# وبد (و-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ب - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla birlikte

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanımdadırlar.

**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; tekili **دُبّاءةٌ**’dir.
Hadiste Peygamber’den -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet edildiğine göre, **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardır; alışılmıştı da nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onların içinde nebîz yapmaktan onları nehyetti. Sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- onların içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla ruhsat verdi ve dedi ki:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: **دُبّـاءَةٌ**		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ

**بدؤ، بدء**:
**بَدَا** الشيءُ **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani ortaya çıktı.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve bu işte ona **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde **حَضَر** bulunmayan yer için bir adı vardır; yani içinde daimî bir yerleşim yoktur. Şehirliden meralara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا** **بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzelidir; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar. Ve Allah yaratmayı **بَدَأَ**; ve **أَبدَأ** bir (kimsedir).
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şeydir; bazen onu şaşırtıcı bir işte kullanırlar; derler ki: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani şaşırtıcı.
Ve **البَداء**’dan kinaye olarak fiil **أَبدَى** **يُبدي** (kullanılır).
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilkinde sayılan efendidir.
Ve ona etten bir **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır. Denir: **نَحْضه**; yani bir parça. Ve denir: tam bir uzuv. **طرفة** dedi ki:
وهُمُ **أبْسارُ** لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ **أَبداءَ** الجُزُرْ
Ve Ebû Amr dedi ki: **الأبداء**: eklemlerdir; tekili **بَدىً**’dir, maksûrdur. Ve **بَدْء** denir; çoğulu **بُدُوء**’dur; **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam: çiçek hastalığına tutulmuş; ona çiçek hastalığı isabet etmiş.
Ve dersin: onu **عَوْداً** ve **بَدءاً** yaptı; yahut onun **عَوْدِه** ve **بَدئه**’inde; yahut onun dönüşünde ve onun **بَدْأَتِه**’inde.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski (âdî) değildir; başlanmış da kazılmıştır; yeni, taze olarak başlanmıştır.

**ييد**:
**البَيْدُ**, senin “**بادَ** **يَبيدُ**” sözündendir; ve Allah onu helâk etti: **أبادَه اللهُ**.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöldür; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir arazi vardır.
Hadiste: “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde—ki o, Mekke ile Medine arasında dümdüz bir çöldür—Allah bir melek gönderir; o da der ki: ‘Ey **بَيْداءُ**! **يِيدِي** onlarla’; böylece onlarla yerin dibine geçirilir.” Ve **بَيْدَ**, **غير** manasınadır; ve **على** manasında da denir; ve **مَيدَ** onun içinde bir lehçedir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur. Ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir. Ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**. Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak bir mütekellif zorlanır da **فِعِل** üzerine yeni bir kelime bina eder ve onunla konuşur. Ama Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır. Ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ** **الجهر**: zamanın uzunluğu; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan (lafız)dır; hepsi **أوابد**’dir. Ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan kimse **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: ehlinden boş kaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırı gitmektir. Ve adam biniti **أدْأبَ**; **إِدآباً**; yani onu yordu. Ve lâzım fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve hâli gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** ve başkasıyla **يتَأَدَّب** eder.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibidir. Ve kavim **أدَبَ**; **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için o iş yapılan kadındır.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**: iki lugattır; yemek üzerine davettir.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: hâlin kötülüğüdür. Denir: onun hâli **وَبدَت**; **تَوْبَدُ**; **وبداً**. Dedi ki:
ولو عالَجنَ من **وَبَدٍ** كِبالاً

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَبِدَ عليه، أي غضب، مثل وَمِدَ. الوَمَدُ بالتحريك: شدَّة العيشِ وسوء الحال؛ وهو مصدرٌ يوصف به، فيقال: رجلٌ وَبَدٌ، أي سيِّء الحال، يستوي فيه الواحد والجمع، كقولك: رجلٌ عدلٌ، ثم يجمع فيقال: رجالٌ أوْبادٌ، كما يقال عُدُولٌ على تَوَهُّمِ النعت الصحيح. قال الشاعر:
لأَصبحَ الحَيُّ أوْباداً ولم يجِدوا		عند التَفَرُّقِ في الهَيْجا جِمالَيْنِ
وكذلك المُسْتَوْبِدُ مثل الوَبَدِ.

##### Türkçe

**وَبِدَ** ona karşı; yani öfkelendi; **وَمِدَ** gibi. **الوَمَدُ** (harekeli olarak): geçimin şiddeti ve hâlin kötülüğü; ve o, kendisiyle vasıflandırılan bir masdardır; şöyle denir: adam **وَبَدٌ**; yani hâli kötü; onda tekil ve çoğul eşit olur; senin “adam **عدلٌ**” demen gibi; sonra çoğul yapılır da şöyle denir: adamlar **أوْبادٌ**; tıpkı sahih sıfatı vehmetme üzerine **عُدُولٌ** denildiği gibi. Şair dedi ki:
لأَصبحَ الحَيُّ أوْباداً ولم يجِدوا		عند التَفَرُّقِ في الهَيْجا جِمالَيْنِ
Ve yine **المُسْتَوْبِدُ** **الوَبَدِ** gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ب ( وايء )
دبا ، داب ، وبد ، أدب ، أبد ، بدا ، بيد .
دبا : قال الليث : الدُّبَّاءُ القَرْعُ الواحدة دُبّاءَةٌ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الدُّبَّاء والحنْتَم والنّقِير وهي أوعية كانوا ينتبذون فيها وضرِيَتْ فكان النبيذُ يغلى فيها سريعاً ويُسْكِر فنهاهم عن الانتِبَاذِ
فيها ، ثم رَخَّصَ عليه الصلاة والسلام في الانتبَاذ فيها بشرط أن يشربوا ما فيها وهو غيرُ مسكر . وقال :
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ دُباءَةٌ
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
أبو زيد قال : دبَّأت الشيءَ ودبّأْتُ عليه أُدَبِّي تدبيئاً إذا غَطّيتَ عليه وواريته .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجراد أوَّلُ ما يكون سَرْواً وهو أبيض فإذا تَحَرَّكَ واسْوَد فهو دَبًى ، قبلَ أن تنبت أجنحته .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلان بدَبى دبى إذا جاء بالمال كالدّبى .
ثعلب عن ابن الأعرابي : إنما يقال في هذا : جاءنا دبيّ ودبى دُبَيَّيْن فالدبَى معروف ودُبَيٌّ موضعٌ واسع فكأنه قال : جاءنا بمال كدَبى ذلك الموضع الواسع .
قال أبو العباس : وهذا هو القول ، وقال في موضع آخر : الدَّبَى المالُ الكثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرض مُدْبِيَةٌ ومُدبِّيَة كلتاهما من الدبَى ، قال وقال الكسائي : أرض مُدبِّيَةٌ بتشديد الباء .
دأب : قال الليث : الدُّؤوبُ المبالَغةُ في السير ، وأَدأَبَ الرجل الدابة إدآباً إذا أتعبها ، والفعل اللازم دأَبَتِ الناقةُ تدأَبُ دؤُوباً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) أي كشأن آل فرعون ، وكأمر آل فرعون ، كذا قال أهل اللغة .
قال : والقول عندي فيه والله أعلم إنَّ دَأْبَ ههنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرُهم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتظاهر آل فرعون على موسى عليه السلام فقال : دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً : إذا اجتهدتَ في الشيء .
أبو عبيد يقال : ما زال دِينك ودأبَك ودَيْدَنَكَ وديْدَيُونَك كله في العادة .
بدا : قال الليث : بدا الشيءُ يَبدو بدُوّاً إذا ظهر وبدا له في هذا الأمر بَدَاءٌ .
قلت : ومن هذا أخذ ما يكتبه الكتاب في أعقاب الكتب : وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات واحدتها بداءة بِوَزْن فَعالة تأنيث بَدَاءٍ أي ما يبدو بُدُوّاً من عوارضك وهذا مِثل السماء : لما سَما وعَلاك من سَقْفٍ أو غيره .
وبعضهم يقول : سَماوَةٌ ، ولو قيل : بَدوَات في بَدَاءاتِ الحوائج كان جائزاً ، وقال الليث : الباديةُ اسمٌ للأرض التي لا حَضَر فيها وإذا خرج الناس من الحضر إلى المراعي في الصحارى قيل : قد بَدَوْا ، والاسم : البَدْوُ .
قلت : الباديةُ خِلاف الحاضرة والحاضرةُ القومُ الذين يحضرون المياه وينزلون عليها في حَمْراء القَيظ فإذا بَرَد الزمانُ ظَعَنُوا
عن أَعْدَادِ المياه ، وبَدَوْا طَلباً لِلْقُرْبِ من الكَلإِ فالقوم حينئذٍ باديةٌ ، بعدما كانوا حاضِرةً وبادُون بعدما كانوا حاضرين : وهي مَباديهم جمع مَبْدًى ، وهي المناجِعُ ضِد المحاضر ، ويقال لهذه المواضع التي يَتَبَدَّى إليها ، البَادون : باديةٌ أيضاً وهي البوادِي والقوم أيضاً بَوَادٍ ، جمع باديةٍ ، ويقال للرجل إذا تَغَوَّطَ وأحدثَ : قد أبدى فهو مُبْدٍ ، وقيل له : مبدٍ لأنه إذا أحدث بَرَزَ من البيوت وهو مُتَبَرِّزٌ أيضاً .
ابن السكيت عن الأصمعي : هي البِداوة والحَضارة بكسر الباء وفتح الحاء .
وأنشد :
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
قال وقال أبو زيد : البَداوة والحِضارة بفتح الباء وكسر الحاء .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ) قرأ أبو عمرو وحده : ( بادىءَ الرأي ) بالهمز وسائر القراء قرءُوا ( باديَ ) بغير همز .
وقال الفراء : لا يهمز باديَ الرأي لأن المعنى : فيما يظهر لنا ويبدو ، وقال : ولو أراد ابْتَداء الرأي فَهَمَز كان صواباً .
وأنشد فقال :
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
أراد بهِ ظاهرِي في الشَّبَهِ لخَالي .
وقال الزجاج : نصب باديَ ، على اتَّبعوك في ظاهرِ الرأي وباطنهم على خلاف ذلك ، ويجوز أن يكون اتبعوك في ظاهر الرأي ولم يتدبّروا ما قلتَ ، ولم يفكروا فيه ، وقيل للبَرِّية : باديَةٌ لأنها ظاهرةٌ بارزةٌ ، وقد بَدَوْتُ أنا ، وأبْدَيْتُ غيري ، وكلُّ شيء أظهرتَه فقد أبْدَيتَه ، وأما قِراءةُ أبي عمرو : بادىء الرأي فمعناه أوّلَ الرأي ، أي اتَّبعوك ابتداءَ الرأي حينَ ابتدأوا ينظرون ، وإذا فَكَّروا لم يتَّبعوك .
وقال ابن الأنباري : بادىءَ من بَدَأَ إذا ابتدأ .
قال : وانتصابُ مَن هَمز ومن لم يهمز بالاتباع على مذهب المصدر ، أي اتبعوك اتباعاً ظاهراً واتباعاً مُبتدَأ .
قال : ويجوز أن يكون المعنى ، ما نراك اتَّبَعَك إلا الذين هم أراذِلنا في ظَاهِر ما ترى منهم ، وطَوِيّاتُهم على خِلافِك وعلى مُوافَقَتِنَا وهو مِن بَدا يَبْدُو إذا ظهر .
وقال في تفسير قوله :
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
قال : معناه : خرجتُ عن شَرْخ الشباب إلى حَدِّ الكهولة التي معها الرأْيُ والحِجَى ، فَصرتُ كالفحُولة التي بها يقع الأخيَارُ ولها بالفضل تكْثُر الأوصاف .
وقال أبو عبيد : يقال : أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ مثل فاعلَ فَعْلٍ وبَادىءَ بَدِىءٍ على فعيل وبادي بَدِيَ غير مهموز .
وقال الفراء : يقال : أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ كقولك : أولُ شيء وكذلك بَدْأة ذِي بَدْءٍ كقولك أول شيء .
قال : ومن كلام العرب ، بادي بَدِيَ بهذا المعنى إلا أنه لا يهمز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : البَدْءُ السَّيِّدُ .
وأنشد :
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
وبَدَأَ اللَّهُ الخلق وأَبدأَهم .
قال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ) .
وقال : ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ) فالأول مِن المبادىء والثاني من المُبدىء وكلاهما صفةٌ لله عزّ وجلّ جليلة .
أبو عبيد عن الأموي : جاء بأمر بديءٍ على فَعيل أي عَجيب ، قال : وبديءٍ من بدأنَهُ .
قال وقال أبو عمرو : الأَبداءُ المفاصل واحدها بَدْءٌ مقصور وهو أيضاً بدءٌ مهموز تقديره بدْعٌ وجمعه بدوء على وزن بُدُوعٍ .
وقال غيره : البدءُ : البئْرُ البديء التي ابتُدىء حَفْرُها فحفِرتْ حديثةً وليست بِعاديَّةٍ وتُرك فيها الهمز في أكثر كلامهم .
ويقال : فعلتُ ذلك عَوْداً وبدءَا .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَفَّلَ في البدأَة الرُّبْعَ ، وفي الرَّجعة الثُّلُثَ ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغَزْو ، إذا نَهضتْ سَرِيَّةٌ من جُملة العسكر فَأَوْقَعتْ بطائفة من العدوّ فما غنموا كان لهم الرّبع ، ويَشْرَكُهم سائرُ العسكر في ثلاثة أرباع ما غَنِموا ، فإن قَفَلوا من الغَزاةِ ، ثم نهضتْ سَرِيَّة كان لهم من جميع ما غنموا الثُّلُثُ ، لأن نهوضَهم سَرِيةً بعد القَفْل أشقُّ والخطرُ فيه أعظم .
الأصمعي : بُدِىءَ الرجلُ فهو مَبدوءٌ إذا جُدرَ فهو مَجْدور ، والبدءُ خير نصيب في الجزور وجمعه أَبداءٍ ، ومنه قول طرفة :
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
ويقال : أَهْدَاهُ بدأَةَ الجزُورِ أي خَيْرَ الأنْصِبَاءِ .
وأنشد ابن السكيت :
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
وقال أبو زيد : أبدأتُ من أرضٍ إلى أرضٍ أخرى ، إذا خرجتَ منها إلى غيرها إِبداء ، وبدىء فلانٌ فهو مَبدوء إذا أخذه الجُدَرِيُّ أو الحَصْبةُ ، وبدأتُ بالأمر بَدْءاً .
وفي الحديث : ( حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ
وعِشرون ذراعاً ) .
قال أبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّةِ : بَدِيءٌ وبَديعٌ إذا حَفَرْتَها أَنْتَ ، فإن أَصَبْتَها قد حُفِرت قَبْلك فهي خَفِيَّةٌ ، قال : وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ لأنها كانت لإسمَاعيلَ فانْدَفَنَتْ وأنشد :
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
قال : البُودانُ القُلْبانُ ، وهي الرّكابا واحدها بَدِيءٌ قلت : هذا مَقْلوبٌ ، والأصل البُدْيَانُ فَقَدَّمَ الياء وجعلها وَاواً ، والفُرْقَانُ الصُّبْحُ .
بيد : قال الليث : يقال : بَادَ يَبِيدُ بَيْداً ، وأباده الله ، والبَيْدَاءُ مفازةٌ لا شيءَ فيها ، وبين المسجدين أَرضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء .
وفي الحديث : ( أنَّ قوماً يَغْزونَ البيتَ فإذا نزلوا بالبيداء بعثَ اللَّهُ جِبريلَ فيقول : يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم فَتُخسف بهم ) ، وأتانٌ بَيْدَانَةُ تَسْكُنُ البَيْداء .
وقال شمر : البَيْدانَة الأتَانُ الوَحْشِيَّة أُضِيفَتْ إلى البَيْداء ، والجميع البَيْدانَات .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أنا أَفْصحُ العرب بَيْدَ أَنِّي من قُرَيش ، ونشأت في بني سَعْد بن بكر ) .
وفي الحديث الآخر : ( نحن الآخِرون السابِقون يوم القيامة بَيْد أنهم أُوتوا الكتاب من قَبْلِنا وأُوِتيناهُ من بَعْدهم ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله بَيْدَ معناه غَيْرَ .
وقال الأُمَوِيّ : بَيْدَ معناها عَلَى ، وأنشدنا لِرجل يُخاطِبُ امرأة فقال :
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
يقول : على أني أخاكُ ذاكِ .
قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى مَيْد بالميم كما قالوا أغْمَطَتْ عليه الحُمَّى واغْبَطت وسَبَّد رأْسَه وسَمَّده .
وقال ابن السكيت : بَيْد بمعنى غير يقال : رجل كثير المال بَيْد أَنَّه بخيلٌ معناه غيرَ أنَّهُ بخيل قال : والبِيدُ جمع للبيداء وهي الفلاة .
ابن شميل : البيداءُ المكانُ المُسْتَوِي المُشْرِفُ ، قليلة الشجر جَرْدَاءٌ تَقودُ اليومَ ونِصْفَ يومٍ فأقلَّ ، وأشرافها شيء قليل لا تراها إلا غَلِيظةً صُلْبةً لا تكون إلا في أرض طين ، وبَاد يبِيد بَيْداً إذا هلك . وقد أبادهم الله .
وبد : قال الليث : الوَبَد سُوء الحالِ ، يقال : وَبِدَتْ حالُه تَوْبَد وَبَداً وأنشد :
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
وقال اللحياني : الوَبِدُ الشديدُ العَيْنِ وإنه لَيَتَوَبَّد أموالَ الناس أي يُصِيبُها بِعَيْنِه فيُسقطها .
وأخبرني ابن هاجَك عن ابن جَبَلة أنه قال : الوَبَد الفَقْرُ والبُؤْسُ ، ورجل وَبِدٌ وقوم أوْباء ، قال : وأنشدني أبو عبيد لعمرو بن العَدَّاء الكلبي :
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن
أبد : أبو عبيد عن أبي زيد : أَبَدْتُ بالمكان آبُدُ بِهِ أَبُوداً ، إذا أقمتَ به ولم تبرَحْهُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سُئِلَ عن بَعِيرٍ شَرَدَ فَرماه رجلٌ بسهم فأصابه فقال : ( إن لهذه البهائم أَوَابد كأَوَابِد الوَحْش ، فما غَلَبَكم منها فاصْنَعُوا به هكذا ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : الأوابِد التي قد تَوَحَّشتْ ونَفَرت من الإنْس يقال : قد أَبَدَت تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً وتَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً .
ومنه قيل لِلدَّار إِذا خَلا منها أهلُها خَلَفَتْهم الوَحْشُ بها : قد تَأَبَّدَت . وقال لَبيد :
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
ويقال للكلمة الوحشية : آبِدةٌ ، وجمعه الأوَابِدُ ، ويقال للطير المقيمة بأرضٍ شتاءَها وصَيْفَها : أَوَابِد .
أبو عبيد عن الفرَّاء يقال : عَبِد عليه وأَبِدَ وأَمِدَ وَوَبِد وَوَمِد إذا غَضِبَ عليه أَبداً ووَبداً وومَدَاً وعَبَداً .
وقال الليث : أتانٌ إبِدٌ في كل عام تلد .
قال : وليس في كلام العرب فِعِلٌ إلا إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلا أن يَتَكَلَّف مُتَكَلِّفٌ فَيَبْنِيَ على هذه الأحرف ما لم يُسْمع عن العرب .
وقال ابن شميل : الأبِدُ الأتَانُ تَلِدُ كلَّ عامٍ ، قلت : أما إبلٌ وإبِدٌ فمسموعان وأما نِكِحٌ وخِطِبٌ فما حفظتها عن ثقة ولكن يقال نِكْحٌ وخِطْبٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا أفعله أبداً الأيبد وأَبَداً الآباد ولا آتيه أَبَدَ الدهر ، ويَدَ المُسْنَدِ أي لا آتيه طولَ الدهر .
وقال اللحياني : لا أَفْعَلُ ذلك أَبَدَ الآبديْن وأبد الأبَدِيَّةِ أي أَبَدَ الدهر ، ويقال : وقف فلان أرضَه وقفاً مُؤبَّداً إذا جَعَلها حَبِيساً لا تُباع ولا تُورَثُ . وقد أبّد وقْفَها تأبيداً .
أدب : أبو عبيد عن الأصمعي : جاء فلانٌ بأمرٍ أَدْبٍ مجزوم الدّال أي بأمر عَجِيبٍ وأنشد :
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
وفي حديث ابن مسعود : إن هذا القرآن مأدُبة الله فتعلموا من مأدُبته .
وقال أبو عبيد : يقال : مأدُبته ومأدَبته ، فمن قال : مأْدُبته أراد به الصنيعَ يَصنعُه الرجلُ فيدعو إليه الناسَ ، يقال منه : أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً ورجل آدِبٌ ، وقال
طرفة :
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
وقال عديّ بنُ زيد :
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
فالمأْدُوبَة التي قد صُنِع لها الصَّنِيع .
قال أبو عبيد : وتأويل الحديث أَنه شبَّه القرآن بِصَنِيعٍ صَنَعه اللَّهُ للناس لهم فيه خيرٌ ومنافعُ ثم دعاهم إليه ، قال : ومن قال : مأْدَبَةً جَعَله مَفْعَلَةً من الأدَب وكان الأحمر يجعلهما لُغَتَيْن : مأدُبة ومأدَبة بمعنى واحد .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذا غيره ، والتفسيرُ الأوّل أعجبُ إليّ .
قال : وقال أبو زيد : يقال : آدَبْتُ أُودبُ إيداباً ، وأَدبْتُ آدبُ أَدْباً .
قلت : والأدَبُ الذي يَتَأَدبُ به الأديبُ من الناس ، سمي أَدَباً لأنه يأْدِب الناسَ الذين يتعلمونه إلى المحامِد وينهاهم عن المقابح يَأْدبهم أي يدعوهم ، وأصل الأدْب الدّعاء ، وقيل للصَّنيع يُدْعَى إليه الناس : مَدعاةٌ ومأْدَبة ، ويقال للبعير إذا رِيض وذُلِّلَ : أديبٌ مُؤَدب . وقال مزاحم العقيلي :
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
وقال أبو عمرو يقال : جَاشَ أَدَبُ البحر ، وهو كثرة مائه وأنشد :
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
وقال أبو زيد : أَدُبَ الرجل يَأْدُبُ أَدَباً فهو أَديب وأَدِبٌ ، وأَرُبَ يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً في العَقْلِ فهو أَرِيبٌ .

##### Türkçe

د ب ( **وايء** )
**دبا** ، **داب** ، **وبد** ، **أدب** ، **أبد** ، **بدا** ، **بيد** .
**دبا** : Leys dedi: **الدُّبَّاءُ** kabaktır; bir tanesi **دُبّاءَةٌ**’dir.
Ve hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: **الدُّبَّاء** ve **الحنْتَم** ve **النّقِير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı; (bunlara) alışılmıştı; nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; onları, onların içinde nebîz yapmaktan nehyetti,
sonra, içinde olanı sarhoş edici olmadığı hâlde içmeleri şartıyla, onda nebîz yapmaya ruhsat verdi, عليه الصلاة والسلام. Ve dedi:
Eğer yönelip gelirse dedim: **دُباءَةٌ**
Yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış
Ebu Zeyd dedi: Bir şeyi **دبَّأت** ve onun üzerine **دبّأْتُ**; **أُدَبِّي** (onu) **تدبيئاً** (ile) (yaparım); eğer onun üzerine örttün ve onu gizledin ise.
Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den: Çekirge, ilk olduğu zaman **سَرْواً**dır ve beyazdır; hareket edip karardığı zaman o, **دَبًى**’dır; kanatları bitmeden önce.
Amr, babasından: Falan bize **بدَبى دبى** ile geldi; eğer mal ile, **الدّبى** gibi geldi ise.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ancak bunda şöyle denir: bize **دبيّ** ve **دبى دُبَيَّيْن** ile geldi; **الدبَى** bilinen (şey)dir; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki dedi ki: bize, o geniş yerin **دَبى**’sı gibi bir mal ile geldi.
Ebu’l-Abbas dedi: Ve bu, sözdür; ve başka bir yerde dedi: **الدَّبَى** çok maldır.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **أرض مُدْبِيَةٌ** ve **مُدبِّيَة**; ikisi de **الدبَى**’dandır, dedi; ve Kisâî dedi: **أرض مُدبِّيَةٌ** bâ’nın şeddelenmesiyle.

**دأب** : Leys dedi: **الدُّؤوبُ** yürüyüşte mübalağadır; ve adam, biniti **أَدأَبَ** eder, **إدآباً**; eğer onu yordu ise; lâzım fiil: dişi deve **دأَبَتِ**; **تدأَبُ**; **دؤُوباً**.
Ve Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ** ) ( آل عمران : 11 ) yani Firavun âlinin şe’ni gibi, Firavun âlinin emri gibi; dil ehli böyle dedi.
Dedi: Ve bence onda söz—Allah daha iyi bilir—şudur: Buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde çabalamaları ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun âlinin Musa’ya عليه السلام karşı destek olması gibi; şöyle dedi: **دأبتُ** **أدأبُ** **دأْباً** ve **دأَباً** ve **دؤوباً**: eğer bir şeyde çabaladıysan.
Ebu Ubeyd: denir: Senin dinin ve **دأبَك**’ın ve **دَيْدَنَكَ**’ın ve **ديْدَيُونَك**’ın hepsi âdettedir.

**بدا** : Leys dedi: Şey **بدا** eder; **يَبدو**; **بدُوّاً**; eğer ortaya çıktı ise; ve bu işte ona bir **بَدَاءٌ** belirdi.
Dedim: Bundan, kâtiplerin kitapların arkalarına yazdıkları alınmıştır: **وَبَدَاءات عَوارضتك**; **فَعَالات** üzere; bir tanesi **بداءة**’dir; **فَعالة** vezninde; **بَدَاءٍ**’ın müennesi; yani, senin arızalarından **بُدُوّاً** ile beliren şey; ve bu, **السماء** gibidir: tavan veya başkası olarak yükselip seni aşan şey için.
Ve bazısı der ki: **سَماوَةٌ**; ve eğer, ihtiyaçların **بَدَاءاتِ**’ında **بَدوَات** denilse câiz olurdu; ve Leys dedi: **الباديةُ**, içinde **حَضَر** olmayan yerin adıdır; insanlar şehirden çöllerdeki otlaklara çıktıklarında: **قد بَدَوْا** denir; isim: **البَدْوُ**.
Dedim: **الباديةُ**, **الحاضرة**’nin zıddıdır; **الحاضرةُ**, sulara gelen ve kızgın yaz sıcağında onların üzerine konan kavimdir; zaman soğuduğunda göçerler
suların **أَعْدَادِ**’ından; ve **بَدَوْا**, otlağa yakınlık arayarak; kavim o vakit **باديةٌ**’dir; daha önce **حاضِرةً** iken; ve **بادُون**’dur, daha önce **حاضرين** iken: ve bunlar onların **مَباديهم**’idir; **مَبْدًى**’nın cem‘i; ve bunlar, **المناجِعُ**’dır; **المحاضر**’ın zıddı; ve **يَتَبَدَّى** ettikleri bu yerlere, **البَادون** için: **باديةٌ** da denir; ve o, **البوادِي**’dir; ve kavim de **بَوَادٍ**’dır; **باديةٍ**’nin cem‘i; ve adama, eğer büyük abdest bozdu ve hades etti ise: **قد أبدى** denir; o, **مُبْدٍ**’dir; ve ona **مبدٍ** denildi; çünkü hades ettiğinde evlerden dışarı çıkar; o, **مُتَبَرِّزٌ** de olur.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: O, **البِداوة** ve **الحَضارة**’dır; bâ’nın kesri ve hâ’nın fethiyle.
Ve inşad etti:
Kime **الحضَارَةُ** hoş geldiyse
Bizim, hangi **باديةٍ** erkekleri olduğumuzu görürsün
Dedi; ve Ebu Zeyd dedi: **البَداوة** ve **الحِضارة**; bâ’nın fethi ve hâ’nın kesriyle.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى** ) ( هود : 27 ) Ebu Amr tek başına okudu: ( **بادىءَ الرأي** ) hemze ile; diğer kurrâ ( **باديَ** ) hemzesiz okudular.
Ferrâ dedi: **باديَ الرأي** hemzelenmez; çünkü mana: bize görünen ve beliren şeyde; dedi: Eğer **ابْتَداء الرأي** murad etseydi hemzeledi; doğru olurdu.
Ve inşad etti, şöyle dedi:
Dayım için benzerliğim **بادي بَدِي**
Bununla murad etti: dayıma benzerlikte benim zahirim.
Ve Zeccâc dedi: **باديَ**’nin nasbı, “sana zahir görüşte uydular; içleri bunun tersinedir” üzerinedir; ve câizdir ki “sana zahir görüşte uydular ve senin dediğini tedebbür etmediler ve onda düşünmediler” olsun; ve **البَرِّية**’ye **باديَةٌ** denildi; çünkü o zahirdir, belirgindir; ve ben **بَدَوْتُ**; ve başkasını **أبْدَيْتُ**; ve her şeyi ki onu izhar ettin, onu **أبْدَيتَه**; Ebu Amr’ın kıraatine gelince: **بادىء الرأي**; manası: görüşün evveli; yani, görüşün başlangıcında sana uydular; bakmaya başladıklarında; düşündüklerinde sana uymazlar.
İbnü’l-Enbârî dedi: **بادىءَ**; **بَدَأَ**’dan; eğer başladı ise.
Dedi: Hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ‘ iledir; yani, zahir bir ittibâ‘ ile ve mübtede’ bir ittibâ‘ ile sana uydular.
Dedi: Ve câizdir ki mana: “Sana uyanları, ancak bizim rezillerimiz görüyoruz; onlardan gördüğün zahirde; içleri ise senin hilâfınadır ve bizim muvafakatimizedir”; ve bu, **بَدا يَبْدُو**’dandır; eğer ortaya çıktı ise.
Ve şu sözün tefsirinde dedi:
Dayım için benzerliğim **بادي بَدي**
Ve aygır, dilim ve elim oldu
Dedi: Manası: gençliğin başlangıcından, onunla birlikte görüş ve akıl olan olgunluk haddine çıktım; böylece, onunla seçkinlerin vuku bulduğu erkeklik gibi oldum; ve onunla faziletle vasıflar çoğalır.
Ebu Ubeyd dedi: denir: **أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ**; **فاعلَ فَعْلٍ** gibi; ve **بَادىءَ بَدِىءٍ**; **فعيل** üzere; ve **بادي بَدِيَ**; hemzesiz.
Ferrâ dedi: denir: **أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi; ve yine **بَدْأة ذِي بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi.
Dedi: Arapların sözünden: bu manada **بادي بَدِيَ**; ancak hemzelenmez.
Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **البَدْءُ** efendidir.
Ve inşad etti:
Onların **بَدْؤُهم**’u gelmediğinde **ثنْياناً** görürsün
Ve onların **وبَدأَهُمْ**’ı, bize gelirse, **ثِنْيَانَا** olur
Ve Allah خلقı **بَدَأَ** etti ve onları **أَبدأَ** etti.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ** ) ( الروم : 27 ) .
Ve dedi: ( **لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ** ) ( البروج : 13 ) birincisi **المبادىء**’dendir; ikincisi **المُبدىء**’dendir; ikisi de Allah عزّ وجلّ için yüce bir sıfattır.
Ebu Ubeyd, Emevî’den: **جاء بأمر بديءٍ**; **فعيل** üzere; yani acayip; dedi: ve **بديءٍ**; **بدأنَهُ**’dan.
Dedi; ve Ebu Amr dedi: **الأَبداءُ** eklemlerdir; bir tanesi **بَدْءٌ**’dür; maksûr; ve o da hemzeli **بدءٌ**’dür; takdiri **بدْعٌ**’dır; cem‘i **بدوء**; **بُدُوعٍ** vezni üzere.
Ve başkası dedi: **البدءُ**: kazılması başlanan **البئْرُ البديء** kuyusudur; yeni kazılmıştır; **بِعاديَّةٍ** değildir; ve onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir.
Ve denir: onu **عَوْداً وبدءَا** yaptım.
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **البدأَة**’de dörtte biri, **الرَّجعة**’de üçte biri fazla verdiği (vardır); **البدأة** ile, gazve seferinin başlangıcını murad etti; eğer ordunun cümlesinden bir **سَرِيَّةٌ** kalkıp düşmandan bir taifeye baskın yaparsa, ganimet olarak aldıkları onların olur: dörtte bir; ve ordunun geri kalanı, ganimetin dörtte üçünü paylaşır; eğer gazadan dönerlerse,
sonra bir **سَرِيَّة** kalkarsa, ganimetin tamamından onların olur: üçte bir; çünkü dönüşten sonra onların seriyye olarak kalkması daha zordur ve tehlike onda daha büyüktür.
Asma‘î: Adam **بُدِىءَ** edildi; o, **مَبدوءٌ**’dur; eğer çiçek hastalığına tutuldu ise; o, **مَجْدور**’dur; ve **البدءُ**, deve kesiminde en hayırlı paydır; cem‘i **أَبداءٍ**’dır; Tarafe’nin sözü ondandır:
Ve onlar, Lokman’ın **أَيْسارُ**’ıdır; ne zaman ki
Kış şiddetlendi, **أَبداء الجُزُرْ** (olur)
Ve denir: Ona, devenin **بدأَةَ**’sini hediye etti; yani payların en hayırlısını.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
Etin taksimi, hangi **بَدْءٍ** üzere yapılır?
Ve Ebu Zeyd dedi: Bir yerden başka bir yere **أبدأتُ**; eğer ondan başkasına çıktın ise; **إِبداء** (olarak); ve falan **بدىء** edildi; o, **مَبدوء**’dur; eğer onu çiçek hastalığı veya kızamık aldı ise; ve işe **بدأتُ**; **بَدْءاً**.
Ve hadiste: ( **حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ وعِشرون ذراعاً** ) .
Ebu Ubeyde dedi: **الرَّكِيَّةِ**’ye **بَدِيءٌ** ve **بَديعٌ** denir; eğer onu sen kazdıysan; eğer onu senden önce kazılmış bulduysan o, **خَفِيَّةٌ**’dir; dedi: ve **وَزَمْزَم** **خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmail’indir; sonra gömüldü; ve inşad etti:
**الفُرْقَانْ**’ın ezanından önce sabahladı
**حياضِ البُودانْ**’ın diplerini bağlar
Dedi: **البُودانُ** kuyulardır; ve o, **الرّكابا**’dır; bir tanesi **بَدِيءٌ**’dür. Dedim: Bu, ters çevrilmiştir; asıl **البُدْيَانُ**’dır; yâ’yı öne aldı ve onu vâv yaptı; ve **الفُرْقَانُ** sabahdır.

**بيد** : Leys dedi: denir: **بَادَ يَبِيدُ بَيْداً**; ve Allah onu helâk etti: **أباده الله**; ve **البَيْدَاءُ** içinde hiçbir şey olmayan çöldür; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan düz bir yer vardır.
Ve hadiste: (Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cebrâil’i gönderir; der ki: **يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم**; böylece onlarla yer yarılır) , ve **أَتانٌ بَيْدَانَةُ** **البَيْداء**’da sakin olur.
Şemmer dedi: **البَيْدانَة** vahşi dişi merkepdir; **البَيْداء**’ya izafe edildi; cem‘i **البَيْدانَات**’tır.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: (Ben Arapların en fasihiyim; **بَيْدَ أَنِّي** Kureyş’tenim; ve Benî Sa‘d b. Bekr içinde yetiştim).
Ve diğer hadiste: (Biz, kıyamet günü sonrakileriz, öndekileriz; **بَيْد** onlar bizden önce kitap verildi; bize ise onlardan sonra verildi).
Ebu Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **بَيْدَ** sözü, manası **غَيْرَ**’dır.
Ve Emevî dedi: **بَيْدَ** manası **عَلَى**’dır; bize, bir kadına hitap eden bir adamın (şiirini) inşad etti:
Kasten yaptım bunu, **بَيْد أَنِّي**
Sanırım, eğer helâk olursam beni görmeyeceksin
Der ki: “Şu ki ben, senin kardeşinim.”
Ebu Ubeyd dedi: Onda başka bir lehçe vardır: **مَيْد**; mîm ile; tıpkı “**أغْمَطَتْ** ona humma” ve “**اغْبَطت**” dedikleri gibi; ve “başını **سَبَّد** etti” ve “**سَمَّده**”.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَيْد** “**غير**” manasındadır; denir: “çok mal sahibi bir adam; **بَيْد أَنَّه** cimridir”; manası: “cimri olması dışında”; dedi: ve **البِيدُ**, **البيداء**’nın cem‘idir; ve o, çöldür.
İbn Şümeyl: **البيداءُ**, düz, yüksekçe yerdir; ağacı az; çıplak; bir gün ve yarım gün, hatta daha az götürür; ve onun yüksekleri az bir şeydir; onu ancak kalın, sert görürsün; yalnız çamur arazide olur; ve **بَاد يبِيد بَيْداً**; eğer helâk oldu ise; ve Allah onları helâk etti: **أبادهم الله**.

**وبد** : Leys dedi: **الوَبَد** hâlin kötülüğüdür; denir: onun hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَد**; **وَبَداً**; ve inşad etti:
Ve eğer **وَبَدٍ**’den dağlar tedavi etselerdi
Lihyânî dedi: **الوَبِدُ** gözü şiddetli olandır; ve o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّد** eder; yani gözüyle onlara isabet ettirir de onları düşürür.
Ve bana İbn Hâjek, İbn Cebele’den haber verdi ki dedi: **الوَبَد** fakirlik ve yoksulluktur; ve adam **وَبِدٌ**’dir; ve kavim **أوْباء**’dır; dedi: ve Ebu Ubeyd bana, Amr b. el-Addâ’ el-Kelbî’nin (şiirini) inşad etti:
Hayy, **أَوْباداً** sabahlardı; ve bulamazlardı
Savaşta ayrılık anında iki deve

**أبد** : Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: Mekânda **أَبَدْتُ**; onda **آبُدُ**; **أَبُوداً**; eğer onda ikamet ettin ve ondan ayrılmadın ise.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: kaçan bir deve hakkında soruldu; bir adam onu okla vurdu ve ona isabet etti; dedi: (Bu hayvanların, vahşininkiler gibi **أَوَابد**’i vardır; sizden hanginize galip gelirse, ona böyle yapın).
Ebu Ubeyd dedi: Asma‘î ve Ebu Amr dedi: **الأوابِد**; insanlardan vahşileşmiş ve ürkmüş olanlardır; denir: **أَبَدَت**; **تَأْبُد** ve **تَأْبِد**; **أُبُوداً**; ve **تَأَبَّدَتْ**; **تَأَبُّداً**.
Bundan, ev için, eğer halkı ondan boşaldı da vahşi hayvanlar onların yerine onda kaldı ise: “**قد تَأَبَّدَت**” denildi. Lebîd dedi:
**بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها**
Ve vahşi kelimeye: **آبِدةٌ** denir; cem‘i **الأوَابِدُ**’dir; ve bir yerde kışını ve yazını ikamet eden kuşa: **أَوَابِد** denir.
Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: denir: Ona **عَبِد** etti ve **أَبِدَ** ve **أَمِدَ** ve **وَبِد** ve **وَمِد**; eğer ona ebeden öfkelendi ise; **أَبداً** ve **وَبداً** ve **ومَدَاً** ve **عَبَداً**.
Leys dedi: **أتانٌ إبِدٌ**; her yıl doğurur.
Dedi: Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak **إِبِدٌ** ve **إِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**; şu var ki bir mütekellif, bu harfler üzerine, Araplardan işitilmemiş şeyi bina ederse (başka).
İbn Şümeyl dedi: **الأبِدُ** dişi merkepdir; her yıl doğurur. Dedim: **إبلٌ** ve **إبِدٌ** işitilmiştir; **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**’ü ise güvenilirden ezberlemedim; fakat **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: onu asla yapmam: **أبداً الأيبد**; ve **أَبَداً الآباد**; ve ona, zamanın ebedi boyunca gelmem; ve **يَدَ المُسْنَدِ**; yani ona zamanın uzunluğu boyunca gelmem.
Lihyânî dedi: Onu, iki ebedin ebedi boyunca yapmam: **أَبَدَ الآبديْن**; ve ebediyetin ebedi: **أبد الأبَدِيَّةِ**; yani zamanın ebedi; ve denir: falan, arazisini **وقفاً مُؤبَّداً** vakfetti; eğer onu hapsedilmiş kıldıysa; satılmaz ve miras olunmaz; ve onun vakfını **أبّد** etti; **تأبيداً**.

**أدب** : Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, **أَدْبٍ** bir iş ile geldi; dâl’ı meczûm; yani acayip bir iş ile; ve inşad etti:
Şekillerin çınlamalarından işittin mi
Boyunlarında kayışlar olduğu hâlde **أَدْباً**
Ve İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “Şu Kur’an, Allah’ın **مأدُبة**’sidir; onun **مأدُبة**’sinden öğrenin.”
Ebu Ubeyd dedi: denir: **مأدُبته** ve **مأدَبته**; kim **مأْدُبته** derse, onunla, adamın yaptığı ve insanları ona çağırdığı yemeği murad eder; ondan denir: kavmin üzerine **أَدَبْتُ**; **آدِبُ**; **أَدْباً**; ve adam **آدِبٌ**’dir; ve Tarafe dedi:
Kışlıkta **الجَفَلَى**’yı çağırırız
Bizde **الآدِبَ**’i, gagalayıp seçer görmezsin
Ve Adiyy b. Zeyd dedi:
Onun yağmuru şakırtılıdır; ona bir sıcaklık cevap verir
İhanet edenin **مأدوبَة**’si ve bir boru sesi için
Böylece **المأْدُوبَة**, kendisi için yemek yapılmış olandır.
Ebu Ubeyd dedi: Hadisin te’vili: Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı bir yemeğe benzetti; onda onlar için hayır ve menfaatler vardır; sonra onları ona çağırdı; dedi: Kim **مأْدَبَةً** derse, onu **مَفْعَلَةً** kılar; **الأدَب**’den; ve Ahmer, ikisini iki lugat kılardı: **مأدُبة** ve **مأدَبة**; bir manada.
Ebu Ubeyd dedi: Bunu ondan başkasının söylediğini işitmedim; ve birinci tefsir bana daha hoş gelir.
Dedi: Ve Ebu Zeyd dedi: denir: **آدَبْتُ**; **أُودبُ**; **إيداباً**; ve **أَدبْتُ**; **آدبُ**; **أَدْباً**.
Dedim: İnsanlardan edibin kendisiyle edeplendiği **الأدَبُ**, **أَدَباً** diye adlandırıldı; çünkü onu öğrenen insanları övgülere **يأْدِب** eder ve onları çirkinliklerden nehyeder; **يَأْدبهم**; yani onları çağırır; ve **الأدْب**’in aslı davettir; ve insanların kendisine davet olunduğu yemeğe: **مَدعاةٌ** ve **مأْدَبة** denildi; ve deve için, eğer terbiye edildi ve boyun eğdirildi ise: **أديبٌ مُؤَدب** denir. Muzâhim el-Ukaylî dedi:
Ve onlar, uzaklığı, Âlic ile
Necrân arasında, boyun eğdirilmiş **الأدِيبِ**’in çevirmesi gibi çevirirler
Ebu Amr dedi: denir: Denizin **أَدَبُ** kabardı; o, suyunun çokluğudur; ve inşad etti:
Denizin orta kısmından, onun **أَدَبُه** coşar
Ebu Zeyd dedi: Adam **أَدُبَ** eder; **يَأْدُبُ**; **أَدَباً**; o, **أَديب** ve **أَدِبٌ**’dir; ve **أَرُبَ** eder; **يَأْرُبُ**; **إِرْبةً** ve **أَرَباً** akılda; o, **أَرِيبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والباء وما يثلثهما)
(وبخ) الواو والباء والخاء كلمة واحدة. وبَّخه: لامَه، توبيخاً.‏
(وبد) الواو والباء والدال كلمةٌ تدلُّ على سُوءِ حال. يقال: أرضٌ وَبِدةٌ، إذا ساءت حالُ أهلِها. ويقولون: الوَبْد: نُقرةٌ في صخرة. ورجُلٌ مُسْتَوْبِدُ المكان(1): جاهلٌ به.‏
(وبر) الواو والباء والراء كلماتٌ لا تَنقاس، بل هي منفردة. فالوَبَر معروفٌ. والوَبْر: دابّةٌ. وبناتُ أوْبَرَ: شِبْهُ الكَمء(2) الصغار. وما بالدار وابِرٌ، أي أحد.‏
وحكى بعضُهم: وبَّر في منْزلهِ توبيراً: لم يبرحه. ووَبْرٌ: أحد أيّامِ العجوز.‏
(وبش) الواو والباء والشين كلمةٌ تدلُّ على اختلاط. يقال: جاءَ أوباشٌ من النّاس، أي أخلاط(3). وأوبَشَت الأرض: اختلَطَ نباتُها.‏
(وبص) الواو والباء والصاد: يدلُّ على ظُهورِ شيءٍ في بَريق. وَبَصَ يَبِص: بَرَق. وقد أوبَصْتُ ناري(4). ووَبَّصَ الجُِرو: فتح عينَيه. وأوبَصَتِ الأرضُ: ظَهَر نباتُها، كأنَّه يَلمَعُ.‏
ومما شذ عن هذا: إنَّ فُلاناً لَوابِصَةُ سَمعٍ، إذا كان يَسمعُ الكلامَ فيعتمدُه ويظنُّه.‏
(وبط) الواو والباء والطاء: كلمة تدلُّ على ضَعف. يقال: وَبَِطَ(5) رأيُه: ضعف. والوابِطْ: الجَبان. ووَبَطَنِي فلانٌ عن حاجتي: حبَسَني.‏
(وبق) الواو والباء والقاف كلمتان. يقال لكلِّ شيء حَالَ بين شيئيْن(6) مَوْبِق.‏
والكلمة الأخرى: وَبَقَ: هَلَك. وأوْبَقَه الله. ويقال: المَوْبِق: المَوْعِد.‏
(وبل) الواو والباء واللام: أصلٌ يدلُّ على شدّةٍ في شَيءٍ وتجمُّع. الوَبْل والوابل: المَطَر الشَّديد. ويقال: وَبَلَتِ السَّماء: أتَتْ بوابلٍ. قال:‏
* إن ديَّمُوا جادَ وإنْ جَادُوا وَبَلْ(7) *‏
ووَبَلَةُ الشَّيءِ: ثِقَلُه. ومنه يقال شيءٌ وبيلٌ أي وخيم. واستَوْبَلْتُ البلدَ، إذا لم يوافقْكَ وإن كنت مُحبّاً. والوَبيل: الضَّرْبُ الشَّديد. والوَبيل: الرّجُل الثَّقيل في أمرٍ يتولاّه لا يُصلِحه. والمَوْبل: الأمْعَزُ الشَّديد(8). والوَبيل: خَشَبَةُ القَصَّار التي يدُقُّ بها الثِّياب. والوبيل: الحُزْمة من الحَطَب. ويقال: الوَبيل الكلأ رطباً كان أو يابساً. والوابلة: عَظْمُ مَفْصِل الرُّكبة.‏
(وبأ) الواو والباء والهمزة كلمةٌ واحدة. هي الوَبَاء. وأرضٌ وَبِئَةٌ على فَعِلة وقد وَبِئَت، وموبوءةٌ وقد وُبِئَتْ. وقولهم: وَبأْتُ إليه وأوبَأْتُ، أي أشرتُ، من باب الإبدال، والأصل الميم. وقد أنشدوا بالباء:‏
تَرَى النَّاسَ ما سِرنا يَسيرون خلْفَنا *** وإنْ نحنُ أوْبأْنا إلى النَّاس وقَّفُوا(9)‏
--------------ــ
(1) لم يرد في اللسان. والذي في القاموس: "والمستوبد: الجاهل بالمكان، والسيء الحال". لكن الذي في المجمل: "وهو مستوبد بالمكان: جاهل به".‏
(2) في الأصل: "الكماء"، صوابه في المجمل.‏
(3) في الأصل: "اختلاط"، صوابه في المجمل.‏
(4) في المجمل: "وأوبصت ناري: ذكيتها".‏
(5) هذا الماضي مثلث الباء، ومضارعه يبط ويوبط.‏
(6) في الأصل والمجمل: "بين شيء"، صوابه في اللسان والقاموس.‏
(7) الرجز لجهم بن سبل، كما في اللسان (سبل). وأنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 88) وشروح سقط الزند 318. وقبله:‏
* أنا الجواد ابن الجواد ابن سبل *‏
(8) اللفظ وتفسيره، مما لم أجده في المعاجم المتداولة. على أن كلمة "الموبل" يبدو أن صوابها "الوبيل" لأن الكلام مستمر بعدها في تفسير الوبيل.‏
(9) البيت للفرزدق في ديوانه 576 (وبأ). ويروى: "أومأنا".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الباء** وما يثلثهما)

(**وبخ**) **الواو** ve**الباء** ve**الخاء** bir tek kelimedir. **وبَّخه**: onu kınadı, azarlama olarak.

(**وبد**) **الواو** ve**الباء** ve**الدال** kötü hâle delâlet eden bir kelimedir. Denir: **أرضٌ وَبِدةٌ**; halkının hâli kötü olunca. Ve derler: **الوَبْد**: bir kayada bir çukur. Ve **رَجُلٌ مُسْتَوْبِدُ المكان**(1): ona (mekâna) cahildir.

(**وبر**) **الواو** ve**الباء** ve**الراء** kıyaslanmayan kelimelerdir; bilakis onlar münferittir. Şu hâlde **الوَبَر** bilinir. Ve **الوَبْر**: bir hayvandır. Ve **بناتُ أوْبَرَ**: küçük **الكَمء**(2) benzeri. Ve evde **وابِرٌ** yok; yani hiç kimse.

Ve bazısı hikâye etti: **وبَّر** evinde **توبيراً**: ondan ayrılmadı. Ve **وَبْرٌ**: yaşlı kadının günlerinden bir gündür.

(**وبش**) **الواو** ve**الباء** ve**الشين** karışmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: insanlardan **أوباشٌ** geldi; yani karışıklar(3). Ve **أوبَشَت الأرض**: bitkisi karıştı.

(**وبص**) **الواو** ve**الباء** ve**الصاد**: bir parıltıda bir şeyin ortaya çıkmasına delâlet eder. **وَبَصَ يَبِص**: parladı. Ve gerçekten ben ateşimi **أوبَصْتُ**(4). Ve **وَبَّصَ الجُِرو**: iki gözünü açtı. Ve **أوبَصَتِ الأرضُ**: bitkisi ortaya çıktı; sanki parıldıyor.

Ve bundan şâz olanlardandır: Şüphesiz falan kimse **لَوابِصَةُ سَمعٍ**dır; söz(ü) işitip ona dayanır ve onu zannederse.

(**وبط**) **الواو** ve**الباء** ve**الطاء**: zayıflığa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **وَبَِطَ**(5) görüşü: zayıfladı. Ve **الوابِطْ**: korkaktır. Ve falan kimse beni ihtiyacımdan **وَبَطَنِي**: beni alıkoydu.

(**وبق**) **الواو** ve**الباء** ve**القاف** iki kelimedir. İki şey arasında engel olan her şeye **مَوْبِق** denir(6).

Diğer kelime: **وَبَقَ**: helâk oldu. Ve Allah onu **أوْبَقَه**. Ve denir: **المَوْبِق**: vaat(leşme).

(**وبل**) **الواو** ve**الباء** ve**اللام**: bir şeyde şiddete ve toplanmaya delâlet eden bir asıldır. **الوَبْل** ve**الوابل**: şiddetli yağmur. Ve denir: **وَبَلَتِ السَّماء**: şiddetli yağmurla geldi. Dedi ki:

* إن ديَّمُوا جادَ وإنْ جَادُوا وَبَلْ(7) *

Ve **وَبَلَةُ الشَّيءِ**: onun ağırlığıdır. Ondan dolayı denir: **شيءٌ وبيلٌ**; yani ağır (ve) vahim. Ve **استَوْبَلْتُ البلدَ**: sana uygun düşmeyince, sen sevici olsan bile. Ve **الوَبيل**: şiddetli vuruştur. Ve **الوَبيل**: üstlendiği bir işte ağır olan, onu ıslah etmeyen adamdır. Ve **المَوْبل**: şiddetli **الأمْعَزُ**(8). Ve **الوَبيل**: çulhacının elbiseleri dövdüğü tokmaktır. Ve **الوبيل**: odun demeti. Ve denir: **الوَبيل** ot; yaş da olsa kuru da olsa. Ve **الوابلة**: diz eklemi mafsalının kemiğidir.

(**وبأ**) **الواو** ve**الباء** ve**الهمزة** bir tek kelimedir. O, **الوَبَاء**dır. Ve **أرضٌ وَبِئَةٌ** “فَعِلة” üzere; ve gerçekten **وَبِئَت**; ve **موبوءةٌ**; ve gerçekten **وُبِئَتْ**. Ve onların sözü: **وَبأْتُ إليه** ve**أوبَأْتُ**; yani işaret ettim; ibdâl babındandır; asıl **الميم**dir. Ve **الباء** ile inşad ettiler:

تَرَى النَّاسَ ما سِرنا يَسيرون خلْفَنا *** وإنْ نحنُ أوْبأْنا إلى النَّاس وقَّفُوا(9)

--------------ــ
(1) Lisân’da vârid olmadı. Kāmûs’ta olan: “**والمستوبد**: mekâna cahil olan ve kötü hâlli.” Lâkin Mücmel’de olan: “Ve o, mekânda **مستوبد**dir: ona cahildir.”

(2) Asılda: “**الكماء**”; doğrusu Mücmel’dedir.

(3) Asılda: “**اختلاط**”; doğrusu Mücmel’dedir.

(4) Mücmel’de: “Ve ateşim **أوبصت**: onu alevlendirdim.”

(5) Bu mâzî, **الباء**’nın teslîsidir; muzâri‘i **يبط** ve**يوبط**tur.

(6) Asılda ve Mücmel’de: “iki şey arasında”; doğrusu Lisân ve Kāmûs’tadır.

(7) Recez, Lisân’daki (سبل) üzere Cehm b. Sebl’indir. Onu “الأزمنة والأمكنة”de (2: 88) ve “شروح سقط الزند” 318’de inşad etti. Ondan önce:

* أنا الجواد ابن الجواد ابن سبل *

(8) Lafız ve onun tefsiri, tedâvülde olan sözlüklerde bulmadıklarımdandır. Şu da var ki “**الموبل**” kelimesinin doğrusu “**الوبيل**” görünür; çünkü söz, ondan sonra **الوبيل**’in tefsirinde sürmektedir.

(9) Beyit, dîvânında 576’da (وبأ) üzere Ferazdak’ındır. Rivayet olunur: “**أومأنا**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ب د
فلان في وبدٍ وهو سوء الحال وهو وبدٌ‏.‏
وتقول‏:‏ لا ترك الله له سبداً ولا لبداً ولا لقي أبداً إلا وبداً‏.‏
وقوم أوباد‏:‏ محاويج‏.‏
قال‏:‏ لأصبح الحيّ أوباداً ولم يجدوا عند التفرّق في الهيجا جمالين

##### Türkçe

و ب د
Falân **وَبَدٍ** içindedir; o, hâlin kötülüğüdür; ve o, **وَبَدٌ**dur.‏
Ve dersin ki: Allah ona ne **سَبَدًا** bıraksın ne **لَبَدًا**; ve hiçbir zaman karşılaşmasın, ancak **وَبَدًا** ile.‏
Ve bir kavim **أَوْبَاد**: muhtaçlar.‏
Dedi ki:
Hayy (kabile) sabahladı **أَوْبَادًا**; ve **الْهَيْجَا**da ayrılık esnasında iki deve bulmadılar.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَبْدُ: الحاجةُ إِلى الناسِ. والوَبَدُ، بالتحريك: شِدَّةُ العَيْشِ، وهو مصدر يوصف به فيقال رجل وَبَدٌ أَي سَيِّءُ الحال، يستوي فيه الواحد والجمع كقولك رجل عدل ثم يجمع فيقال أَوبادٌ كما يقال عُدول، على توهم النعت الصحيح. والوَبَدُ: الفقرُ والبُؤْسُ. والوبَدُ: سُوء الحال من كثرة العيال وقلة المال. ورجل وبَدٌ أَي فقير؛ وقوم أَوْبادٌ وقد وَبِدَتْ حالُه تَوْبَدُ وَبَداً؛ قال الشاعر:
ولَوْ عالَجْنَ مِنْ وَبَدٍ كِبالا
وأَما ما أَنشده أَبو زيد من قول عمرو بن العداء الكلبي:
سَعَى عِقالاً فلَمْ يَتْرُكْ لَنا سَبَداً،
فكيف لو قَد سَعَى عَمْرٌو عِقالَيْن؟
لأَصْبَحَ الحَيُّ أَوباداً ولم يَجِدُوا،
عندَ التَّفرُّقِ في الهَيْجا، جِمالَيْن
فعلى حذف المضاف أَي ذَوِي أَوباد وجَمَع المصدر على التنوّع. والعِقالُ هنا: صدقةُ عام، وقوله جِمالين يريد قَطِيعَين من الجِمال، وأَراد جمالاً ههنا وجِمالاً ههنا، وذلك أَن أَصحاب الإِبل يعزلون الإِناث عن الذكور؛ وأَنشد الأَصمعي:
عَهِدْتُ بها سَراةَ بَنِي كلابٍ،
وَرِثْتُهُمُ الحياةَ فأَوْبَدُوني
(* قوله «ورثتهم» كذا بالأصل ولعله ورشتهم)
والمُسْتَوْبِدُ: مثل الوَبَدِ.
ووَبِدَ الثَّوبُ وَبَداً: أَخْلَقَ. والوَبَدُ: العَيْب. ووَبِدَ عليه وبَداً: غَضِبَ مثل وَمِدَ. والوَبَدُ: الحرُّ مع سكون الريح كالوَمَدِ. والوَبِدُ: الشديدُ العَيْنِ. وإِنه لَوَبَدٌ أَي شديدُ الإِصابةِ بالعين؛ عنه أَيضاً. وإِنه لَيَتَوَبَّدُ أَموالَ الناس أَي يصيبها بعينه فيسقطها.
والوَبْد، بسكون الباء: النُّقْرة في الصَّفاة يستنقع فيها الماء، وهي أَظهر من الوَقْر، والوَقْرُ أَظهر من الوَقْبِ.

##### Türkçe

**الوَبْدُ**: insanlara ihtiyaç. Ve **الوَبَدُ**, harekeli olarak: geçimin şiddeti; ve o, kendisiyle vasıflandırılan bir mastardır; şöyle denir: adam **وَبَدٌ**, yani hâli kötü; onda tekil ve çoğul eşit olur; senin “adam adl” demen gibi; sonra çoğul yapılır da **أَوبادٌ** denir; **عُدول** denildiği gibi; sahih sıfat zannı üzere. Ve **الوَبَدُ**: fakirlik ve yoksulluk. Ve **الوبَدُ**: çok çoluk-çocuk ve az maldan dolayı hâlin kötülüğü. Ve adam **وبَدٌ** yani fakir; ve kavim **أَوْبادٌ**; hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَدُ وَبَداً**; şair dedi ki:
ولَوْ عالَجْنَ مِنْ وَبَدٍ كِبالا

Ve Ebû Zeyd’in, Amr b. el-‘Adâ’ el-Kelbî’nin sözünden rivayet ederek okuduğu şeye gelince:
سَعَى عِقالاً فلَمْ يَتْرُكْ لَنا سَبَداً،
فكيف لو قَد سَعَى عَمْرٌو عِقالَيْن؟
لأَصْبَحَ الحَيُّ أَوباداً ولم يَجِدُوا،
عندَ التَّفرُّقِ في الهَيْجا، جِمالَيْن

O hâlde (bu), muzâfın hazfi üzeredir; yani **ذَوِي أَوباد**; ve mastarı çeşitlilik üzere çoğul yaptı. Ve **العِقالُ** burada: bir yılın sadakasıdır; ve onun “**جِمالين**” sözüyle, develerden iki sürü ister; ve burada “develer” ve burada “develer” murad etti; ve bu, deve sahiplerinin dişileri erkeklerden ayırmaları sebebiyledir; ve el-Asma‘î rivayet etti:
عَهِدْتُ بها سَراةَ بَنِي كلابٍ،
وَرِثْتُهُمُ الحياةَ فأَوْبَدُوني
(* onun “**ورثتهم**” sözü: asılda böyle; belki de **ورشتهم**’dur)

Ve **المُسْتَوْبِدُ**: **الوَبَدِ** gibidir.
Ve **وَبِدَ الثَّوبُ وَبَداً**: eskidi. Ve **الوَبَدُ**: ayıp. Ve **وَبِدَ عليه وبَداً**: öfkelendi; **وَمِدَ** gibi. Ve **الوَبَدُ**: rüzgârın durgunluğu ile birlikte sıcak; **الوَمَدِ** gibi. Ve **الوَبِدُ**: gözü şiddetli olan. Ve şüphesiz o, **لَوَبَدٌ**dur; yani gözle isabeti şiddetli; ondan da (rivayetle). Ve şüphesiz o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّدُ** eder; yani onları gözüyle isabet ettirir de düşürür.

Ve **الوَبْد**, bâ’nın sükûnu ile: düz kayada suyun biriktiği oyuk; ve o, **الوَقْر**’dan daha belirgindir; ve **الوَقْرُ**, **الوَقْبِ**’den daha belirgindir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوبد، محركة: شدة العيش والفقر والحاجة إلى الناس والبؤس وسوء الحال، مصدر يوصف به فيقال رجل وبد محركة، أي سييء الحال، للواحد والجميع، كقولك رجل عدل، وقد يجمع أوبادا، كما يقال: عدول، على توهم النعت الصحيح، وأنشد أبو زيد قول عمرو بن العداء الكلبي:
  لأصبح الحي أوبادا ولم يجدواعند التفرق في الهيجا جمالين وهو على حذف المضاف، أي ذوي أوباد، أو الوبد: كثرة العيال وقلة المال، الحاصل منهما سوء الحال، رجل وبد، أي فقير، من قوم أوباد: محاويج. الوبد: الغضب، مثل الومد، الوبد: الحر مع سكون الريح، كالومد، الوبد: العيب، والوبد: بلى الثوب وإخلاقه، الوبد: النقرة في صفاة الجبل يستنقع فيها الماء كالوبد، بالفتح مع السكون، وهي أظهر من الوقر، والوقر أظهر من الوقب، وقد وبد، كفرح، في الكل، يوبد وبدا ووبدت حاله وبدا. الوبد ككتف: الجائع، والشديد الإصابة بالعين، عن اللحياني، كالمتوبد. وتوبد أموالهم بعينه ليصيبها بالعين، عنه أيضا، وإنه ليتوبد أموال الناس، أي يصبها بعينه فيسقطها. وأوبدوه: أفردوه، وأنشد الأصمعي:
  عهدت بها سراة بني كلاب                      ورثتهم الحياة فأوبدونـي والأوبد: ع، والمستوبد: الجاهل بالمكان. والمستوبد مثل الوبد، السيىء الحال من كثرة العيال وقلة المال.

##### Türkçe

**الوبد** (harekeli): geçimin şiddeti, fakirlik, insanlara ihtiyaç, yoksulluk ve hâlin kötülüğü; kendisiyle vasfedilen bir mastardır; şöyle denir: رجل **وبد** (harekeli), yani hâli kötü; tek için de topluluk için de; senin “رجل **عدل**” demen gibi. Ve bazen **أوبادا** diye çoğul yapılır; “**عدول**” denildiği gibi; sahih sıfat zannı üzere. Ebû Zeyd, Amr b. el-‘Addâ el-Kelbî’nin sözünü inşâd etti:
  لأصبح الحي **أوبادا** ولم يجدوا عند التفرق في الهيجا جمالين

Bu, muzâfın hazfi üzeredir; yani ذوي **أوباد**. Yahut **الوبد**: aile efradının çokluğu ve malın azlığıdır; ikisinden hâsıl olan hâlin kötülüğü. رجل **وبد**, yani fakir; قوم **أوباد**’dan: muhtaçlar.

**الوبد**: öfke; **الومد** gibi.

**الوبد**: rüzgârın sükûnu ile birlikte sıcak; **الومد** gibi.

**الوبد**: ayıp.

Ve **الوبد**: elbisenin eskimesi ve yıpranması.

**الوبد**: dağın düz kayasında suyun biriktiği çukur; **الوبد** gibi; fetha ile sükûn üzere; ve o, **الوقر**’dan daha zâhirdir; **الوقر** da **الوقب**’dan daha zâhirdir. Ve **وبد** etti, “فرح” gibi, hepsinde; **يوبد** **وبدا**; ve hâli **وبدت** ve **وبدا**.

**الوبد** “كتف” gibi: aç olan; ve göz değmesiyle şiddetli isabet eden; el-Lihyânî’den; **المتوبد** gibi.

Ve onun (el-Lihyânî’nin) rivayetine göre: **توبد** onların mallarını gözüyle, onlara göz değdirmek için. Ve o, insanların mallarını **ليتوبد** eder; yani onları gözüyle vurur da düşürür.

Ve **أوبدوه**: onu yalnız bıraktılar. el-Asma‘î inşâd etti:
  عهدت بها سراة بني كلاب                      ورثتهم الحياة فأوبدونـي

Ve **الأوبد**: ع.

Ve **المستوبد**: mekânı bilmeyen câhil.

Ve **المستوبد** **الوبد** gibidir: aile efradının çokluğu ve malın azlığından dolayı hâli kötü olan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَبِدَ
1 وَبِدَ ذ , (K,) aor. يَوْبَدُ, (TA,) inf. n. وَبَدٌ, (S, M, L, K,) It (life, or manner of living,) was, or became, hard, strait, or difficult: (S, M, L, K:) it (a man's state, or condition,) was, or became, evil, (S, M, L, K,) by reason of the largeness of his family, and the littleness of his property: (M, L:) you say وَبِدَتْ حَالُهُ. (M, L.) See also وَبَدٌ below. ― -b2- وَبِدَ عَلَيْهِ, (S, M, L,) aor. وَبَدَ , (K,) inf. n. وَبَدٌ, (M, L, K,) He was angry with him: (S, M, L, K:) like وَمِدَ. (S, L.) ― -b3- وَبِدَ, aor. وَبَدَ , inf. n. وَبِدٌ, It [a day, &c.] was, or became, hot, (M, L, K,) and without wind: (M, L:) like وَمِدَ. (M, L.) ― -b4- وَبِدَ, aor. وَبَدَ , inf. n. وَبَدٌ, It (a garment) became old and worn-out. (M, L, K.)

وَبْدٌ
وَبْدٌ ذ : see وَبَدٌ.

وَبَدٌ
وَبَدٌ ذ Hardness, straitness, or difficulty, of life, or manner of living: evilness of one's state, or condition, (S, M, L, K,) by reason of the largeness of his family, and the littleness of his property: (M, L:) indigence; (M;) poverty, adversity; (T, L;) largeness of family, and littleness of property: (K:) pl. أَوْبَادٌ. See 1. ― -b2- وَبَدٌ, an inf. n. used as an epithet, and [therefore] sing. and pl., A man, and men, in an evil state, or condition: and sometimes أَوْبَادٌ is used as its pl.; (S, L, K;) as though it were imagined to be a proper epithet: (S, L:) or this is for ذَوُوا أَوْبَادٍ: (M, L:) also ↓ مُسْتَوْبِدٌ signifies the same [applied to a single person]: (S, L, K:) and وَبَدٌ, (TA,) or ↓ وَبْدٌ, (L,) a poor man: pl. أَوْبَادٌ. (L, TA.) ― -b3- وَبَدٌ A vice, fault, or defect. (M, L, K.)

مُسْتَوْبِدٌ
مُسْتَوْبِدٌ ذ : see وَبَدٌ.

##### Türkçe

وَبِدَ
1 **وَبِدَ** **ذ** , (K,) muzâri‘ **يَوْبَدُ**, (TA,) mastar ismi **وَبَدٌ**, (S, M, L, K,) O (hayat, yahut yaşama tarzı) sert, dar, yahut güç oldu, yahut oldu: (S, M, L, K:) o (bir adamın hâli, yahut durumu) kötü oldu, yahut oldu, (S, M, L, K,) ailesinin çokluğu ve malının azlığı sebebiyle: (M, L:) **وَبِدَتْ حَالُهُ** dersin. (M, L.) Aşağıda **وَبَدٌ**’a da bak. ― -b2- **وَبِدَ عَلَيْهِ**, (S, M, L,) muzâri‘ **وَبَدَ** , (K,) mastar ismi **وَبَدٌ**, (M, L, K,) Ona kızdı: (S, M, L, K:) **وَمِدَ** gibi. (S, L.) ― -b3- **وَبِدَ**, muzâri‘ **وَبَدَ** , mastar ismi **وَبِدٌ**, O [bir gün vb.] sıcak oldu, yahut oldu, (M, L, K,) ve rüzgârsız: (M, L:) **وَمِدَ** gibi. (M, L.) ― -b4- **وَبِدَ**, muzâri‘ **وَبَدَ** , mastar ismi **وَبَدٌ**, O (bir elbise) eskiyip yıprandı. (M, L, K.)

وَبْدٌ
**وَبْدٌ** **ذ** : **وَبَدٌ**’a bak.

وَبَدٌ
**وَبَدٌ** **ذ** Hayatın, yahut yaşama tarzının sertliği, darlığı, yahut güçlüğü: kişinin hâlinin, yahut durumunun kötülüğü, (S, M, L, K,) ailesinin çokluğu ve malının azlığı sebebiyle: (M, L:) yoksulluk; (M;) fakirlik, sıkıntı; (T, L;) aile çokluğu ve mal azlığı: (K:) çoğulu **أَوْبَادٌ**. 1’e bak. ― -b2- **وَبَدٌ**, bir mastar ismi olup sıfat olarak kullanılır, ve [bu sebeple] tekil ve çoğul [için], Kötü hâlde, yahut durumda olan bir adam ve adamlar: ve bazen **أَوْبَادٌ** onun çoğulu olarak kullanılır; (S, L, K;) sanki o, yerleşik bir sıfat olarak tasavvur edilmiş gibi: (S, L:) yahut bu, **ذَوُوا أَوْبَادٍ** içindir: (M, L:) ayrıca ↓ **مُسْتَوْبِدٌ** aynı mânaya gelir [tek bir kişiye uygulanarak]: (S, L, K:) ve **وَبَدٌ**, (TA,) yahut ↓ **وَبْدٌ**, (L,) fakir bir adam: çoğulu **أَوْبَادٌ**. (L, TA.) ― -b3- **وَبَدٌ** Bir kötülük, kusur, yahut ayıp. (M, L, K.)

مُسْتَوْبِدٌ
**مُسْتَوْبِدٌ** **ذ** : **وَبَدٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَبِدَ
وَبِدَ A ( n. ac. وَبَد 4 ),
a.  Was poor, had a large family.

b.  Was worn.

c.  [ 'Ala ], Stormed at.

d.  Was hot.

أَوْبَدَ
أَوْبَدَ IV ,
a.  Isolated; selected.

وَبْد
وَبْد 1 ,
a.  Cavity, pool.

وَبَد
وَبَد 4 , ( pl. أَوْبَاْد 38 ),
a.  Poor, destitute.

b.  Poverty, destitution.

c.  Vice.

d.  see 1 .

وَبِد
وَبِد 5 ,
a.  Hungry, famished.

b.  Evileyed.

تَوَبَّدَ
N. Ag. تَوَبَّدَ V ,
a.  see 5 (b) .

اِسْتَوْبَدَ
N. Ag. اِسْتَوْبَدَ X ,
a.  see 4 (a) .

b.  Ignorant.

##### Türkçe

**وَبِدَ**
**وَبِدَ** A (n. ac. **وَبَد** 4),
a. Fakir oldu, kalabalık bir ailesi vardı.

b. Eskimiş oldu.

c. [‘Ala], üzerine fırtına gibi saldırdı.

d. Sıcak oldu.

**أَوْبَدَ**
**أَوْبَدَ** IV,
a. Yalıttı; seçti.

**وَبْد**
**وَبْد** 1,
a. Oyuk, su birikintisi.

**وَبَد**
**وَبَد** 4, (pl. **أَوْبَاْد** 38),
a. Fakir, yoksul.

b. Fakirlik, yoksulluk.

c. Kötülük.

d. 1’e bak.

**وَبِد**
**وَبِد** 5,
a. Aç, açlıktan bitkin.

b. Kötü gözlü.

**تَوَبَّدَ**
N. Ag. **تَوَبَّدَ** V,
a. 5 (b)’ye bak.

**اِسْتَوْبَدَ**
N. Ag. **اِسْتَوْبَدَ** X,
a. 4 (a)’ya bak.

b. Cahil.
