# وأل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وأل

| | ( * ! وَأَلَ إِلَيْهِ * ! يَئِلُ * ! وَأْلاً ) ، كَوَعَدَ يَعِدُ | وَعْدًا ، ( و * ! وُؤولاً ) ، كَقُعُودٍ ، | ( * ! وَوَئِيلاً ) ، كَأَمِيرٍ ، زَادَ أَبو الهَيْثَم : | * ! وَوَأْلَةً ، ( * ! وَواءَلَ * ! مُوَاءَلَةً * ! وَوِئَالاً ) ، | كَقَاتَلَ مُقَاتَلَةً وَقِتالاً : ( لَجَأَ | وَخَلَصَ ) ، وَفِي حَدِيثِ عَلِيٍّ - | رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنهُ - :   أَنَّ دِرْعَهُ | كَانَتْ صَدْرًا بِلاَ ظَهْرِ ، فَقيلَ له لو | احتَرَزْتَ من ظَهرِكَ ، فَقال : إِذا | أَمْكَنْتُ مِنْ ظَهْرِي فَلا * ! وَأَلْتُ   ، | أَي : لاَ نَجَوْتُ . وَفِي حَدِيثِ البَراءِ | ابْنِ مَالِكٍ :   فَكَأَنَّ نَفْسِي جَاشَتْ ، | فَقُلْتُ : لاَ * ! وَأَلْتِ ، أَفِرارًا أَوَّلَ النَّهَارِ ، | وَجُبْنًا آخِرَهُ   ؟ ! وَفِي حَدِيث قَيْلَة : |   * ! فَوَأَلْنَا إِلَى حِواءٍ   ، أَي : لَجَأْنَا | إِلَيْهِ ، وَالحِوَاءُ : البُيوتُ المُجْتَمِعَة . | وقَالَ الشّاعِرُ : |

| % ( لاَ * ! وَاءَلَتْ نَفْسُكَ خَلَّيْتَهَا % | لِلْعامِرِيَّيْنِ وَلَمْ تُكْلَمِ ) % | ( * ! وَالوَأْلُ ) والوَعْلُ والوَغْلُ : | ( * ! المَوْئِلُ ) ، وَبِكُلٍّ مِنَ الثَلاَثَة رُوِيَ | قَولُ ذي الرُّمَّةِ : | % ( حَتَّى إِذا لَمْ يَجِدْ * ! وَأْلاً وَنَجْنَجَهَا % | مَخَافَةَ الرَّمْي حَتَّى كُلُّهَا هِيمُ ) % | وَنَجْنَجَهَا : حَرَّكَها وَرَدَّها مَخافَةَ | صَائِدٍ أَنْ يَرْمِيَها . | ( * ! وَوَأَلَ ) * ! وَأْلاً * ! وَوُؤُلاً ( * ! وَوَاءَلَ ) ، | كَقَاتَلَ ، * ! مُواءَلَةً * ! وَوِئَالاً : ( طَلَبَ | النَّجاةَ ) ، قَالَ الشَّمّاخُ : | % ( * ! تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْهُ % | حَوالِبُ أَسْهَرَيْهِ بالذَّنِينِ ) % | ( و ) * ! وَأَلَ ( إِلَى المَكانِ ) * ! وَواءَلَ : | ( بادَرَ ) والْتَجَأَ إِلَيْهِ فَنَجا . | ( * ! والوَأْلَةُ ) مِثَالُ الوَعْلَةِ : الدِّمْنَةُ | و السِّرْجِينُ ، وَهُو ( أَبْعارُ الغَنَمِ والإِبِلِ | تَجْتَمِعُ وَتَتَلَبَّدُ ) ، يُقالُ : إِنَّ بَنِي فُلاَنٍ | وَقُودُهُم * ! الوَأْلَةُ ، ( أو ) هي ( أبْوالُ | الإِبِلِ وَأَبْعارُها فَقَطْ ) ، كَمَا في | المُحْكَم ، وَقَدْ ( * ! وَأَلَ المَكانُ ) * ! يَئِلُ | * ! وَأْلاً ، ( * ! وَأَوْأَلَهُ هُوَ ) ، يُقَالُ : * ! أَوْأَلَتِ | المَاشِيَةُ فِي الكَلَإِ ، أَي : أَثَّرَتْ فِيهِ | بِأَبْوالِها وَأَبْعارِها ، فَهُوَ * ! مُوْأَلٌ ، قَالَ | الشّاعِر في صِفَةِ مَاءٍ : | % ( * أَجْنٍ وَمُصْفَرِّ الجِمامِ * ! مُوْأَلِ * % ) % | ( * ! والمَوْئِلُ ) ، كَمَجْلِسٍ : ( مُسْتَقَرُّ | السَّيْلِ ) . | ( * ! والأَوَّلُ : ضِدُّ الآخِرِ ) ، وفي ( أَصْلِهِ ) | أَرْبَعَةُ أَقْوالٍ : هَلْ هُوَ ( أَوْأَل ) عَلى | أَفْعَل ، أَو فَوْعَل ، ( أَوْ وَوْأَلُ ) | بِوَاوَيْنِ ، أَو فَعْأَل . وَصَحَّحَ أَقْوامٌ | أَوْأَل لِجَمْعِهِ عَلَى * ! أَوَائِلَ ، وَلَهُ ثَلاَثَةُ | اسْتِعْمالاَتٍ أَو أَرْبَعَةٍ . وَفِي العُباب : | أَصْلُهُ أَوْأَل عَلَى أَفْعَلَ ، مَهْمُوز |

| الأَوْسَط قُلِبَتْ الهَمْزَةُ وَاوًا وَأُدْغِمَت ، | يَدُلُّ عَلى ذلِكَ قَوْلُهم : هذا أَوَّلُ مِنْكَ . | ( ج : * ! الأَوائِلُ * ! والأَوَالِي ) ، أَيْضًا : ( عَلَى | القَلْبِ ) . وَفِي التَّهْذِيب : قَالَ بَعْضُ | النَّحْوِيّين : أَمّا قَوْلُهُم أَوَائِلُ بالهَمْزِ | فَأَصْلُهُ أَواوِلُ ، وَلكِنْ لَمَّا اكْتَنَفَتِ | الأَلِفَ وَاوَانِ وَولِيَتْ الأَخِيرَةُ مِنْهُما | الطَّرَفَ فَضَعُفَتْ ، وَكَانَتْ الكَلِمَةُ | جَمْعًا وَ الجَمْعُ مُسْتَثْقَلٌ ، قُلِبَتْ | الأَخيرَةُ مِنْهُما هَمْزَةً ، وَقَلَبُوهُ فَقَالُوا | * ! الأَوَالِي . وَفي العُبابِ ، والصِّحَاح : | وَقَالَ قَوْمٌ : أَصْلُ * ! الأَوَّلِ وَوْوَل | عَلى فَوْعَلٍ فَقُلِبَتِ الوَاو الأُوْلَى | هَمْزَةً ، وَإِنَّما لَمْ يُجْمَعْ عَلى أَوَاوِلَ | لاسْتِثْقَالِهِم اجْتِماعَ وَاوَيْنِ بَيْنَهُمَا أَلِفُ | الْجَمْعِ ، ( و ) إِنْ شِئْتَ قُلْتَ في | جَمْعِهِ : ( * ! الأَوَّلُونَ ) ، قَالَ أَبو ذُؤَيْب : | % ( أَدَانَ وَأَنْبَأَهُ الأَوَّلُونَ % | بِأَنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ ) % | ( وَهِيَ * ! الأُوْلَى ) ، وَقَوْله تَعَالَى : | ^ ( ( تَبَرُّجَ الْجَهِلِيَّةِ الْأُولَى ) ) ^ ، قَالَ | الزَّجّاجُ : قِيْلَ : مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلى زَمَنِ | نُوحٍ عَلَيْهِمَا الْسَّلاَم ، وَقِيلَ : مُنْذُ زَمَنِ | نُوحٍ إِلى زَمَنِ إِدْرِيسَ عَلَيْهِما الْسَّلامُ ، | وَقِيْل : مُنْذُ زَمَنِ عِيسَى إِلى زَمَنِ مُحَمَّد | صَلَّى اللهُ تَعَالَى عَلَيْهِما وَسَلَّم ، قَالَ : | وَهذا أَجْوَدُ الأَقْوالِ ، انْتَهَى . | وَأَمَّا مَا أَنْشَدَهُ ابْنُ جِنِّيٍّ مِنْ قَوْلِ | الأَسْوَدِ بنِ يَعْفُر : | % ( * فَأَلْحَقْتُ أُخْرَاهُمْ طَرِيقَ * ! أُلاَهُمُ * % ) % | فَإِنَّهُ أَرادَ : * ! أُوْلاَهُم ، فَحَذَفَ | اسْتِخْفافًا ، ( ج ) : أُوَلُ ، ( كَصُرَدٍ ) ، | مِثْل أُخْرَى وَأُخَرَ ، وَكَذلِكَ لِجَماعَةِ | الرِّجَالِ مِنْ حَيْثُ التَّأْنِيْثِ ، قَالَ | يَصِفُ نَاقَةً مُسِنَّةً : | % ( * عَوْدٌ عَلى عَوْدٍ لِأَقْوامٍ * ! أُوَلْ * % ) % |

| وَفِي حَدِيثِ الإِفْكِ :   أَمْرُنا أَمْرُ | العَرَبِ * ! الأُوَلِ   ، يُرْوَى كَصُرَدٍ جَمْعُ | الأُولَى ، وَتَكُونُ صِفَة لِلْعَرَبِ ، | وَيُرْوَى بِفَتْحِ الهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ الواوِ | صِفَة لِلْأَمْرِ ، وَقِيْلَ : هُوَ الوَجْهُ . ( و ) | يُقالُ أَيْضًا : * ! أُوَّل ، مِثال ( رُكَّعٍ ) ، | هكَذا نَقَلَهُ الصّاغانيّ . | ( وَإِذا جَعَلْتَ * ! أَوَّلاً صِفَةً مَنَعْتَهُ ) مِنَ | الصَّرْفِ ( وَإِلاَّ صَرَفْتَهُ ، تَقُولُ : لَقِيْتُهُ | عَامًا * ! أَوَّلَ ) ، مَمْنُوعًا ، قَالَ ابْنُ | سِيدَه : أُجْرِيَ مُجْرَى الاسْمِ فَجَاءَ | بِغَيْرِ أَلِفٍ وَلاَم ، ( وَعامًا * ! أَوَّلاً ) ، | مَصْرُوفًا . قَالَ ابْنُ السِّكِّيت : ( و ) لاَ | تَقُلْ ( عَامَ * ! الأَوَّلِ ) ، وَقَالَ غَيْرُهُ : هُوَ | ( قَلِيلٌ ) . قَالَ أَبو زَيْد : يُقالُ لَقِيْتُهُ | عَامَ الأَوَّلِ وَيَوْمَ الأَوَّلِ ، بِجَرِّ آخِرِهِ ، | وَهُوَ كَقَوْلكَ : أَتَيْتُ مَسْجِدَ الجامِعِ ، | قَالَ الأَزْهَرِيُّ وَهذا مِنْ بَابِ إِضَافَةِ | الشَّيءِ إِلَى نَفْسِهِ . قُلْتُ : وَحَكاهُ ابْنُ | الأَعْرابِيِّ أَيْضًا . | ( وَتَقُولُ : مَا رَأَيْتُهُ مُذْ عَامٌ * ! أَوَّلُ ) وَمُذْ | عَامٍ أَوَّلَ ، ( تَرْفَعُهُ عَلى الوَصْفِ ) | لِعَامٍ ، كَأَنَّهُ قَالَ : أَوَّلُ مِنْ عَامِنا ، | ( وَتَنْصِبُهُ عَلى الظَّرْفِ ) ، كَأَنَّهُ قَالَ مُذْ | عَامٍ قَبْلَ عَامِنا . ( و ) إِذا قُلْتَ : ( ابْدَأْ بِهِ | أَوَّلُ ، تَضُمُّ عَلَى الغَايَةِ ، كَفَعَلْتُهُ قَبْلُ ) ، | وَفِي الصِّحَاحِ كَقَولكَ : افْعَلْهُ قَبْلُ . | وَقَالَ ابْنُ سِيْدَه : وَأَما قَوْلُهُم ابْدَأْ | بِهذَا أَوَّلُ ، فَإِنَّما يُريْدُونَ أَوَّلَ مِنْ | كَذا ، وَلكِنَّهُ حُذِفَ لِكَثْرَتِهِ في | كَلاَمِهِم ، وَبُنِيَ عَلَى الحَرَكَةِ لِأَنَّهُ مِنَ | المُتَمَكِّنِ الَّذي جُعِلَ في مَوْضِعٍ | بِمَنْزِلَةِ غَيْر المُتَمَكِّن ، ( و ) إِنْ | أَظْهَرْتَ المَحْذُوفَ قُلْت : ( فَعَلْتُهُ | * ! أَوَّلَ كُلِّ شَيْءٍ ، بِالنَّصْبِ ) ، كَما تَقُولُ | قَبْلَ فِعْلِكَ . ( وَتَقُولُ : مَا رَأَيْتُهُ ) مُذْ | أَمْس ، فَإِنْ لَمْ تَرَهُ يَوْمًا قَبْلَ أَمْسِ | قُلْتَ : مَا رَأَيْتُهُ مُذْ أَوَّلُ مِنْ أَمْسِ ، | فَإِنْ لَمْ تَرَهُ مُذْ يَوْمَيْنِ قَبْلَ أَمْسِ |

| قُلْتَ : مَا رَأَيْتُهُ ( مُذْ أَوَّلَ مِنْ أَوَّلَ مِنْ | أَمْسِ ، وَلاَ تُجَاوِزْ ذلِكَ ) ، كَذا هُوَ | نَصُّ الصِّحاحِ والعُباب بِالحَرْف . | | ( و ) تَقُول : ( هذَا * ! أَوَّلُ بَيِّنُ * ! الأَوَّلِيَّة ) ، | وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ : | % ( مَاحَ الْبِلاَدَ لَنَا فِي * ! أَوَّلِيَّتِنا % | عَلَى حُسُودِ الأَعادِي مَائِحٌ قُثَمُ ) % | وَقَالَ ذُو الْرُّمَّةِ : | % ( وَمَا فَخْرُ مَنْ لَيْسَتْ لَهُ * ! أَوَّلِيَّةٌ % | تُعَدُّ إِذَا عُدَّ القَدِيمُ وَلاَ ذِكْرُ ) % | ( * ! والمُوَئِّلُ ، كَمُحَدِّثٍ : صَاحِبُ | المَاشِيَةِ ) ، وَأَنْشَدَ الصّاغانِيُّ لِرُؤْبَةَ : | % ( * و المَحْلُ يَبْرِي وَرَقًا وَنَجْبَا * % ) % | % ( * وَاسْتَسْلَمَ * ! المُوَئِلُونَ السَّرْبَا * % ) % | ( * ! وَوَأْلَةُ : قَبِيْلَةٌ خَسِيسَةٌ ) ، وَبِهِ فُسِّرَ | قَوْلُ عَلِيّ - رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ - | قَالَ لِرَجُلٍ :   أَنْتَ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ ؟ ، | قَالَ : نَعَم : قَالَ : فَأَنْتَ مِنْ * ! وَأْلَةَ إِذًا ؟ | قُمْ فَلاَ تَقْرَبْنِي   ، سُمِّيَتْ * ! بِالوَأْلَة | وَهِيَ البَعْرَةُ لِخِسَّتِها . | ( وَبَنُو * ! مَوْأَلَةَ ، كَمَسْعَدَةَ : بَطْنٌ ) مِنَ | العَرَبِ ، وَهُمْ بَنُو مَوْأَلَةَ بنِ مَالِكٍ كما | في المُحْكَم . قال خالدُ بنُ قَيْسِ بن | مُنْقِذِ بنِ طَرِيفٍ لمالكِ بن بَجْرَة ، | ورَهَنَتْهُبنو مَوْأَلَةَ بن مالِكٍ فِي دِيَةٍ ، | وَرَجَوْا أَنْ يَقْتُلُوه ، فَلَمْ يَفْعَلُوا ، وَكَانَ | مَالِكٌ يُحَمَّقُ ، فَقَالَ خَالِدٌ : | % ( * لَيْتَكَ إِذْ رُهِنْتَ آلَ مَوْأَلَهْ * % ) % | % ( * حَزُّوا بِنَصْلِ السَّيْفِ عِنْدَ السَّبَلَهْ * % ) % | % ( * وَحَلَّقَتْ بِكَ العُقَابُ القَيْعَلَهْ * % ) % | قَالَ سِيْبَوَيْه : * ! مَوْأَلَةُ اسْمٌ جَاءَ عَلَى | مَفْعَلٍ ؛ لِأَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الفِعْلِ ، إِذْ لَوْ | كَانَ عَلَى الفِعْلِ لِكَانَ مَفْعِلاَ ، | وَأَيْضًا فَإِنَّ الأَسْمَاءَ الأَعْلاَمَ قَدْ يَكُونُ | فِيْهَا مَا لاَ يَكُونُ فِي غَيْرِها ، وَقَالَ | ابْنُ جِنِّي : إِنَّمَا ذلِكَ فِيْمَنْ أَخَذَهُ مِنْ |

| * ! وَأَلَ ، فَأَمَّا مَنْ أَخَذُهُ مِنْ قَوْلِهِم : مَا | مَأَلْتُ مَأْلَةً فَإِنَّما هُوَ حِيْنَئِذٍ فَوْعَلَةُ ، | وَقَدْ تَقَدَّم . | | ( و ) قَالَ ابْنُ حَبِيب : ( * ! وَأْلاَنُ : | لَقَبُ شُكْرِ بن عَمْرو ) بنِ عِمْرانَ | ابْنِ عَدِيِّ بنِ حَارِثَةَ ، وَقَالَ ابْنُ | السِّيرافِيّ هُوَ مِنْ * ! وَأَلَ . | ( * ! وَوَأْلاَنُ بنُ قِرْفَةَ العَدَوِيّ ، | وَمَحْمُودُ بْنُ * ! وَألاَنَ العَدَنِيُّ : | مُحَدِّثانِ ) ، نَقَلَهُمَا الصّاغانِيّ . | * ! وَوَأْلاَنُ أَبو عُرْوَةَ : مَجْهُولٌ ، بَيَّضَ | لَهُ الذَّهَبِيُّ في الدِّيوان . | ( * ! وَوَائِل ) اسْمُ رَجُلٍ غَلَبَ عَلَى | حَيٍّ ، وَقَدْ يُجْعَلُ اسْمًا لِلْقَبِيْلَةِ فَلاَ | يُصْرَفُ ، وَهُوَ ( ابْنُ قَاسِط ) بن هِنْبِ | ابْنِ أَفْصَى بنِ دُعْمِيِّ بنِ جَدِيْلَةَ ( أَبُو | قَبِيْلَةٍ ) مَعْرُوفَة . | | ( و ) * ! وَائِلُ ( بنُ حُجْر ) بنِ رَبِيْعَةَ ، | وَيُعْرَفُ بِالقَيْلِ ، رَوَى عَاصِمُ بنُ كُلَيْبٍ | عَنْ أَبِيْهِ عَنْهُ . | | ( و ) وَائِلُ ( بنُ أَبِي القُعَيْسِ ) وَيُقَالُ : | وَائِلُ بنُ أَفْلَحَ بنِ أَبِي القُعَيْس عَمُّ | عَائِشَةَ مِنَ الرَّضَاعَة . | ( وَأَبُو وَائِلٍ شَقِيقُ بنُ سَلَمَةَ ) | الأَسَدِيُّ ، مُخَضْرَم : ( صَحابِيُّونَ ) | رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُمْ . | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | * ! المَوْأَلَةُ ، كَمَسْعَدَةٍ : المَلْجَأُ ، | * ! كَالمَوْئِلِ ، كَمَجْلِسٍ . | وَقَالَ ابْنُ بُزُرْجٍ : * ! إِلَةُ فُلاَنٍ الَّذِيْنَ * ! يَئِلُ | إِلَيْهِم ، وَهُمْ أَهْلُهُ دِنْيا . وَهؤُلاَءِ | * ! إِلَتُكَ ، وَهُمْ * ! إِلَتِي : الَّذِينَ * ! وَأَلْتُ | إِلَيْهِمْ . قَالَ الأَزْهَرِيّ : * ! إِلَةُ | الرَّجُل : أَهْلُ بَيْتِهِ الَّذِينَ * ! يَئِلُ | إِلَيْهِمْ ؛ أَيْ : يَلْجَأُ ، مِ ، ْ * ! وَأَلَ * ! يَئِلُ ، | * ! وَإِلَةُ حَرْفٌ نَاقِصٌ مِنْ * ! وَأَلَ ، |

| وَأَصْلُهُ * ! وِئْلَة ، كَصِلَةٍ وَعِدَةٍ أَصْلُهُما | وِصْلَةٌ وَوِعْدَةٌ . | * ! وَالأَوَّلُ فِي أَسْماءِ اللهِ الحُسْنَى : | الَّذِي لَيْسَ قَبْلَهُ شَيءٌ ، هكَذا جَاءَ | في الخَبَرِ مَرْفُوعًا . وَقَالُوا : ادْخُلُوا | * ! الأَوَّلَ * ! فَالأَوَّلَ ، وَهِيَ مِنَ المَعارِفِ | المَوْضُوْعَةِ مَوْضِعَ الحَالِ ، وَهُوَ | شَاذٌّ ، وَالْرَّفْعُ جَائِزٌ عَلَى المَعْنَى ، | أَيْ : لِيَدْخُل الأَوَّلُ فَالأَوَّلُ . | وَحُكِيَ عَنِ الخَلِيلِ : مَا تَرَكَ * ! أَوَّلاً | وَلاَ آخِرًا ، أَي : قَدِيمًا وَلاَ حَدِيثًا ، | جَعَلَهُ اسْمًا فَنَكَّر وَصَرَفَ . وَحَكَى | ثَعْلَب : هُنَّ * ! الأَوَّلاَتُ دُخولاً | وَالآخِرَاتُ خُروجًا ، وَاحِدَتُها * ! الأَوَّلَةُ | وَ الآخِرَةُ ، وَأَصْلُ الباب الأَوَّلُ | * ! والأُوْلَى كالأَطْوَلِ والطُّوْلَى . وَحَكَى | اللِّحْيانِيُّ : أَمَّا * ! أُوْلَى * ! بِأُوْلَى فَإِنِّي | أَحْمَدُ اللهَ ؛ لَمْ يَزِدْ عَلَى ذلِك . | * ! وَأَوَّلُ ، مَعْرِفَةً : يَوْمُ الأَحَدِ في | التَّسْمِيَةِ * ! الأُوْلَى ، قَالَ : | % ( أُؤَمِّلُ أَنْ أَعِيشَ وَإِنَّ يَوْمِي % | * ! بِأَوَّلَ أَوْ بِأَهْوَنَ أَو جُبارِ ) % | * ! وَاسْتَوْأَلَتِ الإِبِلُ : اجْتَمَعَتْ . | * ! وَأَوْأَلَ المَكانُ فَهُوَ * ! مُوْئِلٌ : صَارَ ذا | * ! وَأْلَةٍ . | * ! والوائِلِيَّة : قَرْيَةٌ صَغِيرَةٌ مِنْ | ضَواحِي مِصْر . | * ! وَوائِلَةُ بنُ جَارِيَةَ ، في نَسَبِ | النُّعْمانِ بنِ عَصَر . | وَوائِلَةُ بنُ عَمْرِو بنِ شَيْبانَ بنِ | مُحاربٍ ، في نَسَبِ الضَّحّاك بنِ | قَيْسٍ الفِهْرِيّ . | وَفِي أَجْدَادِ أُمِّ نَوْفَلِ بنِ | عَبْد الْمُطَّلِب ، * ! وَائِلَةُ بنُ مازِنِ بْنِ | صَعْصَعَةَ . | وَفِي إِيادٍ ، وَائِلَةُ بْنُ الطَّمَثان . |

| وَفِي غَطَفانَ ، * ! وَائِلَةُ بنُ سَهْمِ بنِ | مُرَّةَ . | وَفِي عَدْوانَ ، وائِلَةُ بنُ الظَّرِبِ . | وَفِي غَامِد ، وَائِلَةُ بنُ الدُّوْل . | وَفِي هَوازِنَ ، وَائِلَةُ بنُ دَهْمانَ بنِ | نَصِرِ بنِ مُعاوِيَةَ ، * ! وَوائِلَةُ بنُ | الفَاكَهِ فِي نَسَبِ أَبِي قِرْصَافَة | الصَّحَابِيّ ، وَفِي نَسَبِ عبد الرحمن | ابنِ رُماحِسٍ الكِنانِيّ . | وَفِي بَنِي سُلَيْم ، وَائِلَةُ بنُ | الحَارِث بنِ بُهْثَة . | وَفِي بَنِي سَامَةَ ، وائِلَةُ بنُ بَكْرِ بن | ذُهْلٍ ، أَوْرَدَهُم الحافِظ فِي التَّبْصِير . | وأَبُو نَصْر عُبَيْدُ اللهِ بنُ سَعِيدٍ | * ! الوَائِلِي السِّجْزِيُّ الحافِظُ مَشْهُورٌ . | وَمُحَمّد بنُ حُجْرٍ الوَائِلِيّ | [ نُسِبَ ] إِلى جَدِّهِ وَائِل بنِ حُجْرٍ . |

### Türkçe

| | **وَأَلَ إِلَيْهِ** **يَئِلُ** **وَأْلاً**), **وَعَدَ يَعِدُ** **وَعْدًا** gibi; (ve **وُؤولاً**), **قُعُود** gibi; (ve **وَوَئِيلاً**), **أَمِير** gibi. Ebû’l-Heysem artırdı: | **وَوَأْلَةً**, (ve **وَواءَلَ** **مُوَاءَلَةً** **وَوِئَالاً**), **قَاتَلَ مُقَاتَلَةً وَقِتالاً** gibi: (sığındı | ve kurtuldu). Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- hadisinde: zırhının | sırtı olmaksızın bir göğüs olduğu; ona “sırtından sakınsaydın ya” denildi; o da dedi ki: “Eğer | sırtımdan imkân bulursam, artık **وَأَلْتُ** yoktur”; | yani: kurtulmadım. Berâ’ | b. Mâlik’in hadisinde: “Sanki nefsim coştu, | ben de dedim ki: ‘**وَأَلْتِ** yok; günün başında kaçış, | sonunda korkaklık mı?!’” Kîle’nin hadisinde: | “**فَوَأَلْنَا إِلَى حِواءٍ**”; yani: ona sığındık. | **الحِوَاءُ**: bir araya toplanmış evlerdir. | Şair dedi ki: |

| % ( **لاَ وَاءَلَتْ نَفْسُكَ خَلَّيْتَهَا** % | **لِلْعامِرِيَّيْنِ وَلَمْ تُكْلَمِ** ) % | (**الوَأْلُ**) ve **الوَعْلُ** ve **الوَغْلُ**: | (**المَوْئِلُ**). Üçünün her biriyle Zü’r-Rumme’nin sözü rivayet edilmiştir: | % ( **حَتَّى إِذا لَمْ يَجِدْ وَأْلاً وَنَجْنَجَهَا** % | **مَخَافَةَ الرَّمْي حَتَّى كُلُّهَا هِيمُ** ) % | **وَنَجْنَجَهَا**: onu hareket ettirdi ve onu geri çevirdi; | bir avcının onu atmasından korkarak. | (**وَوَأَلَ**) **وَأْلاً** **وَوُؤُلاً** ( **وَوَاءَلَ** ), | **قَاتَلَ** gibi; **مُواءَلَةً** **وَوِئَالاً**: (kurtuluşu | aradı). Şemmâh dedi ki: | % ( **تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْهُ** % | **حَوالِبُ أَسْهَرَيْهِ بالذَّنِينِ** ) % | (ve) **وَأَلَ** (mekâna) **وَواءَلَ**: | (acele etti) ve ona sığındı da kurtuldu. | (**الوَأْلَةُ**) **الوَعْلَةِ** misali: gübre yığını | ve tezek; o da (koyun ve develerin | bir araya gelip keçeleşen dışkılarıdır). Denir ki: “Falanın oğullarının | yakacağı **الوَأْلَةُ**’dir”; (yahut) o, (yalnızca | develerin idrarları ve dışkılarıdır), | **المُحْكَم**’de olduğu gibi. Ve ( **وَأَلَ المَكانُ** ) **يَئِلُ** | **وَأْلاً**, ( **وَأَوْأَلَهُ هُوَ** ). Denir ki: **أَوْأَلَتِ** | hayvanlar otlakta; yani: orada | idrarları ve dışkılarıyla iz bıraktılar; o da **مُوْأَلٌ**’dür. Şair | suyun vasfında dedi ki: | % ( * **أَجْنٍ وَمُصْفَرِّ الجِمامِ مُوْأَلِ** * % ) % | (**المَوْئِلُ**), **مَجْلِس** gibi: (selin | durduğu yer). | (**الأَوَّلُ**: sonuncunun zıddı). Ve (aslında) | dört söz vardır: o, **أَوْأَل** mi **أَفْعَل** üzere, | yahut **فَوْعَل**, (yahut **وَوْأَلُ**) | iki **و** ile, yahut **فَعْأَل** mi? Bir topluluk | **أَوْأَل**’i, onun **أَوَائِلَ** üzere cem‘ edilmesinden dolayı sahih saydı; onun üç | yahut dört kullanımı vardır. **العُباب**’da: | aslı, **أَفْعَلَ** üzere **أَوْأَل**’dir; ortası hemzelidir; |

| orta hemze **و**’ya çevrilmiş ve idğam edilmiştir; | buna onların “bu, senden daha **أَوَّلُ**’dür” sözleri delalet eder. | (Cem‘i: **الأَوائِلُ** ve **الأَوَالِي**), ayrıca: (kalb üzere). | **التَّهْذِيب**’de: bazı nahivciler dedi ki: onların hemze ile **أَوَائِلُ** sözlerine gelince, | aslı **أَواوِلُ**’dir; fakat | elif’i iki **و** kuşatınca ve ikincisi | uçta yer alınca zayıfladı; kelime de | cem‘ idi ve cem‘ ağır görülür; | ikincisi hemzeye çevrildi; ve onu çevirip **الأَوَالِي** dediler. | **العُباب**’da ve **الصِّحَاح**’ta: | bir topluluk dedi ki: **الأَوَّلِ**’in aslı **وَوْوَل**’dir | **فَوْعَل** üzere; sonra ilk **و** | hemzeye çevrildi. Ve onu **أَوَاوِلَ** üzere cem‘ etmediler; | aralarında cem‘ elifi bulunan iki **و**’nun birleşmesini ağır buldukları için. | (Ve) istersen onun cem‘inde şöyle dersin: (**الأَوَّلُونَ**). Ebû Züeyb dedi ki: | % ( **أَدَانَ وَأَنْبَأَهُ الأَوَّلُونَ** % | **بِأَنَّ المُدانَ مَلِيٌّ وَفِيُّ** ) % | (Ve o, **الأُوْلَى**’dır). Yüce Allah’ın sözü: | ^ ( ( **تَبَرُّجَ الْجَهِلِيَّةِ الْأُولَى** ) ) ^. Zecâc dedi ki: | “Âdem’den Nûh zamanına kadar” denildi; ikisine de selam olsun. Ve denildi ki: “Nûh zamanından İdrîs zamanına kadar”; ikisine de selam olsun. | Ve denildi: “Îsâ zamanından Muhammed zamanına kadar”; | Allah Teâlâ ikisine de salât ve selam etsin. Dedi ki: | “Bu, sözlerin en iyisidir”; bitti. | İbn Cinnî’nin Esved b. Ya‘fur’un sözünden inşad ettiği şeye gelince: | % ( * **فَأَلْحَقْتُ أُخْرَاهُمْ طَرِيقَ أُلاَهُمُ** * % ) % | o, **أُوْلاَهُم**’u kastetti; hafifletmek için hazf etti. | (Cem‘i): **أُوَلُ**, (**صُرَد** gibi); | **أُخْرَى** ve **أُخَرَ** gibi. Ve erkekler topluluğu için de, te’nîs cihetinden böyledir. Dedi ki, | yaşlı bir dişi deveyi vasfederken: | % ( * **عَوْدٌ عَلى عَوْدٍ لِأَقْوامٍ أُوَلْ** * % ) % |

| İfk hadîsinde: “Bizim işimiz, Arapların işidir; **الأُوَلِ**!”; **الأُولَى**’nın çoğulu olarak **كَصُرَدٍ** diye rivayet edilir; Araplar için bir sıfat olur. Hemzenin fethası ve **الواو**’nun teşdîdiyle de rivayet edilir; iş için bir sıfat (olur). Ve denildi: O, veçhtir. (Ve) ayrıca denilir: **أُوَّل**; (**رُكَّعٍ**) misali. Bunu böylece Sâğânî nakletti. | (**أَوَّلاً**’ı sıfat yaptığında onu) sarftan men edersin; (aksi halde onu sarf edersin; dersin ki: Onunla **أَوَّلَ** bir yıl karşılaştım), memnû‘ olarak. İbn Sîde dedi: İsim yürütümüne yürütüldü de elif ve lâm olmaksızın geldi; (ve “**أَوَّلاً** bir yıl”), sarf edilmiş olarak. İbnü’s-Sikkît dedi: (Ve) “**الأَوَّلِ** yılı” deme. Başkası dedi: O (azdır). Ebû Zeyd dedi: “**الأَوَّلِ** yılı ve **الأَوَّلِ** günü onunla karşılaştım” denilir; sonunu cer ile; bu, senin “Câmi‘ mescidine geldim” sözün gibidir. Ezherî dedi: Bu, şeyin kendisine izâfe edilmesi babındandır. Dedim: İbnü’l-A‘râbî de onu hikâye etti. | (Ve dersin: “Onu **أَوَّلُ** bir yıldan beri görmedim” ve “**أَوَّلَ** bir yıldan beri”); (onu vasıf üzere ref‘ edersin) bir yıl için; sanki “bizim yılımızdan ilkin” demiş gibidir. (Onu zarf üzere nasb edersin); sanki “bizim yılımızdan önce bir yıldan beri” demiş gibidir. (Ve) dediğinde: (“Onunla başla, **أَوَّلُ**”; gâye üzere damme edersin; “onu önce yaptım” gibi). Sıhâh’ta da senin “onu önce yap” sözün gibidir. İbn Sîde dedi: Onların “bununla başla, **أَوَّلُ**” sözlerine gelince; ancak “şundan ilkin”i murad ederler; fakat onların كلامında çokluğundan dolayı hazfedildi; ve hareke üzerine bina edildi; çünkü o, mütemekkin olandandır ki, mütemekkin olmayan menzilesinde bir mevzide kılındı. (Ve) hazfedileni izhar edersen dersin: (“Onu **أَوَّلَ** her şeyin yaptım”; nasb ile); senin “fiilinden önce” demen gibi. (Ve dersin: “Onu) dünden beri görmedim”; eğer onu dünden önce bir gün görmediysen dersin: “Onu dünden ilkininden beri görmedim”; eğer onu dünden önce iki günden beri görmediysen |

| dedin ki: “Onu (dünden ilkininden ilkininden beri görmedim; ve bunu aşma)”; bu, Sıhâh ve ‘Ubâb’ın harfiyyen nassıdır. | | (Ve) dersin: (“Bu, **أَوَّلُ**; **الأَوَّلِيَّة**’si apaçık bir **أَوَّلُ**dür”); Cevherî inşâd etti: | % ( Ülkeleri bizim için **أَوَّلِيَّتِنا**’da dolaştı % | Düşmanların hasetçileri üzerine dolaşan bir **مَائِحٌ** **قُثَمُ** ) % | Zü’r-Rumme dedi: | % ( **أَوَّلِيَّةٌ**’si olmayanın övüncü nedir % | Kadîm sayıldığında sayılan, ne de bir anma ) % | (**المُوَئِّلُ**, **كَمُحَدِّثٍ**: davarın sahibi)dir; Sâğânî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti: | % ( * Ve mahal yaprak ve **نَجْبًا** yontar * % ) % | % ( * Ve **المُوَئِلُونَ** sürüyü teslim oldu * % ) % | (**وَأْلَةُ**: aşağı bir kabiledir); bununla, Ali’nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- bir adama söylediği söz tefsir edildi: “Sen falan oğullarından mısın?”; dedi: “Evet”; dedi: “Öyleyse sen **وَأْلَةَ**’densin?” “Kalk, bana yaklaşma.” **بِالوَأْلَة** diye adlandırıldı; o, aşağılığından dolayı tezek (bâ‘ra)dır. | (**مَوْأَلَةَ** oğulları, **كَمَسْعَدَةَ**: bir batındır) Araplardan; ve onlar, Muhkem’de olduğu üzere, Mâlik b. **مَوْأَلَةَ** b. Mâlik oğullarıdır. Hâlid b. Kays b. Munkız b. Tarîf, Mâlik b. Bacra’ya dedi; ve Mâlik b. Mâlik’in **مَوْأَلَةَ** oğulları onu bir diyette rehin aldı; ve onu öldürmeyi umdular; fakat yapmadılar. Mâlik ahmak sayılırdı; Hâlid dedi ki: | % ( * Keşke sen Âl-i **مَوْأَلَهْ**’ye rehin verildiğinde * % ) % | % ( * Kılıcın ağzıyla **السَّبَلَهْ** yanında kesselerdi * % ) % | % ( * Ve kartal **القَيْعَلَهْ** seninle dönüp uçsaydı * % ) % | Sîbeveyh dedi: **مَوْأَلَةُ**, **مَفْعَلٍ** üzere gelen bir isimdir; çünkü fiil üzere değildir; zira fiil üzere olsaydı **مَفْعِلاَ** olurdu. Ayrıca, özel isimlerde başkasında olmayan şey bulunabilir. İbn Cinnî dedi: Bu ancak onu **وَأَلَ**’den alan kimse hakkındadır; fakat onu onların “Ben **مَأَلْتُ مَأْلَةً**” sözünden alan kimseye gelince, o vakit o **فَوْعَلَةُ**’dir; ve daha önce geçti. | | (Ve) İbn Habîb dedi: (**وَأْلاَنُ**: Şükr b. ‘Amr’ın lakabıdır) ‘İmrân b. ‘Adî b. Hârise’nin. İbnü’s-Sîrâfî dedi: O, **وَأَلَ**’dendir. | (**وَأْلاَنُ** b. Kırfe el-‘Adevî; ve **وَألاَنَ** el-‘Adenî’nin oğlu Mahmûd: iki muhaddistir); ikisini Sâğânî nakletti. | **وَأْلاَنُ** Ebû ‘Urve: meçhuldür; Zehebî ona Dîvân’da beyaz bıraktı. | (**وَائِل**) bir adamın adıdır; bir hayy üzerine galip geldi; ve kabile için isim kılınabilir de sarf edilmez; o, (Kâsıt’ın oğlu) Hinb b. Afsâ b. Du‘mî b. Cedîle’dir (meşhur bir kabilenin babası). | | (Ve) **وَائِلُ** (b. Hucr) b. Rebî‘a; ve **القَيْلِ** diye bilinir; Âsım b. Kuleyb, babasından, ondan rivayet etti. | | (Ve) **وَائِلُ** (b. Ebî’l-Ku‘ays); ve denilir: **وَائِلُ** b. Eflah b. Ebî’l-Ku‘ays; Âişe’nin süt emmeden amcasıdır. | (Ebû **وَائِلٍ** Şakîk b. Seleme) el-Esedî; muhadramdır: (sahâbîlerdir); Allah Teâlâ onlardan razı olsun. | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | **المَوْأَلَةُ**, **كَمَسْعَدَةٍ**: sığınaktır; | **كَالمَوْئِلِ**, **كَمَجْلِسٍ**. | İbn Buzurc dedi: **إِلَةُ** falan kimsenin; kendilerine **يَئِلُ** ettiği kimselerdir; ve onlar onun dünya ehli(=yakınları)dır. Ve bunlar senin **إِلَتُكَ**’dır; ve onlar benim **إِلَتِي**’mdir: kendilerine **وَأَلْتُ** ettiğim kimseler. Ezherî dedi: Adamın **إِلَةُ**’si: kendilerine **يَئِلُ** ettiği ev halkıdır; yani: sığınır; **وَأَلَ يَئِلُ**’den. Ve **إِلَةُ**, **وَأَلَ**’den eksik bir harftir. |

| Ve aslı: **وِئْلَة**’dir; **صِلَة** ve **عِدَة** gibi; ikisinin aslı **وِصْلَةٌ** ve **وِعْدَةٌ**’dir. | *! Ve birincisi, Allah’ın güzel isimleri içinde: “Kendisinden önce hiçbir şey olmayan”dır; haber içinde böylece merfû olarak gelmiştir. Ve dediler ki: “Girin | *! **الأَوَّلَ** *! sonra **الأَوَّلَ**”; ve o, hâlin yerine konulmuş vaz‘ edilmiş ma‘rifelerden olup şâzdır; ve ref‘ mânâ üzerine câizdir; yani: “**الأَوَّلُ** sonra **الأَوَّلُ** girsin.” | Ve Halîl’den hikâye edildi: “Ne *! **أَوَّلاً** ne de âhir bıraktı”; yani: ne kadîm ne de hadîs; onu isim yaptı da nekre kıldı ve sarf etti. Ve Sa‘leb hikâye etti: “Onlar *! **الأَوَّلاَتُ** girişçe, ve **الآخِرَاتُ** çıkışça”; onun bir tanesi *! **الأَوَّلَةُ** ve **الآخِرَةُ**’dir; ve bâbın aslı **الأَوَّلُ** | *! ve **الأُوْلَى**’dır; **الأَطْوَلِ** ve **الطُّوْلَى** gibi. Ve Lihyânî hikâye etti: “Ama *! **أُوْلَى** *! بِأُوْلَى, ben Allah’a hamd ederim”; bunun üzerine bir şey artırmadı. | *! Ve **أَوَّلُ**, ma‘rife olarak: adlandırmada *! **الأُوْلَى** tesmiyesinde pazar günüdür; dedi ki: | % (Umarım yaşarım; hâlbuki günüm % | *! **بِأَوَّلَ** yahut **بِأَهْوَنَ** yahut **جُبارِ** iledir) % | *! Ve develer **اسْتَوْأَلَتِ**: toplandılar. | *! Ve mekân **أَوْأَلَ** etti; o da *! **مُوْئِلٌ**’dir: *! **وَأْلَةٍ** sahibi oldu. | *! Ve **الوائِلِيَّة**: Mısır’ın çevrelerinden küçük bir köydür. | *! Ve **وائِلَةُ** bin Câriye, Nu‘mân bin ‘Asar’ın nesebinde. | Ve **وائِلَةُ** bin ‘Amr bin Şeybân bin Muhârib, Dahhâk bin Kays el-Fihrî’nin nesebinde. | Ve ‘Abdülmuttalib’in oğlu Nevfel’in annesinin dedeleri içinde, *! **وائِلَةُ** bin Mâzin bin Sa‘saa. | Ve İyâd’da, **وائِلَةُ** bin et-Tamethân. |

| Ve Gatafân’da, *! **وائِلَةُ** bin Sehm bin Murra. | Ve ‘Advân’da, Vâile bin ez-Zarib. | Ve Gâmid’de, Vâile bin ed-Dûl. | Ve Hevâzin’de, Vâile bin Dehmân bin Nasr bin Muâviye; *! ve **وائِلَةُ** bin el-Fâkih, sahâbî Ebû Kırsâfe’nin nesebinde; ve ‘Abdurrahman bin Rumâhis el-Kinânî’nin nesebinde. | Ve Benî Süleym’de, Vâile bin el-Hâris bin Buhse. | Ve Benî Sâme’de, Vâile bin Bekr bin Zühl; onları Hâfız et-Tebsîr’de zikretti. | Ve Ebû Nasr ‘Ubeydullah bin Sa‘îd | *! **الوَائِلِي** es-Siczî el-hâfız meşhurdur. | Ve Muhammed bin Hucr el-Vâilî, [nisbet edildi] dedesi Vâil bin Hucr’a. |
