# وبأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A8%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وبأ

الوبأ محركة بالقصر والمد والهمزة، يهمز ولا يهمز: الطاعون. قال ابن النفيس: الوباء: فساد يعرض لجوهر الهواء لأسباب سماوية أو أرضية، كالماء الآسن والجيف الكثيرة، كما في الملاحم، ونقل شيخنا عن الحكيم داؤود الأنطاكي رحمه الله تعالى أن الوباء حقيقة تغير الهواء بالعوارض العلوية، كاجتماع كواكب ذات أشعة والسفلية كالملاحم وانفتاح القبور وصعود الأبخرة الفاسدة، وأسبابه مع ما ذكر تغير فصول الزمان والعناصر وانقلاب الكائنات، وذكروا له علامات، منها الحمى والجدري والنزلات والحكة والأورام وغير ذلك، ثم قال: وعبارة النزهة تقتضي أن الطاعون نوع من أنواع الوباء وفرد من أفراده، وعليه الأطباء، والذي عليه المحققون من الفقهاء والمحدثين أنهما متباينان، فالوباء: وخم يغير الهواء فتكثر بسببه الأمراض في الناس، والطاعون هو الضرب الذي يصيب الإنس من الجن، وأيدوه بما في الحديث أنه وخز أعدائكم من الجن أو كل مرض عام، حكاه القزاز في جامعه، وفي الحديث  إن هذا الوبأ رجز  ج أي المقصور المهموز أو باء كسبب وأسباب ويمد مع الهمز وحينئذ ج أوبية كهواء وأهوية، ونقل شيخنا عن بعضهم أن المقصور بلا همز يجمع على أوبية، والمهموز على أوباء، قال: هذه التفرقة غير مسموعة سماعا ولا جارية على القياس. قلت: هو كما قال. وفي شرح الموطإ: الوباء، بالمد: سرعة الموت وكثرته في الناس. وقد وبئت الأرض كفرح تيبأ بالكسر، وتيبأ بالفتح وتوبأ بالواو وبأ محركة، و وبؤ ككرم وباء ووباءة بالمد فيهما وأباء وأباءة، على البدل، و وبئ بالمبني للمفعول كعني وبأ على فعل وأوبأت، وسياقه هذا لا يخلو من قلق ما، فإن الذي في لسان العرب وغيره من كتب اللغة أن وبئت الأرض كفرح توبأ، بالواو على الأصل، وبأ محركة، ووبؤت ككرم وباء ووباءة بالمد فيهما، وأباء وأباءة، على البدل والمد فيهما، وأوبأت إيباء ووبئت كعني تيبأ، أي بقلب الواو ياء، فلزم كسر علامة المضارعة لمناسبة الياء، وباء بالمد. ونقل شيخنا عن أبي زيد في كتاب الهمز له: وبئت بالكسر في الماضي مع الهمز لغة القشيريين، قال: وفي المستقبل تيبأ، بكسر التاء مع الهمز أيضا، وحكى صاحب الموعب وصاحب الجامع: وبيت، بالكسر بغير همز تبيا وتوبا، بفتح التاء فيهما وبالواو من غير همز. انتهى. وهي أي الأرض وبئة على فعلة ووبيئة على فعيلة وموبوءة ذكره ابن منظور، وموبئة كمحسنة أي كثيرته أي الوباء، والاسم منه البئة كعدة. واستوبأت الماء والبلد وتوبأته: استوخمته، وهو ماء وبيء على فعيل، وفي حديث عبد الرحمن بن عوف  وإن جرعة شروب أنفع من عذب موب  ، أي مورث للوباء. قال ابن الأثير: هكذا روي بغير همز، وإنما ترك الهمز ليوازن به الحرف الذي قبله وهو الشروب، وهذا مثل ضربه لرجلين: أحدهما أرفع وأضر، والآخر أدون وأنفع. وفي حديث علي  أمر منها جانب فأوبأ  أي صار وبيئا. واستوبأها أي استوخمها ووجدها وبيئة. والباطل وبيء لا تحمد عاقبته، وعن ابن الأعرابي: الوبيء: العليل. ووبأه يوبؤه. قال شيخنا: هذا مخالف للقياس ولقاعدة المصنف، لأن قاعدته تقتضي أن يكون مثل ضرب، حيث أتبع الماضي بالآتي، وليس ذلك بمراده هنا ولا صحيح في نفس الأمر، والقياس يقتضي حذف الواو، لأنه إنما فتح لمكان حرف الحلق، فحقه أن يكون كوهب، وكلامه ينافي الأمرين، كما هو ظاهر، انتهى وقد سقط من بعض النسخ ذكر يوبؤه، فعلى هذا لا إشكال. ووبأه بمعنى المتاع وعبأه بمعنى واحد، وقد تقدم كوبأه مضعفا. ووبأ إليه: أشار كأوبأ لغة في ومأ وأومأ،
  بالميم، أو الإيباء هو الإشارة بالأصابع من أمامك ليقبل، والإيماء بالميم: هو الإشارة بالأصابع من خلفك ليتأخر، وهذا الفرق الذي ذكره مخالف لما نقله أئمة اللغة. ففي لسان العرب: وبأ إليه وأوبأ، لغة في ومأت وأومأت إذا أشرت، وقيل: الإيماء: أن يكون أمامك فتشير إليه بيدك وتقبل بأصابعك نحو راحتك تأمره بالإقبال إليك، وهو أومأت إليه، والإيباء: أن يكون خلفك فتفتح أصابعك إلى ظهر يدك، تأمره بالتأخر عنك، وهو أوبأت، قال الفرزدق: أو الإيباء هو الإشارة بالأصابع من أمامك ليقبل، والإيماء بالميم: هو الإشارة بالأصابع من خلفك ليتأخر، وهذا الفرق الذي ذكره مخالف لما نقله أئمة اللغة. ففي لسان العرب: وبأ إليه وأوبأ، لغة في ومأت وأومأت إذا أشرت، وقيل: الإيماء: أن يكون أمامك فتشير إليه بيدك وتقبل بأصابعك نحو راحتك تأمره بالإقبال إليك، وهو أومأت إليه، والإيباء: أن يكون خلفك فتفتح أصابعك إلى ظهر يدك، تأمره بالتأخر عنك، وهو أوبأت، قال الفرزدق:
  ترى الناس إن سرنا يسيرون خلفناوإن نحن وبأنا إلى الناس وقفوا وروي أوبأنا، ونقل شيخنا هذا الفرق عن كراع في المجرد، وابن جني وابن هشام اللخمي وأبي جعفر اللبلي في شرح الفصيح، ومثله عن ابن القطاع، قال: وفي القاموس سبق قلم، لمخالفته الجمهور، واعترض عليه كثير من الأئمة، وأشار إليه المناوي في شرحه. قلت: وقال ابن سيده: وأرى ثعلبا حكى وبأت بالتخفيف. قال: ولست منه على ثقة. وقال ابن بزرج: أومأت بالحاجبين والعينين، وأوبأت باليدين والثوب والرأس. وأوبئ الفصيل: سنق أي بشم لامتلائه. والموبئ كمحسن: القليل من الماء والمنقطع منه، وماء لا يوبئ مثل لا يؤبي، وكذلك المرعى، وركية لا تؤبي أي لا تنقطع. ووبأت ناقتي إليه تبأ، أي بحذف الواو وبالفتح، لمكان حرف الحلق، أي حنت إليه نقله الصاغاني.

### Türkçe

**الوبأ** (harekeli), kısaltma ve uzatma ve hemze ile; hemzelenir de hemzelenmez de: **الطاعون**. İbnü’n-Nefîs dedi: **الوباء**: semavî veya arzî sebeplerden dolayı havanın cevherine arız olan bir bozulmadır; durgun su ve çokça leşler gibi; **الملاحم**’da olduğu gibi. Şeyhimiz, حكيم **داؤود الأنطاكي**’den (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) nakletti ki: **الوباء** hakikatte, üstten gelen arızalarla havanın değişmesidir; ışınları olan yıldızların toplanması gibi; ve alttan gelenlerle, **الملاحم** ve kabirlerin açılması ve bozuk buharların yükselmesi gibi. Sebepleri, zikredilenlerle beraber, zaman mevsimlerinin ve unsurların değişmesi ve varlıkların tersine dönmesidir. Ona alametler de zikrettiler; onlardan: ateş, çiçek, nezleler, kaşıntı, şişler ve bunun dışındakiler. Sonra dedi: **النزهة**’nin ibaresi, **الطاعون**’un **الوباء** türlerinden bir tür ve onun fertlerinden bir fert olmasını gerektirir; hekimler bunun üzerinedir. Fıkıhçıların ve muhaddislerin muhakkiklerinin üzerinde olduğu ise, ikisinin birbirinden ayrı olduğudur: **الوباء**: havayı değiştiren bir ağırlık/bozukluk; onun sebebiyle insanlarda hastalıklar çoğalır. **الطاعون** ise cinlerden insanlara isabet eden vuruştur. Bunu, hadiste olanla desteklediler: “O, cinlerden düşmanlarınızın dürtmesidir” yahut “her genel hastalık”; bunu قزاز, **جامعه**’inde hikâye etti. Hadiste: “Şu **الوبأ** bir **رجز**’dir.” Çoğulu: yani kısaltılmış hemzeli olan; yahut **باء** (sebep gibi) ve **أسباب** gibi; hemze ile uzatılır; o vakit çoğulu **أوبية** (hava gibi) ve **أهوية** gibi. Şeyhimiz, bazılarından nakletti ki: hemzesiz kısaltılmış olan **أوبية** üzerine cem olunur; hemzeli olan **أوباء** üzerine. Dedi: Bu ayırım işitme yoluyla işitilmiş değildir ve kıyasa da yürüyen değildir. Dedim: O, dediği gibidir. **شرح الموطإ**’de: **الوباء** (uzatma ile): insanlarda ölümün sürati ve çokluğudur. “**وبئت** (toprak) **كفرح** gibi; **تيبأ** kesre ile; ve **تيبأ** fetha ile; ve **توبأ** vav ile; **وبأ** (harekeli); ve **وبؤ** **كرم** gibi; ve **وباء** ve **وباءة** (ikisi de uzatma ile); ve **أباء** ve **أباءة**, بدل olarak; ve **وبئ** meçhul bina ile **كعني** gibi; ve **وبأ** **على فعل** üzere; ve **أوبأت**.” Bunun sevki, bir miktar karışıklıktan hâlî değildir; çünkü **لسان العرب**’da ve diğer lugat kitaplarında olan şudur: “**وبئت** (toprak) **كفرح** gibi: **توبأ**; vav ile asıl üzere; **وبأ** (harekeli); ve **وبؤت** **كرم** gibi; **وباء** ve **وباءة** (ikisi de uzatma ile); ve **أباء** ve **أباءة**, بدل olarak; ve ikisinde de uzatma; ve **أوبأت** **إيباء** olarak; ve **وبئت** **كعني** gibi: **تيبأ**; yani vavı yâ’ya çevirmekle; böylece yâ’ya uygunluk için muzâri‘ alâmetinin kesresi lâzım oldu; ve **باء** (uzatma ile). Şeyhimiz, Ebû Zeyd’den hemze kitabında nakletti: “**وبئت** kesre ile, geçmişte hemze ile, قشيريlerin lügatidir.” Dedi: “Gelecekte **تيبأ**, tâ’nın kesresi ile, hemze ile de.” **الموعب** sahibi ve **الجامع** sahibi hikâye etti: “**وبيت** kesre ile, hemzesiz: **تبيا** ve **توبا**; ikisinde de tâ’nın fethası ile; ve hemzesiz vav ile.” Bitti. O, yani toprak, **وبئة** **فعلة** üzere; ve **وبيئة** **فعيلة** üzere; ve **موبوءة**; bunu İbn Manzûr zikretti. Ve **موبئة** **كمحسنة** gibi; yani **الوباء**’sı çok olan. Ondan isim: **البئة** **كعدة** gibi. “**استوبأت** suyu ve beldeyi ve **توبأته**”: onu ağır/bozuk buldum. O, **ماء وبيء** **فعيل** üzere. Abdurrahman b. Avf hadîsinde: “Şüphesiz içilen bir yudum, tatlı bir **موب**’dan daha faydalıdır”; yani **الوباء**’ı miras bırakan. İbnü’l-Esîr dedi: Böyle, hemzesiz rivayet olundu; hemze ancak, kendisinden önceki harf olan **الشروب** ile denkleştirmek için terk edildi. Bu, iki adam için vurduğu bir misaldir: biri daha yüce ve daha zararlı; diğeri daha aşağı ve daha faydalı. Ali hadîsinde: “Ondan bir taraf emretti de **فأوبأ**”; yani **وبيئا** oldu. “**استوبأها**”: onu ağır/bozuk buldu ve onu **وبيئة** buldu. **الباطل** **وبيء**’dür; akıbeti övülmez. İbnü’l-A‘râbî’den: **الوبيء**: hasta olan. “**وبأه يوبؤه**.” Şeyhimiz dedi: Bu, kıyasa ve musannifin kaidesine muhaliftir; çünkü onun kaidesi, **ضرب** gibi olmasını gerektirir; zira geçmişi, gelecek ile peş peşe getirmiştir; hâlbuki burada muradı bu değildir ve işin kendisinde de doğru değildir. Kıyas, vavın hazfini gerektirir; çünkü ancak boğaz harfinin yeri için fetha verdi; hakkı, **كوهب** gibi olmasıdır. Onun sözü iki şeye de aykırıdır; göründüğü üzere. Bitti. Bazı nüshalardan **يوبؤه** zikri düşmüştür; buna göre bir müşkil yoktur. “**وبأه**” meta‘ manasınadır ve “**عبأه**” bir manadadır; daha önce “**كوبأه**” (muzâaf olarak) geçti. “**وبأ إليه**”: işaret etti; **أوبأ** gibi; **ومأ** ve **أومأ**’da bir lügat olarak,
  **بالميم**. Yahut **الإيباء**: önünden, gelsin diye parmaklarla işaret etmektir; ve **الإيماء** (mim ile): arkandan, geri kalsın diye parmaklarla işaret etmektir. Bu zikrettiği fark, lugat imamlarının naklettiklerine muhaliftir. **لسان العرب**’da: “**وبأ إليه** ve **أوبأ**: **ومأت** ve **أومأت**’da bir lügattir; işaret ettiğin zaman.” Denildi ki: **الإيماء**: önünde olmasıdır; elinle ona işaret edersin ve parmaklarınla avucuna doğru toplarsın; sana gelmesini emredersin; o, “**أومأت إليه**”dir. Ve **الإيباء**: arkanda olmasıdır; parmaklarını elinin sırtına doğru açarsın; senden uzaklaşmasını emredersin; o, “**أوبأت**”tir. Ferazdak dedi:
  ترى الناس إن سرنا يسيرون خلفناوإن نحن وبأنا إلى الناس وقفوا
  Ve “**أوبأنا**” rivayet olundu. Şeyhimiz bu farkı, كراع’dan **المجرد**’de, İbn Cinnî’den, İbn Hişâm el-Lahmî’den ve Ebû Ca‘fer el-Leblî’den **شرح الفصيح**’te nakletti; bunun benzerini İbnü’l-Kattâ‘dan. Dedi: **القاموس**’ta bir kalem sürçmesi vardır; çoğunluğa muhalefetinden dolayı; birçok imam ona itiraz etti; ve Münâvî şerhinde ona işaret etti. Dedim: İbn Sîde dedi: “Ve ben, Sa‘leb’in **وبأت**’i tahfif ile hikâye ettiğini görüyorum.” Dedi: “Ben ondan emin değilim.” İbn Bezrec dedi: “Kaşlarla ve gözlerle **أومأت**; ve ellerle ve elbiseyle ve başla **أوبأت**.” “**أوبئ الفصيل**”: **سنق**; yani doluluğundan ötürü şişti. Ve **الموبئ** **كمحسن**: suyun azı ve ondan kesilen. Ve “**ماء لا يوبئ**” “**مثل لا يؤبي**” gibi; ve otlak da böyledir. Ve “**ركية لا تؤبي**”: yani kesilmez. “**وبأت ناقتي إليه تبأ**”: yani vavı hazf ile ve fetha ile, boğaz harfinin yeri için; yani ona özlem duydu; bunu Sâğânî nakletti.
