# وبأ (و-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ب - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وبء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب اللفيف من **الباء**
**ب و أ**، **ب و و**، **ب أ و**، **ب أ ب أ**، **ب ب ب**، **ب و ب**، **ب ي ي**، **أ و ب**، **و أ ب**، **و ب أ**، **أ ب ي**، **أ ب و** استعمالda olanlar

**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vadinin karşısında yahut bir dağın yamacında yerleştikleri vakit (indikleri vakit) konakladıkları yer; ve denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her bir konaktır; denilir: “Bir konak edindiler (yerleştiler).”.. Ve Yüce Allah dedi ki: “Andolsun, İsrailoğullarını doğruluk konaklığına yerleştirdik.” Ve Tarafa dedi ki:
“Konaklığı hoş (iyi) olanlar; onlar için, istersen, sarp engebede (bile) yollar vardır.”
Ve dedi ki:
“Kavminin özünde (tam ortasında) yerleştirildim; böylece kavminde onun konaklığı tamam oldu.”

Ve **المباءةُ**: develerin barınağı (yatıp kalktığı yer); su başlarında çöktürüldükleri yer; denilir: “Develeri **إباءة** ile **أبأنا** ettik”, uzatmalı (maddeli), yani: bir kısmını bir kısmına yaklaştırarak çöktürdük; dedi ki:
“Aralarında düşmanlık bulunan iki müttefik; dar bir barınakta birbirine yaklaştırarak çöktürürler.”
Ve “**يبوءان**” diye rivayet olunur; yani: inerler (konaklarlar); ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.

Ve dedi ki: “Onların, konaklığı geniş, meskûn bir menzili vardır.” Ve denilir: “Şüphesiz falan, falana karşı **بَواءٌ**dur”; yani: onunla (kısasla) öldürülse denk olur.. Ve “Falanın katilini falanla **أبأت** ettim” (onu onunla kısas ettim), onu onunla öldürdüğün zaman; ve “Kardeşimin katilini onlardan **استبأتهم** ettim”; yani: onlardan, onu kısas etmelerini istedim; ve “Onu **استبأته** ettim” tıpkı: “Onunla kısas istedim (**استقدت به**)” gibi; dedi ki:
“Eğer bizden Velîd’i öldürürseniz, şüphesiz biz de onunla, boyunları zelil eden öldürülmüşler (kısaslıklar) yaptık.”

Ve Züheyr dedi ki:
“Bir topluluğun bir hediye esir ettiğini görmedim; bir ev komşusunun da kendisiyle kısas istenildiğini (**يستبـاءُ**) görmedim.”

Ve **البَواءُ** kısastadır; dersin: “Şunu, öldürülmüşünle öldür; çünkü o, onunla **بَواءٌ**dur”; yani: yeterlilikte ona denktir; dedi ki:
“Onlara dedim: ‘Amr b. Mâlik ile **بُوءُوا** edin (onu karşılık edinin); işte sana, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (olanı).’”
Yani: bir atı.

Ve **البَواء**: misildir; dersin: “İşte sana bu; onu al, misli olarak (**بواء**)”; ve Ebû’d-Dukayş dedi ki: Araplar der: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ**dan cevap verdiler”; yani: bize tek bir cevap verdiler.

Ve dersin: “Onlar bu işte **بواء سواء**dur”; yani: denkler, benzerlerdir.

Ve “Mızrağı süvariye doğru **بوّأت** ettim”; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun zaman.

Ve “Falan, falanla **أُبِيَ** edildi”; yani: onunla öldürüldü (kısas edildi); şair dedi ki:
“Bizden vazgeçmez mi krallar ve sakınmaz mı; hürmetlerimizi; kan, kanla **يُبْأءُ** edilmez.”

Ve “Kan, kanla **يَبؤُؤُ** etmez” diye rivayet olunur; yani: onların kanlarının, onu öldürenin kanlarıyla **تبوء** etmesinden sakınarak.

Ve denildi: “**تباوأتْ**”; yani: tartıldı (dengeye geldi) ve eşitlendi. Ve “Günahımla **باء** ettim”; yani: ona hâkim oldu (onu üstlendi). Ve denilir: “Falan, falanın kanıyla **باء** etti”; onu kendi nefsine ikrar edip, vâcip olduğunu bilerek gönüllüce yüklendiği zaman.

Ve “Falan, günahıyla **باء** etti”; onu, nefsinden defetmeye güç yetiremediği halde zorla yüklendiği zaman; artık onunla **باء** etmiştir; tıpkı Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** ettikleri gibi.. Ve “Falan, bu işinden, aleyhine olanla ve lehine olanla **باء** etti.”

Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.

**بوو**:
**البوّ** (hemzesiz): samanla doldurulan bir deve yavrusu derisi; böylece dişi deve ona meyleder.

Ve **الرّمادُ**: ocak taşlarının külü **بوّ**dur.

**بأو**:
**البأوُ**: zühû (kendini beğenme), övünme ve kibirdendir.. “Falan, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** etti”; dedi ki: “Savaş günü onları küçümsediği vakit, **أَكْمَخُوا**; bir **بأوا** ile; ve onları, yüksek burunlu adamlar uzattı.” **أكمخوا**: yani: kibirden başlarını kaldırdılar.

**بأبأ**:
**البأبأة**: insanın arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla feda ederim.” Ve bundan fiil türetilir; denilir: “Onunla **بَأْبَأَ** etti.”

Ve Araplardan kimi der: “**وابأَبا أنت**”; onu bu kuruluş üzerine bina edilmiş bir kelime kıldılar.

Ve **البأبأة**: erkeğin (damızlığın) böğürmesi; geri çevirmesinde (tekrarlı sesinde) tekrar vardır; Ru’be dedi ki: “Onu bir kere ve bir kere **بَأْبَبا** ile **بَخبَخَهُ** etti.”
**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın damızlığın böğürmesidir; **البغبغة** de böyledir. Ve dedi ki: “Onu, **بِبَبْ** ile böğüren, kül rengi bir (erkek) sürer”; yani: bu böğürmeyle.

**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır (kaba) kimse bununla vasfedilir.

Ve denilir: “Onlar tek bir **ببّان**dır”; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “**فَعلان**” takdiri üzeredir; ve “**فعّال**” takdiri üzeredir denilir; ve bu takdir üzere **النّون** aslîdir; ve ondan fiil tasrif edilmez; ve o, **البأجُ** ile tek bir manadadır.. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi ki: “İnsanlar tek bir **ببّانا** olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.”

**بوب**:
**البابُ**: bilinir.. Ondan olan fiil: **التّبويب**.

Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayet (son sınır)dır.

Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğaz/geçittir.

Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.

Ve **البواب**: kapıcı (hâcib)dir. Eğer ondan “**فِعالة**” üzere bir fiil türetilseydi, “**بِوابة**” denilirdi; **الواو**’yu izhar ederek; ve **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o, sırf bir mastar değildir; ancak o bir isimdir.

Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakiyi “**بيّاباً**” diye adlandırırlar.

Ve **البأببة**: damızlığın böğürmesidir; geri çevirmesinde onun tekrarı vardır; Ru’be dedi ki: “Bir kere ve bir kere **بأببا** ile **بغبغة**.” Ve **بيبةُ**: bir isimdir; dedi ki:
“Biz, demirciyi mızraklarla, Mendûse’nin babasını çiğnedik; ve **بيبةَ**’nin komşusundan koyu bir kan aktı.”

Ve Bahreyn’de “**بابين**” diye bilinen bir yer vardır; onların bir söyleyeni onda şöyle der: “Şüphesiz İbn Bûr, **بابين** ile Cemm arasındadır.” Ve **البَوْباة**: çöldür; o da: **المَوْماةُ**dur.

**بيي**:
Arapların darb-ı mesel olarak vurduğu bir meselde: “**هيّ بن بيّ**”; ve onlardan kimi der: “**هيّان بن بيّان**”; ve o, “**طامر بن طامر**” menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi ki:
“İkiniz için, onunla gidip götüreceğiniz bir miras var mı? Şüphesiz miras, **لهّيان بـنِ بـيّانِ**’ındır.”

Ve denilir: Şüphesiz **هيَّ بنَ بيٍّ**, Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne bir göz (iz) ne bir eser hissedildi; kayboldu; böylece mesel oldu.

Ve “Allah onu yaşatsın ve **بيّاه** etsin.”.. “**حيّاه**”: selamlamadandır; ve “**بيّاه**”: onu güldürdü ve müjdeledi; dedi ki:
“Yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil; ve dostu sev; onu selamla **حيّه**.”

**أوب**:
Denilir: “Falan, kılıcına **آب** etti”; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve “Gâib, **يؤوب** olarak **آب** eder, **أوباً**”; yani: döndü.

Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir; bundan olan fiil: **التّأويب**; dedi ki:
“Sanki onun iki kolunun **أَوْبَ**u; terlemişken; ve **العَساقِـيلُ**, kum tepelerine bürünmüşken.”

Ve **الأَوْبُ**, “Her bir **أوب**dan geldiler” sözünde: yani: her bir yönden ve taraftan.

Ve **المؤاوبة**: yürüyüşte bineklerin yarışmasıdır; dedi ki: “Eğer onunla **تؤاوبْهُ** edersen, onu **مِئوَيا** bulursun.” Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir.. “Develeri **تأنيبا** ile **أَوَّبْتُ** ettim”; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir.. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye kadar yürüyüşüdür.

Ve dersin: “Gâibin **أوبةُ**su seni sevindirsin”; yani: onun dönüşü ve açlığı.

Ve **المآب**: dönüş yeridir.

Ve **المتأَوِّب**: iyi dönüşlüdür; yani: dönüşü hızlıdır.

Ve “Güneş, **إيابا** ile **آبت** etti”; **مآبها**’sında battığı zaman; yani: batışında; Tubba’ dedi ki:
“Güneşin batışını, onun **مآبها**’sında gördü; **ذي خُلُبٍ** ve **ثَأْطٍ حَرْمَدٍ** bir pınarda.”
Yani: siyah.

Ve **مآبةُ البئر**: suyun, kuyunun ortasında kendisine toplandığı yerdir; o, **المثابة** da denilir.

**وأب**:
“Toynak sahibi, **وَأْباً** ile **وَأَبَ يَئِبُ** etti”; tırnakları (toynak uçları) birleştiği zaman.. dersin: “Şüphesiz o, toynağı **لَوَأْبُ**tur.”

Ve “**وَأْبٌ** bir toynak”; yani: şiddetlidir.

Ve dersin: “Falan, şunu yapmaya **يتَّئِبْ** etmedi”; yani: çekip toplamadı... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **يتَّئِبُ** etmez; dedi ki: “Onu çağırdığı vakit, gelir; **لا تَتَّئِبْ**.”

**وبأ**:
**الوباء** (hemzeli): taun; ve o, aynı zamanda her genel hastalıktır; dersin: “Bu yıl belde halkına şiddetli bir **وباء** isabet etti.”

Ve “**وَبِئة** bir yer”; hastalığı çoğaldığı zaman; ve “Onu **استوبأتها** ettim”; ve “**وَبُؤَت** olarak **تَوْبُؤُ** eder, **وَباءةً**”; hastalıkları çoğaldığı zaman.

**أبي**:
**الأَبَى** (maksur): keçilerin başlarında onları tutan bir hastalıktır; neredeyse selamet bulmaz... “Keçi, şiddetli bir **أَبىً** ile **أَبِيَتِ** olarak **تَأْبَى** eder.”.. “**أبية** bir keçi”; ve “**أبٍ** bir teke”; dedi ki:
“Dedim: ‘Kenzâz’a yüklen; çünkü o, bir **أَبىً**dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum.’”

Ve “Falan, **إِباءً** ile **يأَبَى** olarak **أَبَى** etti”; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti; Aziz ve Celil Allah dedi ki: “Yalanladı ve **أبَى** etti.”.. Ve başka bir vecih: her kim bir işi terk eder ve onu geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.

Ve “**أبيّ** bir adam”: **إباء** sahibi; ve “**أَبِيّونَ** kavim” ve “**أُباةٌ**”: hafif (vezinde); dedi ki: “Zulme **أبيّ** (boyun eğmez) olan, **أُباةٌ** bir kavimdendir.”

**أبو**:
“Adamı **أَبَوْت**; onu **آبوه** ederim”; ona baba olduğun zaman.

Ve denilir: “Falan, bu yetimi **إباوةً** ile **يأبُو** eder”; yani: onu besler; tıpkı babanın çocuğunu beslemesi gibi.

Ve meselde denilir: “Sana baba yok”; sanki onu övüyor gibidir.

Ve “**الأب**”in küçültmesi: **أُبَيٌّ**; ve “**الآباء**”ın küçültmesi iki vecih üzeredir: en iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “**أفعال**” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.

Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; senin “Bir baba olarak baba oldum (**تأبّيت أباً**)”, “Bir oğul edindim (**تبنيّت ابناً**)” ve “Bir anne edindim (**تأمَّمْتَ أمّاً**)” sözün gibi.

Ve “Falan, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ** bakımından apaçıktır.”

Ve şiirde caizdir ki: “Şunlar senin iki **أباك**ındır” dersin; sen “baban ve annen”i kastederken.

Ve Araplardan kimi der: “Bizim **أبوّتنا** en kerim **الآباء**dır”; **الأب**’i “**فُعُولة**” üzere cemederler; tıpkı “Bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” demeleri gibi. Ve onlardan kimi **الأب**’i “**أَبِين**” diye cemeder; râciz dedi ki:
“**الطِّربالْ**’ın aşağısından gelirken yaklaştı, düşe kalka; ve **الأَبِينَ** ve dayı ile fidye verilir.”
Ve dersin: “Onlar **الأبون**dur”; ve “Bunlar sizin **أبوكم**dur”; yani: sizin babalarınız.

Ve **الإبةُ**: rezilliktir; Zü’r-Rumme dedi ki:
“Adamın kızları büyüdüğü vakit; başına bir **إِبةً** ve ayıp bağladılar.”

**تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَبَأُ، يمدُّ ويقصر: مَرضٌ عامٌّ. وجمع المقصور أوْباءٌ وجمع الممدود أوْبِئَةٌ. وقد وَبِئَتِ الأرضُ تَوْبَأُ وَبَأً فهي مَوْبوءَةً، إذا كثُر مرضها. وكذلك وَبِئَتْ تَوْبَأُ وَباءَةً، فهي وَبِئَةٌ ووَبيئَةٌ. وفيه لغة ثالثة أَوْبَأْتُ فهي موئبة واستوبأن الأرضَ: وجدتُها وَبِئَةً. ووَبَأءتُ إليه بالفتح، وأَوْبَأْتُ: لغة في وَمَأْتُ وأوْمَأْتُ، إذا أشرت إليه. قال الشاعر:
وإنْ نحنُ أوْبَأْنا إلى الناس وَقَّفوا

##### Türkçe

**الوَبَأُ**, uzatılır da kısaltılır da: genel bir hastalıktır. Kısaltılmışın çoğulu **أوْباءٌ**, uzatılmışın çoğulu **أوْبِئَةٌ**’dir. Ve “yer” **وَبِئَتِ الأرضُ** **تَوْبَأُ** **وَبَأً** olmuştur; yani hastalığı çoğaldığı zaman, o **مَوْبوءَةً**’dir. Yine (şöyle de denir:) **وَبِئَتْ** **تَوْبَأُ** **وَباءَةً**; o hâlde o **وَبِئَةٌ** ve **وَبيئَةٌ**’dir. Ve onda üçüncü bir dil (kullanım) vardır: **أَوْبَأْتُ**; o hâlde o **موئبة**’dir. Ve **استوبأن الأرضَ**: onu **وَبِئَةً** buldum. Ve “ona” **وَبَأءتُ** (fetha ile), ve **أَوْبَأْتُ**: ona işaret ettiğin zaman, **وَمَأْتُ** ve **أوْمَأْتُ** hakkında bir dildir (kullanımdır). Şair dedi ki:
وإنْ نحنُ **أوْبَأْنا** إلى الناس وَقَّفوا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والباء وما يثلثهما)
(وبخ) الواو والباء والخاء كلمة واحدة. وبَّخه: لامَه، توبيخاً.‏
(وبد) الواو والباء والدال كلمةٌ تدلُّ على سُوءِ حال. يقال: أرضٌ وَبِدةٌ، إذا ساءت حالُ أهلِها. ويقولون: الوَبْد: نُقرةٌ في صخرة. ورجُلٌ مُسْتَوْبِدُ المكان(1): جاهلٌ به.‏
(وبر) الواو والباء والراء كلماتٌ لا تَنقاس، بل هي منفردة. فالوَبَر معروفٌ. والوَبْر: دابّةٌ. وبناتُ أوْبَرَ: شِبْهُ الكَمء(2) الصغار. وما بالدار وابِرٌ، أي أحد.‏
وحكى بعضُهم: وبَّر في منْزلهِ توبيراً: لم يبرحه. ووَبْرٌ: أحد أيّامِ العجوز.‏
(وبش) الواو والباء والشين كلمةٌ تدلُّ على اختلاط. يقال: جاءَ أوباشٌ من النّاس، أي أخلاط(3). وأوبَشَت الأرض: اختلَطَ نباتُها.‏
(وبص) الواو والباء والصاد: يدلُّ على ظُهورِ شيءٍ في بَريق. وَبَصَ يَبِص: بَرَق. وقد أوبَصْتُ ناري(4). ووَبَّصَ الجُِرو: فتح عينَيه. وأوبَصَتِ الأرضُ: ظَهَر نباتُها، كأنَّه يَلمَعُ.‏
ومما شذ عن هذا: إنَّ فُلاناً لَوابِصَةُ سَمعٍ، إذا كان يَسمعُ الكلامَ فيعتمدُه ويظنُّه.‏
(وبط) الواو والباء والطاء: كلمة تدلُّ على ضَعف. يقال: وَبَِطَ(5) رأيُه: ضعف. والوابِطْ: الجَبان. ووَبَطَنِي فلانٌ عن حاجتي: حبَسَني.‏
(وبق) الواو والباء والقاف كلمتان. يقال لكلِّ شيء حَالَ بين شيئيْن(6) مَوْبِق.‏
والكلمة الأخرى: وَبَقَ: هَلَك. وأوْبَقَه الله. ويقال: المَوْبِق: المَوْعِد.‏
(وبل) الواو والباء واللام: أصلٌ يدلُّ على شدّةٍ في شَيءٍ وتجمُّع. الوَبْل والوابل: المَطَر الشَّديد. ويقال: وَبَلَتِ السَّماء: أتَتْ بوابلٍ. قال:‏
* إن ديَّمُوا جادَ وإنْ جَادُوا وَبَلْ(7) *‏
ووَبَلَةُ الشَّيءِ: ثِقَلُه. ومنه يقال شيءٌ وبيلٌ أي وخيم. واستَوْبَلْتُ البلدَ، إذا لم يوافقْكَ وإن كنت مُحبّاً. والوَبيل: الضَّرْبُ الشَّديد. والوَبيل: الرّجُل الثَّقيل في أمرٍ يتولاّه لا يُصلِحه. والمَوْبل: الأمْعَزُ الشَّديد(8). والوَبيل: خَشَبَةُ القَصَّار التي يدُقُّ بها الثِّياب. والوبيل: الحُزْمة من الحَطَب. ويقال: الوَبيل الكلأ رطباً كان أو يابساً. والوابلة: عَظْمُ مَفْصِل الرُّكبة.‏
(وبأ) الواو والباء والهمزة كلمةٌ واحدة. هي الوَبَاء. وأرضٌ وَبِئَةٌ على فَعِلة وقد وَبِئَت، وموبوءةٌ وقد وُبِئَتْ. وقولهم: وَبأْتُ إليه وأوبَأْتُ، أي أشرتُ، من باب الإبدال، والأصل الميم. وقد أنشدوا بالباء:‏
تَرَى النَّاسَ ما سِرنا يَسيرون خلْفَنا *** وإنْ نحنُ أوْبأْنا إلى النَّاس وقَّفُوا(9)‏
--------------ــ
(1) لم يرد في اللسان. والذي في القاموس: "والمستوبد: الجاهل بالمكان، والسيء الحال". لكن الذي في المجمل: "وهو مستوبد بالمكان: جاهل به".‏
(2) في الأصل: "الكماء"، صوابه في المجمل.‏
(3) في الأصل: "اختلاط"، صوابه في المجمل.‏
(4) في المجمل: "وأوبصت ناري: ذكيتها".‏
(5) هذا الماضي مثلث الباء، ومضارعه يبط ويوبط.‏
(6) في الأصل والمجمل: "بين شيء"، صوابه في اللسان والقاموس.‏
(7) الرجز لجهم بن سبل، كما في اللسان (سبل). وأنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 88) وشروح سقط الزند 318. وقبله:‏
* أنا الجواد ابن الجواد ابن سبل *‏
(8) اللفظ وتفسيره، مما لم أجده في المعاجم المتداولة. على أن كلمة "الموبل" يبدو أن صوابها "الوبيل" لأن الكلام مستمر بعدها في تفسير الوبيل.‏
(9) البيت للفرزدق في ديوانه 576 (وبأ). ويروى: "أومأنا".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الباء** وما يثلثهما)
(**وبخ**) **الواو** ve**الباء** ve**الخاء** tek bir kelimedir. **وبَّخه**: onu kınadı, **توبيخاً**.

(**وبد**) **الواو** ve**الباء** ve**الدال** kötü hâle delâlet eden bir kelimedir. Denir: **أرضٌ وَبِدةٌ**, eğer halkının hâli kötüleşmişse. Ve derler: **الوَبْد**: bir kayada bir çukur. Ve **رجلٌ مُسْتَوْبِدُ المكان**(1): ona (mekâna) cahildir.

(**وبر**) **الواو** ve**الباء** ve**الراء** kıyaslanmayan kelimelerdir; bilakis onlar münferittir. Şu hâlde **الوَبَر** mâlûmdur. Ve **الوَبْر**: bir hayvandır. Ve **بناتُ أوْبَرَ**: küçük **الكَمء**(2) benzeri. Ve evde **وابِرٌ** yok; yani bir kimse (yok).

Ve bazısı hikâye etti: **وبَّر** evinde **توبيراً**: ondan ayrılmadı. Ve **وَبْرٌ**: yaşlı kadının günlerinden biridir.

(**وبش**) **الواو** ve**الباء** ve**الشين** karışmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: insanlardan **أوباشٌ** geldi; yani karışıklar(3). Ve **أوبَشَت الأرض**: bitkisi karıştı.

(**وبص**) **الواو** ve**الباء** ve**الصاد**: bir parıltı içinde bir şeyin ortaya çıkmasına delâlet eder. **وَبَصَ يَبِص**: parladı. Ve gerçekten ben **أوبَصْتُ ناري**(4). Ve **وَبَّصَ الجُِرو**: iki gözünü açtı. Ve **أوبَصَتِ الأرضُ**: bitkisi göründü; sanki parıldıyor.

Ve bundan şâz olanlardandır: Şüphesiz falan kimse **لَوابِصَةُ سَمعٍ**dır; eğer sözü işitir de ona dayanır ve onu zannederse.

(**وبط**) **الواو** ve**الباء** ve**الطاء**: zayıflığa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **وَبَِطَ**(5) görüşü: zayıfladı. Ve **الوابِطْ**: korkak. Ve falan kimse beni ihtiyacımdan **وَبَطَنِي**: beni alıkoydu.

(**وبق**) **الواو** ve**الباء** ve**القاف** iki kelimedir. İki şeyin arasında engel olan her şeye **مَوْبِق** denir(6).

Diğer kelime: **وَبَقَ**: helâk oldu. Ve Allah onu **أوْبَقَه**. Ve denir: **المَوْبِق**: vâde (buluşma zamanı).

(**وبل**) **الواو** ve**الباء** ve**اللام**: bir şeyde şiddete ve toplanmaya delâlet eden bir asıldır. **الوَبْل** ve**الوابل**: şiddetli yağmur. Ve denir: **وَبَلَتِ السَّماء**: şiddetli yağmurla geldi. Dedi ki:
* إن ديَّمُوا جادَ وإنْ جَادُوا وَبَلْ(7) *

Ve **وَبَلَةُ الشَّيءِ**: onun ağırlığı. Ondan dolayı denir: **شيءٌ وبيلٌ**; yani ağır (ve kötü). Ve **استَوْبَلْتُ البلدَ**, eğer sana uygun gelmezse, sen seviyor olsan bile. Ve **الوَبيل**: şiddetli vurma. Ve **الوَبيل**: üstlendiği bir işte ağır (hantal) adam; onu ıslah etmez. Ve **المَوْبل**: şiddetli **الأمْعَزُ**(8). Ve **الوَبيل**: çulhacının elbiseleri dövdüğü tokmak (ağaç parçası). Ve **الوبيل**: odun demeti. Ve denir: **الوَبيل** ot; yaş da olsa kuru da olsa. Ve **الوابلة**: diz ekleminin kemiği.

(**وبأ**) **الواو** ve**الباء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir. O, **الوَبَاء**dır. Ve **أرضٌ وَبِئَةٌ** **فَعِلة** vezni üzerinedir; ve gerçekten **وَبِئَت**; ve **موبوءةٌ**; ve gerçekten **وُبِئَتْ**. Ve onların sözü: **وَبأْتُ إليه** ve**أوبَأْتُ**; yani işaret ettim; ibdâl babındandır; asıl **الميم**dir. Ve **الباء** ile inşâd ettiler:
تَرَى النَّاسَ ما سِرنا يَسيرون خلْفَنا *** وإنْ نحنُ أوْبأْنا إلى النَّاس وقَّفُوا(9)

--------------ــ
(1) **اللسان**’da vârid olmadı. **القاموس**’ta olan: “**والمستوبد**: mekâna cahil olan ve kötü hâlli.” Lâkin **المجمل**’de olan: “Ve o, mekânda **مستوبد**dir: ona cahildir.”
(2) Asılda: “**الكماء**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
(3) Asılda: “**اختلاط**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
(4) **المجمل**’de: “Ve **أوبصت ناري**: onu alevlendirdim.”
(5) Bu mâzî, **الباء**’nın üçlü (harekeli) olanıdır; muzâri‘i **يبط** ve**يوبط**tur.
(6) Asılda ve**المجمل**’de: “iki şeyin arasında”; doğrusu **اللسان** ve**القاموس**’tadır.
(7) Recez, **جهم بن سبل**’indir; **اللسان**’da (**سبل**) olduğu üzere. Ve onu **الأزمنة والأمكنة**’de (2: 88) ve**شروح سقط الزند** 318’de inşâd etti. Ve ondan önce:
* أنا الجواد ابن الجواد ابن سبل *
(8) Lafız ve onun tefsiri, dolaşımda olan sözlüklerde bulmadığım şeylerdendir. Şu da var ki “**الموبل**” kelimesi, doğrusu “**الوبيل**” gibi görünür; çünkü söz, ondan sonra **الوبيل**’in tefsirinde devam etmektedir.
(9) Beyit, **الفرزدق**’undur; divanında 576 (**وبأ**). Ve şöyle rivayet edilir: “**أومأنا**”.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ب أ
وقع في أرضهم الوباء والوبأ وأرض وبئة ووبيئة وموبوءة وقد وبئت ووبئت‏.‏

##### Türkçe

و ب أ
Onların toprağında **الوباء** ve **الوبأ** vuku buldu. Ve **أرض وبئة** ve **وبيئة** ve **موبوءة** (yani: vebalı/taunlu yer). Ve **وبئت** ve **ووبئت** (yani: vebaya/tauna tutuldu).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَبَأُ: الطاعون بالقصر والمد والهمز. وقيل هو كلُّ مَرَضٍ عامٍّ، وفي الحديث: إِن هذا الوَبَاءَ رِجْزٌ. وجمعُ الـممدود أَوْبِيةٌ وجمع المقصور أَوْباءٌ، وقد وَبِئَتِ الأَرضُ تَوْبَأُ وَبَأً. ووَبُوأَتْ وِبَاءً وَوِباءة(1) (1 قوله «وباء ووباءة إلخ» كذا ضبط في نسخة عتيقة من
المحكم يوثق بضبطها وضبط في القاموس بفتح ذلك.) وإِباءة على البدل، وأَوْبَأَتْ إِيبَاءً ووُبِئَتْ تِيبَأُ وَبَاءً، وأَرضٌ وَبِيئةٌ على فَعيلةٍ ووَبِئةٌ على فَعِلةٍ ومَوْبُوءة ومُوبِئةٌ: كثيرة الوَباء. والاسم البِئةُ إِذا كَثُر مرَضُها. واسْتَوْبَأْتُ البلدَ والماءَ. \<ص:190>
وَتَوَبَّأْتُه: اسْتَوخَمْتُه، وهو ماءٌ وَبِيءٌ على فَعِيلٍ. وفي حديث عبدالرحمن بن عوف: وإِنَّ جُرْعَةَ شَرُوبٍ أَنْفَعُ مِن عَذْبٍ مُوبٍ أَي مُورِثٍ للوَباءِ. قال ابن الأَثير: هكذا روي بغير همز، وإِنما تُرِكَ الهمزُ ليوازَنَ به الحَرفُ الذي قبله، وهو الشَّرُوبُ، وهذا مَثلَ ضربه لرجلين: أَحدُهما أَرْفَعُ وأَضَرُّ، والآخر أَدْوَنُ وأَنْفَعُ. وفي حديث عليّ، كرَّم اللّه وجهه: أَمَرَّ منها جانِبٌ فأَوْبَأَ أَي صار وَبِيئاً. واسْتَوْبَأَ الأَرضَ: اسْتَوْخَمَها ووجَدها وَبِئةً. والباطِل وَبيءٌ لا تُحْمَدُ عاقِبَتُه. ابن الأَعرابي: الوَبيءُ العَلِيلُ. ووَبَّأَ إِليه وأَوْبَأَ، لغة في وَمَأْتُ وأَوْمَأْتُ إِذا أَشرتَ إِليه. وقيل: الإِيماءُ أَن يكونَ أَمامَك فتُشِيرَ إليه بيدكَ، وتُقْبِلَ بأَصابِعك نحو راحَتِكَ تَأْمُرُه بالإِقْبالِ إِلَيْكَ، وهو أَوْمَأْتُ إليه. والإِيبَاءُ: أَن يكون خَلْفَك فَتَفْتَح أَصابِعَك إِلى ظهر يدك تأْمره بالتأَخُّر عنك، وهو أَوْبَأْتُ. قال الفرزدق، رحمه اللّه تعالى: تَرَى الناسَ إِنْ سِرْنا يَسِيرُونَ خَلْفَنا، *  وإِنْ نَحْنُ وَبَّأْنا إِلى النَّاسِ وقَّفُوا ويروى: أَوْبَأَنا. قال: وأَرى ثعلباً حكى وبَأْتُ بالتخفيف. قال: ولست منه على ثقة. ابن بُزُرْجَ: أَوْمَأْتُ بالحاجبين والعينين ووَبَأْتُ باليَدَيْنِ والثَّوْبِ والرأْس. قال: ووَبَأْتُ الـمَتاعَ وعَبَأْتُه بمعنى واحد. وقال الكسائي: وَبَأْتُ إليه مِثل أَوْمَأْتُ. وماءٌ لا يُوبئُ مثل لا يُؤْبي(1) (1 قوله «مثل لا يؤبي» كذا ضبط في نسخة عتيقة من المحكم
بالبناء للفاعل وقال في المحكم في مادة أبى ولا تقل لا يؤبى أي مهموز الفاء والبناء للمفعول فما وقع في مادة أبي تحريف.). وكذلك الـمَرْعَى. ورَكِيَّةٌ لا تُوبئُ أَي لا تَنْقَطِعُ؛ واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الوَبَأُ**: kısaltma (قصر), uzatma (مد) ve hemze ile **الطاعون**dur. Ve denildi ki: o, her genel hastalıktır. Ve hadiste: “Şüphesiz bu **الوَبَاءَ** bir **رِجْزٌ**dur.” Uzatılmışın çoğulu **أَوْبِيةٌ**, kısaltılmışın çoğulu **أَوْباءٌ**dur. Ve muhakkak ki yer **وَبِئَتِ**: **تَوْبَأُ** **وَبَأً**. Ve **وَبُوأَتْ**: **وِبَاءً** ve **وِباءة**(1)

(1 “**وباء ووباءة إلخ**” sözü: böylece, ضبطı güvenilen **المحكم**’in eski bir nüshasında ضبط edilmiştir; **القاموس**’ta ise bunun fethasıyla ضبط edilmiştir.) Ve **إِباءة** بدل üzere. Ve **أَوْبَأَتْ**: **إِيبَاءً**. Ve **وُبِئَتْ**: **تِيبَأُ** **وَبَاءً**. Ve **أَرضٌ وَبِيئةٌ** **فَعيلة** üzere; ve **وَبِئةٌ** **فَعِلة** üzere; ve **مَوْبُوءة** ve **مُوبِئةٌ**: **الوَباء**ı çok olan. Ve isim **البِئةُ**dur; hastalığı çoğaldığı zaman. Ve ben beldeyi ve suyu **اسْتَوْبَأْتُ**.

\<ص:190>
Ve onu **تَوَبَّأْتُه**: onu **اسْتَوخَمْتُه**. Ve o, **فَعِيل** üzere **ماءٌ وَبِيءٌ**dür.

Ve Abdurrahman b. Avf hadîsinde: “Şüphesiz **جُرْعَةَ شَرُوبٍ** daha faydalıdır, **عَذْبٍ مُوبٍ**dan”; yani **الوَباء**ı miras bırakan. İbnü’l-Esîr dedi ki: böylece hemzesiz rivayet edilmiştir; hemze ancak, kendisinden önceki harf ile dengelensin diye terk edilmiştir; o da **الشَّرُوبُ**dur. Ve bu, iki adam için vurduğu bir misaldir: ikisinden biri daha yüksek ve daha zararlı, diğeri daha aşağı ve daha faydalı.

Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Ondan bir taraf geçti de **فأَوْبَأَ**”; yani **وَبِيئاً** oldu. Ve **اسْتَوْبَأَ الأَرضَ**: onu **اسْتَوْخَمَها** ve onu **وَبِئةً** buldu. Ve bâtıl **وَبيءٌ**dür; akıbeti övülmez. İbnü’l-A‘râbî: **الوَبيءُ** hasta olandır.

Ve **وَبَّأَ** ona ve **أَوْبَأَ**: **وَمَأْتُ** ve **أَوْمَأْتُ** hakkında bir dildir; ona işaret ettiğin zaman. Ve denildi ki: **الإِيماءُ**, önünde olmasıdır; ona elinle işaret edersin ve parmaklarınla avucuna doğru yönelirsin; ona sana doğru gelmesini emredersin; o da **أَوْمَأْتُ** ona’dır. Ve **الإِيبَاءُ**: arkanda olmasıdır; parmaklarını elinin sırtına doğru açarsın; ona senden geri durmasını emredersin; o da **أَوْبَأْتُ**dur. Ferazdak dedi ki, Allah Teâlâ ona rahmet etsin:

تَرَى الناسَ إِنْ سِرْنا يَسِيرُونَ خَلْفَنا، *  وإِنْ نَحْنُ وَبَّأْنا إِلى النَّاسِ وقَّفُوا

Ve rivayet olunur: **أَوْبَأَنا**. Dedi ki: ve ben, Sa‘leb’in hafifletmeyle **وبَأْتُ**’u naklettiğini görüyorum. Dedi ki: ve ben bundan emin değilim. İbn Büzürc: Ben kaşlarla ve gözlerle **أَوْمَأْتُ**; ve iki elle, elbiseyle ve başla **وَبَأْتُ**. Dedi ki: ve ben eşyayı **وَبَأْتُ** ve onu **عَبَأْتُ**; ikisi bir mânâdadır. Ve Kisâî dedi ki: **وَبَأْتُ** ona, **أَوْمَأْتُ** gibidir. Ve **ماءٌ لا يُوبئُ**; “**مثل لا يُؤْبي**”(1) gibi.

(1 “**مثل لا يؤبي**” sözü: böylece, **المحكم**’in eski bir nüshasında fâil için bina ile ضبط edilmiştir; ve **المحكم**’de **أبى** maddesinde dedi ki: “**لا يؤبى** deme”; yani fâ’sı hemzeli ve mef‘ûl için bina; öyleyse **أبي** maddesinde vâki olan tahriftir.) Ve aynı şekilde **الـمَرْعَى**.

Ve **رَكِيَّةٌ لا تُوبئُ**; yani kesilmez; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ب أ * * الوَبَاءُ * بالقصر والمد مرض عام وجمع المقصور * أَوْبَاءُ * بالمد وجمع الممدود * أَوْبِئَةٌ

##### Türkçe

* و ب أ * * **الوَبَاءُ** * kısaltma ile ve uzatma ile: genel bir hastalıktır. Kısaltılmışın çoğulu: **أَوْبَاءُ** uzatma ile; uzatılmışın çoğulu: **أَوْبِئَةٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوبأ محركة بالقصر والمد والهمزة، يهمز ولا يهمز: الطاعون. قال ابن النفيس: الوباء: فساد يعرض لجوهر الهواء لأسباب سماوية أو أرضية، كالماء الآسن والجيف الكثيرة، كما في الملاحم، ونقل شيخنا عن الحكيم داؤود الأنطاكي رحمه الله تعالى أن الوباء حقيقة تغير الهواء بالعوارض العلوية، كاجتماع كواكب ذات أشعة والسفلية كالملاحم وانفتاح القبور وصعود الأبخرة الفاسدة، وأسبابه مع ما ذكر تغير فصول الزمان والعناصر وانقلاب الكائنات، وذكروا له علامات، منها الحمى والجدري والنزلات والحكة والأورام وغير ذلك، ثم قال: وعبارة النزهة تقتضي أن الطاعون نوع من أنواع الوباء وفرد من أفراده، وعليه الأطباء، والذي عليه المحققون من الفقهاء والمحدثين أنهما متباينان، فالوباء: وخم يغير الهواء فتكثر بسببه الأمراض في الناس، والطاعون هو الضرب الذي يصيب الإنس من الجن، وأيدوه بما في الحديث أنه وخز أعدائكم من الجن أو كل مرض عام، حكاه القزاز في جامعه، وفي الحديث  إن هذا الوبأ رجز  ج أي المقصور المهموز أو باء كسبب وأسباب ويمد مع الهمز وحينئذ ج أوبية كهواء وأهوية، ونقل شيخنا عن بعضهم أن المقصور بلا همز يجمع على أوبية، والمهموز على أوباء، قال: هذه التفرقة غير مسموعة سماعا ولا جارية على القياس. قلت: هو كما قال. وفي شرح الموطإ: الوباء، بالمد: سرعة الموت وكثرته في الناس. وقد وبئت الأرض كفرح تيبأ بالكسر، وتيبأ بالفتح وتوبأ بالواو وبأ محركة، و وبؤ ككرم وباء ووباءة بالمد فيهما وأباء وأباءة، على البدل، و وبئ بالمبني للمفعول كعني وبأ على فعل وأوبأت، وسياقه هذا لا يخلو من قلق ما، فإن الذي في لسان العرب وغيره من كتب اللغة أن وبئت الأرض كفرح توبأ، بالواو على الأصل، وبأ محركة، ووبؤت ككرم وباء ووباءة بالمد فيهما، وأباء وأباءة، على البدل والمد فيهما، وأوبأت إيباء ووبئت كعني تيبأ، أي بقلب الواو ياء، فلزم كسر علامة المضارعة لمناسبة الياء، وباء بالمد. ونقل شيخنا عن أبي زيد في كتاب الهمز له: وبئت بالكسر في الماضي مع الهمز لغة القشيريين، قال: وفي المستقبل تيبأ، بكسر التاء مع الهمز أيضا، وحكى صاحب الموعب وصاحب الجامع: وبيت، بالكسر بغير همز تبيا وتوبا، بفتح التاء فيهما وبالواو من غير همز. انتهى. وهي أي الأرض وبئة على فعلة ووبيئة على فعيلة وموبوءة ذكره ابن منظور، وموبئة كمحسنة أي كثيرته أي الوباء، والاسم منه البئة كعدة. واستوبأت الماء والبلد وتوبأته: استوخمته، وهو ماء وبيء على فعيل، وفي حديث عبد الرحمن بن عوف  وإن جرعة شروب أنفع من عذب موب  ، أي مورث للوباء. قال ابن الأثير: هكذا روي بغير همز، وإنما ترك الهمز ليوازن به الحرف الذي قبله وهو الشروب، وهذا مثل ضربه لرجلين: أحدهما أرفع وأضر، والآخر أدون وأنفع. وفي حديث علي  أمر منها جانب فأوبأ  أي صار وبيئا. واستوبأها أي استوخمها ووجدها وبيئة. والباطل وبيء لا تحمد عاقبته، وعن ابن الأعرابي: الوبيء: العليل. ووبأه يوبؤه. قال شيخنا: هذا مخالف للقياس ولقاعدة المصنف، لأن قاعدته تقتضي أن يكون مثل ضرب، حيث أتبع الماضي بالآتي، وليس ذلك بمراده هنا ولا صحيح في نفس الأمر، والقياس يقتضي حذف الواو، لأنه إنما فتح لمكان حرف الحلق، فحقه أن يكون كوهب، وكلامه ينافي الأمرين، كما هو ظاهر، انتهى وقد سقط من بعض النسخ ذكر يوبؤه، فعلى هذا لا إشكال. ووبأه بمعنى المتاع وعبأه بمعنى واحد، وقد تقدم كوبأه مضعفا. ووبأ إليه: أشار كأوبأ لغة في ومأ وأومأ،
  بالميم، أو الإيباء هو الإشارة بالأصابع من أمامك ليقبل، والإيماء بالميم: هو الإشارة بالأصابع من خلفك ليتأخر، وهذا الفرق الذي ذكره مخالف لما نقله أئمة اللغة. ففي لسان العرب: وبأ إليه وأوبأ، لغة في ومأت وأومأت إذا أشرت، وقيل: الإيماء: أن يكون أمامك فتشير إليه بيدك وتقبل بأصابعك نحو راحتك تأمره بالإقبال إليك، وهو أومأت إليه، والإيباء: أن يكون خلفك فتفتح أصابعك إلى ظهر يدك، تأمره بالتأخر عنك، وهو أوبأت، قال الفرزدق: أو الإيباء هو الإشارة بالأصابع من أمامك ليقبل، والإيماء بالميم: هو الإشارة بالأصابع من خلفك ليتأخر، وهذا الفرق الذي ذكره مخالف لما نقله أئمة اللغة. ففي لسان العرب: وبأ إليه وأوبأ، لغة في ومأت وأومأت إذا أشرت، وقيل: الإيماء: أن يكون أمامك فتشير إليه بيدك وتقبل بأصابعك نحو راحتك تأمره بالإقبال إليك، وهو أومأت إليه، والإيباء: أن يكون خلفك فتفتح أصابعك إلى ظهر يدك، تأمره بالتأخر عنك، وهو أوبأت، قال الفرزدق:
  ترى الناس إن سرنا يسيرون خلفناوإن نحن وبأنا إلى الناس وقفوا وروي أوبأنا، ونقل شيخنا هذا الفرق عن كراع في المجرد، وابن جني وابن هشام اللخمي وأبي جعفر اللبلي في شرح الفصيح، ومثله عن ابن القطاع، قال: وفي القاموس سبق قلم، لمخالفته الجمهور، واعترض عليه كثير من الأئمة، وأشار إليه المناوي في شرحه. قلت: وقال ابن سيده: وأرى ثعلبا حكى وبأت بالتخفيف. قال: ولست منه على ثقة. وقال ابن بزرج: أومأت بالحاجبين والعينين، وأوبأت باليدين والثوب والرأس. وأوبئ الفصيل: سنق أي بشم لامتلائه. والموبئ كمحسن: القليل من الماء والمنقطع منه، وماء لا يوبئ مثل لا يؤبي، وكذلك المرعى، وركية لا تؤبي أي لا تنقطع. ووبأت ناقتي إليه تبأ، أي بحذف الواو وبالفتح، لمكان حرف الحلق، أي حنت إليه نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الوبأ** (harekeli), kısaltma ve uzatma ve hemze ile; hemzelenir de hemzelenmez de: **الطاعون**. İbnü’n-Nefîs dedi: **الوباء**: semavî veya arzî sebeplerden dolayı havanın cevherine arız olan bir bozulmadır; durgun su ve çokça leşler gibi; **الملاحم**’da olduğu gibi. Şeyhimiz, حكيم **داؤود الأنطاكي**’den (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) nakletti ki: **الوباء** hakikatte, üstten gelen arızalarla havanın değişmesidir; ışınları olan yıldızların toplanması gibi; ve alttan gelenlerle, **الملاحم** ve kabirlerin açılması ve bozuk buharların yükselmesi gibi. Sebepleri, zikredilenlerle beraber, zaman mevsimlerinin ve unsurların değişmesi ve varlıkların tersine dönmesidir. Ona alametler de zikrettiler; onlardan: ateş, çiçek, nezleler, kaşıntı, şişler ve bunun dışındakiler. Sonra dedi: **النزهة**’nin ibaresi, **الطاعون**’un **الوباء** türlerinden bir tür ve onun fertlerinden bir fert olmasını gerektirir; hekimler bunun üzerinedir. Fıkıhçıların ve muhaddislerin muhakkiklerinin üzerinde olduğu ise, ikisinin birbirinden ayrı olduğudur: **الوباء**: havayı değiştiren bir ağırlık/bozukluk; onun sebebiyle insanlarda hastalıklar çoğalır. **الطاعون** ise cinlerden insanlara isabet eden vuruştur. Bunu, hadiste olanla desteklediler: “O, cinlerden düşmanlarınızın dürtmesidir” yahut “her genel hastalık”; bunu قزاز, **جامعه**’inde hikâye etti. Hadiste: “Şu **الوبأ** bir **رجز**’dir.” Çoğulu: yani kısaltılmış hemzeli olan; yahut **باء** (sebep gibi) ve **أسباب** gibi; hemze ile uzatılır; o vakit çoğulu **أوبية** (hava gibi) ve **أهوية** gibi. Şeyhimiz, bazılarından nakletti ki: hemzesiz kısaltılmış olan **أوبية** üzerine cem olunur; hemzeli olan **أوباء** üzerine. Dedi: Bu ayırım işitme yoluyla işitilmiş değildir ve kıyasa da yürüyen değildir. Dedim: O, dediği gibidir. **شرح الموطإ**’de: **الوباء** (uzatma ile): insanlarda ölümün sürati ve çokluğudur. “**وبئت** (toprak) **كفرح** gibi; **تيبأ** kesre ile; ve **تيبأ** fetha ile; ve **توبأ** vav ile; **وبأ** (harekeli); ve **وبؤ** **كرم** gibi; ve **وباء** ve **وباءة** (ikisi de uzatma ile); ve **أباء** ve **أباءة**, بدل olarak; ve **وبئ** meçhul bina ile **كعني** gibi; ve **وبأ** **على فعل** üzere; ve **أوبأت**.” Bunun sevki, bir miktar karışıklıktan hâlî değildir; çünkü **لسان العرب**’da ve diğer lugat kitaplarında olan şudur: “**وبئت** (toprak) **كفرح** gibi: **توبأ**; vav ile asıl üzere; **وبأ** (harekeli); ve **وبؤت** **كرم** gibi; **وباء** ve **وباءة** (ikisi de uzatma ile); ve **أباء** ve **أباءة**, بدل olarak; ve ikisinde de uzatma; ve **أوبأت** **إيباء** olarak; ve **وبئت** **كعني** gibi: **تيبأ**; yani vavı yâ’ya çevirmekle; böylece yâ’ya uygunluk için muzâri‘ alâmetinin kesresi lâzım oldu; ve **باء** (uzatma ile). Şeyhimiz, Ebû Zeyd’den hemze kitabında nakletti: “**وبئت** kesre ile, geçmişte hemze ile, قشيريlerin lügatidir.” Dedi: “Gelecekte **تيبأ**, tâ’nın kesresi ile, hemze ile de.” **الموعب** sahibi ve **الجامع** sahibi hikâye etti: “**وبيت** kesre ile, hemzesiz: **تبيا** ve **توبا**; ikisinde de tâ’nın fethası ile; ve hemzesiz vav ile.” Bitti. O, yani toprak, **وبئة** **فعلة** üzere; ve **وبيئة** **فعيلة** üzere; ve **موبوءة**; bunu İbn Manzûr zikretti. Ve **موبئة** **كمحسنة** gibi; yani **الوباء**’sı çok olan. Ondan isim: **البئة** **كعدة** gibi. “**استوبأت** suyu ve beldeyi ve **توبأته**”: onu ağır/bozuk buldum. O, **ماء وبيء** **فعيل** üzere. Abdurrahman b. Avf hadîsinde: “Şüphesiz içilen bir yudum, tatlı bir **موب**’dan daha faydalıdır”; yani **الوباء**’ı miras bırakan. İbnü’l-Esîr dedi: Böyle, hemzesiz rivayet olundu; hemze ancak, kendisinden önceki harf olan **الشروب** ile denkleştirmek için terk edildi. Bu, iki adam için vurduğu bir misaldir: biri daha yüce ve daha zararlı; diğeri daha aşağı ve daha faydalı. Ali hadîsinde: “Ondan bir taraf emretti de **فأوبأ**”; yani **وبيئا** oldu. “**استوبأها**”: onu ağır/bozuk buldu ve onu **وبيئة** buldu. **الباطل** **وبيء**’dür; akıbeti övülmez. İbnü’l-A‘râbî’den: **الوبيء**: hasta olan. “**وبأه يوبؤه**.” Şeyhimiz dedi: Bu, kıyasa ve musannifin kaidesine muhaliftir; çünkü onun kaidesi, **ضرب** gibi olmasını gerektirir; zira geçmişi, gelecek ile peş peşe getirmiştir; hâlbuki burada muradı bu değildir ve işin kendisinde de doğru değildir. Kıyas, vavın hazfini gerektirir; çünkü ancak boğaz harfinin yeri için fetha verdi; hakkı, **كوهب** gibi olmasıdır. Onun sözü iki şeye de aykırıdır; göründüğü üzere. Bitti. Bazı nüshalardan **يوبؤه** zikri düşmüştür; buna göre bir müşkil yoktur. “**وبأه**” meta‘ manasınadır ve “**عبأه**” bir manadadır; daha önce “**كوبأه**” (muzâaf olarak) geçti. “**وبأ إليه**”: işaret etti; **أوبأ** gibi; **ومأ** ve **أومأ**’da bir lügat olarak,
  **بالميم**. Yahut **الإيباء**: önünden, gelsin diye parmaklarla işaret etmektir; ve **الإيماء** (mim ile): arkandan, geri kalsın diye parmaklarla işaret etmektir. Bu zikrettiği fark, lugat imamlarının naklettiklerine muhaliftir. **لسان العرب**’da: “**وبأ إليه** ve **أوبأ**: **ومأت** ve **أومأت**’da bir lügattir; işaret ettiğin zaman.” Denildi ki: **الإيماء**: önünde olmasıdır; elinle ona işaret edersin ve parmaklarınla avucuna doğru toplarsın; sana gelmesini emredersin; o, “**أومأت إليه**”dir. Ve **الإيباء**: arkanda olmasıdır; parmaklarını elinin sırtına doğru açarsın; senden uzaklaşmasını emredersin; o, “**أوبأت**”tir. Ferazdak dedi:
  ترى الناس إن سرنا يسيرون خلفناوإن نحن وبأنا إلى الناس وقفوا
  Ve “**أوبأنا**” rivayet olundu. Şeyhimiz bu farkı, كراع’dan **المجرد**’de, İbn Cinnî’den, İbn Hişâm el-Lahmî’den ve Ebû Ca‘fer el-Leblî’den **شرح الفصيح**’te nakletti; bunun benzerini İbnü’l-Kattâ‘dan. Dedi: **القاموس**’ta bir kalem sürçmesi vardır; çoğunluğa muhalefetinden dolayı; birçok imam ona itiraz etti; ve Münâvî şerhinde ona işaret etti. Dedim: İbn Sîde dedi: “Ve ben, Sa‘leb’in **وبأت**’i tahfif ile hikâye ettiğini görüyorum.” Dedi: “Ben ondan emin değilim.” İbn Bezrec dedi: “Kaşlarla ve gözlerle **أومأت**; ve ellerle ve elbiseyle ve başla **أوبأت**.” “**أوبئ الفصيل**”: **سنق**; yani doluluğundan ötürü şişti. Ve **الموبئ** **كمحسن**: suyun azı ve ondan kesilen. Ve “**ماء لا يوبئ**” “**مثل لا يؤبي**” gibi; ve otlak da böyledir. Ve “**ركية لا تؤبي**”: yani kesilmez. “**وبأت ناقتي إليه تبأ**”: yani vavı hazf ile ve fetha ile, boğaz harfinin yeri için; yani ona özlem duydu; bunu Sâğânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَبِئَتِ الأَرْضُ
1 وَبِئَتِ الأَرْضُ ذ , (S, K,) aor. تِيبَأُ, (K, TA,) or تَيْبَأُ, (CK,) and تَوْبَأُ, (accord. to the K: in the (S and) L and other lexicons, only this last aor. is mentioned; but it is asserted on the authority of AZ, who says that this form of the pret. is of the dial. of the Kusheyrees, that the aor. is تِيبَا, with kesr to the ت, [contr. to analogy,] TA,) inf. n. وَبَأٌ; (K;) or وَبَآءَةٌ; (S;) and وَبِيَت, aor. تَيْبَا and تَوْبَا; (Moo'ab and Jámi') and وَبُؤَت, inf. n. وَبَآءٌ and وَبَآءَةٌ and أَبَآ and أَبَآةٌ (K, the و being changed into أ in the latter two); and with و without وَبُاَ , [i. e., وَبُوَت]; (Moo'ab and Jámi'] and وُبِئَت, (S, K,) like عُنِىَ, [i. e., pass. in form, but neut. in signification,] (K,) aor. تِيبَأُ, (L and other lexicons,) in which, the و being changed into ى, the vowel of the first letter necessarily becomes kesr, (TA,) or تُوبَأُ, (S,) inf. n. وَبْءٌ, (K, TA: in the CK وَبَأٌ,) or وَبَآءٌ; (S, L, &c.;) and ↓ أَوْبَأَت, (S, K,) inf. n. اِيبَآءٌ; (TA;) The land was, or became, afflicted with وَبَأ: (K:) or, much afflicted with disease. (S.) -A2- وَبَأَ, aor. يَوْبَأُ; (K; contr. to rule, which requires that the aor. should be يَبَا; MF;) and ↓ وبّأ; He put the utensils, or goods, one upon another; or packed them up: or he prepared, set in order, or arranged, them; syn. عَبَأَ. (K.) -A3- وَبَأَ اِلَيْهِ; (S, K: Ibn-El-Mukarram says, I think that Th has mentioned وَبَأْتُ, without tesh-deed; but I am not confident of it; TA;) and ↓ اوبأ, inf. n. اِيْبَآءٌ; (S, K;) dial. vars. of وَمَأَ and أَوْمَأَ; (S;) He made a sign to him: (S, K:) or اوبأ اليه signifies he made a sign to him with his fingers, forwards, that he should approach; and اومأ اليه “ he made a sign to him with his fingers, backwards, that he should retire, or remain behind. ” So accord. to the K; but this is at variance with what the leading lexicographers have transmitted. In the L it is said, وبأ اليه and اوبأ are dial. syns. of ومأ and اومأ he made a sign to him: or, accord. to some, اومأ اليه signifies “ he made a sign with his hand to him, (i. e., to a person before him,) turning his fingers towards the palm of his hand, in order that he should approach him; ” [in doing which, the palm of the hand is held towards the person beckoned;] and ↓ اوبا أليه he made a sign to him; (i. e., to a person behind him,) opening his fingers [from the palm] towards the back of the hand, in order that he should retire, or remain behind; [in doing which, the palm of his hand is towards himself]. El-Ferezdak says,
تَرَى النَّاسَ اِنْ سِرْنَا يَسِيرُونَ خَلْفَنَا
النَّاسِ وَقَّفُوا ↓ وَاِنْ نَحْنُ وَبَّأْنَا اِلَى
[If we journey on, thou seest the people journey on behind us; and if we make a sign to the people to remain behind, they stop, one after another]. ↓ أَوْبَأْنَا is also read in this verse for وَبَّأْنَا. Ibn-Buzruj says, that اومأ signifies “ he made a sign with the eyebrows, and the eyes; ” and ↓ وبّأ, he made a sign with the hands, and a garment, and the head. (TA.) ― -b2- وَبَأَتْ اِلَيْهِ, aor. تَبَأُ, She (a camel) yearned towards it [i. e., towards her young one]; or uttered to it the cry produced by yearning: syn. حَنَّتْ. (K.)

2 وَبَّاَ see 1.

اوبأ
4 اوبأ ذ It became unwholesome: syn. صَارَ وَبِيْأً. (TA.) -A2- See 1. -A3- أُوبِئَ He (a young weaned camel) suffered in the stomach from indigestion, in consequence of repletion. (K, TA.) -A4- مَاءٌ لَا يُوبِئُ, like يُوبِى, Water that does not fail, or stop. The like is said of pasture. (TA.)

5 تَوَبَّاَ see 10.

استوبا
10 استوبا ذ (S, K,) and ↓ توبّأ (TA) He found, or deemed, a country, (S, K,) or water, (TA,) unhealthy, or unwholesome: (K, TA:) [see وَبَأٌ:] or, much afflicted with disease. (S.)

وَبَأٌ
وَبَأٌ ذ and ↓ وَبَآءٌ, (S, K,) and also without وَبُاَ , [وَبًا,] (TA,) Plague, or pestilence; syn. طَاعُونٌ: (K:) or a common, or general, [or an epidemic,] disease: (S:) or any such disease: (K:) or a quickness, and commonness, of death among men. (TA.) Accord. to Ibn-En-Nefees, it is a corruption happening to the substance of the air, by reason of causes in the heavens or the earth; as stinking water, and carcases, such as are the result of bloody battles. Accord. to the hakeem Dá-ood, it is a change effected in the air by events in the higher regions, as the conjunction of beaming stars; and by events in the lower regions, as bloody battles, and the opening of graves, and the ascending of putrid exhalations; with which causes conspire the changes of the seasons and elements, and the revolutions of the universe. They mention also its signs; among which are fever, small-pox, defluxions, itch or scab, tumours, &c. What is said in the Nuzheh necessarily implies that the طاعون is one of the different kinds of وبا; as the physicians hold to be the case: but the opinion which the critics among the professors of practical law and the relaters of traditions hold is, that these two diseases are distinct, the one from the other; the وبا being an unwholesomeness in the air, in consequence of which diseases become common among men; and the طاعون being that kind [of disease] with which men are smitten by the jinn, or genii: an opinion which they corroborate by the words in a trad. اِنَّهُ وَحْزُ أَعْدَائِكُمْ مِنَ الجِنِّ [Verily it is the unpenetrating thrusting of your enemies among the jinn]. (TA.) The pl. of وَبَأٌ is أَوْبَآءُ; and of ↓ أَوْبِيَةٌ، وَبَآءٌ (S, K, TA) or أَوْبِئَةٌ. (CK.)

بِئَةٌ
بِئَةٌ ذ The state of a land being afflicted with وَبَأ. (K.)

أَرْضٌ وَبِئَةٌ
أَرْضٌ وَبِئَةٌ ذ , and ↓ وَبِيْئَةٌ, (S, K,) and ↓ مَوْبُوْءَةٌ, (S, L,) and مُوبِئَةٌ, (S, K,) a land much, or often, afflicted with وَبَأ: (K:) or, much afflicted with disease. (S.)

وَبَاءٌ
وَبَاءٌ ذ : see وَبَأٌ.

وَبِىْءٌ
وَبِىْءٌ ذ Sick; unwell; (IAar:) See أرْضٌ وَبِئَةٌ. ― -b2- وَبِىْءٌ Unwholesome water. (TA.)

مُوبِئٌ
مُوبِئٌ ذ Engendering وَبَأ. (TA.) ― -b2- جُرْعَةَ شَرُوبٍ أَنْفَعُ مِنْ عَذْبٍ مُوبٍ A draught of brackish water is more profitable than sweet water that engenders وَبَأ. (A trad.) Here the وَبُاَ is omitted in the last word to assimilate it to شروب. It is a proverb, applied to two men; one, superior in station, and more slim; the other, inferior in station, but more useful. (TA.) ― -b3- See أَرْضٌ وَبِئَةٌ. ― -b4- مُوبِئٌ Water that is little in quantity; and failing, or stopping. (K.)

مَوْبُوْءَةٌ
مَوْبُوْءَةٌ ذ : see أَرُضٌ وَبِئَهٌ.

##### Türkçe

**وَبِئَتِ الأَرْضُ**
1 **وَبِئَتِ الأَرْضُ** ذ, (S, K,) muzâri‘i **تِيبَأُ**, (K, TA,) yahut **تَيْبَأُ**, (CK,) ve **تَوْبَأُ**, (K’ye göre: (S ve) L’de ve diğer sözlüklerde yalnız bu son muzâri‘ zikredilmiştir; fakat AZ’nin rivayetine dayanarak—ki o, mâzînin bu şeklinin Kuşeyrîlerin lehçesinden olduğunu söyler—muzâri‘in **تِيبَا** olduğu, **ت**’ye kesre ile, [kıyasa aykırı olarak,] TA,) mastarı **وَبَأٌ**; (K;) yahut **وَبَآءَةٌ**; (S;) ve **وَبِيَت**, muzâri‘i **تَيْبَا** ve **تَوْبَا**; (Moo'ab ve Jámi') ve **وَبُؤَت**, mastarı **وَبَآءٌ** ve **وَبَآءَةٌ** ve **أَبَآ** ve **أَبَآةٌ** (K, son ikisinde **و**’nun **أ**’ye çevrilmesiyle); ve **و** ile ve **وَبُاَ** olmaksızın, [yani **وَبُوَت**]; (Moo'ab ve Jámi'] ve **وُبِئَت**, (S, K,) **عُنِىَ** gibi, [yani şekilce meçhul, fakat anlamca lâzım,] (K,) muzâri‘i **تِيبَأُ**, (L ve diğer sözlükler,) bunda **و**’nun **ى**’ye çevrilmesiyle birinci harfin harekesi zorunlu olarak kesre olur, (TA,) yahut **تُوبَأُ**, (S,) mastarı **وَبْءٌ**, (K, TA: CK’de **وَبَأٌ**,) yahut **وَبَآءٌ**; (S, L, vb.;) ve aşağıdaki **أَوْبَأَت**, (S, K,) mastarı **اِيبَآءٌ**; (TA;) Arazi **وَبَأ** ile musap oldu; yahut musap hâle geldi: (K:) yahut hastalıkla çok musap oldu. (S.)

-A2- **وَبَأَ**, muzâri‘i **يَوْبَأُ**; (K; kuralın aksine; çünkü kural muzâri‘in **يَبَا** olmasını gerektirir; MF;) ve aşağıdaki **وبّأ**; Kap-kacağı yahut eşyayı birini diğerinin üstüne koydu; yahut onları paketledi: yahut onları hazırladı, düzene koydu yahut tertip etti; eş anlamlısı **عَبَأَ**. (K.)

-A3- **وَبَأَ اِلَيْهِ**; (S, K: İbn-El-Mukarram der ki, sanırım Th **وَبَأْتُ**’yu şeddesiz zikretmiştir; fakat bundan emin değilim; TA;) ve aşağıdaki **اوبأ**, mastarı **اِيْبَآءٌ**; (S, K;) **وَمَأَ** ve **أَوْمَأَ**’nın lehçe varyantları; (S;) Ona işaret etti: (S, K:) yahut **اوبأ اليه**, parmaklarıyla ona, öne doğru, yaklaşması için işaret etti demektir; ve **اومأ اليه** “parmaklarıyla ona, geriye doğru, geri çekilmesi yahut geride kalması için işaret etti” demektir. K’ye göre böyledir; fakat bu, önde gelen lugatçıların naklettikleriyle çelişir. L’de şöyle denir: **وبأ اليه** ve **اوبأ**, **ومأ** ve **اومأ**’nın lehçe eş anlamlılarıdır: ona işaret etti: yahut bazılarına göre, **اومأ اليه** “eliyle ona (yani önündeki bir kimseye) işaret etti; parmaklarını avuç içine doğru çevirerek, kendisine yaklaşması için;” [bunu yaparken elin ayası çağrılan kişiye dönüktür;] ve aşağıdaki **اوبا أليه** ona işaret etti; (yani arkasındaki bir kimseye) parmaklarını [avuçtan] elin sırtına doğru açarak, geri çekilmesi yahut geride kalması için; [bunu yaparken elinin ayası kendisine dönüktür]. El-Ferezdak der ki,

تَرَى النَّاسَ اِنْ سِرْنَا يَسِيرُونَ خَلْفَنَا
النَّاسِ وَقَّفُوا ↓ وَاِنْ نَحْنُ وَبَّأْنَا اِلَى

[Eğer biz yol alırsak, insanları görürsün: arkamızdan yürürler; ve eğer biz insanlara geride kalmaları için işaret edersek, peş peşe dururlar]. Bu beyitte **وَبَّأْنَا** yerine aşağıdaki **أَوْبَأْنَا** da okunur. İbn-Buzruj der ki, **اومأ** “kaşlarla ve gözlerle işaret etti” demektir; ve aşağıdaki **وبّأ**, ellerle, bir elbiseyle ve başla işaret etti. (TA.)

― -b2- **وَبَأَتْ اِلَيْهِ**, muzâri‘i **تَبَأُ**, O (dişi deve) ona [yani yavrusuna] özlem duydu; yahut özlemden doğan sesi ona çıkardı: eş anlamlısı **حَنَّتْ**. (K.)

2 **وَبَّاَ**: 1’e bak.

**اوبأ**
4 **اوبأ** ذ Sağlıksız oldu: eş anlamlısı **صَارَ وَبِيْأً**. (TA.)

-A2- 1’e bak.

-A3- **أُوبِئَ** O (sütten kesilmiş genç deve) tıka basa yemekten dolayı hazımsızlık sebebiyle midesinde rahatsızlık çekti. (K, TA.)

-A4- **مَاءٌ لَا يُوبِئُ**, **يُوبِى** gibi, Kesilmeyen yahut durmayan su. Otlağa dair de benzeri söylenir. (TA.)

5 **تَوَبَّاَ**: 10’a bak.

**استوبا**
10 **استوبا** ذ (S, K,) ve aşağıdaki **توبّأ** (TA) Bir ülkeyi, (S, K,) yahut suyu, (TA,) sağlıksız yahut elverişsiz buldu, yahut öyle saydı: (K, TA:) [**وَبَأٌ**’a bak:] yahut hastalıkla çok musap (buldu). (S.)

**وَبَأٌ**
**وَبَأٌ** ذ ve aşağıdaki **وَبَآءٌ**, (S, K,) ve ayrıca **وَبُاَ** olmaksızın, [**وَبًا**,] (TA,) Veba yahut taun; eş anlamlısı **طَاعُونٌ**: (K:) yahut yaygın yahut genel, [yahut salgın,] bir hastalık: (S:) yahut bu türden herhangi bir hastalık: (K:) yahut insanlar arasında ölümün çabukluğu ve yaygınlığı. (TA.) İbn-En-Nefees’e göre, gökteki yahut yerdeki sebepler yüzünden havanın cevherine arız olan bir bozulmadır; pis su ve leşler gibi; kanlı savaşların sonucu olanlar gibi. Hekîm Dá-ood’a göre, parlayan yıldızların kavuşumu gibi yukarı âlemdeki olaylarla; ve kanlı savaşlar, kabirlerin açılması ve çürük buharların yükselmesi gibi aşağı âlemdeki olaylarla havada meydana getirilen bir değişmedir; bunlarla birlikte mevsimlerin ve unsurların değişimleri ve âlemin devrânları da birleşir. Onun alametlerini de zikrederler; bunlar arasında ateşli hastalık, çiçek, akıntılar, uyuz yahut kabuklanma, şişler, vb. vardır. Nuzheh’de söylenen, zorunlu olarak **طاعون**’un **وبا**’nın farklı türlerinden biri olduğunu ima eder; hekimlerin böyle kabul ettikleri gibi: fakat amelî fıkıh âlimlerinden tenkitçiler ile hadis râvilerinin benimsediği görüş, bu iki hastalığın birbirinden ayrı olduğudur; **وبا**’nın, bunun sonucunda hastalıkların insanlar arasında yaygınlaştığı havadaki bir sağlıksızlık olması; **طاعون**’un ise insanların cinler tarafından vurulduğu o tür [hastalık] olmasıdır: bu görüşü, bir rivayetteki şu sözlerle desteklerler: **اِنَّهُ وَحْزُ أَعْدَائِكُمْ مِنَ الجِنِّ** [Şüphesiz o, cinlerden olan düşmanlarınızın nüfuz etmeyen dürtmesidir]. (TA.) **وَبَأٌ**’nın çoğulu **أَوْبَآءُ**’dur; ve aşağıdaki **أَوْبِيَةٌ**’nın çoğulu **وَبَآءٌ**’dur (S, K, TA) yahut **أَوْبِئَةٌ**. (CK.)

**بِئَةٌ**
**بِئَةٌ** ذ Bir arazinin **وَبَأ** ile musap olma hâli. (K.)

**أَرْضٌ وَبِئَةٌ**
**أَرْضٌ وَبِئَةٌ** ذ, ve aşağıdaki **وَبِيْئَةٌ**, (S, K,) ve aşağıdaki **مَوْبُوْءَةٌ**, (S, L,) ve **مُوبِئَةٌ**, (S, K,) **وَبَأ** ile çok yahut sık musap olan arazi: (K:) yahut hastalıkla çok musap olan. (S.)

**وَبَاءٌ**
**وَبَاءٌ** ذ: **وَبَأٌ**’a bak.

**وَبِىْءٌ**
**وَبِىْءٌ** ذ Hasta; rahatsız; (IAar:) **أَرْضٌ وَبِئَةٌ**’ye bak.

― -b2- **وَبِىْءٌ** Sağlıksız su. (TA.)

**مُوبِئٌ**
**مُوبِئٌ** ذ **وَبَأ** doğuran. (TA.)

― -b2- **جُرْعَةَ شَرُوبٍ أَنْفَعُ مِنْ عَذْبٍ مُوبٍ** Acımtırak suyun bir yudumu, **وَبَأ** doğuran tatlı sudan daha faydalıdır. (Bir rivayet.) Burada son kelimede **وَبُاَ** düşürülmüştür; onu **شروب**’a benzetmek için. İki adama uygulanan bir darb-ı meseldir; biri makamca üstün ve daha zayıf; diğeri makamca aşağı, fakat daha faydalı. (TA.)

― -b3- **أَرْضٌ وَبِئَةٌ**’ye bak.

― -b4- **مُوبِئٌ** Miktarı az olan; ve kesilen yahut duran su. (K.)

**مَوْبُوْءَةٌ**
**مَوْبُوْءَةٌ** ذ: **أَرُضٌ وَبِئَهٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وبء

وَبَأَ
وَبَأَ A ( n. ac. وَبْء [ 1 ] )
a.  [ Ila ], Pointed to, indicated.

b.  Arranged.

c.  Infected.

d.  يَبَأُ [ Ila ], Cried out, fondled.

وَبِىَ
wabiY^a
a.  [ يَوْبَأُ ,  يَيْبأُ ] ( n. ac. وَبَأ 4 ), Was plague-stricken.

وَبُؤَ
وَبُؤَ U ( n. ac. وَبْء 1 ,  وَبَاْء 22 ,  وَبَاءَة [ 22t ] ,
a.  أبَآء أَبَآءَة [&  pass. وُبِئَ ]),  see ( وَبَئَ ).

وَبَّأَ
وَبَّأَ II ,
a.  see I (b) .

أَوْبَأَ
أَوْبَأَ IV ,
a.  see ( وَبَئَ ).

b.  [ pass. ], Had a surfeit.

c.  see I (a) .

اِسْتَوْبَأَ
اِسْتَوْبَأَ X ,
a.  Found plaguestricken.

بِئِة
بِئِة [ 2t ],
a.  see 4 .

وَبَأ
وَبَأ [ 4 ] , ( pl. أَوْبَآء [ 38 ] ),
a.  Plague, pestilence, pest; epidemic.

وَبِى
wabiY^ [ 5 ],
a.  see 25 .

وَبَآء
وَبَآء [ 22 ] , ( pl. أَوْبِئَة [ 15t ] ),
a.  see 4 .

وَبَآءَيّ
وَبَآءَيّ [ 22yi ],
a.  Contagious, infectious, pestilential, pestiferous : epidemic, endemic.

وَبِيْء
وَبِيْء [ 25 ],
a.  Plague-stricken.

مَوْبُوْء
مَوْبُوْء [ N. P.
a.  I],  see 25 .

مُوْبِئَة
مُوْبِئَة
a.  see 25 .

##### Türkçe

**وَبَأَ**
**وَبَأَ** A (mastar: **وَبْء** [1])
a. [**إلى**], işaret etti, gösterdi.

b. düzenledi.

c. bulaştırdı.

d. **يَبَأُ** [**إلى**], bağırdı, okşadı.

**وَبِىَ**
wabiY^a
a. [**يَوْبَأُ**, **يَيْبأُ**] (mastar: **وَبَأ** 4), vebaya tutuldu.

**وَبُؤَ**
**وَبُؤَ** U (mastar: **وَبْء** 1, **وَبَاْء** 22, **وَبَاءَة** [22t],
a. **أبَآء أَبَآءَة** [& edilgen: **وُبِئَ**]), (**وَبَئَ**)’e bak.

**وَبَّأَ**
**وَبَّأَ** II,
a. I (b)’ye bak.

**أَوْبَأَ**
**أَوْبَأَ** IV,
a. (**وَبَئَ**)’e bak.

b. [edilgen], aşırı doyum sahibi oldu.

c. I (a)’ya bak.

**اِسْتَوْبَأَ**
**اِسْتَوْبَأَ** X,
a. vebaya tutulmuş buldu.

**بِئِة**
**بِئِة** [2t],
a. 4’e bak.

**وَبَأ**
**وَبَأ** [4], (çoğulu: **أَوْبَآء** [38]),
a. veba, taun, salgın; epidemi.

**وَبِى**
wabiY^ [5],
a. 25’e bak.

**وَبَآء**
**وَبَآء** [22], (çoğulu: **أَوْبِئَة** [15t]),
a. 4’e bak.

**وَبَآءَيّ**
**وَبَآءَيّ** [22yi],
a. bulaşıcı, enfeksiyonlu, vebalı, veba getirici: epidemik, endemik.

**وَبِيْء**
**وَبِيْء** [25],
a. vebaya tutulmuş.

**مَوْبُوْء**
**مَوْبُوْء** [N. P.
a. I], 25’e bak.

**مُوْبِئَة**
**مُوْبِئَة**
a. 25’e bak.
