# وبه (و-ب-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%A8%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ب - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: فلان لا يوبَهُ له ولا يوبَهُ به، أي ل يُبالى به. ابن السكيت: ما وَبَهْتُ به وما وَبِهْتُ له، أي ما فطِنت له. وأنت تيبَهُ بكسر التاء، أي تبالي.

##### Türkçe

Denilir: falan kimse için **لا يوبَهُ له** de denmez, **ولا يوبَهُ به** de; yani ona aldırış edilmez. İbnü’s-Sikkît: **ما وَبَهْتُ به** ve **ما وَبِهْتُ له** (dedim); yani ona dikkat kesilmedim. Ve sen **تيبَهُ** (تاء’nın kesresiyle); yani aldırırsın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والباء
هبا ، هاب ، بها ، باه ، وهب ، وبه ، أبه ، أهب ، بهو ، بهى .
هبا : قال ابن شميل : الهبَاء : التّراب الّذي تُطيِّره الرِّيحُ ، فتَراه على وجوه الناس وجلودِهم وثيابِهم يَلزَق لزُوقاً .
وقال : أَقول : أرَى في السَّماء هَباءً ، ولا يقال : يومنا ذُو هَباء ، ولا ذو هَبْوَة . والهابي من التُّراب : ما ارتفع وَدَقّ . ومنه قولُ الشاعر :
تزوَّدَ منَّا بين أذْناهَ ضَربةً
دعتْه إلى هابي التُّرابِ عَقيمُ
وقال الليث : الهَبْوَة : غُبَارٌ ساطعٌ في الهواء كأنّه دُخان .
وقال رؤبة :
في قِطَع الآلِ وهَبْواتِ الدُّقَقْ
ويقال : هبا يَهْبو هَبْواً ، إذا سَطَع ، وهبَا الرَّماد يَهبو إذا اختلط بالتراب ، وتراب هابٍ .
وقال مالكُ بنُ الرَّيب :
ترَى جَدَثاً قد جرَّت الريحُ فوقَه
تراباً كلَون القَسْطلانيِّ هابيا
والهبَاء : دُقاق التُّراب ساطعُه ومنثورُه على وجه الأرض .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا سكن لَهَبُ النّار ولم يَطفَأ جَمْرُها :
قيل : خَمَدَتْ ، فإِن طَفِئتْ البتّة ، قيل : هَمَدت ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهْبُو ، وهو هابٍ ، غير مهموز .
قلتُ : فقد صحّ هبَا للتّراب والرّمادِ معاً . وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( فَكَانَتْ هَبَآءً ) ( الواقِعَة : 6 ) فمعناه أن الجِبالَ صارت غُباراً ، ومِثلُه : ( أَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً ) ( النّبَإِ : 20 ) ، وقيل : الهباء المُنبَثّ : ما تُثِيره الخَيْل بحَوافرها من دُقاق الغُبار .
ويقال لما يَظهر في الكُوَى من ضَوْء الشمسِ : هَباء .
وفي الحديث : أنّ سُهيل بنَ عَمرو جاء يتهبّأ كأنّه جَملٌ آدم .
يقال : جاء فلانٌ يتَهبَّى إذا جاء يَنفُض يَدَيْه ، قال ذلك الأصمعيّ ، كما يقال : جاءَ يَضرِب أَصْدَرَيه ، إذا جاء فارغاً .
ويقال : أهبَى الترابَ إهبَاءً ، إذا أثاره ، وهي الأهابيُّ ، ومنه قولُ أوْس بن حَجَر :
أهابِيَّ سَفْسافٍ من التُّراب تَوْأمِ
وأنشد أبو الهيثم :
يكون بها دليلَ القوم نجمٌ
كعَين الكلْب في هُبَّى قِبَاعِ
قال : وَصَف النجمَ الهابي الّذي في الهباء فشبّهه بعَين الكَلب نَهاراً ، وذلك أن الكلب باللّيل حارِسٌ ، وبالنهار ناعِس ، وعَين الناعس مُغمَّضة ، ويبدو من عينيه الخَفِيُّ ، فكذلك النّجم الّذي يُهتَدى به هو هابٍ ، كعيْن الكلب في خَفائه .
وقال في هُبَّى : وهي جمعُ هابٍ ، مثل غازٍ وغُزَّى ، المعنى أنّ دليل القوم نجمٌ هابٍ ، أي في هباء يخفَى فيه إلاّ قليلا منه ، يَعرِف به الناظرُ إليه أي نجمٍ هو ، وفي أي ناحيةٍ هو ، فيَهتدِي به ، وهو في نجومٍ هُبَّى ، أي هابِيَةٌ ، إلاّ أنّها قِباعٌ كالقَنافِذ إذا قَبعتْ فلا يُهتدَى بهذه القِباع . إنما يهتدَى بهذا النجم الواحد الذي هو هابٍ غير قابعٍ في نجوم هابِيَه قابِعَة ، وجمع القَابع على قِباع ، كما جَمَعوا صاحباً على صِحَاب وبَعيراً قامحاً على قِماح .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَبَا إذا فَرَّ ، وهَبَا إذا مات أيضاً ، وتَهَا إذا غَفَل ، وَذَها إذا تكبَّر ، وهذا إذا قَتَل ، وهَزَا إذا سارَ ، وثَهَا إذا حَمُق .
بهو بهي : قال ابن السكيت : بَهَأْتُ به وَبَهِئْتُ به ، إذا أنِسْتَ به ، وأنشد :
وقد بَهأَتْ بالحَاجِلات إفالُها
وسيفٍ كريمٍ لا يزال يَصُوعُها
والبَهاء ممدودٌ غيرُ مهموز : مصدرُ البَهِيّ ويقال : بَهَا فلانٌ يَبْها ويَبْهُو بَهَاءً وبهَاءةً ، وبهُوَ فَلانٌ يَبْهُو بَهَاءً ، وبَهِيَ يَبْهَى بَهاءً ، وإنه لبَهِيٌّ ، وبَهٍ من قوم أَبْهِيَاءَ ، مثل عَمٍ من قومٍ أَعْمِياء ، وامرأةٌ بَهِيَّة من نسوةٍ بَهايا وبَهِيَّات . قال ذلك كله اللحيانيّ ، حكاه عن الكسائيّ .
وقال الليث : البَهْو : البيتُ المقدَّم أمامَ البُيوت ، والجميعُ الأبهاء .
والبَهْوُ : كِناسٌ واسِعٌ يُتخذه الثّور في أصل الأَرْطَى ، وأنشد :
أجوَفَ بَهَّى بَهْوُه فاستَوْسَعَا
وقال آخر :
رأيتَه في كل بَهْوٍ دامجَا
قال : والبَهْوُ من كل حامِلٍ : مَقِيلُ الوَلَد بين الوَركَين .
والبَهِيُّ : الشيءُ ذو البَهاء ممّا يَملأ العينَ رَوْعُهُ وحُسْنُه .
وقال الأصمعيّ : أَصل البَهْو السَّعَة . يقال : هو في بَهْوٍ من عَيْش ، أي في سعة ، وكلّ هَواء أو فَجْوَةٍ فهو عند العرب بَهْوٌ .
وقال ابن أحمر :
بهوٌ تلاقَتْ به الأرْآمُ والبَقَرُ
وناقةٌ بَهْوَة الجَنْبَين ، واسعة الجنبين .
وقال جندل :
على ضُلوعٍ بَهْوَةِ المنافج
وقال الراعي :
كأنّ رِيْطَةَ حَبَّارٍ إذا طُوِيَتْ
بَهْوُ الشَّراسِيفِ منها حينَ يَنْخَضِدُ
شَبّه ما تكسَّر من عُكَنِها وانطواءَه برَيْطِه حبَّارٍ ، والبَهْوُ : ما بين الشراسيف ، وهيَ مقاطُّ الأضلاع .
وفي حديث أمّ مَعبَد ، وَصِفتها للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأنه حَلَب عنْزاً لها حائلاً في قَدَح فَدرَّت حتى مَلأت القَدَح ، وعَلاه البَهاء ، أرادت أنّ بَهاء اللَّبن وهو وَبِيصُ رَغْوتِه عَلاَ اللَّبن .
والبَهاء أيضاً : الناقةُ التي تَستأنِس إلى الحالب يقال : ناقةٌ بَهاءٌ ممدود . رواه أبو عبيد عن الأصمعيّ ، وهذا مهموزٌ من بَهَأْتُ بالشيء أي أَنِسْت به . وبَهاء اللَّبن ممدودٌ غيرُ مهموز ، لأنه من البَهِيِّ .
وفي حديث عبد الرحمن بن عَوْف أنه رأى رَجُلاً يَحلِف عند المَقام فقال : أَرى الناسَ قد بَهَؤُوا بهذا المَقام ، معناه أنهم أَنِسوا به حتى قلَّت هَيْبَتُه في صدورهم ، فلم يَهابُوا اليمينَ على الشيء الحَقير عندَه ، وكلُّ من أَنِس بشيء وإنّ جَلَّ قَلَّت هيبَتُه في قلبه .
وقال الرِّياشيّ : بَهأْتُ بالرجل أبهأُ بَهَاءً وبُهُوءاً إذا استأنَسْتَ به .
وفي حديثٍ آخر أنه لمّا فُتِحت مكة قال رجل : أَبْهُوا الخيلَ .
قال أبو عبيد : معنى قوله : أَبهوا الخَيْلَ ، أي عَطِّلوها فلا يُغزَى عليها ، وكلُّ شيءٍ عَطلتَه قد أبهيْتَه .
ويقال : بَهِيَ البيتُ يَبْهَى بهاءً ، إذا تخرّق .
وبيتٌ باهٍ : إذا كان قليلَ المتاع .
ومن أمثالهم : إنَّ المِعزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي . رُوِي ذلك عن أبي عبيد ، عن أبي زيد ، قال : ومعنى المَثَل أنّ المِعزَى تَصعَد فوق البيت فتَخرِقُه ، ومعنى لا تُبْنِي ، أي لا يُتَّخَذ منها أَبْنِية ، إنما الأبْنِيَة من الوَبَر والصُّوف ، يقول : لأنها إذا أمكَنْتك من أصوافِها فقد أَبْنَيْت .
قلتُ : وقال القُتَيْبيُّ فيما رَدَّ على أبي عبيد : رأيتُ بيوتَ الأعراب في كثيرٍ من المواضع من شَعر المِعْزَى ، ثم قال : ومعنى قوله : ولا تُبني أي ولا تُعِين على البِناء . قلت : والمِعزَى في بادية العَرَب ضَرْبان : ضرب منها جُرد لا شعُورَ لها مِثل مِعزَى الحِجاز ، وغَوْرِ تهامة ، والمِعزَى التي ترعى نُجودَ البِلاد البَعِيدة من الرِّيف كذلك . ومنها ضربٌ تَألفُ الرِّيفَ وتَرْجُنُ حَوالَي القُرَى الكثيرة المياه ، تطولُ شعُورُها مِثل مِعزَى الأكراد بناحية الجَبَل ونَواحِي خُراسان وكأن المَثَل لبادية الحجاز ونواحِي عاليَةِ نَجْد ، فيصحّ ما قاله أبو زيد على هذا ، والله أعلم . وهو حسبُنا ونعم الوكيل .
وأخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أنه قال : قال حُنَيف الحَناتم ، وكان من آبلِ الناسِ : الرَّمْكاء بُهْيَا ، والحمراء صُبْرَى ، والخَوَّارة غُزْرَى ، والصَّهباء سُرْعَى ، وفي الإبل أخْرَى إن كانت عند غيري لم أَشتَرِها ، وإن كانت عندي لم أَبِعْها حمراءُ ، بِنْتُ دَهْماء ، قَلَّما تَجدها ، وقولُه بهْيَا ، أراد البَهِيَّة الرائقة ، وهي تأنيث الأبهى والرُمْكة في الإبل أن يشتدَّ كُمْتَتُها حتى يدخَلها سَوَاد ، بعيرٌ أَرمَك .
والعَرَب تقول : إن هذا لَبُهياي ، أي ممَّا أَتباهى به ، حكى ذلك ابن السكيت عن أبي عمرو . ويقال : باهَيتُ فلاناً فبَهوْتُه ، أَي غَلَبْتَه بالبَهاء .
وأَبهيتُ الإناء ، إذا فَرَّغْتَه .
وقال أَبو عمرو : باهاه ، إذا فاخَرَه ، وهاباه إذا صايَحَه .
قال : والبَهْوُ البيت من بُيوت الأعراب ، وجمعُه أَبهاء .
وفي الحديث : ( وتنتقل الأعرابُ بأَبهائها إلى ذِي الخَلَصَة ) أي بيُوتها .
أبه وبه : أبو عبيد عن أبي زيد : نَبِهتُ للأمر نَبَهاً أَنْبَه ، ووَبهتُ له أَوْبَهُ وَبَهاً : وابهتُ ، وأَبَهتُ آبَهُ أَبْهاً ، وهو الأمر تنساه ، ثم تنتَبهُ له .
قال : وقال الكسائيّ : أَبِهْتُ آبهُ ، وبُهْتُ أَبُوهُ ، وبِهتُ أَباهُ .
وقال ابنُ السكيت : يقال ما أَبِهْتُ له ، وما أَبَهْت له وما بِهتُ له وما بُهْتُ له ، وما وَبِهْتُ له ، وما بأَهْتُ له وما بَهأْتُ له . يريد ما فَطِنْتُ له .
ورُوي عن أبي زيد أنه قال : إني لآبهُ بك عن ذلك الأمر ، إلى خَيرٍ منه ، إذا رفعتَه عن ذلك .
وفي حديثٍ مرفوع : ( رُبَّ ذِي طِمْرَين لا يُؤْبَه له لو أَقْسَم على الله لأبَرّه ) . معناه : لا يُفطَن له لذِلَّته وقلة مَرآتَه ،
ولا يُحتَفل به لحَقارته ، وهو مع ذلك من الفَضْل في دبْئِهِ وإخْباتِه لرَبِّه بحيثُ إذا دعاه أجابه .
وقال أبو زيد : يقال : تأَبّه فلانٌ على فلان تأَبُّهاً : إذا تكبَّر ورفَع قَدْرَه عنه ، ورَجُل ذو أُبَّهةَ ، أي ذو كِبْر ونخوة .
عمرو عن أبيه قال : الوَبْه : الفِطْنة ، والوَبْه أيضاً : الكِبْر .
سلَمة ، عن الفرّاء قال : جاءتْ تَبوهُ بُوَاهاً ، أي تَضِجّ .
بوه : وقال الليث : الباءةُ : الحُظْوَة في النِّكاح .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الباءُ والباءَةُ والباه مَقُولات كلها .
قلت : جَعل الهاءَ أصلية في الباهِ .
وروى ابن مسعود عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من استطاع منكم الباءةَ فليتزوّجْ ، ومَن لا فعلَيْه بالصوم فإنه له وِجاء ) . أراد : مَن استطاع منكم أن يتزوّج ولم يُرِد به الجماع ، يدلك على ذلك قوله : ( ومن لم يَقْدِر فعليه بالصوم ) ، لأنه إذا لم يَقدِر على الجماع لم يحتجْ إلى الصَّوْم ليَجْفُر ، وإنما أراد من لم يكن عنده جِدَةٌ فيُصْدِق المنكوحةَ ويَعولها . والله أعلم . وهو حسبنا ونعم الوكيل .
وفي حديثٍ آخر : أن امرأةً ماتَ عنها زوجُها فمرَّ بها رَجُل ، وقد تزينتْ للباءِة أي للنكاح .
بوه : وقال الليث : البُوهة ما طارَتْ به الرِّيح من جُلال التراب ، يقال : هو أهوَنُ من صُوفةٍ في بُوهَةٍ .
قال : والبُوهةُ من الرجال : الضعيف الطَّبّاش .
عمرو عن أبيه قال : البوْهُ : اللَّعْن . يقال : على إبليسَ بَوْه الله ، أي لَعْنُه .
وقال ابن الأعرابيّ : البُوهة : الرَّجُل الأحمق . والبُوهَة : البُومة ، والبُوهة : الرَّجل الضاوِيُّ ، والبُوهة : الصوفة المنفوشة تُعمل للدَّواةِ ، قبلَ أنْ تُبَلّ . والبُوهَة : الرِّيشة التي تكون بين السماء والأرض ، تلعب بها الرِّياح والبُوهة : السَّجْق ، يُقال بُوهَة له وشَوْهة ، والبُوهة : الرجل الأحمق ، ومنه قولُ امرىء القيس :
أيا هِندُ لا تنكحِي بُوهةً
عليه عَقِيقتُه أحسَبا
هيب : قال الليث : الهابُ زَجْرُ الإبل عند السَّوْق ، يقال : هابِ هابِ ، وقد أَهابَ بها الرجل .
قلت : هابِ : زَجْرٌ للخيل ، يقال للخَيْل : هَبِي ، أي أقْبِلي ، وهلاَ أي قَرِّي . قال الأعشى :
ويَكثر فيها هَبِي واضْرَحِي
ومَرْسُونُ خَيْلٍ وأعطالُها
والإهابة : دُعاء الإبل . قال ذلك الأصمعيّ وغيرُه .
وقال طَرَفَة :
تَرِيعُ إلى صوْت المُهِيب وتَتَّقي
بذي خُصَل رَوْعاتِ أَكلفَ مُلْبِدِ
وسمعتُ عُقيليّاً يقول لأمَةٍ كانت ترعَى رَوَائدَ خيل ، فجفَلت في يوم عاصف ، فقال لها : ألا وَأَهيبي بها تَرِعْ إليك ، فجعل دعاءَ الخيل إهابةً أيضاً . وأما هابِ فلم أسمَعْه إلا في الْخيل دون الإبل ، وأنشد بعضهم :
والزَّجرُ هابِ وهِلاَ تَرْهِبُهْ
وقال الليث : الهَيبة إجلالٌ ومخَافة . ورجل هُيوبٌ جبانٌ يَهاب كلَّ شيء .
ورُوي عن عبيد بن عُمَير أنه قال : الإيمان هيُوب ، وله وجهان :
أحدُهما : المؤمن يهابُ الذنبَ فيتَّقِيه .
والآخر : المؤمن هَيوب أي مهيوب لأنه يَهاب الله فيهابُه الناس ، أي يعظِّمون قدرَه ويُوقِّرونه .
وسمعتُ أعرابياً يقول لآخر : اعْلَق تهاب الناس حتى يهابُوك ، أَمَره بتوقير الناس ؛ كي يُوقِّروه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الهَوْب : الرَّجل الكثيرُ الكلام ، وجمعُه أهواب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الهيَّبان : الجبَان ، والهيَّبان : التيْس ، والهيَّبَان : الراعي ، والهَيَّبان : زَبَدُ أَفواهِ الإبل ، قال : والهيَّبان : التراب ، وأنشد :
أكلَّ يوم شِعِرٌ مستحدَثُ
نحن إذاً في الهيَّبان نَبحثُ
وقال ذو الرّمة يصف إبلاً أزْبَدتْ مَشافِرها ، فقال :
يظلّ اللُّغام الهيَّبان كأنه
جَنَا عُشَرٍ تَنْفِيه أشداقُها الهُدْلُ
وجَنا العُشَر : يخرجُ مثل رُمّانة صغيرةٍ فتنشقّ عن مِثل القَزّ ، فَشبّه لُغامَها به ، والبادية يجعلونَ جَنا العُشَر ثَقوباً يوقدون به النار .
وهب : أبو حاتم عن الأصمعيّ : تقول العرب : هَبْنِي ذَاك ، أي احسُبْني ذاك واعدُدْني . قال : ولا يقال هَبْ أَنِّي فعلتُ ذاك ، ولا يقال في الواجب : قد وَهبْتُك ، كأنها كلمة وُضِعتْ للأمر ، كما يقال ذَرْني ودَعْني ، ولا يقال : وذَرْتُك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : وهَبَني الله فِداك ، بمعنى جَعَلَني .
وقال شمِر : قال الفرّاء : اتَّهَبْتُ منكَ دِرْهماً : افْتَعَلْتُ من الهِبة ، وأصبَح فُلانٌ مُوهباً أي مُعدّاً .
قال : ووَهبتُ له هِبَةً وموْهِبةً ووَهْباً ووَهَباً ، إذا أعطيتَه ، واتهَبْتُ منه ، أي قَبِلتُ .
وقال الليث : تقول : وَهَب الله له الشيء ، فهو يَهَب هِبَةً ، وتَواهَبَه الناسُ بينهم ، والله الوَهّاب الوَاهِب ، وكلّ ما وُهِبَ لك من ولدٍ وغيرِه فهو مَوْهوبٌ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لقد هممتُ ألاّ أَتَّهِبَ إلا مِن قُرَشِيّ أو أَنْصَاريّ أو ثَقَفِيّ ) قوله : لا أَتَّهِبَ ، أي أقبَل هِبةً إلا من هؤلاء .
قال أبو عُبيد : رأى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَفاءً في أخلاق البادية ، وطلباً للزيادة على ما وَهَبوا ، فخَصَّ أهلَ القُرَى العربية بقبوله الهديّة منهم دون أهلِ البادية ؛ لغَلَبة الجفاء على أخلاقهم ، وبُعدِهم من ذوي النُّهَى
والعُقول ، والله أعلم بالصواب ، وحسبُنا الله ونعم الوكيل .
وقال ابن الأعرابيّ : المَوْهَبَة : نُقْرَةٌ في صَخْرة يَستنقِع فيها ماءُ السماء . وأَنشدَ غيره :
ولَفُوكِ أشهَى لو يَحِلُّ لنا
من ماءِ مَوْهَبةٍ على شُهْد
أبو عبيد عن أبي زيد وغيره : أوْهَبَ الشيءُ ، إذا دامَ .
وقال غيرُه : أوهب الشيءُ ، إذا كان مُعَدّاً عند الرجل ، فهو مُوهِبٌ ، وأنشدَ أبو زيد :
عظيم القَفا ضخم الخَواصِر أَوْهَبَتْ
له عَجوةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ
ويقال : هذا وَادٍ مُوهِب الحَطَب ، أي كثير الحَطَب .
ووَهْبِينُ : جَبلٌ من جِبالِ الدَّهْناء قد رأيتُه .
والمَوْهِبَةُ : الهِبة بكسر الهاء وجمعها مَواهِب ، وأما النَّقرةُ في الصَّخر فمَوْهَبَة ، بفتح الهاء جاء نادراً ، والوَهوب : الرجلُ الكثيرُ الهِبات . والوهّاب من صفة الله : الكثير الهِبات المنعِم على العباد .
أهب : الأُهْبَة : العُدّة ، وجمعُها أُهَب ، وقد تأهّب الرجلُ ، إذا أخذ أُهْبَتَه . والإهاب : الجِلْد ، وجمعُه أُهُب ، وأَهَب .
وفي الحديث : وفي بيتِ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أُهُبٌ عَطِنَةٌ ، أي جلودٌ في دِباغها .
ويقال : تَهيَّبني الشيءُ ، بمعنى تهيّبْتُه أنا ، ويقال للأَبحّ : أَبَّه .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الباء**
**هبا** ، **هاب** ، **بها** ، **باه** ، **وهب** ، **وبه** ، **أبه** ، **أهب** ، **بهو** ، **بهى** .

**هبا** : İbn Şümeyl dedi ki: **الهَبَاء**: rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzleri, derileri ve elbiseleri üzerinde görürsün; yapışıp yapışma ile yapışır.
Ve dedi ki: derim ki: “Gökte **هَباء** görüyorum”; “günümüz **ذُو هَباء**” denilmez, ne de “**ذُو هَبْوَة**”. Topraktan **الهابي**: yükselip incelen şeydir. Ondandır şairin sözü:
تزوَّدَ منَّا بين أذْناهَ ضَربةً
دعتْه إلى هابي التُّرابِ عَقيمُ
Leys dedi ki: **الهَبْوَة**: havada parlayan bir tozdur; sanki dumandır.
Rü’be dedi ki:
في قِطَع الآلِ وهَبْواتِ الدُّقَقْ
Ve denir: **هبا يَهْبو هَبْواً**; parladı(ğı zaman). Ve **هبَا الرَّماد يَهبو**; toprakla karıştığı zaman. Ve **تراب هابٍ**.
Mâlik b. er-Reyb dedi ki:
ترَى جَدَثاً قد جرَّت الريحُ فوقَه
تراباً كلَون القَسْطلانيِّ هابيا
Ve **الهَبَاء**: toprağın ince kırıntısıdır; onun parlayanı ve yeryüzü yüzüne saçılmış olanıdır.
Ebû Ubeyd, el-Asma’î’den: Ateşin alevi sakinleşip koru sönmediği zaman: “**خَمَدَتْ**” denir; eğer büsbütün söndüyse “**هَمَدت**” denir; kül olduğunda “**هَبَا يَهْبُو**” denir; o da **هابٍ**’dir; hemzesizdir.
Dedim ki: böylece **هبَا** hem toprak hem kül için birlikte sahih oldu. Allah’ın (azze ve celle) sözüne gelince: ( **فَكَانَتْ هَبَآءً** ) ( **الواقِعَة : 6** ) bunun manası: dağların toz olmasıdır. Ve onun benzeri: ( **أَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً** ) ( **النّبَإِ : 20** ). Ve denildi: **الهباء المُنبَثّ**: atların toynaklarıyla kaldırdığı ince tozdur.
Ve güneş ışığından pencerelerde görünen şeye: **هَباء** denir.
Hadiste: Süheyl b. Amr’un, sanki esmer bir deveymiş gibi **يتهبّأ** ederek geldiği (vardır).
Denir: falan **يتَهبَّى** geldi; ellerini silkeleyerek geldiği zaman. Bunu el-Asma’î söyledi; “**يَضرِب أَصْدَرَيه** geldi” denildiği gibi; boş olarak geldiği zaman.
Ve denir: **أهبَى الترابَ إهبَاءً**; onu kaldırdığı zaman. O da **الأهابيُّ**’dir. Ondandır Evs b. Hacer’in sözü:
أهابِيَّ سَفْسافٍ من التُّراب تَوْأمِ
Ebû’l-Heysem inşad etti:
يكون بها دليلَ القوم نجمٌ
كعَين الكلْب في هُبَّى قِبَاعِ
Dedi ki: **الهابي** yıldızı, **الهباء** içindeki (yıldızı) vasfetti; onu gündüz köpeğin gözüne benzetti. Bu, köpeğin gece bekçi, gündüz uykulu olması sebebiyledir; uykulunun gözü kapalıdır; gözlerinden gizli olan görünür; işte böyle, kendisiyle yol bulunulan yıldız **هابٍ**’dir; gizliliğinde köpeğin gözü gibidir.
Ve **هُبَّى** hakkında dedi ki: o, **هابٍ**’in cem’idir; **غازٍ** ve **غُزَّى** gibi. Mana: kavmin kılavuzu bir **هابٍ** yıldızdır; yani içinde gizlendiği bir **هباء** içindedir; ondan ancak azı görünür; ona bakan, onun hangi yıldız olduğunu ve hangi yönde olduğunu bilir; onunla yol bulur. O, **نجومٍ هُبَّى** içindedir; yani **هابِيَةٌ**; ancak onlar **قِباعٌ**’dır; kirpiler gibi, çömeldikleri zaman; bu **قِباع** ile yol bulunmaz. Ancak çömelmeyen **هابٍ** olan bu tek yıldızla yol bulunur; çömelmiş **هابِيَه** yıldızlar içinde. Ve **القَابع**’ın cem’i **قِباع** üzeredir; “**صاحباً**”ı “**صِحَاب**” üzerine, “**بَعيراً قامحاً**”ı “**قِماح**” üzerine cem’ ettikleri gibi.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **هَبَا**; kaçtığı zaman. Ve **هَبَا**; öldüğü zaman da. Ve **تَهَا**; gaflet ettiği zaman. Ve **ذَها**; kibirlendiği zaman. Ve **هذا**; öldürdüğü zaman. Ve **هَزَا**; yürüdüğü zaman. Ve **ثَهَا**; ahmaklaştığı zaman.

**بهو بهي** : İbnü’s-Sikkît dedi ki: **بَهَأْتُ به** ve **بَهِئْتُ به**; onunla ünsiyet ettiğin zaman. Ve inşad etti:
وقد بَهأَتْ بالحَاجِلات إفالُها
وسيفٍ كريمٍ لا يزال يَصُوعُها
Ve **البَهاء** uzatmalı, hemzesizdir: **البَهِيّ**’nin masdarıdır. Ve denir: falan **بَهَا**; **يَبْها** ve **يَبْهُو**; **بَهَاءً** ve **بهَاءةً**. Ve falan **بهُوَ**; **يَبْهُو بَهَاءً**. Ve **بَهِيَ**; **يَبْهَى بَهاءً**. Ve o, elbette **بَهِيٌّ**’dir. Ve **بَهٍ**; **قوم أَبْهِيَاءَ**’dan; **عَمٍ**’in **قومٍ أَعْمِياء**’dan olması gibi. Ve **امرأةٌ بَهِيَّة**; **نسوةٍ بَهايا وبَهِيَّات**’tan. Bütün bunları el-Lihyânî söyledi; onu el-Kisâî’den nakletti.
Leys dedi ki: **البَهْو**: evlerin önünde öne alınmış evdir; hepsi **الأبهاء**’dır.
Ve **البَهْوُ**: öküzün **الأَرْطَى**’nın dibinde edindiği geniş bir barınaktır. Ve inşad etti:
أجوَفَ بَهَّى بَهْوُه فاستَوْسَعَا
Bir başkası dedi ki:
رأيتَه في كل بَهْوٍ دامجَا
Dedi ki: her hamileden **البَهْوُ**: iki kalça arasındaki yavrunun yatma yeridir.
Ve **البَهِيُّ**: heybeti ve güzelliği gözü dolduran, **البَهاء** sahibi şeydir.
El-Asma’î dedi ki: **البَهْو**’nun aslı genişliktir. Denir: o, yaşayıştan bir **بَهْوٍ** içindedir; yani genişlik içindedir. Ve her hava boşluğu yahut açıklık, Araplar katında **بَهْوٌ**’dur.
İbn Ahmer dedi ki:
بهوٌ تلاقَتْ به الأرْآمُ والبَقَرُ
Ve **ناقةٌ بَهْوَة الجَنْبَين**: iki yanı geniş.
Cündel dedi ki:
على ضُلوعٍ بَهْوَةِ المنافج
Er-Râ’î dedi ki:
كأنّ رِيْطَةَ حَبَّارٍ إذا طُوِيَتْ
بَهْوُ الشَّراسِيفِ منها حينَ يَنْخَضِدُ
Onun kırılan kırışıklıklarını ve büzülmesini, mürekkepçinin rulosunun büzülmesine benzetti. Ve **البَهْوُ**: **الشراسيف** arasındaki şeydir; o da kaburgaların kesim yerleridir.
Ümm Ma’bed hadîsinde: onu Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfettiği ve onun, kendisine ait kısır bir keçiyi bir kadehte sağdığı, (süt) akıp kadehi dolduruncaya kadar; ve **البَهاء** onun üstüne çıktı: sütün **بَهاء**’sını, yani köpüğünün parıltısını, sütün üstüne çıktı demek istedi.
Ve **البَهاء** ayrıca: sağana ünsiyet eden dişi devedir. Denir: **ناقةٌ بَهاءٌ**; uzatmalı. Ebû Ubeyd bunu el-Asma’î’den rivayet etti. Bu, “**بَهَأْتُ بالشيء**”den hemzelidir; yani onunla ünsiyet ettim. Ve **بَهاء اللَّبن** uzatmalı, hemzesizdir; çünkü **البَهِيِّ**’dendir.
Abdurrahman b. Avf hadîsinde: onun, makam yanında yemin eden bir adam gördüğü; şöyle dediği: “İnsanların bu makam ile **بَهَؤُوا** olduklarını görüyorum”; manası: onunla ünsiyet ettiler; ta ki onun heybeti göğüslerinde azaldı; onun yanında değersiz şey üzerine yeminden çekinmediler. Ve her kim bir şeye ünsiyet ederse, büyük de olsa, heybeti kalbinde azalır.
Er-Riyâşî dedi ki: **بَهأْتُ بالرجل**; **أبهأُ بَهَاءً وبُهُوءاً**; onunla ünsiyet ettiğim zaman.
Başka bir hadîste: Mekke fethedilince bir adam dedi ki: “**أَبْهُوا الخيلَ**.”
Ebû Ubeyd dedi ki: sözünün manası: “**أَبهوا الخَيْلَ**”; yani onları boş bırakın; onlarla gazâ edilmesin. Ve her şeyi boş bırakırsan onu **أبهيْتَه** etmiş olursun.
Ve denir: **بَهِيَ البيتُ يَبْهَى بهاءً**; yırtıldığı zaman.
Ve **بيتٌ باهٍ**: eşyası az olduğu zaman.
Ve onların mesellerinden: “Şüphesiz **المِعزَى** **تُبْهِي** eder, **تُبْنِي** etmez.” Ebû Ubeyd’den, Ebû Zeyd’den böyle rivayet edildi. Dedi ki: meselin manası: **المِعزَى** evin üstüne çıkar da onu deler. “**لا تُبْنِي**”nin manası: ondan **أَبْنِية** edinilmez; **الأبْنِيَة** ancak **الوَبَر** ve **الصُّوف**’tandır. Diyor ki: çünkü yünlerinden sana imkân verdiğinde, sen **أَبْنَيْت** etmiş olursun.
Dedim ki: el-Kuteybî, Ebû Ubeyd’e reddettiği şeyde dedi: “Arap bedevilerinin evlerini birçok yerde **شَعر المِعْزَى**’dan gördüm.” Sonra dedi: “Ve ‘**ولا تُبني**’nin manası: bina etmeye yardım etmez.” Dedim ki: **المِعزَى** Arap badiyesinde iki kısımdır: bir kısmı, Hicaz’ın ve Tihâme’nin çukur yerlerinin **مِعزَى**’sı gibi, kılsız çıplaktır; ve köyden uzak beldenin yükseklerini otlayan **المِعزَى** da böyledir. Ve ondan bir kısım vardır ki köye alışır ve suları çok köylerin çevresinde otlar; kılları uzar; dağ tarafında ve Horasan taraflarında Kürtlerin **مِعزَى**’sı gibi. Sanki mesel, Hicaz badiyesi ve Necd’in yüksek tarafları içindir; böylece Ebû Zeyd’in dediği bu üzere sahih olur. Allah daha iyi bilir. Ve O bize yeter; ne güzel vekildir.
Ve bana el-Münzirî haber verdi; Sa’leb’den; İbnü’l-A’râbî’den: onun dediğini: Huneyf el-Hanâtim dedi—o, insanların en deve sahibi olanlarındandı—: “**الرَّمْكاء بُهْيَا**; ve **الحمراء صُبْرَى**; ve **الخَوَّارة غُزْرَى**; ve **الصَّهباء سُرْعَى**; ve develerde bir başkası vardır: eğer başkasının yanında olsaydı onu satın almazdım; eğer benim yanımda olsaydı onu satmazdım: **حمراءُ ، بِنْتُ دَهْماء**; onu pek az bulursun.” Ve onun “**بهْيَا**” sözü: parlak **البَهِيَّة**’yi kastetti; o, **الأبهى**’nın müennesi. Ve develerde **الرُمْكة**: kumruluğunun şiddetlenip içine siyahlık girmesidir; **بعيرٌ أَرمَك**.
Ve Araplar der: “Şüphesiz bu, benim **لَبُهياي**’ımdır”; yani onunla övündüğüm şeydendir. Bunu İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan hikâye etti. Ve denir: **باهَيتُ** falanı, sonra onu **فبَهوْتُه**; yani onu **البَهاء** ile yendim.
Ve **أَبهيتُ الإناء**; onu boşalttığın zaman.
Ebû Amr dedi ki: **باهاه**; onunla övündüğü zaman. Ve **هاباه**; onunla bağırıştığı zaman.
Dedi ki: **البَهْو**: bedevilerin evlerinden evdir; cem’i **أَبهاء**’dır.
Hadiste: “( **وتنتقل الأعرابُ بأَبهائها إلى ذِي الخَلَصَة** )”; yani evleriyle.

**أبه وبه** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **نَبِهتُ للأمر نَبَهاً أَنْبَه**; ve **وَبهتُ له أَوْبَهُ وَبَهاً**: ve **وابهتُ**; ve **أَبَهتُ آبَهُ أَبْهاً**: o, bir işi unutmandır; sonra ona uyanırsın.
Dedi ki: el-Kisâî dedi: **أَبِهْتُ آبهُ**; ve **بُهْتُ أَبُوهُ**; ve **بِهتُ أَباهُ**.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: “Ona **ما أَبِهْتُ له**”; ve “**ما أَبَهْت له**”; ve “**ما بِهتُ له**”; ve “**ما بُهْتُ له**”; ve “**ما وَبِهْتُ له**”; ve “**ما بأَهْتُ له**”; ve “**ما بَهأْتُ له**.” Yani: ona dikkat etmedim.
Ebû Zeyd’den rivayet edildi: dedi ki: “Şüphesiz ben, o işten seni **لآبهُ** ederim; ondan daha hayırlısına”; onu ondan kaldırdığın zaman.
Merfû bir hadîste: “( **رُبَّ ذِي طِمْرَين لا يُؤْبَه له لو أَقْسَم على الله لأبَرّه** )”. Manası: zilleti ve görünüşünün azlığı sebebiyle ona dikkat edilmez; ve hakirliği sebebiyle ona itina edilmez; bununla beraber o, Rabbine karşı alçakgönüllülüğü ve boyun eğişi bakımından öyle bir fazilet üzeredir ki, ona dua etse ona icabet eder.
Ebû Zeyd dedi ki: denir: falan, falana karşı **تأَبّه** etti; **تأَبُّهاً**: kibirlendiği, onun üzerinde değerini yükselttiği zaman. Ve **رَجُل ذو أُبَّهةَ**: yani kibir ve gurur sahibi.
Amr, babasından dedi ki: **الوَبْه**: zekâdır. Ve **الوَبْه** ayrıca: kibirdir.
Seleme, el-Ferrâ’dan dedi ki: “**جاءتْ تَبوهُ بُوَاهاً**”; yani feryat ediyor.

**بوه** : Leys dedi ki: **الباءةُ**: nikâhta nasiptir.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den dedi ki: **الباءُ** ve **الباءَةُ** ve **الباه**; hepsi söylenişlerdir.
Dedim ki: **الباهِ**’de **الهاء**’yı aslî kıldı.
İbn Mes’ûd, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti: “( Sizden kim **الباءةَ**’ye güç yetirirse evlensin; kim de (buna) güç yetiremezse ona oruç gerekir; çünkü o, onun için hadımdır )”. İstediği: sizden kim evlenmeye güç yetirirse—onunla cinsel birleşmeyi kastetmedi—buna delil, sözü: “( Kim güç yetiremezse ona oruç gerekir )”; çünkü cinsel birleşmeye güç yetiremeyenin, kendini kırmak için oruca ihtiyacı olmaz. Ancak kastetti: yanında bir genişlik bulunmayan; böylece nikâhlanacak kadına mehir verir ve onu geçindirir. Allah daha iyi bilir. Ve O bize yeter; ne güzel vekildir.
Başka bir hadîste: bir kadının kocası öldü; bir adam ona uğradı; o da **للباءِة** yani nikâh için süslenmişti.

**بوه** : Leys dedi ki: **البُوهة**: rüzgârın topraktan uçurduğu iri parçadır. Denir: o, **صُوفةٍ في بُوهَةٍ**’den daha hafiftir.
Dedi ki: erkeklerden **البُوهةُ**: zayıf, gevşek olandır.
Amr, babasından dedi ki: **البوْهُ**: lânettir. Denir: “İblis üzerine Allah’ın **بَوْه**’u”; yani lâneti.
İbnü’l-A’râbî dedi ki: **البُوهة**: ahmak adamdır. Ve **البُوهَة**: baykuştur. Ve **البُوهة**: zayıf, cılız adamdır. Ve **البُوهة**: mürekkep hokkası için yapılan kabartılmış yün parçasıdır; ıslatılmadan önce. Ve **البُوهَة**: gökle yer arasında olan tüy parçasıdır; rüzgârlar onunla oynar. Ve **البُوهة**: **السَّجْق**’tır; ona **بُوهَة** ve **شَوْهة** denir. Ve **البُوهة**: ahmak adamdır. Ondandır İmru’ül-Kays’ın sözü:
أيا هِندُ لا تنكحِي بُوهةً
عليه عَقِيقتُه أحسَبا

**هيب** : Leys dedi ki: **الهابُ**: sevk sırasında develeri sürme nidasıdır. Denir: “**هابِ هابِ**”; ve adam onunla **أَهابَ** etmiştir.
Dedim ki: **هابِ**: atlar için bir sürme nidasıdır. Atlar için denir: “**هَبِي**”; yani gel. Ve “**هلاَ**”; yani dur. el-A’şâ dedi ki:
ويَكثر فيها هَبِي واضْرَحِي
ومَرْسُونُ خَيْلٍ وأعطالُها
Ve **الإهابة**: develeri çağırmadır. Bunu el-Asma’î ve başkası söyledi.
Tarafe dedi ki:
تَرِيعُ إلى صوْت المُهِيب وتَتَّقي
بذي خُصَل رَوْعاتِ أَكلفَ مُلْبِدِ
Ve bir Ukaylî’nin, rüzgârlı bir günde ürküp kaçışan atların otlaklarını güden bir cariyeye şöyle dediğini işittim: “Onlara **وَأَهيبي** etsen ya; sana dönerler.” Böylece atları çağırmayı da **إهابةً** kıldı. **هابِ**’a gelince: onu, develer dışında yalnız atlarda işittim. Bazıları inşad etti:
والزَّجرُ هابِ وهِلاَ تَرْهِبُهْ
Leys dedi ki: **الهَيبة**: saygı ve korkudur. Ve **رجل هُيوبٌ**: korkaktır; her şeyden **يَهاب** eder.
Ubeyd b. Umeyr’den rivayet edildi: dedi ki: iman **هيُوب**’dur; onun iki yönü vardır:
Birincisi: mümin günahı **يهاب** eder; böylece ondan sakınır.
İkincisi: mümin **هَيوب**’dur; yani korkulan (saygı duyulan)dır; çünkü Allah’tan **يَهاب** eder; böylece insanlar ondan **يهاب** eder; yani onun değerini yüceltirler ve ona saygı gösterirler.
Bir bedevinin diğerine şöyle dediğini işittim: “İnsanlara saygı göster; insanlar senden korkup saygı duysunlar.” Ona, insanların onu saygılaması için insanlara saygı göstermeyi emretti.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الهَوْب**: çok konuşan adamdır; cem’i **أهواب**’dır.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **الهيَّبان**: korkaktır. Ve **الهيَّبان**: tekedir. Ve **الهيَّبَان**: çobandır. Ve **الهَيَّبان**: develerin ağız köpüğüdür. Dedi ki: ve **الهيَّبان**: topraktır. Ve inşad etti:
أكلَّ يوم شِعِرٌ مستحدَثُ
نحن إذاً في الهيَّبان نَبحثُ
Zü’r-Rumme, dudakları köpürmüş develeri vasfederek dedi:
يظلّ اللُّغام الهيَّبان كأنه
جَنَا عُشَرٍ تَنْفِيه أشداقُها الهُدْلُ
Ve **جَنا العُشَر**: küçük bir nar gibi çıkar; sonra **القَزّ** gibi bir şeye yarılır; onun salyasını ona benzetti. Ve bedeviler **جَنا العُشَر**’ı delikler yaparlar; onunla ateş yakarlar.

**وهب** : Ebû Hâtim, el-Asma’î’den: Araplar der: “**هَبْنِي** şu (şeyi)”; yani beni o say ve beni o kabul et. Dedi ki: “**هَبْ أَنِّي** şunu yaptım” denmez. Ve vacipte “Sana **وَهَبْتُك**” denmez. Sanki o, emir için konmuş bir kelimedir; “Beni bırak” denildiği gibi: **ذَرْني** ve **دَعْني**; ve “Seni bıraktım” denmez: “**وذَرْتُك**”.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: denir: “Allah seni fidâ kılsın: **وهَبَني الله فِداك**”; “beni kıldı” manasında.
Şemir dedi ki: el-Ferrâ dedi: “Senden bir dirhem **اتَّهَبْتُ**”; yani hibeden **افْتَعَلْتُ** yaptım. Ve falan **مُوهباً** sabahladı; yani hazırlanmış.
Dedi ki: **وَهبتُ له هِبَةً** ve **موْهِبةً** ve **وَهْباً** ve **وَهَباً**; ona verdiğin zaman. Ve “ondan **اتهَبْتُ**”; yani kabul ettim.
Leys dedi ki: dersin: Allah ona şeyi **وَهَب** etti; o da **يَهَب هِبَةً**. Ve insanlar aralarında onu **تَواهَبَه** ederler. Ve Allah **الوَهّاب الوَاهِب**’dir. Ve sana çocuk ve başkası olarak her ne **وُهِبَ** edildiyse o **مَوْهوبٌ**’dur.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: “( Neredeyse, ancak Kureyşli yahut Ensârî yahut Sakafî’den başka kimseden **أَتَّهِبَ** etmeyecektim )”. “**لا أَتَّهِبَ**” sözü: yani bunlardan başkasından hibeyi kabul etmem.
Ebû Ubeyd dedi ki: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), bedevenin ahlâkında kabalık ve verdiklerinin üstüne artırma talebi gördü; bu yüzden, hediyeyi onlardan kabul etmede Arap şehir halkını bedeve halkına karşı tahsis etti; kabalığın onların ahlâkına galip gelmesi ve akıl ve anlayış sahiplerinden uzak olmaları sebebiyle. Allah doğruyu daha iyi bilir; ve bize Allah yeter; ne güzel vekildir.
İbnü’l-A’râbî dedi ki: **المَوْهَبَة**: gök suyunun birikip durduğu kayada bir çukurdur. Ve başkası inşad etti:
ولَفُوكِ أشهَى لو يَحِلُّ لنا
من ماءِ مَوْهَبةٍ على شُهْد
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve başkasından: **أوْهَبَ الشيءُ**; devam ettiği zaman.
Ve başkası dedi: **أوهب الشيءُ**; adamın yanında hazırlanmış olduğu zaman; o da **مُوهِبٌ**’dir. Ebû Zeyd inşad etti:
عظيم القَفا ضخم الخَواصِر أَوْهَبَتْ
له عَجوةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ
Ve denir: bu, odunu **مُوهِب** bir vadidir; yani odunu çok.
Ve **وَهْبِينُ**: Dehnâ’nın dağlarından bir dağdır; onu gördüm.
Ve **المَوْهِبَةُ**: **الهِبة**’dir; **الهاء**’nın kesresiyle; cem’i **مَواهِب**. Kayadaki çukura gelince: **مَوْهَبَة**; **الهاء**’nın fethasıyla; nadir olarak geldi. Ve **الوَهوب**: hibeleri çok olan adamdır. Ve Allah’ın sıfatından **الوهّاب**: hibeleri çok olan; kullara nimet veren.

**أهب** : **الأُهْبَة**: hazırlıktır; cem’i **أُهَب**. Adam **تأهّب** etti; **أُهْبَتَه**’sini aldığı zaman. Ve **الإهاب**: deridir; cem’i **أُهُب** ve **أَهَب**.
Hadiste: “Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) evinde **أُهُبٌ عَطِنَةٌ** vardı”; yani tabaklanmasında (kalan) deriler.
Ve denir: “Şey beni **تَهيَّبني**”; “ben onu **تهيّبْتُ**” manasında. Ve peltek olana: **أَبَّه** denir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَبْهُ: الفِطنَةُ. والوَبْهُ أَيضاً: الكِبْرُ. وَبَهَ للشيء وَبْهاً ووُبُوهاً ووَبَهَ لَه وَبْهاً ووَبَهاً، بالسكون والفتح: فَطَنَ. الأَزهري: نَبِهْتُ للأَمر أَنْبَهُ نَبَهاً ووَبِهْتُ له أَوْبَهُ وَبَهاً وأَبَهْتُ آبَهُ أَبْهاً، وهو الأَمْرُ تَنْساه ثم تَنْتَبِه له. وقال الكسائي: أَبَهْتُ آبَهُ وبُهْتُ أَبُوه وبِهْتُ أَباه، وفلان لا يُوَبَهُ به ولا يُوبَهُ له أَي لا يُبَالى به. وفي حديث مرفوع: رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرِ ذي طِمْرَيْن لا يُوبَهُ له لو أَقسم على الله لأَبَرَّهُ؛ معناه لا يُفْطَنُ له لِذِلَّتِه وقِلَّةِ مَرآتِه ولا يُحْتَفَلُ به لِحَقارته، وهو مع ذلك من الفضل في دينه والإخْباتِ لربه بحيث إذا دَعاهُ استجابَ له دُعاءَه. ويقال: أَبَهْتُ له آبَهُ وأَنت تِيبَهُ، بكسر التاء، مثل تِيجَلُ أَي تُبالي. ابن السكيت: ما أَبِهْتُ له وما أَبَهْتُ له وما بُهْتُ له وما وَبَهْت له وما وَبِهْتُ له، بفتح الباء وكسرها، وما بَأَهْتُ له وما بَهَأْتُ له؛ يريدما فَطِنْتُ له. وروي عن أَبي زيد أَنه قال: إني لآبَهُ بِكَ عن ذلك الأَمر إلى خير منه إذا رفعته عن ذلك. الفراء: يقال جاءت تَبُوه بَواهاً أَي تَضِجُّ.

##### Türkçe

**الوَبْهُ**: zekâ. Ve **الوَبْهُ** ayrıca: kibir. Ve **وَبَهَ** bir şeye
**وَبْهاً** ve **وُبُوهاً** (olarak) ve **وَبَهَ** ona **وَبْهاً** ve **وَبَهاً** (olarak), sükûn ve fetha ile: anladı.

el-Ezherî: **نَبِهْتُ** işe **أَنْبَهُ نَبَهاً** (şeklinde) ve ona **وَبِهْتُ أَوْبَهُ وَبَهاً** (şeklinde) ve **أَبَهْتُ آبَهُ أَبْهاً** (şeklinde); o, (şu) iştir: onu unutursun, sonra ona uyanırsın.

Ve el-Kisâî dedi: **أَبَهْتُ آبَهُ** ve **بُهْتُ أَبُوه** ve **بِهْتُ أَباه**; ve falan kimse, onunla **يُوَبَهُ** edilmez ve ona **يُوبَهُ** edilmez; yani ona aldırış edilmez. Ve merfû bir hadiste: “Nice saçı başı dağınık, tozlu, iki yamalı elbiseli (kimse vardır ki) ona **يُوبَهُ** edilmez; Allah üzerine yemin etse elbette onu yerine getirir”; manası: zilleti ve görünüşünün azlığı sebebiyle ona dikkat edilmez ve hakirliği sebebiyle ona itina gösterilmez; o ise bununla beraber dinindeki fazilet ve Rabbine karşı huşû (ve teslimiyet) bakımından öyle bir hâldedir ki, O’na dua ettiğinde, onun duasına icabet eder.

Ve denilir: Ona **أَبَهْتُ**; **آبَهُ** (şeklinde) ve sen **تِيبَهُ**sün; tâ’nın kesresiyle; **تِيجَلُ** gibi; yani aldırırsın. İbnü’s-Sikkît: Ona **ما أَبِهْتُ** ve ona **ما أَبَهْتُ** ve ona **ما بُهْتُ** ve ona **ما وَبَهْت** ve ona **ما وَبِهْتُ**; bâ’nın fethası ve kesresiyle; ve ona **ما بَأَهْتُ** ve ona **ما بَهَأْتُ**; (bundan) muradı: ona anladım.

Ebû Zeyd’den rivayet edildiğine göre o dedi: “Şüphesiz ben, onu (o işi) ondan kaldırdığında, o işten daha hayırlısına doğru seninle **لآبَهُ** ederim.”

el-Ferrâ: Denilir: **تَبُوه** (olarak) **بَواهاً** geldi; yani feryat eder.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!الوَبْهُ : الفِطْنَةُ .
( و ) أَيْضاً : ( الكِبْرُ .
( *!وَبَهَ له ، كمَنَعَ وفَرِحَ ) ، *!وَبْهاً *!وَوَبَهاً ، بالفتْحِ والسكونِ ، *!ووُبُوهاً ، ( وأَوْبَهَ : فَطِنَ ) .
( وقالَ الأزْهرِيُّ : نَبِهْتُ للأَمْرِ أَنْبَهُ نَبَهاً *!ووَبِهْتُ له *!أَوْبَهُ *!وَبَهاً وأَبَهْتُ آبَهُ أَبْهاً : وهو الأمْرُ تَنْساهُ ثم تَنْتَبِه له .
وقالَ الكِسائيُّ : أَبَهْتُ وبُهْتُ أَبُوه وأَباهُ .
وقالَ

*! ابنُ السِّكِّيت : ما أَبِهْتُ له وما أَبَهْتُ له وما بِهْتُ له وما وَبِهْتُ وما *!وَبِهْتُ له ، بالفتْحِ والكسْرِ ، وما بَأَهْتُ له وما بَهَأْتُ له : يريدُ ما فَطَنْتُ له .
( وهو لا *!يُوبَهُ له وبه ) : ) أَي ( لا يُبالَى به ) . ) وفي حدِيثٍ مَرْفوعٍ : ( رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ ذِي طِمْرَيْنِ لا يُوبَهُ له لو أَقْسَمَ على اللَّهِ لأَبَرَّهُ ) ، مَعْناهُ لا يُفْطَنُ له لذِلَّتِهِ وقِلَّةِ مَرآتِه ولا يُحْتَفَلُ به لَحَقارَتِه ، وهو مَعَ ذلِكَ من الفَضْلِ في دِينِه والإِخْبَاتِ لربِّه بحيثُ إذا دَعاهُ اسْتَجابَ له دُعاءَه .
وقالَ الزجَّاجُ : ما *!أَوْبَهْتُ له لُغَةٌ في *!وَبَهْت أَي ما شَعَرْتُ .

##### Türkçe

: **الوَبْهُ**: zekâdır.
( Ve ) ayrıca: ( kibirdir.
**وَبَهَ** ona, **مَنَعَ** ve **فَرِحَ** gibi; **وَبْهاً** ve **وَوَبَهاً**, fetha ve sükûn ile; ve **وُبُوهاً**; ( ve **أَوْبَهَ**: zekî oldu ).
( el-Ezherî dedi ki: İşe dikkat kesildim: **نَبِهْتُ** işe, **أَنْبَهُ** **نَبَهاً** ve **وَبِهْتُ** ona **أَوْبَهُ** **وَبَهاً** ve **أَبَهْتُ** **آبَهُ** **أَبْهاً**: o, bir iştir; onu unutursun, sonra ona dikkat kesilirsin.
el-Kisâî dedi ki: **أَبَهْتُ** ve **بُهْتُ**; **أَبُوه** ve **أَباهُ**.
Ve dedi ki

İbnü’s-Sikkît: Ona **أَبِهْتُ** etmedim ve ona **أَبَهْتُ** etmedim ve ona **بِهْتُ** etmedim ve **وَبِهْتُ** etmedim ve ona **وَبِهْتُ** etmedim; fetha ve kesra ile; ve ona **بَأَهْتُ** etmedim ve ona **بَهَأْتُ** etmedim: “ona dikkat etmedim”i kasteder.
( Ve ona **يُوبَهُ** olunmaz ve ona ) yani ( ona aldırış edilmez ). ) Yükseltilmiş bir hadiste: ( Nice saçı dağınık, üstü başı tozlu, iki yamalı elbiseli kimse vardır ki ona **يُوبَهُ** olunmaz; Allah üzerine yemin etse Allah onu mutlaka doğru çıkarır ) ; mânası: zilleti ve görünüşünün azlığı sebebiyle ona dikkat edilmez ve hakirliği sebebiyle ona itina edilmez; bununla beraber o, dinindeki fazilet ve Rabbine boyun eğiş bakımından öyle bir hâldedir ki, O’na dua ettiğinde duasına onun için icabet eder.
ez-Zeccâc dedi ki: Ona **أَوْبَهْتُ** etmedim, **وَبَهْت**’te bir lugattır; yani “hissetmedim”.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَاوَبَهْتُ لَهُ
1 مَاوَبَهْتُ لَهُ ذ , and وَبِهْتُ: see مَا أَبَهْتُ له

##### Türkçe

مَاوَبَهْتُ لَهُ

1 **مَاوَبَهْتُ لَهُ** ذ , ve **وَبِهْتُ**: bkz. **مَا أَبَهْتُ له**

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَبَِهَ
وَبَِهَ A ( n. ac. وَبْه 1 ,  وَبَه 4 )
a.  [ La or Bi ], Paid attention to, heeded.

b.  Was proud.

أَوْبَهَ
أَوْبَهَ IV ,
a.  see I .

##### Türkçe

وَبَِهَ
وَبَِهَ A (isim-aksiyon **وَبْه** 1, **وَبَه** 4)
a. [La veya Bi ile], dikkat etti, önem verdi.

b. Gururlandı.

أَوْبَهَ
أَوْبَهَ IV,
a. I’e bak.
