# وبص (و-ب-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A8%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ب - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والباء و وايء معهما
ص و ب، و ص ب، ص ب و، ب و ص، و ب ص، ب ي ص، ص أ ب، ص ب أ مستعملات
صوب:
الصَّوْبُ: المَطَرُ.
والصَّيِّبُ: سحابٌ ذو صَوْبٍ.
وقال اللهُ تعالى: أو كصَيِّبٍ من السماء الى قوله: وبَرْق.
وصابَ الغَيث بمكان كذا.
والصُّيّابُ: الخِيارُ من كلِّ شيءٍ، قال رؤبة: بَيْتُكَ من كِندةَ في الصُّيّابِ وصابَ السهمُ نحو الرَّميّة يُصوبُ صَيْبُويةً اذا قَصَدَ، وسَهْمٌ صائبٌ أي قاصد، قال: بَرمْيٍ ما تَصُوبُ به السِّهامُ الصَّوابُ: نَقيض الخَطَأ.
والتَصَوُّبُ: حَدَبٌ في حُدُور.
وتقول: صَوَّبْتُ الإناءَ ورأسَ الخَشَبةِ ونحوَه تصويباً اذا خَفَضتُه.
وكُرِهَ تصويب الرأس في الصلاة.
والعرب تقول للسائر في فلاة تُقَطعُ بالحَدْس اذا زاغَ عن القَصْد: أَقِمْ صَوْبَكَ أي قَصْدَكَ. وفلان مُستقيمُ الصَّوْب اذا لم يَزِغ عن قصده يميناً وشِمالاً في مسيره.
والصُّيّاب والصُّيّابة: أصلُ كلِّ قوم، قال ذو الرمّة: مَثاكيلُ من صُيّابةِ النُّوبِ نُوَّحُ أي من صَميم النُّوب.
والصّابُ: عُصارةُ شجرةٍ مُرَّةٍ، ويقال: هو عُصارة الصَّبِر، قال: قَطَعَ الغَيْظَ بصابِ ومَقِرْ.
وصب:
الوَصَبُ: المَرَضُ وتكسيره، وتقول: وَصِبَ يَوْصَبُ وَصَباً، وأصابَه الوصَب، والجمع أوصاب أي أوجاع فهو وَصِبٌ، وهو يَتوَصَبُ يجد وَجَعاً كما قال ذو الرمة:
تَشكُو الخشاش ومَجْرَى النِّسْعتَيْنِ كما		أَنَّ المريضُ الى عُوّادِه، الوَصِـبُ
والوُصُوبُ: دَيْمُومةُ الشيءِ، فهو واصِبٌ دائم، قال الله-عزّ وجَلَّ-: وله الدِّينُ واصِباً.
ومَفازةٌ واصِبة: بعيدةٌ لا غايةَ لها من بُعدها.
صبو:
الصَّبْوُ والصَّبوَةُ: جَهلةُ الفُتُوَّة واللَّهوُ من الغَزَل.
ومنه التَّصابي والصِّبا، وصَبَا فلان الى فلان صَبوَةً.
والصِّبوَةُ: جماعة الصَّبيّ والصِّبيَةُ لغةٌ.
والصِّبَا: مصدر، يقال: رأيتُه في صِباه أي في صِغَره.
وامرأةٌ مُصْبٍ: كثيرة الصِّبيان.
وصابَى فلانٌ سيفَه يُصابيه اذا جَعَلَه في غِمْده مقلوباً.
والصَّبِيّانِ: رَأدا الحَنَكَيْن، قال: بينَ صَبيَّيْ لَحْيِهِ مَجَرْفَسا
والصَّبا: رِيحٌ تَستَقبل القِبلةَ، وصَبَتْ تَصبُو على معنى أنها تَحِنّ الى البيت لاستقبالها إيّاه.
بوص:
البَوْصُ: ان تَستَعجِلَ إنسناً في تَحميلكَه أمراً لا تَدَعُه يَتَمَهَّلُ في الرويّة أي في التقدير، قال:
فلا تعجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني		فإِنْي إنْ تَبُصني أستبيصُ
أي لا تَعجَلْ عليَّ ولا تَفُتْني بأمرك.
وساروا خِمْساً بائصاً أي مُعْجلاً مُلِحّاً.
والبُوصُ: عجيزة المرأة، قال ابو الدُّقَيْش: بُوصُها لِين شَحْمةِ عَجيزتها.
والبُوصِيُّ: ضربٌ من السُّفُن.
وبص:
وَبَصَ الشيءُ يَبِصُ وَبيصاً أي بَرَق، قال: قد رابني من شَيْبَتي الوَبيصُ واِنَّه لَوابِصةُ سَمْعٍ أي يَسمَعُ كلاماً فيعتمِدُ عليه ويظُنُّه ولمّا يكن منه على ثقة، وتقول: هو وابصة سَمعٍ بفلان، ووابِصةُ سَمْعٍ بهذا الأمر.
وفي الحديث: رأيتُ وَبيصَ الطِّيبَ في مَفارق رسول الله- صلّى اللهُ عليه وسلّم- وهو مُحرِمٌ. أي بَريقَه.
وأوْبَصَت النارُ عند القَدْح اذا ظَهَرَتْ. وأَوَبَصَتِ الأرض: أوّلُ ما يظهر من نَباتها. ورجلٌ وَبّاصٌ: بَرّاق اللّون.
والوابِصة: موضع.
بيص:
يقال: هو في حَيْصَ بَيْصَ أي في اختِلاط من أمرٍ لا مَخرَجَ له منه.
ومن قال: حِيصَ بَيصَ أخرجَه مَخرَجَ الفعل الماضي، ومعناه: كأنَّ الأرض حِيطَتْ عليه فليس يجدُ عنها مذهبَاً.
وبَيْص شيعة لِحَيْص.
صأب:
والصُّؤابةُ واحدةُ الصِّئبان، وهي بَيْضَةُ البُرْغُوث ونحوهِ من القُمَّل وغيره.
وقد صَئِبَ رأسُه.
ويقال: شَرِبَ من الماء حتى صَئِبَ أي أفرَط في الرِّيِّ.
صبأ:
وصَبَأَ فلانٌ أي دانَ بدِينِ الصَّابئين، وهم قوم دِينُهم شبيهٌ بدين النّصارَى إلا أنَّ قِبْلَتَهم نحو مَهَبِّ الجَنوبِ، حِيالَ مُنتَصَف النهار، يزعُمُون أنّهم على دين نُوحٍ، وهم كاذبون.
ويقال: صَبَأتَ يا هذا.
وضَبَأَ نابُ البعير اذا طَلَع حَدُّه، وهو يَصْبَأ صُبُوءاً.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الباء** و **وايء** معهما
**ص و ب**، و **ص ب**، **ص ب و**، **ب و ص**، و **ب ص**، **ب ي ص**، **ص أ ب**، **ص ب أ** مستعملات

**صوب**:
**الصَّوْبُ**: yağmur.
Ve **الصَّيِّبُ**: **صَوْبٍ** sahibi bulut.
Ve Allah Teâlâ dedi: **أو كصَيِّبٍ من السماء** … sözüne kadar: **وبَرْق**.
Ve **صابَ** sağanak, falan yerde.
Ve **الصُّيّابُ**: her şeyin seçkini; Rü’be dedi:
بَيْتُكَ من كِندةَ في الصُّيّابِ
Ve ok, hedefe doğru **صابَ**; kastettiği zaman **يُصوبُ** **صَيْبُويةً**. Ve **سَهْمٌ صائبٌ** yani kasteden; dedi ki:
بَرمْيٍ ما تَصُوبُ به السِّهامُ
**الصَّوابُ**: hatânın zıddı.
Ve **التَصَوُّبُ**: inişte bir kamburluk.
Ve dersin: kabı ve tahta başını ve benzerini, onu alçalttığım zaman, **تصويباً** olarak **صَوَّبْتُ**.
Ve namazda başı **تصويب** etmek kerih görüldü.
Ve Araplar, sezgiyle kat edilen bir çöldeki yürüyene, kasttan saptığı zaman, derler: **أَقِمْ صَوْبَكَ** yani kastını. Ve falan kimse, yürüyüşünde kastından sağa ve sola sapmadığı zaman, **مُستقيمُ الصَّوْب**tur.
Ve **الصُّيّاب** ve **الصُّيّابة**: her kavmin aslı; Zü’r-Rumme dedi:
مَثاكيلُ من صُيّابةِ النُّوبِ نُوَّحُ
yani **صَميم** **النُّوب**dan.
Ve **الصّابُ**: acı bir ağacın özsuyu; ve denilir: o, **الصَّبِر**in özsuyudur; dedi ki:
قَطَعَ الغَيْظَ بصابِ ومَقِرْ

**وصب**:
**الوَصَبُ**: hastalık ve onun kırılması (çoğulu); ve dersin: **وَصِبَ** **يَوْصَبُ** **وَصَباً**; ve ona **الوصَب** isabet etti; çoğulu **أوصاب** yani ağrılar; o hâlde o **وَصِبٌ**dir; ve o **يَتوَصَبُ**: bir ağrı bulur; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
تَشكُو الخشاش ومَجْرَى النِّسْعتَيْنِ كما		أَنَّ المريضُ الى عُوّادِه، الوَصِـبُ
Ve **الوُصُوبُ**: şeyin sürekliliği; o hâlde o **واصِبٌ**dir, sürekli; Allah -azze ve celle- dedi: **وله الدِّينُ واصِباً**.
Ve **مَفازةٌ واصِبة**: uzak; uzaklığından dolayı onun için bir son yoktur.

**صبو**:
**الصَّبْوُ** ve **الصَّبوَةُ**: gençliğin cahilliği ve gazelden olan eğlence.
Ve ondan **التَّصابي** ve **الصِّبا**; ve falan kimse falana **صَبَا** **صَبوَةً**.
Ve **الصِّبوَةُ**: **الصَّبيّ** topluluğu; ve **الصِّبيَةُ** bir dildir (lehçedir).
Ve **الصِّبَا**: mastardır; denilir: onu **صِباه**ında gördüm, yani küçüklüğünde.
Ve **امرأةٌ مُصْبٍ**: çocukları çok olan.
Ve falan kimse kılıcını **صابَى** eder, onu ters olarak kınına koyduğu zaman **يُصابيه**.
Ve **الصَّبِيّانِ**: iki çenenin iki çıkıntısı; dedi ki:
بينَ صَبيَّيْ لَحْيِهِ مَجَرْفَسا
Ve **الصَّبا**: kıbleyi karşılayan bir rüzgâr; ve **صَبَتْ** **تَصبُو**; mânâsı: onu karşılamasından dolayı eve (Kâbe’ye) özlem duyar.

**بوص**:
**البَوْصُ**: bir kimseyi, yüklediğin bir işte acele ettirmen; onu düşünmede, yani takdirde, ağırdan almaya bırakmaman; dedi ki:
فلا تعجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني		فإِنْي إنْ تَبُصني أستبيصُ
yani bana acele etme ve işinle beni geçiştirme.
Ve onlar, acele ettirici, ısrarcı olarak, **خِمْساً بائصاً** yürüdüler.
Ve **البُوصُ**: kadının kalçası; Ebû’d-Dukayş dedi: **بُوصُها**: kalçasının yağının yumuşaklığı.
Ve **البُوصِيُّ**: gemilerden bir tür.

**وبص**:
**وَبَصَ** şey **يَبِصُ** **وَبيصاً** yani parladı; dedi ki:
قد رابني من شَيْبَتي الوَبيصُ
Ve **واِنَّه لَوابِصةُ سَمْعٍ**: yani bir söz işitir de ona dayanır ve onu zanneder; hâlbuki ondan emin olmamıştır. Ve dersin: o, falan kimse hakkında **وابصة سَمعٍ**dir; ve bu iş hakkında **وابِصةُ سَمْعٍ**dir.
Ve hadiste: “Resûlullah’ın -sallallahu aleyhi ve sellem- saç ayrımlarında, o ihramlı iken, **وَبيصَ** **الطِّيبَ**i gördüm.” yani onun parıltısını.
Ve ateş, çakmada göründüğü zaman, **أوْبَصَت**. Ve yer **أَوَبَصَت**: bitkisinden ilk görünen şey. Ve **رجلٌ وَبّاصٌ**: rengi parlak.
Ve **الوابِصة**: bir yer.

**بيص**:
Denilir: o, **حَيْصَ بَيْصَ** içindedir; yani kendisi için ondan bir çıkış olmayan bir işte karışıklık içindedir.
Ve kim **حِيصَ بَيصَ** derse, onu geçmiş fiil kalıbında çıkarmıştır; mânâsı: sanki yer ona kuşatılmıştır da ondan bir gidiş yolu bulamaz.
Ve **بَيْص** **لِحَيْص** için bir taraftardır.

**صأب**:
Ve **الصُّؤابةُ**, **الصِّئبان**ın bir tanesidir; o, pire yumurtası ve benzeri, bitten ve başkasından olandır.
Ve başı **صَئِبَ** oldu.
Ve denilir: sudan içti, ta ki **صَئِبَ**; yani kanmada aşırı gitti.

**صبأ**:
Ve falan kimse **صَبَأَ** etti; yani **الصَّابئين**in diniyle dindar oldu; onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzer bir kavimdir; ancak onların kıblesi güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; öğle vaktinin ortasına karşı; Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdırlar.
Ve denilir: **صَبَأتَ** ey şu.
Ve devenin dişi, ucu çıktığı zaman, **ضَبَأَ**; ve o, **صُبُوءاً** olarak **يَصْبَأ** eder.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَبَصَ البرقُ وغيره يَبِصُ وَبيصاً، أي بَرَقَ ولمع. قال ابن السكيت: يقال أوْبَصَتِ الأرضُ في أوَّل ما يظهر نبتها. وأوْبَصْتُ ناري، وذلك أوَّل ما يظهر لهبُها. ووَبَّصَ الجروُ تَوْبيصاً: فتح عينيه. ويقال: إنَّ فلاناً لَوابِصَةُ سمعٍ، إذا كان يثق بكل ما يسمعه.

##### Türkçe

**وَبَصَ** şimşek ve başkası **يَبِصُ** ve **وَبيصاً** (olarak); yani parladı ve ışıldadı. İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: **أوْبَصَتِ الأرضُ**; bitkisi görünmeye başladığının ilk vaktinde. Ve **أوْبَصْتُ ناري**; bu, alevinin görünmeye başladığının ilkidir. Ve **وَبَّصَ الجروُ تَوْبيصاً**: gözlerini açtı. Ve denilir: Şüphesiz falan kimse **لَوابِصَةُ سمعٍ**’dır; işittiği her şeye güvenir olduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ب ( و ا ي ء )
صيب ، صأب ، صبا ، بوص ، وصب ، وبص ، أبص ، بصا .
صيب : ثعلب عن ابن الأعرابي : صابَ : إذا أَصابَ . وصابَ : إذا انصَبّ ؛ وقال الله جلّ وعزّ : ( أَوْ كَصَيِّبٍ ) ( البقرة : 19 ) .
قال الزَّجاج : الصيِّبُ في اللغة : المطر : وكلُّ نازلٍ من عُلْوٍ إلى استِفالٍ فقد صابَ يَصُوبُ ، وأنشد :
كأنهُم صابَتْ عليهمْ سحابةٌ
صَواعقُها لطَيْرِهِنَّ ذَبِيبُ
وقال الليث : الصَّوْبُ : المَطَرُ . والصيِّب : سحاب ذو صَوْب . وصابَ الغيثُ بمكان كذا وكذا ، وصابَ السهمُ نحو الرَّمِيَّة يَصُوب صَيْبُوبَةً : إذا قَصَدَ ، وإنه لسهمٌ صائِبٌ ، أي : قاصِدٌ . والصوابُ : نقيضُ الخطأ . والتصوّبُ : حَدْبٌ في حُدُور .
وصَوّبتُ الإناءَ ورأسَ الخشبةِ تصويباً : إذا خَفَضْتَه .
وكُرِه تصويب الرأس في الصَّلاة .
والعرَبُ تقول للسائر في فَلاةٍ تُقطَع بالحَدْس إذا زَاغَ عن القَصْد : أقِمْ صَوْبَك ، أي : قَصْدَك .
وفلانٌ مستقيم الصَّوْب : إذا لم يَزِغْ عن قَصْده يميناً وشِمالاً في مَسيره .
وقال الأصمعيّ : يقال : أصاب فلانٌ الصواب فأَخطأَ الجواب ؛ معناه : أنه قَصَد قَصْد الصواب ، وأَرادَه فأَخطأَ مُرادَه ولم يُصِب .
وقال غيره في قوله تعالى : ( الرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِ رُخَآءً حَيْثُ ) ( ص : 36 ) ، أي : حيث أراد أنه يصيب .
ويقال : صابَ السهمُ الرمِيّة يَصوبها وأَصابها : إذا قَصدها .
وقال الزَّجَّاج : أجمعَ النحويّون على أن حَكَوْا مصائب في جمع مُصيبة بالهمز ، وأَجمعوا على أنّ الاختيارَ مصاوِب ؛ ومصائب عندهم بالهمز من الشاذّ .
قال : وهذا عندي إنما هو بدل من الواو المكسورة ، كما قالوا وِسادة وإسادَة .
قال : وزعم الأخفشُ أنّ مَصائب إنما وقعت الهمزة فيها بدلاً من الواو ، لأنها أُعِلّت في مُصيبة .
قال الزّجّاج : وهذا رديء ، لأنه يُلزم أن يقالَ في مَقام : مَقائم ، وفي مَعونة : مَعَائن .
وقال أحمدُ بنُ يحيى : مُصيبة كانت في الأصل مُصْوِبَة ، ومثلُه أقيموا الصلاة ، أصلُه أَقْوِموا ، فألقَوْا حركةَ الواو على القاف فانكسرتْ ، وقلَبُوا الواوَ ياءً لكسرة القاف .
وقال الفرّاء : يُجْمَع الفُواق أَفْيِقَة ، والأصل أفْوِقَة .
وقال ابن بَزُرج : تركتُ الناسَ على مَصاباتِهم ، أي : على طبقاتهم ومَنازلهم .
وقال ابن السكّيت : في عَقْل فلان صابةٌ ، أي : كأنه مجنون .
ويقال للمجنون : مُصاب . والصُّوبة : الكُثْبة من تُرابٍ أو غيره .
أبو عُبَيد : فلانٌ من صُيَّابةِ قومِه ، أي : من مُصَاصِهم وأخلَصِهم نَسَباً .
وقال غيره : من صُوَّابة قومِه مثله .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الصَّابُ والسَّلَع ضَرْبان من الشَّجر مُرّان .
وقال الليث : الصابُ : عُصارةُ شجر مُرَ .
ابن الأعرابي : المِصْوَبُ : المِغْرفَة .
صأب : أبو عُبَيد عن الفرّاء ، وثعلب عن ابن الأعرابي : صَئِبَ من الماء : إذا كَثُر شُرْبُه . وزاد ابن الأعرابيّ : صَئِمَ بمعناه ، وكذلك قَئبَ وذَئِجَ .
وقال اللِّحياني : صَئِب وصَئِمَ : إذا رَوِي وامتلأَ ، وكذلك زَئِمَ .
أبو عُبَيدة : الصِّئبان : ما يتحبَّبُ من الْجَليد كاللّؤلؤ الصِّغار ، وأنشد :
فأَضحَى وصِئبانُ الصَّقيع كأنّه
جُمانٌ بضاحِي مَتْنِه يتحدَّرُ
وقال اللّيث : الصُؤَابة : واحدةُ الصِّئْبان وهي بَيْضة القَمْل والبُرغُوت .
وصب : قال اللّيث : الوَصَبُ : المَرَض ، وتكسيرُه والجميعُ الأوْصاب .
ورجلٌ وَصِبٌ ، وقد وَصِبَ يَوْصَب وَصَباً ، وأصابه وصيب : أي وجع .
قال : والوُصوبُ : دَيْمُومَةُ الشيء .
قال الله تعالى : ( وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ) ( النحل : 52 ) .
قال أبو إسحاق : قيل في معناه : دائماً ، أي : إنَّ طاعته دائمةٌ واجبة أبداً .
قال : ويجوز والله أعلم أن يكون ) وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ( أي : له الدينُ والطاعة ، رَضِيَ العبدُ بما يُؤمَر به أو لم يَرْضَ به ، سَهُل عليه أو لم يَسْهلُ ؛ فله الدِّينُ وإن كان فيه الوَصَب .
والوَصَبُ : شدّة التَّعَب .
وقوله : ( جَانِبٍ دُحُوراً وَلَهُمْ عَذابٌ وَاصِبٌ ) ( الصافات : 9 ) ، أي : دائم ، وقيل : مُوجِع .
ويقال : واظَبَ على الشَيء وواصَبَ عليه : إذا ثابَرَ عليه .
وبص : الليث وغيرُه : الوَبيصُ : البَريق ، وقد وَبَص الشيءُ يبِيصُ وَبِيصاً ، وإن فلاناً لوَابِصَةُ سَمْعٍ : إذا كان يَسْمع كلاماً فيعتمد عليه ويظنّه ولمَّا يكن على ثقة ، يقال : هو وابصةُ سَمعٍ بفلان ، ووابصةُ سمع بهذا الأمر .
وفي الحديث : ( رأيتُ وبِيص الطِّيب في مَفارِق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهو مُحرِم ) ، أي : بَرِيقَه . وأَوْبَصَت النارُ عند القَدْح : إذا ظَهَرتْ . وأوبصَت الأرضُ : أوّل ما يَظْهر من نَباتها . ورجلٌ وبّاص : بَرّاق اللَّون .
وقال الفراء : في أسماء الشهور : وَبْصان شهر ربيع الآخَر .
وقال ابن الأعرابيّ : الوَبِيصة والوابِصةُ : النار .
عَمْرو عن أبيه : هو القَمَر ، والوَبّاص .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : وقع القومُ في حَيْص بَيْصَ ، أي : في اختلاطٍ من أمرٍ لا مَخرَجَ لهم منه .
قال : وقال الكسائيّ : وقَع في حِيْصَ بِيصَ ، بكسر الحاء والباء .
وقال غيره : وقع حَيْصَ بَيْصَ .
وقال ابن الأعرابي : البَيْصُ : الضِّيق والشّدّة .
صبا : قال الله جلّ وعزّ مخبِراً عن يوسفَ : ( وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ ) ( يوسف : 33 ) .
قال أبو الهيثم فيما أخبَرَني المنذريُّ عنه ، يقال : صَبَا فلانٌ إلى فلانَة ، وَصَبا لها يَصْبو صَباً مَنْقوصٌ ، وصَبْوَةً : أي : مالَ إليها .
قال : وصَبَا يَصبُو فهو صاب وصَبِيٌّ ، مثل قادِر وقَدِير .
قال : وقال بعضُهم : إذا قالوا صَبيٌّ فهو بمعنى فَعُول ، وهو الكثير الإتيان للصِّبَا .
قال : وهذا خطأ ، لو كان كذلك لقالوا : صَبُوٌّ ، كما قالوا : دَعُوٌّ وسَمُوٌّ ولَهُوٌّ في ذوات الواو ، وأمّا البَكِيُّ فهو بمعنى فَعُول ، أي : كثيرُ البكاء ، لأن أصله بَكُويٌ .
وأَنْشَدَ :
وإنّما يَأتي الصِّبَا الصَّبِيُّ
وقال الليث : الصَّبْوَةُ : جَهْلةُ الفُتُوة واللّهو من الغَزَل ، ومنه التّصابي والصِّبا .
قال : والصِّبْوة : جمعُ الصَّبِي ، والصِّبْيةُ لغة ، والمصدر الصِّبا . يقال : رأيتُه في صِباه ، أي : في صِغَرِه .
وقال غيرُه : يقال : رأيتُه في صَبائه ، أي : في صِغَره . وامرأة مُصْبٍ بلا هاء : معها صَبِيّ .
قال : وإذا أَغمَد الرجلُ سيفَه مقلوباً قيل : قد صابى سيفَه يُصابيه .
قال : والصَّبِيُّ من السّيف : ما دُون الظَّبَة قَليلاً . والصَّبِيُّ من القَدَم ما بين حِمَارَتِها إلى الأصابع .
وقال شمر : الصَّبِيّان : مُلتقَى اللَّحيين الأسفَلين .
وقال أبو زيد : الصَّبِيَان : ما دَقّ من أسافل اللَّحْيين .
قال : والرَّأْدانِ : هما أعلى اللَّحيين عند الماضِغَين ، ويقال : الرُّؤْدانِ أيضاً .
والصَّبا : ريحٌ معروفةٌ تُقابِل الدَّبور ، وقد صَبَت الريحُ تَصْبو . ويقال : صابَى البعيرُ مَشافِرَه : إذا قَلَبها عند الشُّرب .
وقال ابنُ مقبل يذكر إِبلاً :
يُصابِينَها وهي مَثْنِيّةٌ
كثَنْيِ السُّبوتِ حُذِينَ المِثَالا
وقال أبو زيد : صابَيْنا عن الحَمْض ، أي : عَدَلْنا . ويقال : صابى رُمْحَه : إذا حَدَر سنانَه إلى الأرض للطعن .
وقال النابغة الجعديّ :
مُصابَين خِرْصَانَ الرماحِ كأنّنا
لأعدائنا نُكْبٌ إذا الطَّعْنُ أفْقَرا
ويقال : أصبَى فلانُ عِرْسَ فلانٍ : إذا استمالَها .
وقال ابن شميل : يقال للجارية صبيّة وصَبِيٌّ ، وصَبَايا للجماعة ، والصِّبْيَان : الغِلْمان .
وقال أبو زيد : صَبَأَ الرجلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً : إذا كان صابئاً .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( وَالصَّابِئِينَ ) ( البقرة : 62 ) ، معناه الخارِجِين من دين إلى دين ، يقال : صبَأَ فلانٌ يَصْبَأَ : إذا خرجَ من دِينه .
قال : وصَبَأَتِ النجوم : إذا ظَهرتْ ، وصَبَأ نابُه : إذا خرجَ ، يَصْبَأُ صُبُوءاً .
قال الليث : الصابئُون : قوم يُشبِه دينهُم دينَ النّصارى ، إلا أن قِبلتَهم نحوَ مَهَبّ الجَنوب ، يَزعمون أنّهم على دِين نوح ، وهم كاذبون .
وكان يقال للّرجل إذا أسلم في زمن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قد صَبَأَ ؛ عَنَوْا أنه خرج من دِينٍ إلى دينٍ .
وقال أبو زيد : أصبأْتُ القومَ إصبَاءً ، وذلك إذا هجمتَ عليهم وأنت لا تَشعُر بمكانهم وأنشد :
هَوَى عليهمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّاً
وقال أبو زيد : يقال : صَبَأْتُ على القَوْم صَبْأٌ وصَبَعْتُ ، وهو أن يَدُلَّ عليهم غيرهم .
وقد فسرت قوله : لتعودن صُبّاً ، في باب المضاعف بما فيه الكفاية .
وسئل ابن الأعرابيّ عنه فقال : إنما هو ( أساود صُبَّى ) معناه : أنّهم مجتمعون جماعات ، ويقتتلون فيكونون كالحيات التي تميل بعضها على بعض ؛ يقال : صبا عليه : إذا خرج عليه بالعداوة .
وقال ابن الأعرابيّ : صَبَأَ عليه : إذا خرج عليه ، ومالَ عليه بالعداوة . وجعلَ قوله عليه السلام : ( لَتَعُوُدُنَّ فيها أساوِدَ صُبيَّ ) فُعَّلاً من هذا ، خُفِّف همزُهُ ، أراد أنّهم كالحيات التي يَميل بعضُها على بعض .
بوص : أبو عُبَيد : البُوصُ : العَجُز بضم الباء ، والبَوْصُ : اللَّوْنُ ، بفتح الباء . والبَوصُ : الفَوْت والسَّبْق ؛ يقال : باصَني الرجل ، أي : فاتني وسَبَقني .
وقال الليث : البَوْص : أن تَستعجِل إنساناً في تَحمِيلكَه أمراً لا تَدَعُه يتمهّل فيه ، وأَنشدَ :
فلا تعْجل عليّ ولا تَبُصني
ودالِكْني فإني ذُو دَلاَلِ
وسارَ القومُ خِمْساً بائصاً ، أي : معجلاً مُلِحّاً .
قال : والبُوصِيُّ : ضَرْبٌ من السُّفُن ، وقال :
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بِدَجْلَةَ مُصْعِدِ
وقال أبو عَمْرو : البُوصِيُّ : زَوْرَقٌ ، وليس بالملاّح .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَوَّصَ : إذا سَبَق . وبَوَّص : إذا سَبَق في الْحَلْبة . وبَوَّص : إذا صفا لونه ، وبَوَّص : إذا عظم بوصه .
الفراء : أبص يأبص وهَبِصَ يَهْبَص : إذا أَرِنَ ونَشِط .
بصا : سَلَمةُ عن الفَرَّاء قال : بصا : إذا اسْتَقْصَى على غَريمِه .
وقال أبو عمرو : البِصَاءُ : أن تَسْتَقْصِيَ الخِصاءَ ؛ يقالُ منه : خَصِيٌّ بَصِيٌّ . والله أعلم .

##### Türkçe

**ص ب ( و ا ي ء )**
**صيب** ، **صأب** ، **صبا** ، **بوص** ، **وصب** ، **وبص** ، **أبص** ، **بصا** .

**صيب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **صابَ**: **أَصابَ** ettiği zaman. Ve **صابَ**: döküldüğü (akıverdiği) zaman; Yüce ve Aziz Allah dedi ki: ( **أَوْ كَصَيِّبٍ** ) (Bakara: 19).
Ez-Zeccâc dedi: **الصيِّبُ** dilde: yağmur; ve her yukarıdan aşağıya inen şey, muhakkak **صابَ يَصُوبُ** olmuştur; ve şu beyti şahit getirdi:
كأنهُم صابَتْ عليهمْ سحابةٌ
صَواعقُها لطَيْرِهِنَّ ذَبِيبُ
Leys dedi: **الصَّوْبُ**: yağmur. Ve **الصيِّب**: **صَوْب** sahibi bulut. Ve **صابَ** sağanak şu şu yerde; ve ok, hedefe doğru **صابَ** eder, **يَصُوب صَيْبُوبَةً**: kastettiği zaman; ve o, **سهمٌ صائِبٌ**dur, yani: kasteden. Ve **الصوابُ**: hatanın zıddı. Ve **التصوّبُ**: inişte bir eğim (aşağıya doğru meyil).
Ve kabı ve tahta başını **صَوّبتُ** onu **تصويباً**: onu alçalttığın zaman.
Ve namazda başı **تصويب** etmek kerih görülmüştür.
Ve Araplar, hadsle kesilen bir çöldeki yürüyene, kasttan saptığı zaman: **أقِمْ صَوْبَك** derler; yani: kastını.
Ve falan **مستقيم الصَّوْب**dur: yürüyüşünde kastından sağa ve sola sapmadığı zaman.
Ve Asma‘î dedi: denir ki: falan **أصاب** **الصواب**ı da **أَخطأَ** **الجواب**ı; manası: doğru kastının kastını kastetti ve onu istedi de muradını şaşırdı ve isabet etmedi.
Ve başkası, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **الرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِ رُخَآءً حَيْثُ** ) (Sâd: 36), yani: istediği yer; yani isabet eder.
Ve denir: ok hedefi **صابَ** eder, onu **يَصوبها** ve onu **أَصابها**: ona kastettiği zaman.
Ve Zeccâc dedi: nahivciler, **مُصيبة**’nin cem‘inde hemzeyle **مصائب** diye hikâye ettikleri hususunda icmâ ettiler; ve tercih edilenin **مصاوِب** olduğu hususunda icmâ ettiler; ve **مصائب** onlara göre hemzeyle şâzdandır.
Dedi: Bu, benim yanımda ancak meksûr vâvdan bedeldir; tıpkı **وِسادة** ve **إسادَة** dedikleri gibi.
Dedi: Ahfeş, **مَصائب**te hemzenin ancak vâvdan bedel olarak vuku bulduğunu iddia etti; çünkü **مُصيبة**’de i‘lâl edilmiştir.
Zeccâc dedi: Bu kötüdür; çünkü **مَقام**da **مَقائم** denmesini, ve **مَعونة**da **مَعَائن** denmesini gerektirir.
Ahmed b. Yahyâ dedi: **مُصيبة** aslında **مُصْوِبَة** idi; bunun benzeri **أقيموا الصلاة**dır; aslı **أَقْوِموا**dur; vâvın harekesini kāfa attılar da kāf kesrelendi; ve kāfın kesresi sebebiyle vâvı yâ’ya çevirdiler.
Ferrâ dedi: **الفُواق** **أَفْيِقَة** diye cem‘ edilir; aslı **أفْوِقَة**dir.
İbn Bezurc dedi: İnsanları **مَصاباتِهم** üzere bıraktım; yani: tabakaları ve menzilleri üzere.
İbnü’s-Sikkît dedi: falanın aklında **صابةٌ** vardır; yani: sanki o delidir.
Ve deliye **مُصاب** denir. Ve **الصُّوبة**: topraktan veya başkasından bir yığın.
Ebû ‘Ubeyd: falan, kavminin **صُيَّابةِ**sindendir; yani: onların özlerinden ve nesepçe en hâlislerindendir.
Ve başkası dedi: kavminin **صُوَّابة**sindendir; onun gibidir.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الصَّابُ** ve **السَّلَع** acı iki çeşit ağaçtır.
Leys dedi: **الصابُ**: acı bir ağacın özsuyu.
İbnü’l-A‘râbî: **المِصْوَبُ**: kepçe.

**صأب** : Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan; ve Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sudan **صَئِبَ**: içmesi çoğaldığı zaman. İbnü’l-A‘râbî artırdı: **صَئِمَ** aynı manada; ve aynı şekilde **قَئبَ** ve **ذَئِجَ**.
Lihyânî dedi: **صَئِب** ve **صَئِمَ**: kandığı ve dolduğu zaman; ve aynı şekilde **زَئِمَ**.
Ebû ‘Ubeyde: **الصِّئبان**: inci gibi küçük taneler halinde buzdan tanelenen şey; ve şu beyti şahit getirdi:
فأَضحَى وصِئبانُ الصَّقيع كأنّه
جُمانٌ بضاحِي مَتْنِه يتحدَّرُ
Leys dedi: **الصُؤَابة**: **الصِّئْبان**ın bir tanesi; o da bitin ve pire’nin yumurtasıdır.

**وصب** : Leys dedi: **الوَصَبُ**: hastalık; onun kırılması ve çoğulu **الأوْصاب**dır.
Ve bir adam **وَصِبٌ**dur; ve **وَصِبَ يَوْصَب وَصَباً**; ve ona **وصيب** isabet etti: yani ağrı.
Dedi: **الوُصوبُ**: bir şeyin sürekliliği.
Yüce Allah dedi: ( **وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا** ) (Nahl: 52).
Ebû İshâk dedi: manasında denildi ki: daim; yani: O’na itaat daima ebediyen vaciptir.
Dedi: Allah en iyi bilendir, ( **وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا** ) şu da caizdir: yani: din ve itaat O’nundur; kul, kendisine emredilene razı olsun veya razı olmasın, ona kolay gelsin veya kolay gelmesin; din O’nundur, onda **الوَصَب** olsa bile.
Ve **الوَصَبُ**: yorgunluğun şiddeti.
Ve O’nun sözü: ( **جَانِبٍ دُحُوراً وَلَهُمْ عَذابٌ وَاصِبٌ** ) (Sâffât: 9), yani: daim; ve denildi ki: acı verici.
Ve denir: bir şeye **واظَبَ** etti ve onun üzerine **واصَبَ** etti: ona sebat ettiği zaman.

**وبص** : Leys ve başkası: **الوَبيصُ**: parıltı; ve şey **وَبَص** eder, **يبِيصُ وَبِيصاً**; ve falan, **لوَابِصَةُ سَمْعٍ**dır: bir söz işitir de ona dayanır ve zanneder, hâlbuki güven üzere olmamıştır; denir: o, falana karşı **وابصةُ سَمعٍ**dır; ve bu iş hakkında **وابصةُ سمع**dır.
Hadiste: (Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ihramlı iken saç ayrımlarında güzel kokunun **وبِيص**ini gördüm), yani: parıltısını. Ve ateş, çakma esnasında **أَوْبَصَت**: göründüğü zaman. Ve yer **أوبصَت**: bitkisinden ilk görünen şey. Ve bir adam **وبّاص**: rengi parlak olan.
Ferrâ dedi: ayların adlarında: **وَبْصان** Rebî‘u’l-Âhir ayıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَبِيصة** ve **الوابِصةُ**: ateş.
‘Amr, babasından: o, aydır; ve **الوَبّاص**.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: kavim **حَيْص بَيْصَ** içine düştü; yani: kendilerinin ondan çıkışı olmayan bir işin karışıklığına.
Dedi: Kisâî dedi: **حِيْصَ بِيصَ**, hâ ve bâ’nın kesriyle.
Ve başkası dedi: **حَيْصَ بَيْصَ** içine düştü.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَيْصُ**: darlık ve şiddet.

**صبا** : Yüce ve Aziz Allah, Yûsuf’tan haber vererek dedi ki: ( **وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ** ) (Yûsuf: 33).
Ebû’l-Heysem dedi; Münzirî’nin ondan bana haber verdiğine göre: denir: falan, falancaya **صَبَا** etti; ve onun için **صَبا** etti, **يَصْبو صَباً** (nâkıs), ve **صَبْوَةً**: yani ona meyletti.
Dedi: ve **صَبَا يَصبُو**; o **صاب** ve **صَبِيٌّ**dir; **قادِر** ve **قَدِير** gibi.
Dedi: bazısı dedi ki: **صَبيٌّ** dedikleri zaman o, **فَعُول** manasındadır; ve **الصِّبَا**ya çokça gelen kimsedir.
Dedi: bu hatadır; öyle olsaydı **صَبُوٌّ** derlerdi; tıpkı vâvlılarda **دَعُوٌّ** ve **سَمُوٌّ** ve **لَهُوٌّ** dedikleri gibi. Ama **البَكِيُّ** **فَعُول** manasındadır; yani: çok ağlayan; çünkü aslı **بَكُويٌ**dir.
Ve şu beyti okudu:
وإنّما يَأتي الصِّبَا الصَّبِيُّ
Leys dedi: **الصَّبْوَةُ**: gençliğin cahilliği ve gazelden olan eğlence; ondan **التّصابي** ve **الصِّبا**.
Dedi: ve **الصِّبْوة**: **الصَّبِي**nin cem‘idir; ve **الصِّبْيةُ** bir lehçedir; ve masdar **الصِّبا**dır. Denir: onu **صِباه**ında gördüm; yani: küçüklüğünde.
Ve başkası dedi: denir: onu **صَبائه**nda gördüm; yani: küçüklüğünde. Ve **مُصْبٍ** (hâ’sız) kadın: yanında **صَبِيّ** bulunan.
Dedi: adam kılıcını ters olarak kınına soktuğu zaman: kılıcını **صابى** etti, onu **يُصابيه** denir.
Dedi: kılıçtan **الصَّبِيُّ**: **الظَّبَة**den biraz aşağısı. Ve ayaktan **الصَّبِيُّ**: topuğundan parmaklara kadar olan yer.
Şemmer dedi: **الصَّبِيّان**: iki alt çenenin birleştiği yer.
Ebû Zeyd dedi: **الصَّبِيَان**: iki çenenin alt taraflarından ince olan kısım.
Dedi: **الرَّأْدانِ**: iki çenenin üst tarafı, azı dişlerinin yanında olan yerdir; ve **الرُّؤْدانِ** da denir.
Ve **الصَّبا**: **الدَّبور**a karşı olan bilinen bir rüzgârdır; ve rüzgâr **صَبَت** eder, **تَصْبو**. Ve denir: deve, içme sırasında dudaklarını çevirdiği zaman, dudaklarını **صابَى** etti.
İbn Mukbil, develeri anarak dedi ki:
يُصابِينَها وهي مَثْنِيّةٌ
كثَنْيِ السُّبوتِ حُذِينَ المِثَالا
Ebû Zeyd dedi: **صابَيْنا** **عن الحَمْض**: yani saptık. Ve denir: mızrağını **صابى** etti: mızrağın ucunu saplamak için yere doğru indirdiği zaman.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
مُصابَين خِرْصَانَ الرماحِ كأنّنا
لأعدائنا نُكْبٌ إذا الطَّعْنُ أفْقَرا
Ve denir: falan, falanın hanımını **أصبَى** etti: onu kendine meylettirdiği zaman.
İbn Şümeyl dedi: cariyeye **صبيّة** ve **صَبِيٌّ** denir; topluluğa **صَبَايا**; ve **الصِّبْيَان**: oğlanlar.
Ebû Zeyd dedi: adam dininde **صَبَأَ** eder, **يَصْبَأُ صُبُوءاً**: **صابئاً** olduğu zaman.
Ebû İshâk, ( **وَالصَّابِئِينَ** ) (Bakara: 62) hakkında dedi: manası, bir dinden bir dine çıkanlardır; denir: falan **صبَأَ يَصْبَأَ**: dininden çıktığı zaman.
Dedi: ve yıldızlar **صَبَأَت**: göründüğü zaman; ve azı dişi **صَبَأ**: çıktığı zaman; **يَصْبَأُ صُبُوءاً**.
Leys dedi: **الصابئُون**: dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdır.
Ve Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanında Müslüman olan adama: **قد صَبَأَ** denirdi; onun bir dinden bir dine çıktığını kastettiler.
Ebû Zeyd dedi: kavme **أصبأْتُ** **إصبَاءً**; bu, onların yerini fark etmeksizin üzerlerine ansızın baskın yaptığın zamandır; ve şu beyti okudu:
هَوَى عليهمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّاً
Ebû Zeyd dedi: denir: kavmin üzerine **صَبَأْتُ** **صَبْأٌ** ve **صَبَعْتُ**; bu, başkasının onlara delalet etmesidir.
Ve “**لتعودن صُبّاً**” sözünü, müضاعّف babında, içinde yeterli olanla açıkladım.
Ve İbnü’l-A‘râbî’ye onun hakkında soruldu da dedi ki: o ancak ( **أساود صُبَّى** )dır; manası: onların topluluklar halinde toplanmış olmalarıdır; ve çarpışırlar da birbirine meyleden yılanlar gibi olurlar; denir: onun üzerine **صبا** etti: ona düşmanlıkla çıktığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: onun üzerine **صَبَأَ**: ona çıktığı ve ona düşmanlıkla meylettiği zaman. Ve onun (aleyhisselâm) sözünü: ( **لَتَعُوُدُنَّ فيها أساوِدَ صُبيَّ** ) bundan **فُعَّلاً** kıldı; hemzesini hafifletti; onların, birbirine meyleden yılanlar gibi olduklarını kastetti.

**بوص** : Ebû ‘Ubeyd: **البُوصُ**: bâ’nın zammıyla, kalça/sağrı. Ve **البَوْصُ**: bâ’nın fethasıyla, renk. Ve **البَوصُ**: kaçırma ve geçme; denir: adam bana **باصَني**: yani beni geçti ve önüme geçti.
Leys dedi: **البَوْص**: bir kimseyi, yüklemeni istediğin bir işte acele ettirmen; onda ağırdan almasına onu bırakmaman; ve şu beyti okudu:
فلا تعْجل عليّ ولا تَبُصني
ودالِكْني فإني ذُو دَلاَلِ
Ve kavim, acele ettirici ısrarlı bir beş gün yürüdü: **خِمْساً بائصاً**; yani: acele ettirici, ısrarcı.
Dedi: ve **البُوصِيُّ**: gemilerden bir çeşit; ve dedi ki:
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بِدَجْلَةَ مُصْعِدِ
Ebû ‘Amr dedi: **البُوصِيُّ**: bir kayıktır; ve kayıkçı değildir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **بَوَّصَ**: geçtiği zaman. Ve **بَوَّص**: yarışta geçtiği zaman. Ve **بَوَّص**: rengi saflaştığı zaman. Ve **بَوَّص**: **بوص**u büyüdüğü zaman.
Ferrâ: **أبص** eder **يأبص**; ve **هَبِصَ يَهْبَص**: çevikleştiği ve canlandığı zaman.

**بصا** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **بصا**: borçlusuna karşı sonuna kadar sıkıştırdığı zaman.
Ebû ‘Amr dedi: **البِصَاءُ**: hadım etmeyi sonuna kadar yapmak; ondan denir: **خَصِيٌّ بَصِيٌّ**. Ve Allah en iyi bilendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والباء وما يثلثهما)
(وبخ) الواو والباء والخاء كلمة واحدة. وبَّخه: لامَه، توبيخاً.‏
(وبد) الواو والباء والدال كلمةٌ تدلُّ على سُوءِ حال. يقال: أرضٌ وَبِدةٌ، إذا ساءت حالُ أهلِها. ويقولون: الوَبْد: نُقرةٌ في صخرة. ورجُلٌ مُسْتَوْبِدُ المكان(1): جاهلٌ به.‏
(وبر) الواو والباء والراء كلماتٌ لا تَنقاس، بل هي منفردة. فالوَبَر معروفٌ. والوَبْر: دابّةٌ. وبناتُ أوْبَرَ: شِبْهُ الكَمء(2) الصغار. وما بالدار وابِرٌ، أي أحد.‏
وحكى بعضُهم: وبَّر في منْزلهِ توبيراً: لم يبرحه. ووَبْرٌ: أحد أيّامِ العجوز.‏
(وبش) الواو والباء والشين كلمةٌ تدلُّ على اختلاط. يقال: جاءَ أوباشٌ من النّاس، أي أخلاط(3). وأوبَشَت الأرض: اختلَطَ نباتُها.‏
(وبص) الواو والباء والصاد: يدلُّ على ظُهورِ شيءٍ في بَريق. وَبَصَ يَبِص: بَرَق. وقد أوبَصْتُ ناري(4). ووَبَّصَ الجُِرو: فتح عينَيه. وأوبَصَتِ الأرضُ: ظَهَر نباتُها، كأنَّه يَلمَعُ.‏
ومما شذ عن هذا: إنَّ فُلاناً لَوابِصَةُ سَمعٍ، إذا كان يَسمعُ الكلامَ فيعتمدُه ويظنُّه.‏
(وبط) الواو والباء والطاء: كلمة تدلُّ على ضَعف. يقال: وَبَِطَ(5) رأيُه: ضعف. والوابِطْ: الجَبان. ووَبَطَنِي فلانٌ عن حاجتي: حبَسَني.‏
(وبق) الواو والباء والقاف كلمتان. يقال لكلِّ شيء حَالَ بين شيئيْن(6) مَوْبِق.‏
والكلمة الأخرى: وَبَقَ: هَلَك. وأوْبَقَه الله. ويقال: المَوْبِق: المَوْعِد.‏
(وبل) الواو والباء واللام: أصلٌ يدلُّ على شدّةٍ في شَيءٍ وتجمُّع. الوَبْل والوابل: المَطَر الشَّديد. ويقال: وَبَلَتِ السَّماء: أتَتْ بوابلٍ. قال:‏
* إن ديَّمُوا جادَ وإنْ جَادُوا وَبَلْ(7) *‏
ووَبَلَةُ الشَّيءِ: ثِقَلُه. ومنه يقال شيءٌ وبيلٌ أي وخيم. واستَوْبَلْتُ البلدَ، إذا لم يوافقْكَ وإن كنت مُحبّاً. والوَبيل: الضَّرْبُ الشَّديد. والوَبيل: الرّجُل الثَّقيل في أمرٍ يتولاّه لا يُصلِحه. والمَوْبل: الأمْعَزُ الشَّديد(8). والوَبيل: خَشَبَةُ القَصَّار التي يدُقُّ بها الثِّياب. والوبيل: الحُزْمة من الحَطَب. ويقال: الوَبيل الكلأ رطباً كان أو يابساً. والوابلة: عَظْمُ مَفْصِل الرُّكبة.‏
(وبأ) الواو والباء والهمزة كلمةٌ واحدة. هي الوَبَاء. وأرضٌ وَبِئَةٌ على فَعِلة وقد وَبِئَت، وموبوءةٌ وقد وُبِئَتْ. وقولهم: وَبأْتُ إليه وأوبَأْتُ، أي أشرتُ، من باب الإبدال، والأصل الميم. وقد أنشدوا بالباء:‏
تَرَى النَّاسَ ما سِرنا يَسيرون خلْفَنا *** وإنْ نحنُ أوْبأْنا إلى النَّاس وقَّفُوا(9)‏
--------------ــ
(1) لم يرد في اللسان. والذي في القاموس: "والمستوبد: الجاهل بالمكان، والسيء الحال". لكن الذي في المجمل: "وهو مستوبد بالمكان: جاهل به".‏
(2) في الأصل: "الكماء"، صوابه في المجمل.‏
(3) في الأصل: "اختلاط"، صوابه في المجمل.‏
(4) في المجمل: "وأوبصت ناري: ذكيتها".‏
(5) هذا الماضي مثلث الباء، ومضارعه يبط ويوبط.‏
(6) في الأصل والمجمل: "بين شيء"، صوابه في اللسان والقاموس.‏
(7) الرجز لجهم بن سبل، كما في اللسان (سبل). وأنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 88) وشروح سقط الزند 318. وقبله:‏
* أنا الجواد ابن الجواد ابن سبل *‏
(8) اللفظ وتفسيره، مما لم أجده في المعاجم المتداولة. على أن كلمة "الموبل" يبدو أن صوابها "الوبيل" لأن الكلام مستمر بعدها في تفسير الوبيل.‏
(9) البيت للفرزدق في ديوانه 576 (وبأ). ويروى: "أومأنا".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الباء** وما يثلثهما)
(**وبخ**) **الواو** ve**الباء** ve**الخاء** bir tek kelimedir. **وبَّخه**: onu kınadı, **توبيخاً**.
(**وبد**) **الواو** ve**الباء** ve**الدال** kötü hâle delâlet eden bir kelimedir. Denir: **أرضٌ وَبِدةٌ**, halkının hâli kötü olunca. Ve derler: **الوَبْد**: bir kayada bir oyuk. Ve **رجلٌ مُسْتَوْبِدُ المكان**(1): ona (mekâna) cahildir.
(**وبر**) **الواو** ve**الباء** ve**الراء** kıyaslanmayan kelimelerdir; bilakis onlar münferittir. Şu hâlde **الوَبَر** mâlûmdur. Ve**الوَبْر**: bir hayvandır. Ve**بناتُ أوْبَرَ**: küçük **الكَمء**(2) benzeri. Ve evde **وابِرٌ** yoktur; yani bir kimse.
Ve bazısı hikâye etti: **وبَّر** evinde **توبيراً**: ondan ayrılmadı. Ve**وَبْرٌ**: yaşlı kadının günlerinden biridir.
(**وبش**) **الواو** ve**الباء** ve**الشين** karışmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: insanlardan **أوباشٌ** geldi; yani karışıklar(3). Ve**أوبَشَت الأرض**: bitkisi karıştı.
(**وبص**) **الواو** ve**الباء** ve**الصاد**: bir parıltıda bir şeyin ortaya çıkmasına delâlet eder. **وَبَصَ يَبِص**: parladı. Ve ben **أوبَصْتُ ناري**(4). Ve**وَبَّصَ الجُِرو**: iki gözünü açtı. Ve**أوبَصَتِ الأرضُ**: bitkisi ortaya çıktı; sanki parıldıyor.
Ve bundan şâz olan şundandır: Şüphesiz falan kimse **لَوابِصَةُ سَمعٍ**dır; söz işitip ona dayanır ve onu zannederse.
(**وبط**) **الواو** ve**الباء** ve**الطاء**: zayıflığa delâlet eden bir kelime. Denir: **وَبَِطَ**(5) görüşü: zayıfladı. Ve**الوابِطْ**: korkak. Ve falan kimse beni ihtiyacımdan **وَبَطَنِي**: beni alıkoydu.
(**وبق**) **الواو** ve**الباء** ve**القاف** iki kelimedir. İki şey arasında engel olan her şeye **مَوْبِق** denir(6).
Diğer kelime: **وَبَقَ**: helâk oldu. Ve Allah onu **أوْبَقَه**. Ve denir: **المَوْبِق**: vaat.
(**وبل**) **الواو** ve**الباء** ve**اللام**: bir şeyde şiddete ve toplanmaya delâlet eden bir asıl. **الوَبْل** ve**الوابل**: şiddetli yağmur. Ve denir: **وَبَلَتِ السَّماء**: bir **وابلٍ** ile geldi. Dedi ki:
* إن ديَّمُوا جادَ وإنْ جَادُوا وَبَلْ(7) *
Ve**وَبَلَةُ الشَّيءِ**: onun ağırlığı. Ondan denir: **شيءٌ وبيلٌ**; yani ağır. Ve**استَوْبَلْتُ البلدَ**: sana uygun olmadığında, sen seviyor olsan bile. Ve**الوَبيل**: şiddetli vurma. Ve**الوَبيل**: üstlendiği bir işte ağır olan, onu ıslah etmeyen adam. Ve**المَوْبل**: şiddetli **الأمْعَزُ**(8). Ve**الوَبيل**: çulhacının elbiseleri dövdüğü tokmak. Ve**الوبيل**: odun demeti. Ve denir: **الوَبيل** ot; yaş da olsa kuru da olsa. Ve**الوابلة**: diz ekleminin kemiği.
(**وبأ**) **الواو** ve**الباء** ve**الهمزة** bir tek kelimedir. O, **الوَبَاء**dır. Ve**أرضٌ وَبِئَةٌ** **فَعِلة** üzere; ve **وَبِئَت**. Ve**موبوءةٌ**; ve **وُبِئَتْ**. Ve onların sözü: **وَبأْتُ إليه** ve**أوبَأْتُ**; yani işaret ettim; ibdâl babındandır; asıl **الميم**dir. Ve **الباء** ile inşâd ettiler:
تَرَى النَّاسَ ما سِرنا يَسيرون خلْفَنا *** وإنْ نحنُ أوْبأْنا إلى النَّاس وقَّفُوا(9)
--------------ــ
(1) Lisân’da vârid olmadı. Kâmûs’ta olan: “**والمستوبد**: mekâna cahil olan ve kötü hâlli.” Lâkin Mücmel’de olan: “Ve o, mekânda **مستوبد**dir: ona cahildir.”
(2) Asılda: “**الكماء**”; doğrusu Mücmel’dedir.
(3) Asılda: “**اختلاط**”; doğrusu Mücmel’dedir.
(4) Mücmel’de: “Ve **أوبصت ناري**: onu alevlendirdim.”
(5) Bu mâzî, **الباء**’nın teslîsidir; muzâri‘i **يبط** ve**يوبط**tur.
(6) Asılda ve Mücmel’de: “iki şey arasında”; doğrusu Lisân ve Kâmûs’tadır.
(7) Recez, Lisân’da (**سبل**)’de olduğu üzere Cehm b. Sebel’indir. Onu **الأزمنة والأمكنة**’de (2: 88) ve**شروح سقط الزند** 318’de inşâd etti. Ondan önce:
* أنا الجواد ابن الجواد ابن سبل *
(8) Lafız ve onun tefsiri, tedâvülde olan sözlüklerde bulmadıklarımdandır. Şu da var ki “**الموبل**” kelimesi, görünüşe göre doğrusu “**الوبيل**”dir; çünkü söz, ondan sonra **الوبيل**’in tefsirinde devam etmektedir.
(9) Beyit, dîvânında 576 (**وبأ**)’da Ferazdak’ındır. Rivayet olunur: “**أومأنا**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ب ص
وبص القمر وبيصاً‏.‏
وقمرٌ وبّاص‏.‏
وأوبصت ناري‏:‏ ذكيتها‏.‏
وإنّ فلاناً لوابصة سمعٍ إذا كان يسمع كلاماً فيثق به‏.‏

##### Türkçe

و ب ص
**وبص**: Ay **وبيصاً** (parladı).‏
Ve **قمرٌ وبّاص** (parlayan bir ay).‏
Ve **أوبصت ناري**: Onu alevlendirdim.‏
Ve şüphesiz falan kimse, bir söz işittiğinde ona güvenir ise, **لوابصة سمعٍ** (işitmede güvenen)dir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوبِيصُ: البَرِيقُ؛ وبَصَ الشيءُ يَبِصُ وَبْصاً ووَبِيصاً وبِصَةً: بَرَقَ ولمَع، ووبَصَ البرقُ وغيره؛ وأَنشد ابن بري لامرئ القيس:إِذا شَبّ للْمَرْوِ الصِّغارِ وَبِيصُ
وفي حديث أَخْذِ العهد على الذُّريّة: وأَعْجَبَ آدمَ وَبِيصُ ما بين عَيْنَيْ داود، عليهما السلام؛ الوبِيصُ: البَريقُ، ورجل وَبّاصٌ: برّاق اللون؛ ومنه الحديث: رأَيت وَبِيصَ الطيِّبِ في مَفارِقِ رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، وهو مُحْرِمٌ أَي بَرِيقَه؛ ومنه حديث الحسن: لا تَلْقَى المؤمن إِلا شاحِباً ولا تَلْقَى المُنافِقَ إِلا وَبّاصاً أَي برّاقاً. ويقال: أَبْيَضُ وابِصٌ ووَبّاصٌ؛ قال أَبو النجم: عن هامةٍ كالحَجَرِ الوَبّاصِ
وقال أَبو العزيب النصري:
أَما تَرَيْنِي اليومَ نِضْواً خالصا،
أَسْوَدَ حُلْبوباً، وكنتُ وَابِصَا؟
أَبو حنيفة: وبَصَتِ النارُ وَبِيصاً أَضاءتْ. والوابِصةُ: البَرْقةُ. وعارض وَبّاصٌ: شديدُ وَبِيصِ البَرْق. وكل بَرّاقٍ وَبَّاصٌ ووابصٌ. وما في النار وَبْصةٌ ووابِصةٌ أَي جمرة. وأَوْبَصَت نارِي: أَضاءت، زاد غيره: وذلك أَول ما يظهر لَهَبُها. وأَوْبَصَت النارُ عند القَدْح إِذا ظهرت. ابن الأَعرابي: الوَبِيصةُ والوابِصةُ النار. وأَوْبَصت الأَرضُ: أَول ما يظهرمن نباتها. ووَبَّصَ الجِرْوُ تَوْبِيصاً إِذا فتح عينيه. ورجل وابِصةُ السَّمْع: يعتمد على ما يقال له، وهو الذي يُسَمَّى الأُذُنَ، وأَنَّث على معنى الأُذُن، وقد تكون الهاء للمبالغة. ويقال: إِن فلاناً لوَابِصةُ سَمْعٍ إِذا كان يَثِق بكل ما يسمعه، وقيل: هو إِذا كان يسمع كلاماً فيعتمد عليه ويظنُّه ولمَّا يَكُنْ على ثِقَة، يقال: وابِصةُ سَمع بفلان ووابِصةُ سَمع بهذا الأَمر؛ ابن الأَعرابي: هو القَمَرُ (*
قوله: هو القمر؛ هكذا في الأصل، ولعله أراد: الوبّاص هو القمر: هكذا في سائر المعاجم.).
والوَبَّاصُ ووَبْصانُ: شهر ربيع الآخر
(* قوله «وبصان شهر ربيع الآخر»
هو بفتح الواو وضمها مع سكون الباء فيهما.)؛ قال:
وسِيّانِ وَبْصانٌ، إِذا ما عَدَدْته،
وبُرْكٌ لَعَمْري في الحِسَاب سَواءُ
وجمعه وَبْصاناتٌ. ووابِصٌ ووابِصةُ: اسمان. والوَابِصةُ: موضع.

##### Türkçe

**الوبِيصُ**: parıltı; **وبَصَ** şey **يَبِصُ** **وَبْصاً** ve **وَبِيصاً** ve **وبِصَةً**: parladı ve ışıldadı; ve şimşek ve başkası **ووبَصَ**; İbn Berrî, İmru’ul-Kays’tan okudu:
إِذا شَبّ للْمَرْوِ الصِّغارِ **وَبِيصُ**
Ve zürriyet üzerine ahdin alınması hadîsinde: Âdem’i, ikisine de selâm olsun, Dâvûd’un iki gözü arasındaki şeyin **وَبِيصُ**’u hayran bıraktı; **الوبِيصُ**: parıltı; ve **وَبّاصٌ** adam: rengi parlak; ve ondan hadîs: Resûlullah’ın, Allah ona salât ve selâm etsin, ihramlı iken, saç ayrımlarında güzel kokunun **وَبِيصَ**’ını gördüm; yani onun parıltısını; ve ondan Hasan’ın hadîsi: Mü’mini ancak solgun olarak bulursun ve münafığı ancak **وَبّاصاً** olarak bulursun; yani parlak. Ve denilir: **أَبْيَضُ** ve **وابِصٌ** ve **وَبّاصٌ**; Ebû’n-Necm dedi:
عن هامةٍ كالحَجَرِ **الوَبّاصِ**
Ve Ebû’l-‘Azîb en-Nasrî dedi:
أَما تَرَيْنِي اليومَ نِضْواً خالصا،
أَسْوَدَ حُلْبوباً، وكنتُ **وَابِصَا**؟
Ebû Hanîfe: Ateş **وبَصَتِ** **وَبِيصاً**: aydınlattı. Ve **الوابِصةُ**: şimşek çakması. Ve **وَبّاصٌ** bulut: şimşeğin **وَبِيصِ**’i şiddetli olan. Ve her parıldayan **وَبَّاصٌ** ve **وابصٌ**’tır. Ve ateşte **وَبْصةٌ** ve **وابِصةٌ** yoktur; yani kor. Ve ateşim **أَوْبَصَت**: aydınlattı; başkası artırdı: bu, alevinin ilk göründüğü zamandır. Ve ateş, çakmakla vurma sırasında göründüğünde **أَوْبَصَت**.

İbnü’l-A‘râbî: **الوَبِيصةُ** ve **الوابِصةُ** ateştir. Ve yer **أَوْبَصَت**: bitkisinin ilk görüneni. Ve yavru köpek, gözlerini açtığında **وَبَّصَ** **تَوْبِيصاً**.

Ve **وابِصةُ السَّمْع** adam: kendisine söylenene dayanır; ve o, **الأُذُنَ** diye adlandırılan kimsedir; **الأُذُن** mânâsına göre müennes yaptı; ve **الهاء** mübalağa için de olabilir. Ve denilir: Şüphesiz falan kimse **لوَابِصةُ سَمْعٍ**’dır; işittiği her şeye güvendiği zaman; ve denildi: o, bir söz işittiğinde ona dayanıp onu zannettiği, henüz güven üzere olmadığı zamandır; denilir: falana karşı **وابِصةُ سَمع** ve bu iş hakkında **وابِصةُ سَمع**; İbnü’l-A‘râbî: o, aydır.
(*
Sözü: o aydır; asılda böyledir; belki şunu kastetti: **الوبّاص** aydır: diğer sözlüklerin tamamında böyledir.).

Ve **الوَبَّاصُ** ve **وَبْصانُ**: Rebî‘u’l-Âhir ayı
(* sözü «**وبصان** Rebî‘u’l-Âhir ayı»
iki yerde de **الواو**’nun fethası ve dammesiyle, **الباء**’nın sükûnuyla’dır.); dedi:
وسِيّانِ **وَبْصانٌ**، إِذا ما عَدَدْته،
وبُرْكٌ لَعَمْري في الحِسَاب سَواءُ
Ve onun çoğulu **وَبْصاناتٌ**’tır. Ve **وابِصٌ** ve **وابِصةُ**: iki isimdir. Ve **الوَابِصةُ**: bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وبص البرق  ، وغيره،  يبص وبصا ووبيصا  ، وبصة، كعدة،  لمع وبرق  ، نقله الجوهري، وأنشد ابن بري لامرئ القيس:
  كأني ورحلي والقراب ونمرقي                      إذا شب للمرو الصغار وبيص وبص  الجرو: فتح  إحدى  عينيه  ، عن ابن عباد. والذي في الصحاح والعباب وبص الجرو توبيصا: فتح عينيه. وتابعهما غير واحد من أئمة اللغة. وبصت  الأرض: كثر نبتها، كأوبصت  ، واقتصر الجوهري على الأخير، ونقله عن ابن السكيت، ونصه: يقال: أوبصت الأرض، في أول ما يظهر نبتها. الوباص:  ككتان: البراق اللون  ، ومنه حديث الحسن:  لا تلقى المؤمن إلا شاحبا، ولا تلقى المنافق إلا وباصا  أي براقا. ويقال: أبيض وباص، قال أبو النجم:
  عن هامة كالحجر الوباص الوباص:  القمر  ، عن ابن الأعرابي وأبي عمرو، وهو من ذلك.  ووابص: علم  وكذلك وابصة، والأخير نقله الجوهري. عن ابن الأعرابي:  الوابصة: النار، كالوبيصة.   ووابصة: ع  ، وفي اللسان والتكملة، الوابصة باللام: موضع. وابصة  بن سعيد  ، هكذا في النسخ. وهو غلط، والصواب ابن معبد، وهو ابن مالك الأسدي، أيو سالم،  صحابي  ، قبره بالرقة. يقال:  إنه لوابصة سمع  ، إذا كان  يثق بكل ما يسمع  ، نقله الجوهري، والزمخشري. وقيل: هو إذا كان يسمع كلاما فيعتمد عليه ويظنه، ولما يكن على ثقة. يقال: وابصة سمع بفلان، ووابصة سمع بهذا الأمر، وهو الذي يسمى الأذن، قاله ابن فارس، وأنث على معنى الأذن، وقد تكون الهاء للمبالغة.  ووبصان  ، بالفتح، عن الفراء،  ويضم  ، عن ابن دريد: اسم  شهر ربيع الآخر  ، في الجاهلية. قال:
  وسيان وبصان إذا مـا عـددتـه                      وبرك لعمري في الحساب سواء

  نسخ الجمهرة: بصان كرمان، ونقل شيخنا عن ابن سيده في المحكم أنه بفتح الواو وضم الموحدة، نظير سبعان، حتى قيل إنه لا ثالث لهما. قلت: وهو غريب، لم يتعرض له صاحب اللسان ولا غيره، وإنما نقل عن ابن سيده، كما ترى، وليس فيه ما ذكره شيخنا. وقال الصاغاني في العباب: وما في بعض نسخ الجمهرة صحيح أيضا لأن وبص وبص بمعنى، وسيأتي للمصنف في  بص  .  والوبص، محركة: النشاط، و  منه  فرس وبص، ككتف  ، أي  نشيط  ، نقله الصاغاني. ويقال: فرس هبص وبص.  وأوبصت ناري: ظهر لهبها  . وفي الصحاح عن ابن السكيت: أوبصت ناري، وذلك أول ما يظهر لهبها. وقال غيره: أوبصت النار عند القدح، إذا ظهرت. ووبص لي بيسير توبيصا: أعطانيه  ، عن ابن عباد، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: وبيص الطيب: بريقه. وأبيض وابص: براق. قال أبو الغريب النصري:
  إما تريني اليوم نضوا خالصا
  أسود حلبوبا وكنت وابصـا وقال أبو حنيفة: وبصت النار وبيصا: أضاءت. والوابصة: البرقة. وعارض وباص: شديد وبيص البرق. وما في النار وبصة ووابصة، أي جمرة.

##### Türkçe

**وبص** şimşeğin (parıltısı); ve başkası (da): **يبص** **وبصا** ve **وبيصا** ve **وبصة** (olarak), **كعدة** (gibi); parladı ve şimşek çaktı; onu el-Cevherî nakletti. İbn Berrî, İmru’ül-Kays’tan şu beyti okudu:
  Sanki ben ve binitim ve kırba (takımı) ve minderim                      küçük çakmak taşına **وبيص** **وبص** tutuştuğu zaman

**وبص الجرو**: iki gözünden birini açtı; İbn Abbâd’dan. Sahâh ve ‘Ubâb’da olan ise: **وبص الجرو توبيصا**: iki gözünü açtı. Dil imamlarından birden başkası da ikisini takip etti. **وبصت الأرض**: bitkisi çoğaldı; **كأوبصت** (gibi). el-Cevherî yalnız sonuncusuyla yetindi ve onu İbn es-Sikkît’ten nakletti; onun lafzı: “Denir ki: **أوبصت الأرض**; bitkisi ilk göründüğü vakitte.” **الوباص**: **ككتان** (gibi): rengi parlak olan; ondan Hasan’ın hadisi: “Mümini ancak solgun olarak bulursun; münafığı ise ancak **وباصا** olarak bulursun”; yani parlak. Ve denir: **أبيض وباص**. Ebû’n-Necm dedi ki:
  parlak taş gibi bir kafatasından

**الوباص**: ay; İbnü’l-A‘râbî ve Ebû ‘Amr’dan; ve o, bundandır. Ve **وابص**: bir özel ad. Yine **وابصة**; ve sonuncusunu el-Cevherî nakletti. İbnü’l-A‘râbî’den: **الوابصة**: ateş; **كالوبيصة** (gibi). Ve **وابصة**: bir yer adı; Lisân ve Tekmile’de: **الوابصة** (lâm ile): bir mevki. **وابصة بن سعيد**; nüshalarda böyle. Ve o yanlıştır; doğrusu İbn Ma‘bed’dir; o, Mâlik el-Esedî’nin oğludur, Ebû Sâlim; sahâbî; kabri er-Rakka’dadır. Denir: “Şüphesiz o, **لوابصة سمع**’dır”; işittiği her şeye güveniyor olduğu zaman; el-Cevherî ve ez-Zemahşerî nakletti. Ve denildi: o, bir söz işittiği zaman ona dayanır ve onu zanneder; hâlbuki güven üzere değildir. Denir: **وابصة سمع بفلان** ve **وابصة سمع بهذا الأمر**; ve o, “kulak” diye adlandırılandır; İbn Fâris söyledi. “Kulak” mânası üzerine müennes yaptı; ve **الهاء** mübalağa için olabilir.

Ve **وبصان**; fetha ile; el-Ferrâ’dan; ve zamme ile de olur; İbn Düreyd’den: câhiliyede Rebî‘u’l-Âhir ayının adı. Dedi ki:
  onu saydığın vakit **وسيان** ve **وبصان** birdir                      ve **وبرك** andolsun ömrüme, hesapta eşittir

Cumhere nüshaları: **بصان** **كرمان** (gibi). Şeyhimiz, İbn Sîde’den el-Muhkem’de, onun vâv’ın fethası ve **الموحدة**’nın zammı ile olduğunu, **سبعان** nazîri olarak nakletti; hatta denildi ki ikisinden üçüncüsü yoktur. Dedim: bu gariptir; Lisân sahibi de başkası da ona temas etmedi; ancak İbn Sîde’den nakledildi, gördüğün gibi; ve onda şeyhimizin zikrettiği şey yoktur. es-Sâgânî ‘Ubâb’da dedi ki: Cumhere’nin bazı nüshalarında olan da sahihtir; çünkü **وبص** ve **بص** mânaca birdir; ve musannif için **بص**’ta gelecektir.

Ve **الوبص**; harekeli: canlılık. Ve ondan: **فرس وبص**; **ككتف** (gibi); yani canlı; es-Sâgânî nakletti. Ve denir: **فرس هبص وبص**. Ve **أوبصت ناري**: alevi göründü. Sahâh’ta İbn es-Sikkît’ten: **أوبصت ناري**; ve bu, alevinin ilk göründüğü vakittir. Başkası dedi ki: **أوبصت النار** çakmakla yakmada; göründüğü zaman. Ve **وبص لي بيسير توبيصا**: onu bana verdi; İbn Abbâd’dan; ve bu mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **وبيص الطيب**: onun parıltısı. Ve **أبيض وابص**: parlak. Ebû’l-Garîb en-Nasrî dedi ki:
  eğer bugün beni sırf bir zayıf (binit) olarak görürsen
  simsiyah, sütü bol; hâlbuki ben **وابصـا** idim

Ebû Hanîfe dedi ki: **وبصت النار وبيصا**: aydınlattı. Ve **الوابصة**: şimşek parıltısı. Ve **عارض وباص**: şimşeğin **وبيص**’i şiddetli olan bulut. Ve ateşte **وبصة** ve **وابصة** yoktur; yani kor.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَبَصَ
1 وَبَصَ ذ , (S, M, A, Msb, K,) aor. يَبِصُ, (S, K,) inf. n. وَبِيصٌ (S, M, A, Msb, K) and وَبْصٌ (M, K) and بِصَةٌ, (M, TA,) said of lightning, (S, A, K,) and of other things, (S, M,) It shone, gleamed, or glistened. (S, M, A, Msb, K.) You say, [also,] وَبَصَتِ النَّارُ, inf. n. وَبِيصٌ, The light shone, or shone brightly; accord. to AHn; and نَارِى ↓ أَوْبَصَتْ, signifies my light shone, or shone brightly: (M:) or the latter signifies my light showed its flame: (K:) or my light began to show its flame: (ISk, S:) or النَّارُ ↓ اوبصت signifies the fire appeared on being struck. (TA.) And وَبِيصُ الطِّيبِ signifies The shining of perfume. (Mgh, TA.)

4 أَوْبَصَ see 1. ― -b2- [Hence,] اوبصت الأَرْضُ (assumed tropical:) The land began to show its plants, or herbage. (ISk, S.) -A2- أَوْبَصْتُ نَارِى I made my fire to burn, or blaze, intensely. (A.)

وَبَصَةٌ
وَبَصَةٌ ذ : see وَابِصٌ.

وَبْصَانُ
وَبْصَانُ ذ (Fr, M, K) and وُبْصَان, (IDrd, K,) [or وَبُصَانٌ and وَبِصَانٌ, (see art. بصن,)] in some copies of the Jm., بُصَّانٌ, [which see in art. بص,] (TA,) The month of رَبِيعٌ الآخِرُ: (M, K:) i. e. the name of that month in the Time of Ignorance: pl. وَبْصَانَاتٌ. (TA.)

وَبِيصَةٌ
وَبِيصَةٌ ذ : see وَابِصٌ.

.وَبَّاصٌ
.وَبَّاصٌ ذ : see what follows, in four places.

وَابِصٌ
وَابِصٌ ذ Shining, gleaming, or glistening: (Msb:) and ↓ وَبَّاصٌ, (as in some copies of the K,) or both, (M,) shining, gleaming, or glistening, much: (M, and some copies of the K:) or the latter, shining, gleaming, or glistening much in colour; (so in other copies of the K;) in which last sense, both are added to the epithet أَبْيَضُ: (TA:) and ↓ وَبَّاصٌ, applied to a cloud, signifies also intensely shining, or gleaming, with lightning. (M.) You say ↓ قَمَرِ وَبَّاصٌ [A moon shining brightly]. (A.) And ↓ الوَبَّاصُ signifies The moon. (IAar, K.) ― -b2- وَابِصَةٌ signifies i. q. بَرْقَةٌ [app. A flash of lightning]: (M:) and fire; as also ↓ وَبِيصَة: (IAar, K:) and a live coal; as also ↓ وَبَصَةٌ. (M.) ― -b3- رَحُلٌ وَابِصَةُ السَّمْعِ, (M,) or وَابِصَةُ سَمْعٍ, (S, A, K,) means A man who relies upon what is said to him: such a man is called أُذُنٌ: and the epithet is made fem. because أُذُنٌ is meant: or the ة may be added to render it intensive: (M:) or the meaning is, who trusts in all that he hears: (S, K:) or who hears speech and trusts in it: (A:) or who hears what is said and relies upon it, and thinks it true, but is not yet sure. (TA.) You say also, وَابَصَةُ سَمْعٍ بِفُلَانٍ [One who relies upon what he hears of, or from, such a one]: and وَابِصَةُ سَمْعٍ بِهٰذَا الأَمْرَِ [One who relies upon what he hears of this affair]. (TA.)

##### Türkçe

وَبَصَ
1 **وَبَصَ** **ذ** , (S, M, A, Msb, K,) muzâri‘i **يَبِصُ**, (S, K,) mastar ismi **وَبِيصٌ** (S, M, A, Msb, K) ve **وَبْصٌ** (M, K) ve **بِصَةٌ**, (M, TA,) şimşek hakkında söylenir, (S, A, K,) ve başka şeyler hakkında da, (S, M,) Parladı, ışıldadı veya pırıldadı. (S, M, A, Msb, K.) Sen dersin ki, [ayrıca,] **وَبَصَتِ النَّارُ**, mastar ismi **وَبِيصٌ**, Işık parladı veya parlak parladı; AHn’ye göre; ve **نَارِى** ↓ **أَوْبَصَتْ**, benim ışığım parladı veya parlak parladı demektir: (M:) yahut ikincisi, benim ışığım alevini gösterdi demektir: (K:) yahut benim ışığım alevini göstermeye başladı: (ISk, S:) yahut **النَّارُ** ↓ **اوبصت** ateş, vurulunca göründü demektir. (TA.) Ve **وَبِيصُ الطِّيبِ** “parfümün parıltısı” demektir. (Mgh, TA.)

4 **أَوْبَصَ** bk. 1. ― -b2- [Bundan dolayı,] **اوبصت الأَرْضُ** (mecazî farz edilerek:) Yer, bitkilerini veya otunu göstermeye başladı. (ISk, S.) -A2- **أَوْبَصْتُ نَارِى** Ateşimi şiddetle yanar, yahut alevlenir, kıldım. (A.)

وَبَصَةٌ
**وَبَصَةٌ** **ذ** : bk. **وَابِصٌ**.

وَبْصَانُ
**وَبْصَانُ** **ذ** (Fr, M, K) ve **وُبْصَان**, (IDrd, K,) [yahut **وَبُصَانٌ** ve **وَبِصَانٌ**, (bk. md. **بصن**,)] Jm.’nin bazı nüshalarında, **بُصَّانٌ**, [ki bk. md. **بص**,] (TA,) **رَبِيعٌ الآخِرُ** ayı: (M, K:) yani Câhiliye Zamanı’nda o ayın adı: çoğulu **وَبْصَانَاتٌ**. (TA.)

وَبِيصَةٌ
**وَبِيصَةٌ** **ذ** : bk. **وَابِصٌ**.

.وَبَّاصٌ
**وَبَّاصٌ** **ذ** : bk. aşağıda gelen, dört yerde.

وَابِصٌ
**وَابِصٌ** **ذ** Parlayan, ışıldayan veya pırıldayan: (Msb:) ve ↓ **وَبَّاصٌ**, (K’nın bazı nüshalarında olduğu üzere,) yahut ikisi de, (M,) çok parlayan, ışıldayan veya pırıldayan: (M, ve K’nın bazı nüshaları:) yahut ikincisi, renkte çok parlayan, ışıldayan veya pırıldayan; (K’nın diğer nüshalarında böyle;) ki bu son mânada, ikisi de sıfat **أَبْيَضُ**’a eklenir: (TA:) ve ↓ **وَبَّاصٌ**, bir buluta uygulandığında, şimşekle şiddetle parlayan veya ışıldayan demektir. (M.) Sen dersin ki ↓ **قَمَرِ وَبَّاصٌ** [parlak parlayan bir ay]. (A.) Ve ↓ **الوَبَّاصُ** “ay” demektir. (IAar, K.) ― -b2- **وَابِصَةٌ** i. q. **بَرْقَةٌ** demektir [görünüşe göre bir şimşek çakması]: (M:) ve ateş; yine ↓ **وَبِيصَة** da böyledir: (IAar, K:) ve kor; yine ↓ **وَبَصَةٌ** da böyledir. (M.) ― -b3- **رَحُلٌ وَابِصَةُ السَّمْعِ**, (M,) yahut **وَابِصَةُ سَمْعٍ**, (S, A, K,) kendisine söylenene dayanan bir adam demektir: böyle bir adama **أُذُنٌ** denir: ve sıfat müennes yapılmıştır; çünkü **أُذُنٌ** kastedilmiştir: yahut şiddet bildirmek için ة eklenmiş olabilir: (M:) yahut mânası, işittiği her şeye güvenen: (S, K:) yahut sözü işiten ve ona güvenen: (A:) yahut söyleneni işiten ve ona dayanan ve onu doğru sanan, fakat henüz emin olmayan. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, **وَابَصَةُ سَمْعٍ بِفُلَانٍ** [falanca hakkında yahut falancadan işittiğine dayanan]: ve **وَابِصَةُ سَمْعٍ بِهٰذَا الأَمْرَِ** [bu iş hakkında işittiğine dayanan]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَبَصَ
وَبَصَ
a.  [ يَبِصُ ] ( n. ac. وَبْص 1 ,  وَبِيْص 25 ), Shone, flashed.

b.  Was verdant ( land ).

c.  Opened its eyes ( puppy ).

وَبِصَ
وَبِصَ A ( n. ac. وَبَص 4 ),
a.  Was nimble.

وَبَّصَ
وَبَّصَ II ,
a.  see I (c) .

b.  Gave.

أَوْبَصَ
أَوْبَصَ IV ,
a.  see I (b) .

b.  Blazed ( fire ).

وَبِص
وَبِص 5 ,
a.  Nimble; frisky.

وَاْبِصَة
وَاْبِصَة 21t ,  وَبِيْصَة 25t ,
a.  Fire.

وَبَّاْص
وَبَّاْص 28 ,
a.  Bright.

b.  Moon.

وَبْصَاْنُ
وَبْصَاْنُ 33 ,  وُبْصَاْن 35 ,
a.  Name of a month.

اِنَّهُ لَوَبِصَة سَمْعٍ
اِنَّهُ لَوَبِصَة سَمْعٍ
a.  He believes everything he hears.

##### Türkçe

وَبَصَ
وَبَصَ
a. [ **يَبِصُ** ] ( n. ac. **وَبْص** 1, **وَبِيْص** 25 ), parladı, ışıldadı.

b. Yeşil oldu (arazi).

c. Gözlerini açtı (yavru köpek).

وَبِصَ
وَبِصَ A ( n. ac. **وَبَص** 4 ),
a. Çevik oldu.

وَبَّصَ
وَبَّصَ II ,
a. I (c)’ye bak.

b. Verdi.

أَوْبَصَ
أَوْبَصَ IV ,
a. I (b)’ye bak.

b. Alevlendi (ateş).

وَبِص
وَبِص 5 ,
a. Çevik; oynak.

وَاْبِصَة
وَاْبِصَة 21t , **وَبِيْصَة** 25t ,
a. Ateş.

وَبَّاْص
وَبَّاْص 28 ,
a. Parlak.

b. Ay.

وَبْصَاْنُ
وَبْصَاْنُ 33 , **وُبْصَاْن** 35 ,
a. Bir ayın adı.

اِنَّهُ لَوَبِصَة سَمْعٍ
اِنَّهُ لَوَبِصَة سَمْعٍ
a. İşittiği her şeye inanır.
