# وأي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A3%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وأي

: و ( *!وَأَى ) الرَّجُلُ ، ( كوَعَى :

وَعَدَ ) ، ومَصْدَرُه *!الوَأْيُ ، وهو الوعَدُ الذي يُوَثِّقُ الرَّجُل على نَفْسِه ويَعْزِمُ على الوَفاءِ به ؛ ومنه حديثُ أَبي بكْرٍ : ( مَنْ كانَ له عِنْد رَسُولِ اللهاِ *!وَأَيٌ فليَحْضُر ) .
( و ) *!وَأَى *!وَأْياً ( ضَمِنَ ) . يقالُ : وَأَى له على نَفْسِه *!يَئي *!وَأْياً إذا ضَمِنَ له عِدَةً ؛ وأَنْشَدَ أَبو عبيدٍ :
وما خُنْتُ ذا عَهْد *!وأَيْتُ بعَهْدِه
ولم أَحْرِمِ المُضْطَرَّ إذْ جاءَ قانِعاوفي حديثِ وهبٍ : ( قرأْتُ في الحكْمةِ أنَّ اللهاَ تعالى يقولُ : إني قد *!وَأَيْتُ على نفْسِي أنْ أَذْكُرَ مَنْ ذَكَرني ) ، عَدَّاهُ بعلى لأنَّه بمعْنَى جَعلْت على نَفْسِي .
قال اللّيْث : والأمْرُ منه *!إِ ، و للاثْنَيْن *!إِيا ، وللجَمْع *!أوا ، على تَقْديرِ عَ وعِيا وعَوا ، وتَلْحق به الهاءُ فتقولُ *!إِهْ وتقولُ *!إِ بما وَعَدْتَ *!وإِيا بما وَعَدْتُما .
( *!والوَأْيُ ) ، كالوَعْدِ : ( العَدَدُ الكثيرُ مِن النَّاسِ .
( و ) أَيْضاً ( الوَهْمُ والظَّنُّ ) . يقالُ : ذَهَبَ *!وَأْيي إلى كذا ، أَي وَهْمِي ، نقلَهُ وما قَبْله الصَّاغاني في التكْملَة .
( و ) *!الوَأَى ، ( بتَحْرِيك الهَمْزةِ : السَّريعُ الشَّديدُ ) الخَلْق ( مِن الدَّوابِّ ) .
وفي التَّهْذيبِ : الفَرَسُ السَّريعُ المُقْتدرُ الخَلْق ؛ وأَنْشَدَ أَبو عبيدِ للأسْعَر الجُعْفي :
راحُوا بَصائِرُهُمْ على أَكْتافِهم
وبَصِيرتي يعْدُو بها عَتَدٌ *!وَأَى

( و ) *!الوَأَي : ( الحِمارُ الوَحْشِيُّ ) ، زادَ الجَوْهرِي : المُقْتدِر الخَلْقِ ؛ وأَنْشَدَ لذي الرُّمَّة :
إذا انْشَقَّتِ الظَّلْماء أَضْحَتْ كأَنَّها
*!وَأَىً مُنْطَوٍ باقي الثَّمِيلَة قارِحُقالَ : ثم يُشَبَّه به الفَرَس وغَيْره ؛ ومنه قولُ الأسْعَر الذي تقدَّمَ وأَنْشَدَ ابنُ برِّي :
إذا جاءَهُمْ مُسْتَثِيرٌ كانَ نَصْرُه
دُعاء أَلا طِيرُوا بكُلِّ *!وأًى نَهْدِ ( وهي *!وَآةٌ ) . يقالُ للفَرَسِ النَّجِيبيةِ والناقَةِ النَّجِيبةِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي :
كُلُّ *!وآةٍ *!ووَأًى ضافِي الخُصَلْ
مُعْتَدِلات في الرّقاق والجَرَلْوأَنْشَدَ ابنُ برِّي :
ويقولُ ناعِتُها إذا أَعْرَضْتَها
هذِي *!الوآةُ كصَخْرَةِ الوَعْلِ ( *!والوَئِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : الدُّرَّةُ ) ، وهي فَعِيلَةٌ مَهْموزَةُ العَيْنِ مُعْتلة اللامِ . وقالَ بعضُهم : هي المَثْقوبةُ مِن الدَّرارِي ، والجَمْعُ *!وَئِيٌّ ؛ وهذا نقلَهُ القتيبي عن الرِّياشي .
قالَ الأزْهري : لم يَصِب القتيبي في هذا ، والصَّوابُ الوَنِيَّة ، بالنون ، الدُّرَّة ، وكذلكَ الوَناةُ هي الدُّرَّةُ المَثْقوبةُ .
( و ) *!الوَئِيَّةُ : ( القِدْرَةُ ) ؛ هكذا في النسخِ والصَّوابُ : القِدْرُ لأنَّها مِن المُؤَنَّثات السّمَاعِيَّةِ لا تَلْحقها الهاءُ كما ذُكِرَ في محلِّه ؛ ( و ) أَيْضاً : ( القَصْعَةُ الواسِعَتانِ ) القَعِيرتانِ .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : قَصْعةٌ *!وَئِيَّةٌ مُفَلْطَحَةٌ واسِعَةٌ : وقيلَ : قِدْرٌ وَئِيَّةٌ تَضُمّ الجَزُورَ .
وقالَ الأزْهري : قدْرٌ

*!وَئِيَّةٌ كبيرَةٌ .
وفي الصِّحاح : قالَ الكِلابيُّ : قدْرٌ وَئِيَّةٌ ضَخْمَةٌ ؛ وقالَ :
وقِدْرٍ كرَأْلِ الصَّحْصَحانِ وَئِيَّةٍ
أنَخْتُ لَها بَعْدَ الهُدُوءِ الأثافِياقُلْتُ : أَنْشَدَه الأصْمعي للرَّاعِي .
( *!كالوَأْيَةِ ) ، بِسكونِ الهَمْزةِ ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
وقالَ أَبو الهَيْثم : قدْرٌ وَئِيَّةٌ ووَئِيبَةٌ ، فمَنْ قالَ وَئِيَّة فمِن الفَرَسِ *!الوَأَي وهو الضَّخْمُ الواسِعُ ، ومَنْ قال وَئِيبَةً فمِنَ الحافِرِ الوَأْب ، والقَدَحُ المُقَعَّبُ يقالُ له وَأْبٌ ؛ وأَنْشَدَ :
جاءَ بِقدْر *!وَأية التَّصْعِيدِ فتأَمَّل ذلكَ .
( و ) *!الوَئِيَّةُ : ( الجُوالِقُ الضَّخْمُ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ وأَنْشَدَ لأَوْس :
وحَطَّتْ كما حَطَّتْ وَئِيَّة تاجِرٍ
وَهَى عَقْدُها فارْفَضَّ منها الطَّوائِفُقالَ ابنُ بَرِّي : حَطَّتِ الناقَةُ في السَّيْرِ اعْتَمَدَتْ في زِمامِها ، ويقالُ مالَتْ ؛ قالَ : وحكَى ابنُ قتيبَةَ عن الرِّياشِي أنَّ الوَئِيَّة في البَيْت الدُّرَّةُ .
وقالَ ابنُ الأعْرابي : شَبَّه سُرْعَة الناقَةِ بسُرْعَة سُقُوط هذه مِن النَّظامِ .
وقالَ الأصْمعي : هو عِقْدٌ وقَع مِن تاجِرٍ وانْقَطَعَ خَيْطُه وانْتَثَرَ مِن نواحِيهِ ، انتَهَى .
قُلْتُ : وَجَدْت في هامِشِ الصِّحاح ما نَصّه : ليسَ الوَئِيَّة في بَيْتِ أَوْس الجُوالِق الضَّخْم كما

زَعَمَ الجَوْهري . وإنَّمَا هي الدُّرَّةُ ، وحَطَّتْ أَسْرَعَتْ ، وطَوائِف : جانِبا النّظام ، يقولُ : هي في سُرْعتِها كسِلْكٍ انْقَطَعَ فتَتَابَع انْتِثاراً .
( و ) *!الوَئِيَّة : ( النَّاقَةُ الضَّخْمَةُ البَطْنِ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( و ) الوَئِيَّة : ( المرأَةُ الحافِظَةُ لبَيْتِها ) المُصْلحةُ له ، لُغَةٌ في الوَعِيَّة ، بالعَيْن .
قال أَبو الهَيْثم ( و ) الافْتِعالُ مِن *!وَأَى *!يَئِي ( *!اتَّأَى ) *!يَتئِّى ، فهو *!مُتَّئي ؛ ( و الاسْتِفعالُ منه : ( *!اسْتَوْأَى ) *!يَسْتَوئِي فهو مُسْتَوْءٍ : أَي ( اتَّعَدَ واسْتَوْعَدَ .
( *!والتَّوائِي ) ، كالتَّرامِي : ( الاجْتِماعُ ) ؛ هو وما قَبْله نقَلَه الصَّاغَاني ، وهو مِن *!الوَأْي العَدَد الكَثِير .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قَدَحٌ *!وَئِيَّة : قَعِيرَةٌ ؛ وكَذلكَ رَكِيَّة وَئِيَّة ؛ عن ابنِ شُمَيّل .
وفي المَثَل : كِفْتٌ إلى وَئِيَّة ، يُضْرَبُ فيمَنْ حَمَّل رجُلاً مكْروهاً ثم زادَه أَيْضاً ؛ والكُفْتُ ، بالضم : القِدْرُ الصَّغيرَةُ ؛ وهذا مِثْل قَوْلهم : ضغْثٌ على إبالةٍ .
وقالوا : هو *!يَئِي ويَعِي ، أَي يَحْفَظ ، ولم يقولوا *!وَأَيْتُ كما قالوا وَعَيْتُ ، إنَّما هو آتٍ لاماضٍ .
*!والوَأى : السَّيْفُ ؛ وَجَدْته في شِعْرِ أَبي حزمٍ العُكْليّ :

فلمَّا انْتَتَأت لدرّيهم
نَزَأْتُ عليه *!الوَأى أَهْذؤُه الدّريُّ : العرِّيفُ ، ونَزَأْتُ نَزَعْتُ ، *!والوَأى : السَّيْفُ ، وأهذؤه : أَقْطَعَه ؛ وقد مَرَّ ذلكَ في نتأ :
نتأ مهمة قالَ الجَوْهرِي : قال سيبويه : سأَلَتُ الخَليلَ عن فُعِلَ مِنْ *!وَأَيْتُ فقالَ : *!وُئِيَ ، فقلْت : فمَنْ خَفَّف ؟ ، فقالَ : أُوِيَ ، فأَبْدَلَ مِن الواوِ هَمْزةً ، وقالَ : لا يَلْتَقِي واوانِ في أَوَّلِ الحَرْف ؛ قالَ المَازِني : والذي قالَهُ خَطَأٌ لأنَّ كلَّ واوٍ مَضْمومةٍ في أَوَّلِ الكَلمةِ فأَنْتَ بالخِيارِ ، إنْ شِئْت تَرَكْتها على حالِها ، وإن شِئْت قَلَبْتها هَمْزةً ، فقلْت : وُعِدَ وأُعِدَ ووُجُوه وأُجُوه ، ووُرِيَ وأُورِيَ ، لا لاجْتِماعِ السَّاكِنَيْن ولكن لضَمَّةِ الأوْلى ، انتَهَى .
قالَ ابنُ برِّي : إنَّما خطَّأَه المَازِني مِن جهَةِ أنَّ الهَمْزةَ إذا خُفِّفَتْ وقُلِبَتْ واواً فليسَتْ واواً لازِمةً ، بل قَلْبها عارِضٌ لا اعْتِدادَ به ، فلذلكَ لم يلْزَمْه أنْ يَقْلبَ الواوَ الأُولى هَمْزة بخلافِ أُوَيْصِل في تَصْغيرِ واصِلٍ ، قالَ : وقولهُ في آخِرِ الكَلامِ لا لاجْتِماعِ السَّاكِنَيْن صَوابُه لا

لاجْتِماعِ الوَاوَيْن .
(

### Türkçe

: ve ( **وَأَى** ) adam, ( **كوَعَى** :

**وَعَدَ** ) (gibi), ve onun mastarı **الوَأْيُ**’dir; o, adamın kendi nefsi üzerine sağlamlaştırdığı ve ona vefayı azmettiği vaaddir; ve ondan Ebû Bekir’in hadisi: (Resûlullah’ın yanında kimin **وَأَيٌ**’i varsa, hazır bulunsun).

( ve ) **وَأَى** **وَأْياً** (garanti etti). Denir: Kendi nefsi üzerine onun için **يَئي** **وَأْياً** **وَأْياً**; ona bir vaadeyi garanti ettiğinde; ve Ebû Ubeyd inşâd etti:
Ve ben bir ahit sahibine hıyanet etmedim; onun ahdiyle **وأَيْتُ**
Ve muztarı, kanaat getirerek geldiğinde mahrum etmedim
Ve Vehb’in hadisinde: (Hikmette okudum ki Allah Teâlâ der: Ben kendi nefsim üzerine **وَأَيْتُ** ki beni zikredeni zikredeyim), onu **على** ile geçişli kıldı; çünkü “kendi nefsim üzerine kıldım” manasındadır.
Leys dedi: Ondan emir **إِ**’dir; ikisi için **إِيا**; cem‘ için **أوا**; **عَ** ve **عِيا** ve **عَوا** takdiri üzere; ve ona **هاء** eklenir de **إِهْ** dersin; ve **إِ** بما وَعَدْتَ dersin; ve **إِيا** بما وَعَدْتُما dersin.

( **والوَأْيُ** ), vaad gibi: (insanlardan çok sayıdaki topluluk).
( ve ) ayrıca: (vehim ve zan). Denir: **وَأْيي** şuna gitti; yani vehmim; onu ve ondan öncekini Sâğânî “et-Tekmile”de nakletti.

( ve ) **الوَأَى** (hemzenin harekeli kılınmasıyla: hızlı, şiddetli) yaratılışlı (binit hayvanlarından).
Ve “et-Tehzîb”de: hızlı, yaratılışı muktedir at; ve Ebû Ubeyd, el-Es‘ar el-Cu‘fî için inşâd etti:
Gittiler; basiretleri omuzları üzerindedir
Ve basiretim; onunla bir **وَأَى** **عَتَدٌ** koşar

( ve ) **الوَأَي**: (vahşi eşek); Cevherî artırdı: yaratılışı muktedir; ve Zü’r-Rumme için inşâd etti:
Karanlık yarıldığında sabahladı; sanki o
Kıvrılmış bir **وَأَىً**; semîle kalanı; yaşlı
Dedi: sonra onunla at ve başkası benzetilir; ve ondan, geçen el-Es‘ar’ın sözü; ve İbn Berrî inşâd etti:
Onlara bir kışkırtıcı geldiğinde onun yardımı
Şudur: “Uçmayın her bir **وأًى** **نَهْدِ** ile” diye dua
(ve o **وَآةٌ**’dir). Soylu at ve soylu deve için denir; ve Cevherî inşâd etti:
Her **وآةٍ** ve **ووَأًى**; saç tutamları sarkık
İnce ve sert zeminde dengeli
Ve İbn Berrî inşâd etti:
Onu niteleyen, onu arz ettiğinde der:
Bu **الوآةُ**, dağ keçisi kayası gibidir
( **الوَئِيَّةُ** , **كغَنِيَّةٍ**: inci), ve o, gözü hemzeli, lâmı illetli bir **فَعِيلَةٌ**’dir. Bazıları dedi: o, dürerlerden delinmiş olandır; cem‘i **وَئِيٌّ**’dir; bunu Kuteybî, Riyâşî’den nakletti.
Ezherî dedi: Kuteybî bunda isabet etmedi; doğru olan **الوَنِيَّة**’dir, **النون** ile; inci; ve كذلك **الوَناةُ** da delinmiş incidir.

( ve ) **الوَئِيَّةُ**: (tencere); nüshalarda böyle; doğru olan: **القِدْرُ**’dür; çünkü o, semâ‘î müenneslerdendir; ona **الهاء** eklenmez; mahallinde zikredildiği üzere; ( ve ) ayrıca: (iki geniş) (iki derin) çanak.
İbn Şümeyl dedi: yassı, geniş bir **وَئِيَّةٌ** çanak; ve denildi: bir **وَئِيَّةٌ** tencere; deve kesimini içine alır.
Ezherî dedi: büyük bir **وَئِيَّةٌ** tencere.
“Sıhâh”ta: Kilâbî dedi: iri bir **وَئِيَّةٌ** tencere; ve dedi:
Sahshahânın re’li gibi bir tencere, **وَئِيَّةٍ**
Sükûnetten sonra onun için ocak taşlarını çöktürdüm
Dedim: onu Asma‘î, er-Râ‘î için inşâd etti.
( **كالوَأْيَةِ** ), hemzenin sükûnuyla; onu İbn Sîde nakletti.
Ebû’l-Heysem dedi: **وَئِيَّةٌ** ve **وَئِيبَةٌ** tencere; kim **وَئِيَّة** derse, o, iri geniş olan **الوَأَي** attandır; kim **وَئِيبَةً** derse, o, **الوَأْب** nallı ayaktan; ve oyuk kadehe **وَأْبٌ** denir; ve inşâd etti:
Yükseltme **التَّصْعِيدِ**’inin **وَأية** tenceresiyle geldi
Öyleyse bunu teemmül et.

( ve ) **الوَئِيَّةُ**: (iri çuval); onu Cevherî nakletti; ve Evs için inşâd etti:
Bir tüccarın **وَئِيَّة**’si gibi indirdi
Ve onun düğümü gevşedi; ondan taraflar dağıldı
İbn Berrî dedi: deve yürüyüşte **حَطَّتِ**; yularında dayandı; ve denir: meyletti; dedi: İbn Kuteybe, Riyâşî’den, beyitte **الوَئِيَّة**’nin inci olduğunu hikâye etti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: devenin süratini, bunun diziden düşüş süratine benzetti.
Asma‘î dedi: o, bir tüccardan düşen bir gerdanlıktır; ipi koptu ve yanlarından saçıldı; bitti.
Dedim: “Sıhâh”ın hâmişinde nassını buldum: Evs’in beytinde **الوَئِيَّة** iri çuval değildir; Cevherî’nin zannettiği gibi. Ancak o, incidir; ve **حَطَّتْ** hızlandı demektir; ve **طَوائِف**: dizinin iki yanı; der ki: o, süratinde, ipi kopmuş bir dizgi gibidir; peş peşe saçılma ile.

( ve ) **الوَئِيَّة**: (karnı iri deve); onu Cevherî nakletti.
( ve ) **الوَئِيَّة**: (evini koruyan kadın), onu ıslah eden; **العَيْن** ile **الوَعِيَّة**’de bir lugat.

Ebû’l-Heysem dedi: ( ve ) **وَأَى** **يَئِي**’den ifti‘âl: ( **اتَّأَى** ) **يَتئِّى**; o halde o **مُتَّئي**’dir; ( ve ) ondan istif‘âl: ( **اسْتَوْأَى** ) **يَسْتَوئِي**; o halde o **مُسْتَوْءٍ**’dür; yani (vaadleşti ve vaad istedi).

( **والتَّوائِي** ), **كالتَّرامِي**: (toplanma); o ve ondan öncekini Sâğânî nakletti; ve o, çok sayı olan **الوَأْي**’dendir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
Bir **وَئِيَّة** kadeh: derin; ve كذلك bir **وَئِيَّة** kuyu; İbn Şümeyl’den.
Ve meselde: **كِفْتٌ** إلى **وَئِيَّة**; bir adama hoşlanılmayan bir şeyi yükleyip sonra ona ayrıca artıran kimse hakkında darb olunur; ve **الكُفْتُ**, zamme ile: küçük tencere; ve bu, onların “**ضغْثٌ** على **إبالةٍ**” sözünün mislidir.
Ve dediler: o **يَئِي** ve **يَعِي**; yani hıfzeder; ve **وَأَيْتُ** demediler; **وَعَيْتُ** dedikleri gibi; ancak o, mâzîsi olmayan bir âtîdir.

**والوَأى**: kılıç; onu Ebû Hazm el-‘Uklî’nin şiirinde buldum:
Dirhem için **انْتَتَأت** olunca
Üzerine **الوَأى**’yı sıyırdım; onu **أَهْذؤُه**
**الدّريُّ**: arîf; ve **نَزَأْتُ**: çektim; ve **الوَأى**: kılıç; ve **أهذؤه**: onu keser; ve bu, **نتأ**’da geçti:
**نتأ** mühimme; Cevherî dedi: Sîbeveyh dedi: Halîl’e **وَأَيْتُ**’dan **فُعِلَ** hakkında sordum; dedi: **وُئِيَ**; dedim: peki kim hafifletti? dedi: **أُوِيَ**; böylece **الواو**’dan bir **هَمْزةً** bedel kıldı; ve dedi: harfin evvelinde iki **واو** birleşmez; Mâzinî dedi: Halîl’in dediği hatadır; çünkü kelimenin evvelinde her zamme’li **واو**da sen muhayyersin: istersen onu hâli üzere bırakırsın, istersen onu **هَمْزةً**ya çevirirsin; böylece dedim: **وُعِدَ** ve **أُعِدَ**; ve **وُجُوه** ve **أُجُوه**; ve **وُرِيَ** ve **أُورِيَ**; iki sâkinin birleşmesi için değil, ilkinin zammesi için; bitti.
İbn Berrî dedi: Mâzinî onu ancak şu yönden hatalı saydı: hemze hafifletilip **واواً**ya çevrildiğinde, o lâzım bir **واو** değildir; bilakis onun çevrilmesi ârızîdir; ona itibar edilmez; bu yüzden, **أُوَيْصِل**’de, **واصِلٍ**’in tasğîrinde olduğu gibi, ilk **واو**’yu **هَمْزة**ya çevirmesi ona lâzım gelmedi; dedi: ve sözün sonunda “iki sâkinin birleşmesi için değil” sözü doğrudur; doğrusu “değil”dir.

İki **الواو**’nun birleşmesi için.
(
