# وبد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A8%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: وبد

د ب ( وايء )
دبا ، داب ، وبد ، أدب ، أبد ، بدا ، بيد .
دبا : قال الليث : الدُّبَّاءُ القَرْعُ الواحدة دُبّاءَةٌ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الدُّبَّاء والحنْتَم والنّقِير وهي أوعية كانوا ينتبذون فيها وضرِيَتْ فكان النبيذُ يغلى فيها سريعاً ويُسْكِر فنهاهم عن الانتِبَاذِ
فيها ، ثم رَخَّصَ عليه الصلاة والسلام في الانتبَاذ فيها بشرط أن يشربوا ما فيها وهو غيرُ مسكر . وقال :
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ دُباءَةٌ
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
أبو زيد قال : دبَّأت الشيءَ ودبّأْتُ عليه أُدَبِّي تدبيئاً إذا غَطّيتَ عليه وواريته .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجراد أوَّلُ ما يكون سَرْواً وهو أبيض فإذا تَحَرَّكَ واسْوَد فهو دَبًى ، قبلَ أن تنبت أجنحته .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلان بدَبى دبى إذا جاء بالمال كالدّبى .
ثعلب عن ابن الأعرابي : إنما يقال في هذا : جاءنا دبيّ ودبى دُبَيَّيْن فالدبَى معروف ودُبَيٌّ موضعٌ واسع فكأنه قال : جاءنا بمال كدَبى ذلك الموضع الواسع .
قال أبو العباس : وهذا هو القول ، وقال في موضع آخر : الدَّبَى المالُ الكثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرض مُدْبِيَةٌ ومُدبِّيَة كلتاهما من الدبَى ، قال وقال الكسائي : أرض مُدبِّيَةٌ بتشديد الباء .
دأب : قال الليث : الدُّؤوبُ المبالَغةُ في السير ، وأَدأَبَ الرجل الدابة إدآباً إذا أتعبها ، والفعل اللازم دأَبَتِ الناقةُ تدأَبُ دؤُوباً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) أي كشأن آل فرعون ، وكأمر آل فرعون ، كذا قال أهل اللغة .
قال : والقول عندي فيه والله أعلم إنَّ دَأْبَ ههنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرُهم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتظاهر آل فرعون على موسى عليه السلام فقال : دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً : إذا اجتهدتَ في الشيء .
أبو عبيد يقال : ما زال دِينك ودأبَك ودَيْدَنَكَ وديْدَيُونَك كله في العادة .
بدا : قال الليث : بدا الشيءُ يَبدو بدُوّاً إذا ظهر وبدا له في هذا الأمر بَدَاءٌ .
قلت : ومن هذا أخذ ما يكتبه الكتاب في أعقاب الكتب : وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات واحدتها بداءة بِوَزْن فَعالة تأنيث بَدَاءٍ أي ما يبدو بُدُوّاً من عوارضك وهذا مِثل السماء : لما سَما وعَلاك من سَقْفٍ أو غيره .
وبعضهم يقول : سَماوَةٌ ، ولو قيل : بَدوَات في بَدَاءاتِ الحوائج كان جائزاً ، وقال الليث : الباديةُ اسمٌ للأرض التي لا حَضَر فيها وإذا خرج الناس من الحضر إلى المراعي في الصحارى قيل : قد بَدَوْا ، والاسم : البَدْوُ .
قلت : الباديةُ خِلاف الحاضرة والحاضرةُ القومُ الذين يحضرون المياه وينزلون عليها في حَمْراء القَيظ فإذا بَرَد الزمانُ ظَعَنُوا
عن أَعْدَادِ المياه ، وبَدَوْا طَلباً لِلْقُرْبِ من الكَلإِ فالقوم حينئذٍ باديةٌ ، بعدما كانوا حاضِرةً وبادُون بعدما كانوا حاضرين : وهي مَباديهم جمع مَبْدًى ، وهي المناجِعُ ضِد المحاضر ، ويقال لهذه المواضع التي يَتَبَدَّى إليها ، البَادون : باديةٌ أيضاً وهي البوادِي والقوم أيضاً بَوَادٍ ، جمع باديةٍ ، ويقال للرجل إذا تَغَوَّطَ وأحدثَ : قد أبدى فهو مُبْدٍ ، وقيل له : مبدٍ لأنه إذا أحدث بَرَزَ من البيوت وهو مُتَبَرِّزٌ أيضاً .
ابن السكيت عن الأصمعي : هي البِداوة والحَضارة بكسر الباء وفتح الحاء .
وأنشد :
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
قال وقال أبو زيد : البَداوة والحِضارة بفتح الباء وكسر الحاء .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ) قرأ أبو عمرو وحده : ( بادىءَ الرأي ) بالهمز وسائر القراء قرءُوا ( باديَ ) بغير همز .
وقال الفراء : لا يهمز باديَ الرأي لأن المعنى : فيما يظهر لنا ويبدو ، وقال : ولو أراد ابْتَداء الرأي فَهَمَز كان صواباً .
وأنشد فقال :
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
أراد بهِ ظاهرِي في الشَّبَهِ لخَالي .
وقال الزجاج : نصب باديَ ، على اتَّبعوك في ظاهرِ الرأي وباطنهم على خلاف ذلك ، ويجوز أن يكون اتبعوك في ظاهر الرأي ولم يتدبّروا ما قلتَ ، ولم يفكروا فيه ، وقيل للبَرِّية : باديَةٌ لأنها ظاهرةٌ بارزةٌ ، وقد بَدَوْتُ أنا ، وأبْدَيْتُ غيري ، وكلُّ شيء أظهرتَه فقد أبْدَيتَه ، وأما قِراءةُ أبي عمرو : بادىء الرأي فمعناه أوّلَ الرأي ، أي اتَّبعوك ابتداءَ الرأي حينَ ابتدأوا ينظرون ، وإذا فَكَّروا لم يتَّبعوك .
وقال ابن الأنباري : بادىءَ من بَدَأَ إذا ابتدأ .
قال : وانتصابُ مَن هَمز ومن لم يهمز بالاتباع على مذهب المصدر ، أي اتبعوك اتباعاً ظاهراً واتباعاً مُبتدَأ .
قال : ويجوز أن يكون المعنى ، ما نراك اتَّبَعَك إلا الذين هم أراذِلنا في ظَاهِر ما ترى منهم ، وطَوِيّاتُهم على خِلافِك وعلى مُوافَقَتِنَا وهو مِن بَدا يَبْدُو إذا ظهر .
وقال في تفسير قوله :
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
قال : معناه : خرجتُ عن شَرْخ الشباب إلى حَدِّ الكهولة التي معها الرأْيُ والحِجَى ، فَصرتُ كالفحُولة التي بها يقع الأخيَارُ ولها بالفضل تكْثُر الأوصاف .
وقال أبو عبيد : يقال : أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ مثل فاعلَ فَعْلٍ وبَادىءَ بَدِىءٍ على فعيل وبادي بَدِيَ غير مهموز .
وقال الفراء : يقال : أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ كقولك : أولُ شيء وكذلك بَدْأة ذِي بَدْءٍ كقولك أول شيء .
قال : ومن كلام العرب ، بادي بَدِيَ بهذا المعنى إلا أنه لا يهمز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : البَدْءُ السَّيِّدُ .
وأنشد :
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
وبَدَأَ اللَّهُ الخلق وأَبدأَهم .
قال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ) .
وقال : ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ) فالأول مِن المبادىء والثاني من المُبدىء وكلاهما صفةٌ لله عزّ وجلّ جليلة .
أبو عبيد عن الأموي : جاء بأمر بديءٍ على فَعيل أي عَجيب ، قال : وبديءٍ من بدأنَهُ .
قال وقال أبو عمرو : الأَبداءُ المفاصل واحدها بَدْءٌ مقصور وهو أيضاً بدءٌ مهموز تقديره بدْعٌ وجمعه بدوء على وزن بُدُوعٍ .
وقال غيره : البدءُ : البئْرُ البديء التي ابتُدىء حَفْرُها فحفِرتْ حديثةً وليست بِعاديَّةٍ وتُرك فيها الهمز في أكثر كلامهم .
ويقال : فعلتُ ذلك عَوْداً وبدءَا .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَفَّلَ في البدأَة الرُّبْعَ ، وفي الرَّجعة الثُّلُثَ ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغَزْو ، إذا نَهضتْ سَرِيَّةٌ من جُملة العسكر فَأَوْقَعتْ بطائفة من العدوّ فما غنموا كان لهم الرّبع ، ويَشْرَكُهم سائرُ العسكر في ثلاثة أرباع ما غَنِموا ، فإن قَفَلوا من الغَزاةِ ، ثم نهضتْ سَرِيَّة كان لهم من جميع ما غنموا الثُّلُثُ ، لأن نهوضَهم سَرِيةً بعد القَفْل أشقُّ والخطرُ فيه أعظم .
الأصمعي : بُدِىءَ الرجلُ فهو مَبدوءٌ إذا جُدرَ فهو مَجْدور ، والبدءُ خير نصيب في الجزور وجمعه أَبداءٍ ، ومنه قول طرفة :
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
ويقال : أَهْدَاهُ بدأَةَ الجزُورِ أي خَيْرَ الأنْصِبَاءِ .
وأنشد ابن السكيت :
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
وقال أبو زيد : أبدأتُ من أرضٍ إلى أرضٍ أخرى ، إذا خرجتَ منها إلى غيرها إِبداء ، وبدىء فلانٌ فهو مَبدوء إذا أخذه الجُدَرِيُّ أو الحَصْبةُ ، وبدأتُ بالأمر بَدْءاً .
وفي الحديث : ( حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ
وعِشرون ذراعاً ) .
قال أبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّةِ : بَدِيءٌ وبَديعٌ إذا حَفَرْتَها أَنْتَ ، فإن أَصَبْتَها قد حُفِرت قَبْلك فهي خَفِيَّةٌ ، قال : وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ لأنها كانت لإسمَاعيلَ فانْدَفَنَتْ وأنشد :
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
قال : البُودانُ القُلْبانُ ، وهي الرّكابا واحدها بَدِيءٌ قلت : هذا مَقْلوبٌ ، والأصل البُدْيَانُ فَقَدَّمَ الياء وجعلها وَاواً ، والفُرْقَانُ الصُّبْحُ .
بيد : قال الليث : يقال : بَادَ يَبِيدُ بَيْداً ، وأباده الله ، والبَيْدَاءُ مفازةٌ لا شيءَ فيها ، وبين المسجدين أَرضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء .
وفي الحديث : ( أنَّ قوماً يَغْزونَ البيتَ فإذا نزلوا بالبيداء بعثَ اللَّهُ جِبريلَ فيقول : يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم فَتُخسف بهم ) ، وأتانٌ بَيْدَانَةُ تَسْكُنُ البَيْداء .
وقال شمر : البَيْدانَة الأتَانُ الوَحْشِيَّة أُضِيفَتْ إلى البَيْداء ، والجميع البَيْدانَات .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أنا أَفْصحُ العرب بَيْدَ أَنِّي من قُرَيش ، ونشأت في بني سَعْد بن بكر ) .
وفي الحديث الآخر : ( نحن الآخِرون السابِقون يوم القيامة بَيْد أنهم أُوتوا الكتاب من قَبْلِنا وأُوِتيناهُ من بَعْدهم ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله بَيْدَ معناه غَيْرَ .
وقال الأُمَوِيّ : بَيْدَ معناها عَلَى ، وأنشدنا لِرجل يُخاطِبُ امرأة فقال :
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
يقول : على أني أخاكُ ذاكِ .
قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى مَيْد بالميم كما قالوا أغْمَطَتْ عليه الحُمَّى واغْبَطت وسَبَّد رأْسَه وسَمَّده .
وقال ابن السكيت : بَيْد بمعنى غير يقال : رجل كثير المال بَيْد أَنَّه بخيلٌ معناه غيرَ أنَّهُ بخيل قال : والبِيدُ جمع للبيداء وهي الفلاة .
ابن شميل : البيداءُ المكانُ المُسْتَوِي المُشْرِفُ ، قليلة الشجر جَرْدَاءٌ تَقودُ اليومَ ونِصْفَ يومٍ فأقلَّ ، وأشرافها شيء قليل لا تراها إلا غَلِيظةً صُلْبةً لا تكون إلا في أرض طين ، وبَاد يبِيد بَيْداً إذا هلك . وقد أبادهم الله .
وبد : قال الليث : الوَبَد سُوء الحالِ ، يقال : وَبِدَتْ حالُه تَوْبَد وَبَداً وأنشد :
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
وقال اللحياني : الوَبِدُ الشديدُ العَيْنِ وإنه لَيَتَوَبَّد أموالَ الناس أي يُصِيبُها بِعَيْنِه فيُسقطها .
وأخبرني ابن هاجَك عن ابن جَبَلة أنه قال : الوَبَد الفَقْرُ والبُؤْسُ ، ورجل وَبِدٌ وقوم أوْباء ، قال : وأنشدني أبو عبيد لعمرو بن العَدَّاء الكلبي :
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن
أبد : أبو عبيد عن أبي زيد : أَبَدْتُ بالمكان آبُدُ بِهِ أَبُوداً ، إذا أقمتَ به ولم تبرَحْهُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سُئِلَ عن بَعِيرٍ شَرَدَ فَرماه رجلٌ بسهم فأصابه فقال : ( إن لهذه البهائم أَوَابد كأَوَابِد الوَحْش ، فما غَلَبَكم منها فاصْنَعُوا به هكذا ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : الأوابِد التي قد تَوَحَّشتْ ونَفَرت من الإنْس يقال : قد أَبَدَت تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً وتَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً .
ومنه قيل لِلدَّار إِذا خَلا منها أهلُها خَلَفَتْهم الوَحْشُ بها : قد تَأَبَّدَت . وقال لَبيد :
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
ويقال للكلمة الوحشية : آبِدةٌ ، وجمعه الأوَابِدُ ، ويقال للطير المقيمة بأرضٍ شتاءَها وصَيْفَها : أَوَابِد .
أبو عبيد عن الفرَّاء يقال : عَبِد عليه وأَبِدَ وأَمِدَ وَوَبِد وَوَمِد إذا غَضِبَ عليه أَبداً ووَبداً وومَدَاً وعَبَداً .
وقال الليث : أتانٌ إبِدٌ في كل عام تلد .
قال : وليس في كلام العرب فِعِلٌ إلا إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلا أن يَتَكَلَّف مُتَكَلِّفٌ فَيَبْنِيَ على هذه الأحرف ما لم يُسْمع عن العرب .
وقال ابن شميل : الأبِدُ الأتَانُ تَلِدُ كلَّ عامٍ ، قلت : أما إبلٌ وإبِدٌ فمسموعان وأما نِكِحٌ وخِطِبٌ فما حفظتها عن ثقة ولكن يقال نِكْحٌ وخِطْبٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا أفعله أبداً الأيبد وأَبَداً الآباد ولا آتيه أَبَدَ الدهر ، ويَدَ المُسْنَدِ أي لا آتيه طولَ الدهر .
وقال اللحياني : لا أَفْعَلُ ذلك أَبَدَ الآبديْن وأبد الأبَدِيَّةِ أي أَبَدَ الدهر ، ويقال : وقف فلان أرضَه وقفاً مُؤبَّداً إذا جَعَلها حَبِيساً لا تُباع ولا تُورَثُ . وقد أبّد وقْفَها تأبيداً .
أدب : أبو عبيد عن الأصمعي : جاء فلانٌ بأمرٍ أَدْبٍ مجزوم الدّال أي بأمر عَجِيبٍ وأنشد :
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
وفي حديث ابن مسعود : إن هذا القرآن مأدُبة الله فتعلموا من مأدُبته .
وقال أبو عبيد : يقال : مأدُبته ومأدَبته ، فمن قال : مأْدُبته أراد به الصنيعَ يَصنعُه الرجلُ فيدعو إليه الناسَ ، يقال منه : أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً ورجل آدِبٌ ، وقال
طرفة :
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
وقال عديّ بنُ زيد :
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
فالمأْدُوبَة التي قد صُنِع لها الصَّنِيع .
قال أبو عبيد : وتأويل الحديث أَنه شبَّه القرآن بِصَنِيعٍ صَنَعه اللَّهُ للناس لهم فيه خيرٌ ومنافعُ ثم دعاهم إليه ، قال : ومن قال : مأْدَبَةً جَعَله مَفْعَلَةً من الأدَب وكان الأحمر يجعلهما لُغَتَيْن : مأدُبة ومأدَبة بمعنى واحد .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذا غيره ، والتفسيرُ الأوّل أعجبُ إليّ .
قال : وقال أبو زيد : يقال : آدَبْتُ أُودبُ إيداباً ، وأَدبْتُ آدبُ أَدْباً .
قلت : والأدَبُ الذي يَتَأَدبُ به الأديبُ من الناس ، سمي أَدَباً لأنه يأْدِب الناسَ الذين يتعلمونه إلى المحامِد وينهاهم عن المقابح يَأْدبهم أي يدعوهم ، وأصل الأدْب الدّعاء ، وقيل للصَّنيع يُدْعَى إليه الناس : مَدعاةٌ ومأْدَبة ، ويقال للبعير إذا رِيض وذُلِّلَ : أديبٌ مُؤَدب . وقال مزاحم العقيلي :
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
وقال أبو عمرو يقال : جَاشَ أَدَبُ البحر ، وهو كثرة مائه وأنشد :
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
وقال أبو زيد : أَدُبَ الرجل يَأْدُبُ أَدَباً فهو أَديب وأَدِبٌ ، وأَرُبَ يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً في العَقْلِ فهو أَرِيبٌ .

### Türkçe

د ب ( **وايء** )
**دبا** ، **داب** ، **وبد** ، **أدب** ، **أبد** ، **بدا** ، **بيد** .
**دبا** : Leys dedi: **الدُّبَّاءُ** kabaktır; bir tanesi **دُبّاءَةٌ**’dir.
Ve hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: **الدُّبَّاء** ve **الحنْتَم** ve **النّقِير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı; (bunlara) alışılmıştı; nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; onları, onların içinde nebîz yapmaktan nehyetti,
sonra, içinde olanı sarhoş edici olmadığı hâlde içmeleri şartıyla, onda nebîz yapmaya ruhsat verdi, عليه الصلاة والسلام. Ve dedi:
Eğer yönelip gelirse dedim: **دُباءَةٌ**
Yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış
Ebu Zeyd dedi: Bir şeyi **دبَّأت** ve onun üzerine **دبّأْتُ**; **أُدَبِّي** (onu) **تدبيئاً** (ile) (yaparım); eğer onun üzerine örttün ve onu gizledin ise.
Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den: Çekirge, ilk olduğu zaman **سَرْواً**dır ve beyazdır; hareket edip karardığı zaman o, **دَبًى**’dır; kanatları bitmeden önce.
Amr, babasından: Falan bize **بدَبى دبى** ile geldi; eğer mal ile, **الدّبى** gibi geldi ise.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ancak bunda şöyle denir: bize **دبيّ** ve **دبى دُبَيَّيْن** ile geldi; **الدبَى** bilinen (şey)dir; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki dedi ki: bize, o geniş yerin **دَبى**’sı gibi bir mal ile geldi.
Ebu’l-Abbas dedi: Ve bu, sözdür; ve başka bir yerde dedi: **الدَّبَى** çok maldır.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **أرض مُدْبِيَةٌ** ve **مُدبِّيَة**; ikisi de **الدبَى**’dandır, dedi; ve Kisâî dedi: **أرض مُدبِّيَةٌ** bâ’nın şeddelenmesiyle.

**دأب** : Leys dedi: **الدُّؤوبُ** yürüyüşte mübalağadır; ve adam, biniti **أَدأَبَ** eder, **إدآباً**; eğer onu yordu ise; lâzım fiil: dişi deve **دأَبَتِ**; **تدأَبُ**; **دؤُوباً**.
Ve Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ** ) ( آل عمران : 11 ) yani Firavun âlinin şe’ni gibi, Firavun âlinin emri gibi; dil ehli böyle dedi.
Dedi: Ve bence onda söz—Allah daha iyi bilir—şudur: Buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde çabalamaları ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun âlinin Musa’ya عليه السلام karşı destek olması gibi; şöyle dedi: **دأبتُ** **أدأبُ** **دأْباً** ve **دأَباً** ve **دؤوباً**: eğer bir şeyde çabaladıysan.
Ebu Ubeyd: denir: Senin dinin ve **دأبَك**’ın ve **دَيْدَنَكَ**’ın ve **ديْدَيُونَك**’ın hepsi âdettedir.

**بدا** : Leys dedi: Şey **بدا** eder; **يَبدو**; **بدُوّاً**; eğer ortaya çıktı ise; ve bu işte ona bir **بَدَاءٌ** belirdi.
Dedim: Bundan, kâtiplerin kitapların arkalarına yazdıkları alınmıştır: **وَبَدَاءات عَوارضتك**; **فَعَالات** üzere; bir tanesi **بداءة**’dir; **فَعالة** vezninde; **بَدَاءٍ**’ın müennesi; yani, senin arızalarından **بُدُوّاً** ile beliren şey; ve bu, **السماء** gibidir: tavan veya başkası olarak yükselip seni aşan şey için.
Ve bazısı der ki: **سَماوَةٌ**; ve eğer, ihtiyaçların **بَدَاءاتِ**’ında **بَدوَات** denilse câiz olurdu; ve Leys dedi: **الباديةُ**, içinde **حَضَر** olmayan yerin adıdır; insanlar şehirden çöllerdeki otlaklara çıktıklarında: **قد بَدَوْا** denir; isim: **البَدْوُ**.
Dedim: **الباديةُ**, **الحاضرة**’nin zıddıdır; **الحاضرةُ**, sulara gelen ve kızgın yaz sıcağında onların üzerine konan kavimdir; zaman soğuduğunda göçerler
suların **أَعْدَادِ**’ından; ve **بَدَوْا**, otlağa yakınlık arayarak; kavim o vakit **باديةٌ**’dir; daha önce **حاضِرةً** iken; ve **بادُون**’dur, daha önce **حاضرين** iken: ve bunlar onların **مَباديهم**’idir; **مَبْدًى**’nın cem‘i; ve bunlar, **المناجِعُ**’dır; **المحاضر**’ın zıddı; ve **يَتَبَدَّى** ettikleri bu yerlere, **البَادون** için: **باديةٌ** da denir; ve o, **البوادِي**’dir; ve kavim de **بَوَادٍ**’dır; **باديةٍ**’nin cem‘i; ve adama, eğer büyük abdest bozdu ve hades etti ise: **قد أبدى** denir; o, **مُبْدٍ**’dir; ve ona **مبدٍ** denildi; çünkü hades ettiğinde evlerden dışarı çıkar; o, **مُتَبَرِّزٌ** de olur.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: O, **البِداوة** ve **الحَضارة**’dır; bâ’nın kesri ve hâ’nın fethiyle.
Ve inşad etti:
Kime **الحضَارَةُ** hoş geldiyse
Bizim, hangi **باديةٍ** erkekleri olduğumuzu görürsün
Dedi; ve Ebu Zeyd dedi: **البَداوة** ve **الحِضارة**; bâ’nın fethi ve hâ’nın kesriyle.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى** ) ( هود : 27 ) Ebu Amr tek başına okudu: ( **بادىءَ الرأي** ) hemze ile; diğer kurrâ ( **باديَ** ) hemzesiz okudular.
Ferrâ dedi: **باديَ الرأي** hemzelenmez; çünkü mana: bize görünen ve beliren şeyde; dedi: Eğer **ابْتَداء الرأي** murad etseydi hemzeledi; doğru olurdu.
Ve inşad etti, şöyle dedi:
Dayım için benzerliğim **بادي بَدِي**
Bununla murad etti: dayıma benzerlikte benim zahirim.
Ve Zeccâc dedi: **باديَ**’nin nasbı, “sana zahir görüşte uydular; içleri bunun tersinedir” üzerinedir; ve câizdir ki “sana zahir görüşte uydular ve senin dediğini tedebbür etmediler ve onda düşünmediler” olsun; ve **البَرِّية**’ye **باديَةٌ** denildi; çünkü o zahirdir, belirgindir; ve ben **بَدَوْتُ**; ve başkasını **أبْدَيْتُ**; ve her şeyi ki onu izhar ettin, onu **أبْدَيتَه**; Ebu Amr’ın kıraatine gelince: **بادىء الرأي**; manası: görüşün evveli; yani, görüşün başlangıcında sana uydular; bakmaya başladıklarında; düşündüklerinde sana uymazlar.
İbnü’l-Enbârî dedi: **بادىءَ**; **بَدَأَ**’dan; eğer başladı ise.
Dedi: Hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ‘ iledir; yani, zahir bir ittibâ‘ ile ve mübtede’ bir ittibâ‘ ile sana uydular.
Dedi: Ve câizdir ki mana: “Sana uyanları, ancak bizim rezillerimiz görüyoruz; onlardan gördüğün zahirde; içleri ise senin hilâfınadır ve bizim muvafakatimizedir”; ve bu, **بَدا يَبْدُو**’dandır; eğer ortaya çıktı ise.
Ve şu sözün tefsirinde dedi:
Dayım için benzerliğim **بادي بَدي**
Ve aygır, dilim ve elim oldu
Dedi: Manası: gençliğin başlangıcından, onunla birlikte görüş ve akıl olan olgunluk haddine çıktım; böylece, onunla seçkinlerin vuku bulduğu erkeklik gibi oldum; ve onunla faziletle vasıflar çoğalır.
Ebu Ubeyd dedi: denir: **أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ**; **فاعلَ فَعْلٍ** gibi; ve **بَادىءَ بَدِىءٍ**; **فعيل** üzere; ve **بادي بَدِيَ**; hemzesiz.
Ferrâ dedi: denir: **أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi; ve yine **بَدْأة ذِي بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi.
Dedi: Arapların sözünden: bu manada **بادي بَدِيَ**; ancak hemzelenmez.
Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **البَدْءُ** efendidir.
Ve inşad etti:
Onların **بَدْؤُهم**’u gelmediğinde **ثنْياناً** görürsün
Ve onların **وبَدأَهُمْ**’ı, bize gelirse, **ثِنْيَانَا** olur
Ve Allah خلقı **بَدَأَ** etti ve onları **أَبدأَ** etti.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ** ) ( الروم : 27 ) .
Ve dedi: ( **لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ** ) ( البروج : 13 ) birincisi **المبادىء**’dendir; ikincisi **المُبدىء**’dendir; ikisi de Allah عزّ وجلّ için yüce bir sıfattır.
Ebu Ubeyd, Emevî’den: **جاء بأمر بديءٍ**; **فعيل** üzere; yani acayip; dedi: ve **بديءٍ**; **بدأنَهُ**’dan.
Dedi; ve Ebu Amr dedi: **الأَبداءُ** eklemlerdir; bir tanesi **بَدْءٌ**’dür; maksûr; ve o da hemzeli **بدءٌ**’dür; takdiri **بدْعٌ**’dır; cem‘i **بدوء**; **بُدُوعٍ** vezni üzere.
Ve başkası dedi: **البدءُ**: kazılması başlanan **البئْرُ البديء** kuyusudur; yeni kazılmıştır; **بِعاديَّةٍ** değildir; ve onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir.
Ve denir: onu **عَوْداً وبدءَا** yaptım.
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **البدأَة**’de dörtte biri, **الرَّجعة**’de üçte biri fazla verdiği (vardır); **البدأة** ile, gazve seferinin başlangıcını murad etti; eğer ordunun cümlesinden bir **سَرِيَّةٌ** kalkıp düşmandan bir taifeye baskın yaparsa, ganimet olarak aldıkları onların olur: dörtte bir; ve ordunun geri kalanı, ganimetin dörtte üçünü paylaşır; eğer gazadan dönerlerse,
sonra bir **سَرِيَّة** kalkarsa, ganimetin tamamından onların olur: üçte bir; çünkü dönüşten sonra onların seriyye olarak kalkması daha zordur ve tehlike onda daha büyüktür.
Asma‘î: Adam **بُدِىءَ** edildi; o, **مَبدوءٌ**’dur; eğer çiçek hastalığına tutuldu ise; o, **مَجْدور**’dur; ve **البدءُ**, deve kesiminde en hayırlı paydır; cem‘i **أَبداءٍ**’dır; Tarafe’nin sözü ondandır:
Ve onlar, Lokman’ın **أَيْسارُ**’ıdır; ne zaman ki
Kış şiddetlendi, **أَبداء الجُزُرْ** (olur)
Ve denir: Ona, devenin **بدأَةَ**’sini hediye etti; yani payların en hayırlısını.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
Etin taksimi, hangi **بَدْءٍ** üzere yapılır?
Ve Ebu Zeyd dedi: Bir yerden başka bir yere **أبدأتُ**; eğer ondan başkasına çıktın ise; **إِبداء** (olarak); ve falan **بدىء** edildi; o, **مَبدوء**’dur; eğer onu çiçek hastalığı veya kızamık aldı ise; ve işe **بدأتُ**; **بَدْءاً**.
Ve hadiste: ( **حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ وعِشرون ذراعاً** ) .
Ebu Ubeyde dedi: **الرَّكِيَّةِ**’ye **بَدِيءٌ** ve **بَديعٌ** denir; eğer onu sen kazdıysan; eğer onu senden önce kazılmış bulduysan o, **خَفِيَّةٌ**’dir; dedi: ve **وَزَمْزَم** **خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmail’indir; sonra gömüldü; ve inşad etti:
**الفُرْقَانْ**’ın ezanından önce sabahladı
**حياضِ البُودانْ**’ın diplerini bağlar
Dedi: **البُودانُ** kuyulardır; ve o, **الرّكابا**’dır; bir tanesi **بَدِيءٌ**’dür. Dedim: Bu, ters çevrilmiştir; asıl **البُدْيَانُ**’dır; yâ’yı öne aldı ve onu vâv yaptı; ve **الفُرْقَانُ** sabahdır.

**بيد** : Leys dedi: denir: **بَادَ يَبِيدُ بَيْداً**; ve Allah onu helâk etti: **أباده الله**; ve **البَيْدَاءُ** içinde hiçbir şey olmayan çöldür; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan düz bir yer vardır.
Ve hadiste: (Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cebrâil’i gönderir; der ki: **يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم**; böylece onlarla yer yarılır) , ve **أَتانٌ بَيْدَانَةُ** **البَيْداء**’da sakin olur.
Şemmer dedi: **البَيْدانَة** vahşi dişi merkepdir; **البَيْداء**’ya izafe edildi; cem‘i **البَيْدانَات**’tır.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: (Ben Arapların en fasihiyim; **بَيْدَ أَنِّي** Kureyş’tenim; ve Benî Sa‘d b. Bekr içinde yetiştim).
Ve diğer hadiste: (Biz, kıyamet günü sonrakileriz, öndekileriz; **بَيْد** onlar bizden önce kitap verildi; bize ise onlardan sonra verildi).
Ebu Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **بَيْدَ** sözü, manası **غَيْرَ**’dır.
Ve Emevî dedi: **بَيْدَ** manası **عَلَى**’dır; bize, bir kadına hitap eden bir adamın (şiirini) inşad etti:
Kasten yaptım bunu, **بَيْد أَنِّي**
Sanırım, eğer helâk olursam beni görmeyeceksin
Der ki: “Şu ki ben, senin kardeşinim.”
Ebu Ubeyd dedi: Onda başka bir lehçe vardır: **مَيْد**; mîm ile; tıpkı “**أغْمَطَتْ** ona humma” ve “**اغْبَطت**” dedikleri gibi; ve “başını **سَبَّد** etti” ve “**سَمَّده**”.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَيْد** “**غير**” manasındadır; denir: “çok mal sahibi bir adam; **بَيْد أَنَّه** cimridir”; manası: “cimri olması dışında”; dedi: ve **البِيدُ**, **البيداء**’nın cem‘idir; ve o, çöldür.
İbn Şümeyl: **البيداءُ**, düz, yüksekçe yerdir; ağacı az; çıplak; bir gün ve yarım gün, hatta daha az götürür; ve onun yüksekleri az bir şeydir; onu ancak kalın, sert görürsün; yalnız çamur arazide olur; ve **بَاد يبِيد بَيْداً**; eğer helâk oldu ise; ve Allah onları helâk etti: **أبادهم الله**.

**وبد** : Leys dedi: **الوَبَد** hâlin kötülüğüdür; denir: onun hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَد**; **وَبَداً**; ve inşad etti:
Ve eğer **وَبَدٍ**’den dağlar tedavi etselerdi
Lihyânî dedi: **الوَبِدُ** gözü şiddetli olandır; ve o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّد** eder; yani gözüyle onlara isabet ettirir de onları düşürür.
Ve bana İbn Hâjek, İbn Cebele’den haber verdi ki dedi: **الوَبَد** fakirlik ve yoksulluktur; ve adam **وَبِدٌ**’dir; ve kavim **أوْباء**’dır; dedi: ve Ebu Ubeyd bana, Amr b. el-Addâ’ el-Kelbî’nin (şiirini) inşad etti:
Hayy, **أَوْباداً** sabahlardı; ve bulamazlardı
Savaşta ayrılık anında iki deve

**أبد** : Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: Mekânda **أَبَدْتُ**; onda **آبُدُ**; **أَبُوداً**; eğer onda ikamet ettin ve ondan ayrılmadın ise.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: kaçan bir deve hakkında soruldu; bir adam onu okla vurdu ve ona isabet etti; dedi: (Bu hayvanların, vahşininkiler gibi **أَوَابد**’i vardır; sizden hanginize galip gelirse, ona böyle yapın).
Ebu Ubeyd dedi: Asma‘î ve Ebu Amr dedi: **الأوابِد**; insanlardan vahşileşmiş ve ürkmüş olanlardır; denir: **أَبَدَت**; **تَأْبُد** ve **تَأْبِد**; **أُبُوداً**; ve **تَأَبَّدَتْ**; **تَأَبُّداً**.
Bundan, ev için, eğer halkı ondan boşaldı da vahşi hayvanlar onların yerine onda kaldı ise: “**قد تَأَبَّدَت**” denildi. Lebîd dedi:
**بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها**
Ve vahşi kelimeye: **آبِدةٌ** denir; cem‘i **الأوَابِدُ**’dir; ve bir yerde kışını ve yazını ikamet eden kuşa: **أَوَابِد** denir.
Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: denir: Ona **عَبِد** etti ve **أَبِدَ** ve **أَمِدَ** ve **وَبِد** ve **وَمِد**; eğer ona ebeden öfkelendi ise; **أَبداً** ve **وَبداً** ve **ومَدَاً** ve **عَبَداً**.
Leys dedi: **أتانٌ إبِدٌ**; her yıl doğurur.
Dedi: Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak **إِبِدٌ** ve **إِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**; şu var ki bir mütekellif, bu harfler üzerine, Araplardan işitilmemiş şeyi bina ederse (başka).
İbn Şümeyl dedi: **الأبِدُ** dişi merkepdir; her yıl doğurur. Dedim: **إبلٌ** ve **إبِدٌ** işitilmiştir; **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**’ü ise güvenilirden ezberlemedim; fakat **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: onu asla yapmam: **أبداً الأيبد**; ve **أَبَداً الآباد**; ve ona, zamanın ebedi boyunca gelmem; ve **يَدَ المُسْنَدِ**; yani ona zamanın uzunluğu boyunca gelmem.
Lihyânî dedi: Onu, iki ebedin ebedi boyunca yapmam: **أَبَدَ الآبديْن**; ve ebediyetin ebedi: **أبد الأبَدِيَّةِ**; yani zamanın ebedi; ve denir: falan, arazisini **وقفاً مُؤبَّداً** vakfetti; eğer onu hapsedilmiş kıldıysa; satılmaz ve miras olunmaz; ve onun vakfını **أبّد** etti; **تأبيداً**.

**أدب** : Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, **أَدْبٍ** bir iş ile geldi; dâl’ı meczûm; yani acayip bir iş ile; ve inşad etti:
Şekillerin çınlamalarından işittin mi
Boyunlarında kayışlar olduğu hâlde **أَدْباً**
Ve İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “Şu Kur’an, Allah’ın **مأدُبة**’sidir; onun **مأدُبة**’sinden öğrenin.”
Ebu Ubeyd dedi: denir: **مأدُبته** ve **مأدَبته**; kim **مأْدُبته** derse, onunla, adamın yaptığı ve insanları ona çağırdığı yemeği murad eder; ondan denir: kavmin üzerine **أَدَبْتُ**; **آدِبُ**; **أَدْباً**; ve adam **آدِبٌ**’dir; ve Tarafe dedi:
Kışlıkta **الجَفَلَى**’yı çağırırız
Bizde **الآدِبَ**’i, gagalayıp seçer görmezsin
Ve Adiyy b. Zeyd dedi:
Onun yağmuru şakırtılıdır; ona bir sıcaklık cevap verir
İhanet edenin **مأدوبَة**’si ve bir boru sesi için
Böylece **المأْدُوبَة**, kendisi için yemek yapılmış olandır.
Ebu Ubeyd dedi: Hadisin te’vili: Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı bir yemeğe benzetti; onda onlar için hayır ve menfaatler vardır; sonra onları ona çağırdı; dedi: Kim **مأْدَبَةً** derse, onu **مَفْعَلَةً** kılar; **الأدَب**’den; ve Ahmer, ikisini iki lugat kılardı: **مأدُبة** ve **مأدَبة**; bir manada.
Ebu Ubeyd dedi: Bunu ondan başkasının söylediğini işitmedim; ve birinci tefsir bana daha hoş gelir.
Dedi: Ve Ebu Zeyd dedi: denir: **آدَبْتُ**; **أُودبُ**; **إيداباً**; ve **أَدبْتُ**; **آدبُ**; **أَدْباً**.
Dedim: İnsanlardan edibin kendisiyle edeplendiği **الأدَبُ**, **أَدَباً** diye adlandırıldı; çünkü onu öğrenen insanları övgülere **يأْدِب** eder ve onları çirkinliklerden nehyeder; **يَأْدبهم**; yani onları çağırır; ve **الأدْب**’in aslı davettir; ve insanların kendisine davet olunduğu yemeğe: **مَدعاةٌ** ve **مأْدَبة** denildi; ve deve için, eğer terbiye edildi ve boyun eğdirildi ise: **أديبٌ مُؤَدب** denir. Muzâhim el-Ukaylî dedi:
Ve onlar, uzaklığı, Âlic ile
Necrân arasında, boyun eğdirilmiş **الأدِيبِ**’in çevirmesi gibi çevirirler
Ebu Amr dedi: denir: Denizin **أَدَبُ** kabardı; o, suyunun çokluğudur; ve inşad etti:
Denizin orta kısmından, onun **أَدَبُه** coşar
Ebu Zeyd dedi: Adam **أَدُبَ** eder; **يَأْدُبُ**; **أَدَباً**; o, **أَديب** ve **أَدِبٌ**’dir; ve **أَرُبَ** eder; **يَأْرُبُ**; **إِرْبةً** ve **أَرَباً** akılda; o, **أَرِيبٌ**’dir.
