنِ حُجْرٍ . |

##### Türkçe

| | **وَأَلَ إِلَيْهِ** **يَئِلُ** **وَأْلاً**), **وَعَدَ يَعِدُ** **وَعْدًا** gibi; (ve **وُؤولاً**), **قُعُود** gibi; (ve **وَوَئِيلاً**), **أَمِير** gibi. Ebû’l-Heysem artırdı: | **وَوَأْلَةً**, (ve **وَواءَلَ** **مُوَاءَلَةً** **وَوِئَالاً**), **قَاتَلَ مُقَاتَلَةً وَقِتالاً** gibi: (sığındı | ve kurtuldu). Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- hadisinde: zırhının | sırtı olmaksızın bir göğüs olduğu; ona “sırtından sakınsaydın ya” denildi; o da dedi ki: “Eğer | sırtımdan imkân bulursam, artık **وَأَلْتُ** yoktur”; | yani: kurtulmadım. Berâ’ | b. Mâlik’in hadisinde: “Sanki nefsim coştu, | ben de dedim ki: ‘**وَأَلْتِ** yok; günün başında kaçış, | sonunda korkaklık mı?!’” Kîle’nin hadisinde: | “**فَوَأَلْنَا إِلَى حِواءٍ**”; yani: ona sığındık. | **الحِوَاءُ**: bir araya toplanmış evlerdir. | Şair dedi ki: |

| % ( **لاَ وَاءَلَتْ نَفْسُكَ خَلَّيْتَهَا** % | **لِلْعامِرِيَّيْنِ وَلَمْ تُكْلَمِ** ) % | (**الوَأْلُ**) ve **الوَعْلُ** ve **الوَغْلُ**: | (**المَوْئِلُ**). Üçünün her biriyle Zü’r-Rumme’nin sözü rivayet edilmiştir: | % ( **حَتَّى إِذا لَمْ يَجِدْ وَأْلاً وَنَجْنَجَهَا** % | **مَخَافَةَ الرَّمْي حَتَّى كُلُّهَا هِيمُ** ) % | **وَنَجْنَجَهَا**: onu hareket ettirdi ve onu geri çevirdi; | bir avcının onu atmasından korkarak. | (**وَوَأَلَ**) **وَأْلاً** **وَوُؤُلاً** ( **وَوَاءَلَ** ), | **قَاتَلَ** gibi; **مُواءَلَةً** **وَوِئَالاً**: (kurtuluşu | aradı). Şemmâh dedi ki: | % ( **تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْهُ** % | **حَوالِبُ أَسْهَرَيْهِ بالذَّنِينِ** ) % | (ve) **وَأَلَ** (mekâna) **وَواءَلَ**: | (acele etti) ve ona sığındı da kurtuldu. | (**الوَأْلَةُ**) **الوَعْلَةِ** misali: gübre yığını | ve tezek; o da (koyun ve develerin | bir araya gelip keçeleşen dışkılarıdır). Denir ki: “Falanın oğullarının | yakacağı **الوَأْلَةُ**’dir”; (yahut) o, (yalnızca | develerin idrarları ve dışkılarıdır), | **المُحْكَم**’de olduğu gibi. Ve ( **وَأَلَ المَكانُ** ) **يَئِلُ** | **وَأْلاً**, ( **وَأَوْأَلَهُ هُوَ** ). Denir ki: **أَوْأَلَتِ** | hayvanlar otlakta; yani: orada | idrarları ve dışkılarıyla iz bıraktılar; o da **مُوْأَلٌ**’dür. Şair | suyun vasfında dedi ki: | % ( * **أَجْنٍ وَمُصْفَرِّ الجِمامِ مُوْأَلِ** * % ) % | (**المَوْئِلُ**), **مَجْلِس** gibi: (selin | durduğu yer). | (**الأَوَّلُ**: sonuncunun zıddı). Ve (aslında) | dört söz vardır: o, **أَوْأَل** mi **أَفْعَل** üzere, | yahut **فَوْعَل**, (yahut **وَوْأَلُ**) | iki **و** ile, yahut **فَعْأَل** mi? Bir topluluk | **أَوْأَل**’i, onun **أَوَائِلَ** üzere cem‘ edilmesinden dolayı sahih saydı; onun üç | yahut dört kullanımı vardır. **العُباب**’da: | aslı, **أَفْعَلَ** üzere **أَوْأَل**’dir; ortası hemzelidir; |

| orta hemze **و**’ya çevrilmiş ve idğam edilmiştir; | buna onların “bu, senden daha **أَوَّلُ**’dür” sözleri delalet eder. | (Cem‘i: **الأَوائِلُ** ve **الأَوَالِي**), ayrıca: (kalb üzere). | **التَّهْذِيب**’de: bazı nahivciler dedi ki: onların hemze ile **أَوَائِلُ** sözlerine gelince, | aslı **أَواوِلُ**’dir; fakat | elif’i iki **و** kuşatınca ve ikincisi | uçta yer alınca zayıfladı; kelime de | cem‘ idi ve cem‘ ağır görülür; | ikincisi hemzeye çevrildi; ve onu çevirip **الأَوَالِي** dediler. | **العُباب**’da ve **الصِّحَاح**’ta: | bir topluluk dedi ki: **الأَوَّلِ**’in aslı **وَوْوَل**’dir | **فَوْعَل** üzere; sonra ilk **و** | hemzeye çevrildi. Ve onu **أَوَاوِلَ** üzere cem‘ etmediler; | aralarında cem‘ elifi bulunan iki **و**’nun birleşmesini ağır buldukları için. | (Ve) istersen onun cem‘inde şöyle dersin: (**الأَوَّلُونَ**). Ebû Züeyb dedi ki: | % ( **أَدَانَ وَأَنْبَأَهُ الأَوَّلُونَ** % | **بِأَنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ** ) % | (Ve o, **الأُوْلَى**’dır). Yüce Allah’ın sözü: | ^ ( ( **تَبَرُّجَ الْجَهِلِيَّةِ الْأُولَى** ) ) ^. Zecâc dedi ki: | “Âdem’den Nûh zamanına kadar” denildi; ikisine de selam olsun. Ve denildi ki: “Nûh zamanından İdrîs zamanına kadar”; ikisine de selam olsun. | Ve denildi: “Îsâ zamanından Muhammed zamanına kadar”; | Allah Teâlâ ikisine de salât ve selam etsin. Dedi ki: | “Bu, sözlerin en iyisidir”; bitti. | İbn Cinnî’nin Esved b. Ya‘fur’un sözünden inşad ettiği şeye gelince: | % ( * **فَأَلْحَقْتُ أُخْرَاهُمْ طَرِيقَ أُلاَهُمُ** * % ) % | o, **أُوْلاَهُم**’u kastetti; hafifletmek için hazf etti. | (Cem‘i): **أُوَلُ**, (**صُرَد** gibi); | **أُخْرَى** ve **أُخَرَ** gibi. Ve erkekler topluluğu için de, te’nîs cihetinden böyledir. Dedi ki, | yaşlı bir dişi deveyi vasfederken: | % ( * **عَوْدٌ عَلى عَوْدٍ لِأَقْوامٍ أُوَلْ** * % ) % |

| İfk hadîsinde: “Bizim işimiz, Arapların işidir; **الأُوَلِ**!”; **الأُولَى**’nın çoğulu olarak **كَصُرَدٍ** diye rivayet edilir; Araplar için bir sıfat olur. Hemzenin fethası ve **الواو**’nun teşdîdiyle de rivayet edilir; iş için bir sıfat (olur). Ve denildi: O, veçhtir. (Ve) ayrıca denilir: **أُوَّل**; (**رُكَّعٍ**) misali. Bunu böylece Sâğânî nakletti. | (**أَوَّلاً**’ı sıfat yaptığında onu) sarftan men edersin; (aksi halde onu sarf edersin; dersin ki: Onunla **أَوَّلَ** bir yıl karşılaştım), memnû‘ olarak. İbn Sîde dedi: İsim yürütümüne yürütüldü de elif ve lâm olmaksızın geldi; (ve “**أَوَّلاً** bir yıl”), sarf edilmiş olarak. İbnü’s-Sikkît dedi: (Ve) “**الأَوَّلِ** yılı” deme. Başkası dedi: O (azdır). Ebû Zeyd dedi: “**الأَوَّلِ** yılı ve **الأَوَّلِ** günü onunla karşılaştım” denilir; sonunu cer ile; bu, senin “Câmi‘ mescidine geldim” sözün gibidir. Ezherî dedi: Bu, şeyin kendisine izâfe edilmesi babındandır. Dedim: İbnü’l-A‘râbî de onu hikâye etti. | (Ve dersin: “Onu **أَوَّلُ** bir yıldan beri görmedim” ve “**أَوَّلَ** bir yıldan beri”); (onu vasıf üzere ref‘ edersin) bir yıl için; sanki “bizim yılımızdan ilkin” demiş gibidir. (Onu zarf üzere nasb edersin); sanki “bizim yılımızdan önce bir yıldan beri” demiş gibidir. (Ve) dediğinde: (“Onunla başla, **أَوَّلُ**”; gâye üzere damme edersin; “onu önce yaptım” gibi). Sıhâh’ta da senin “onu önce yap” sözün gibidir. İbn Sîde dedi: Onların “bununla başla, **أَوَّلُ**” sözlerine gelince; ancak “şundan ilkin”i murad ederler; fakat onların كلامında çokluğundan dolayı hazfedildi; ve hareke üzerine bina edildi; çünkü o, mütemekkin olandandır ki, mütemekkin olmayan menzilesinde bir mevzide kılındı. (Ve) hazfedileni izhar edersen dersin: (“Onu **أَوَّلَ** her şeyin yaptım”; nasb ile); senin “fiilinden önce” demen gibi. (Ve dersin: “Onu) dünden beri görmedim”; eğer onu dünden önce bir gün görmediysen dersin: “Onu dünden ilkininden beri görmedim”; eğer onu dünden önce iki günden beri görmediysen |

| dedin ki: “Onu (dünden ilkininden ilkininden beri görmedim; ve bunu aşma)”; bu, Sıhâh ve ‘Ubâb’ın harfiyyen nassıdır. | | (Ve) dersin: (“Bu, **أَوَّلُ**; **الأَوَّلِيَّة**’si apaçık bir **أَوَّلُ**dür”); Cevherî inşâd etti: | % ( Ülkeleri bizim için **أَوَّلِيَّتِنا**’da dolaştı % | Düşmanların hasetçileri üzerine dolaşan bir **مَائِحٌ** **قُثَمُ** ) % | Zü’r-Rumme dedi: | % ( **أَوَّلِيَّةٌ**’si olmayanın övüncü nedir % | Kadîm sayıldığında sayılan, ne de bir anma ) % | (**المُوَئِّلُ**, **كَمُحَدِّثٍ**: davarın sahibi)dir; Sâğânî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti: | % ( * Ve mahal yaprak ve **نَجْبًا** yontar * % ) % | % ( * Ve **المُوَئِلُونَ** sürüyü teslim oldu * % ) % | (**وَأْلَةُ**: aşağı bir kabiledir); bununla, Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- bir adama söylediği söz tefsir edildi: “Sen falan oğullarından mısın?”; dedi: “Evet”; dedi: “Öyleyse sen **وَأْلَةَ**’densin?” “Kalk, bana yaklaşma.” **بِالوَأْلَة** diye adlandırıldı; o, aşağılığından dolayı tezek (bâ‘ra)dır. | (**مَوْأَلَةَ** oğulları, **كَمَسْعَدَةَ**: bir batındır) Araplardan; ve onlar, Muhkem’de olduğu üzere, Mâlik b. **مَوْأَلَةَ** b. Mâlik oğullarıdır. Hâlid b. Kays b. Munkız b. Tarîf, Mâlik b. Bacra’ya dedi; ve Mâlik b. Mâlik’in **مَوْأَلَةَ** oğulları onu bir diyette rehin aldı; ve onu öldürmeyi umdular; fakat yapmadılar. Mâlik ahmak sayılırdı; Hâlid dedi ki: | % ( * Keşke sen Âl-i **مَوْأَلَهْ**’ye rehin verildiğinde * % ) % | % ( * Kılıcın ağzıyla **السَّبَلَهْ** yanında kesselerdi * % ) % | % ( * Ve kartal **القَيْعَلَهْ** seninle dönüp uçsaydı * % ) % | Sîbeveyh dedi: **مَوْأَلَةُ**, **مَفْعَلٍ** üzere gelen bir isimdir; çünkü fiil üzere değildir; zira fiil üzere olsaydı **مَفْعِلاَ** olurdu. Ayrıca, özel isimlerde başkasında olmayan şey bulunabilir. İbn Cinnî dedi: Bu ancak onu **وَأَلَ**’den alan kimse hakkındadır; fakat onu onların “Ben **مَأَلْتُ مَأْلَةً**” sözünden alan kimseye gelince, o vakit o **فَوْعَلَةُ**’dir; ve daha önce geçti. | | (Ve) İbn Habîb dedi: (**وَأْلاَنُ**: Şükr b. ‘Amr’ın lakabıdır) ‘İmrân b. ‘Adî b. Hârise’nin. İbnü’s-Sîrâfî dedi: O, **وَأَلَ**’dendir. | (**وَأْلاَنُ** b. Kırfe el-‘Adevî; ve **وَألاَنَ** el-‘Adenî’nin oğlu Mahmûd: iki muhaddistir); ikisini Sâğânî nakletti. | **وَأْلاَنُ** Ebû ‘Urve: meçhuldür; Zehebî ona Dîvân’da beyaz bıraktı. | (**وَائِل**) bir adamın adıdır; bir hayy üzerine galip geldi; ve kabile için isim kılınabilir de sarf edilmez; o, (Kâsıt’ın oğlu) Hinb b. Afsâ b. Du‘mî b. Cedîle’dir (meşhur bir kabilenin babası). | | (Ve) **وَائِلُ** (b. Hucr) b. Rebî‘a; ve **القَيْلِ** diye bilinir; Âsım b. Kuleyb, babasından, ondan rivayet etti. | | (Ve) **وَائِلُ** (b. Ebî’l-Ku‘ays); ve denilir: **وَائِلُ** b. Eflah b. Ebî’l-Ku‘ays; Âişe’nin süt emmeden amcasıdır. | (Ebû **وَائِلٍ** Şakîk b. Seleme) el-Esedî; muhadramdır: (sahâbîlerdir); Allah Teâlâ onlardan razı olsun. | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | **المَوْأَلَةُ**, **كَمَسْعَدَةٍ**: sığınaktır; | **كَالمَوْئِلِ**, **كَمَجْلِسٍ**. | İbn Buzurc dedi: **إِلَةُ** falan kimsenin; kendilerine **يَئِلُ** ettiği kimselerdir; ve onlar onun dünya ehli(=yakınları)dır. Ve bunlar senin **إِلَتُكَ**’dır; ve onlar benim **إِلَتِي**’mdir: kendilerine **وَأَلْتُ** ettiğim kimseler. Ezherî dedi: Adamın **إِلَةُ**’si: kendilerine **يَئِلُ** ettiği ev halkıdır; yani: sığınır; **وَأَلَ يَئِلُ**’den. Ve **إِلَةُ**, **وَأَلَ**’den eksik bir harftir. |

| Ve aslı: **وِئْلَة**’dir; **صِلَة** ve **عِدَة** gibi; ikisinin aslı **وِصْلَةٌ** ve **وِعْدَةٌ**’dir. | *! Ve birincisi, Allah’ın güzel isimleri içinde: “Kendisinden önce hiçbir şey olmayan”dır; haber içinde böylece merfû olarak gelmiştir. Ve dediler ki: “Girin | *! **الأَوَّلَ** *! sonra **الأَوَّلَ**”; ve o, hâlin yerine konulmuş vaz‘ edilmiş ma‘rifelerden olup şâzdır; ve ref‘ mânâ üzerine câizdir; yani: “**الأَوَّلُ** sonra **الأَوَّلُ** girsin.” | Ve Halîl’den hikâye edildi: “Ne *! **أَوَّلاً** ne de âhir bıraktı”; yani: ne kadîm ne de hadîs; onu isim yaptı da nekre kıldı ve sarf etti. Ve Sa‘leb hikâye etti: “Onlar *! **الأَوَّلاَتُ** girişçe, ve **الآخِرَاتُ** çıkışça”; onun bir tanesi *! **الأَوَّلَةُ** ve **الآخِرَةُ**’dir; ve bâbın aslı **الأَوَّلُ** | *! ve **الأُوْلَى**’dır; **الأَطْوَلِ** ve **الطُّوْلَى** gibi. Ve Lihyânî hikâye etti: “Ama *! **أُوْلَى** *! بِأُوْلَى, ben Allah’a hamd ederim”; bunun üzerine bir şey artırmadı. | *! Ve **أَوَّلُ**, ma‘rife olarak: adlandırmada *! **الأُوْلَى** tesmiyesinde pazar günüdür; dedi ki: | % (Umarım yaşarım; hâlbuki günüm % | *! **بِأَوَّلَ** yahut **بِأَهْوَنَ** yahut **جُبارِ** iledir) % | *! Ve develer **اسْتَوْأَلَتِ**: toplandılar. | *! Ve mekân **أَوْأَلَ** etti; o da *! **مُوْئِلٌ**’dir: *! **وَأْلَةٍ** sahibi oldu. | *! Ve **الوائِلِيَّة**: Mısır’ın çevrelerinden küçük bir köydür. | *! Ve **وائِلَةُ** bin Câriye, Nu‘mân bin ‘Asar’ın nesebinde. | Ve **وائِلَةُ** bin ‘Amr bin Şeybân bin Muhârib, Dahhâk bin Kays el-Fihrî’nin nesebinde. | Ve ‘Abdülmuttalib’in oğlu Nevfel’in annesinin dedeleri içinde, *! **وائِلَةُ** bin Mâzin bin Sa‘saa. | Ve İyâd’da, **وائِلَةُ** bin et-Tamethân. |

| Ve Gatafân’da, *! **وائِلَةُ** bin Sehm bin Murra. | Ve ‘Advân’da, Vâile bin ez-Zarib. | Ve Gâmid’de, Vâile bin ed-Dûl. | Ve Hevâzin’de, Vâile bin Dehmân bin Nasr bin Muâviye; *! ve **وائِلَةُ** bin el-Fâkih, sahâbî Ebû Kırsâfe’nin nesebinde; ve ‘Abdurrahman bin Rumâhis el-Kinânî’nin nesebinde. | Ve Benî Süleym’de, Vâile bin el-Hâris bin Buhse. | Ve Benî Sâme’de, Vâile bin Bekr bin Zühl; onları Hâfız et-Tebsîr’de zikretti. | Ve Ebû Nasr ‘Ubeydullah bin Sa‘îd | *! **الوَائِلِي** es-Siczî el-hâfız meşhurdur. | Ve Muhammed bin Hucr el-Vâilî, [nisbet edildi] dedesi Vâil bin Hucr’a. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَأَلَ
1 وَأَلَ ذ : see آلَ, in art. اول, in two places.

أَوَّلُ
أَوَّلُ ذ First, and former; preceding all others, and preceding another. See art. أول ― -b2- أَوَائِلُ السُّوَرِ The first parts, or beginnings, of the chapters of the Kur-án. ― -b3- جَآءَ فِى أَوَائِلِ القَوْمِ He came among the first comers of the people. (Msb.) ― -b4- And الأَوَائِلُ The people of former ages; as also الأَوَّلُونَ. ― -b5- لَقِيتُهُ عَامًا أَوَّلَ means I met him [in a former year.] before this year, though by several years. (Alee El-Kári, in his Expos. of the K, from Seer; cited in the margin of a copy of the K; art. اول.) See عَامٌ.

##### Türkçe

وَأَلَ
1 **وَأَلَ** ذ: **آلَ**’a bak, **اول** maddesinde, iki yerde.

أَوَّلُ
**أَوَّلُ** ذ: İlk ve önceki; diğerlerinin hepsinden önce olan ve bir başkasından önce olan. **أول** maddesine bak. ― -b2- **أَوَائِلُ السُّوَرِ**: Kur’ân’ın sûrelerinin ilk kısımları yahut başlangıçları. ― -b3- **جَآءَ فِى أَوَائِلِ القَوْمِ**: Kavmin ilk gelenleri arasında geldi. (Msb.) ― -b4- Ve **الأَوَائِلُ**: Önceki çağların insanları; **الأَوَّلُونَ** da böyledir. ― -b5- **لَقِيتُهُ عَامًا أَوَّلَ** “Onunla [önceki bir yılda] bu yıldan önce, fakat birkaç yıl önce, karşılaştım” demektir. (Alee El-Kári, K’nin Şerhi’nde, Seer’den; K’nin bir nüshasının kenarında nakledilmiştir; **اول** maddesi.) **عَامٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وءل

وَأَلَ
وَأَلَ
a.  [ يَئِلُ ] ( n. ac. وَأْل 1 ,  ? ... ? [ 25 ],  وُؤُوْل [ 27 ] ) [ Ila ], Fled to; took refuge in; hastened to.

b.  [ Min ], Escaped from.

وَاْءَلَ
وَاْءَلَ III ,
a.  see I .

أَوْءَلَ
أَوْءَلَ IV ,
a.  Defiled; was defiled.

اِسْتَوْءَلَ
اِسْتَوْءَلَ X ,
a.  Congregated.

وَأْل
وَأْل [ 1 ],
a.  Refuge, asylum.

وَأْلَة
وَأْلَة [ 1t ],
a.  Filth, dung.

مَوْأَلَة
مَوْأَلَة [ 17t ],
a.  see 1 .

مَوْئِل
مَوْئِل [ 18 ],
a.  see 1 .

b.  Basin ( of a river ).

##### Türkçe

وَأَلَ
وَأَلَ
a. [ يَئِلُ ] ( i. ac. وَأْل 1, ? ... ? [ 25 ], وُؤُوْل [ 27 ] ) [ Ila ], -e kaçtı; -e sığındı; -e acele etti.

b. [ Min ], -den kaçtı.

وَاْءَلَ
وَاْءَلَ III ,
a. I’e bak.

أَوْءَلَ
أَوْءَلَ IV ,
a. Pisletti; pisletildi.

اِسْتَوْءَلَ
اِسْتَوْءَلَ X ,
a. Toplandı.

وَأْل
وَأْل [ 1 ],
a. Sığınak, iltica yeri.

وَأْلَة
وَأْلَة [ 1t ],
a. Pislik, tezek.

مَوْأَلَة
مَوْأَلَة [ 17t ],
a. 1’e bak.

مَوْئِل
مَوْئِل [ 18 ],
a. 1’e bak.

b. Havza (bir nehrin).
