# وتد (و-ت-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kazık demektir

- Harfler: و - ت - د
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَوْتَادِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Kazıklar | 2 | 2 | [38:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/ayet/38:12.md) |
| [أَوْتَادًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Kazıklar | 1 | 1 | [78:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/ayet/78:7.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Firavun
2. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sahip
3. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Âd
4. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dağ anlamındadır
5. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
6. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
7. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
8. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وتد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md), [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yere veya sert zemine tokmakla çakılarak üstteki yapıyı sarsıntı ve devrilmeye karşı tutan kazık. |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün sarsıntısız kılınmasında dağların ve beşerî tahakkümde siyasi-askeri aygıtların sarsılmazlık unsuru. |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin dağılmasını ve çözülmesini engelleyen görünmeyen derin sabitleme mekanizmaları. |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca göçebe çadır kazığına indirgeyerek jeolojik, mimari ve kurumsal sabitleyici boyutunu gözden kaçırmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وت | Çekme, germe, bir şeyi bir noktaya gergin biçimde raptetme; nitekim [وتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%B1.md) kökünde kiriş ve gergin bağ, [وتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D9%86.md) kökünde ise kalbi bedene bağlayan ana can damarı anlamı esastır. | د | Gerilme ve raptetme eylemi sert bir zemine nüfuz edip kilitlenerek sarsılmaz bir dayanağa dönüşmüş, gerilen unsuru tek bir noktada kıpırdamaz kılan kazık ve sabitleme manası kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Üstteki örtüyü veya ipleri yere bağlayıp gergin tutan bağlantı noktası. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sabitlemenin yapılacağı belirli sınır noktası, zemindeki tahkim edilmiş hat. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir nesnenin zeminin veya engelin içine doğru derinlemesine geçmesi, dikey giriş. |
| وتد | Bağlantı sağlayan tutturucunun (و) belirlenmiş sınıra (ت) derinlemesine nüfuz edip girmesiyle (د) ortaya çıkan kilitlenme, zemine saplanarak sarsıntıyı önleme hareketi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çadır iplerini germek veya hayvanları bağlamak üzere tokmakla sert toprağa ya da duvara çakılan ahşap veya demir çubuk (kazık). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sâide b. Cüeyye bir aslanı ve çenesinin kilitlenişindeki sarsılmaz kuvveti tasvir ederken kökü sağlam kazıklarla tahkim edilmiş muhkem kapı anlamında şöyle zikreder: يُقَصِّمُ أَعْناقَ المَخاضِ، كأَنَّما / بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّتاجُ المُوَتَّدُ |
| Erken Arapça kullanım | Çadır kültüründe dimdik duran ve yerinden oynamayan nesneler için kullanılan «وتد واتد» ifadesi ile sürekli tokmak darbelerine maruz kalmayı anlatan «هو أذل من وتد» darbımeseli kökün erken dönem sebat ve tahammül mecazlarını oluşturur. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde وتد kökü, çadır ve göçebe mimarisinin çekirdek kelimelerinden biri olup Batı Sami kolunda morfolojik ve semantik açıdan tam bir devamlılık sergiler. İbranicede *yatēd* (יָתֵד - çadır kazığı, duvara çakılan askı çivisi, sabitleme pimi), Aramice ve Süryanicede *yattīḏā* / *yātḏā* (kazık, mil, çivi) biçiminde düzenli ses denkliğiyle korunmuştur; Arapçada ise baştaki yarı-ünlü *w* ile *watid* ve şeddeli formu olan *wadd* şeklinde yaşamıştır. Kök, ilksel düzeyde göçebe insanın meskenini fırtına ve sarsıntıya karşı yere raptetme zaruretinden doğan maddi sabitleme nesnesini ifade ederken, Sami algısında derinlik kazandıkça binaların temel direklerini, dağların yer kabuğundaki işlevini ve siyasal iktidarın sarsılmaz askeri dayanaklarını simgeleyen semantik bir genişlemeye uğramıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وتد ve idgamlı formu olan ود kökleri | Yere veya duvara çakılan kazık; kulak kepçesindeki kıkırdak çıkıntı ve dik taşlar gibi dik duran kabartılara benzetmeyle genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *yatēd*, Aramice *yātḏā*, Süryanice *yattīḏā* | Ortak Batı Sami mirası olarak çadır kazığı, zemine çakılan raptetme çivisi ve taşıyıcı konsol anlamında eksiksiz örtüşme. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dışı veya geniş ailevi soydaşlık tespit edilmemiştir; kök Sami göçebe maddi kültürüne aittir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وتد | Anlamlı | Kazık, sabitlemek, yere çakmak | Yere veya duvara çakılan sabitleyici unsur | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ودت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
| [تود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
| تدو | Anlamlı | Bir nesneyi bir yere sevk etmek veya düşürmek | Zayıf türevleri bulunmakla birlikte yaygın kullanımı yoktur | Seyrek kullanım; Kur'an'da geçmez |
| دوت | Anlamlı | Ses çıkarmak, uğuldamak | [دوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%8A.md) kökünün zayıf ve ses taklidi varyantlarıyla ilişkilidir | Kur'an'da geçmez |
| دتو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وتد | Merkez | Sabitleme ve kazık | Derine çakılarak yüzeydeki yapıyı sarsıntıya ve savrulmaya karşı tutma | Yere saplanarak sabitleyen bağlayıcı kazık |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Kararlılık ve sebat | Bir durumun değişmeden, kaymadan veya devrilmeden yerinde kalması | Hareketsiz ve kalıcı olma keyfiyeti |
| [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) | Komşu | Kütlesel oturma | Bir gövdenin kendi ağırlığıyla zemine oturup durması | Derine çakılmaktan ziyade kütlesel ağırlık ve dengeyle sabitlenme |
| [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Dikey taşıyıcılık ve sütun | Üstteki ağırlığı taşımak için altına dikilen direk ve kolon | Üstten binen yükü dikey kaldırma; kazık ise alttan ve yandan gelen çekmeye dirençtir |
| [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) | Zıt | Sökülme ve koparılma | Yere çakılı veya kök salmış bir şeyi yerinden kökünden çekip çıkarma | Kazığın sağladığı tutunmanın tamamen bozulup sistemin çözülmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وتد | Çadır kazığı, sabitleyici çubuk | Yere çakılarak üst yapıyı tutan, sarsıntıyı önleyen nesne | Kesin |
| Latince | Paxillus, clavus | Kazık, sabitleme çivisi | Yere veya duvara çakılan mekanik sabitleyiciyi karşılar; kozmolojik ve siyasi derinlik boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Peg, stake, anchor | Kazık, sabitleyici dayanak, çapa | Kazık nesnesini tam karşılarken, *anchor* kavramı sarsıntı önleyici fonksiyonel yönü semantik olarak tamamlar | Kesin |
| Almanca | Pflock, Verankerung | Çadır kazığı, ankraj | Maddi çadır kazığı ile zemine kilitleyen mühendislik ankrajını karşılar | Kesin |
| Fransızca | Piquet, cheville, ancre | Kazık, sabitleyici pim, çapa | Zemine tutturulan kazık formunu ve mukavemet sağlayan raptetme aracını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوْتَادًا | Kozmolojik ve jeolojik sabitleyiciler (dağlar) | Yeryüzünün tektonik dengesini sağlayan ve yer kabuğunun sarsılmasını önleyen kazıklar bağlamında Nebe [78:7](https://lisan.digital/tr/ayet/78:7.md). |
| الْأَوْتَادِ | Siyasi tahakküm aygıtları, ordular ve saray sütunları | Firavun'un sarsılmaz sanılan saltanatı, orduları ve askeri tahakküm kolonları bağlamında Sâd [38:12](https://lisan.digital/tr/ayet/38:12.md). |
| الْأَوْتَادِ | Kurulu düzenin kökleşmiş kudreti ve işkence araçları | Tarihsel zorbalıkların yıkılmaz sanılan kurumsal dayanakları ve halkı sindirme mekanizmaları bağlamında Fecr [89:10](https://lisan.digital/tr/ayet/89:10.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âlemin nizamı ve hikmet-i ilâhiyye | Yeryüzünün dağlarla teskin edilmesi ve Firavun'un dünyevi güç iddiasının mutlak ilahi kudret karşısındaki fani oluşu. | Yaratılıştaki kozmolojik denge ve beşerî iktidarın köklerinin dayanıksızlığı. |
| Fıkıh | Menkul-gayrimenkul ayrımı ve bina irtifakı | Duvara veya zemine çakılan kazığın mülkiyetin asli cüzü sayılıp sayılmaması ve komşuluk hukukunda duvara kazık çakma hakkı. | Mülkiyetin sınırları ve menkul bir nesnenin gayrimenkule raptedilerek sabitlenmesi. |
| Tefsir | Kozmolojik ve siyasal istiare | Nebe [78:7](https://lisan.digital/tr/ayet/78:7.md)'deki dağların kazık olması ile Fecr [89:10](https://lisan.digital/tr/ayet/89:10.md)'daki Firavun'un kazıklar sahibi olarak nitelenmesinin tevili. | Somut kazıktan yer kabuğu dengesine ve siyasi iktidar dayanaklarına uzanan mecaz. |
| Hadis | İbadet azmi ve sebat tasviri | Mescide ibadet için ip gerilip kazık çakılması vakası ve ahlaki duruşta kazık gibi yerinden oynamaz sebat gösterme tavsiyesi. | Dinde aşırılıktan kaçınma veya hakikatte sarsılmaz duruş sergileme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve kozmik nizam | İlahî güvence ve sükûnet | Yeryüzünü insan yaşamına elverişli kılmak | Dağların birer kazık kılınması, ilahî nizamın yerleşik ve dingin bir zemin sunduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Jeofizik ve izostasi | Dağ kökleri ve litosfer dengesi | Yerkabuğunun aşırı hareketini ve sarsıntıyı engellemek | Kazık metaforu, dağların yer kabuğu altındaki derin köklerinin sağladığı tektonik dengeyi açıklar | Güçlü |
| Siyasi | Devlet mekanizması ve tiranlık | Ordugâhlar, bürokrasi ve tahakküm kolonları | İktidarı ayakta tutmak ve toplumu denetlemek | Firavun'un kazıklar sahibi olması, rejimini koruyan organize askeri ve kurumsal gücü ifade eder | Kesin |
| İktisadi | Altyapı ve kamu yatırımları | Sabit sermaye ve yapısal ankrajlar | Piyasayı kriz dalgalarına karşı ayakta tutmak | Ekonomiyi finansal fırtınalara karşı mukavim kılan temel üretim altyapısı ve sabit yatırımlar | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geoteknik ankraj ve izostatik kök modeli | İnşaat mühendisliğinde ve jeolojide yüzeydeki yapının devrilmesini engellemek için zeminin derinliklerine çakılan ankraj kazıkları ve tektonik kök kütleleri. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tahakküm kolonları ve anayasal dayanaklar | Siyaset biliminde ve sosyolojide bir rejimin çözülmesini ve yıkılmasını önleyen yerleşik ordu, bürokrasi ve anayasal sabitleyici mekanizmalar. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | وتد lafzını yalnızca çöl göçebelerinin çadırlarını tutan basit tahta kazıklar olarak daraltıp, Kur'an'daki derin jeolojik ve siyasi metaforları göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzü kabuğunu dengede tutan tektonik derin kökler (Nebe [78:7](https://lisan.digital/tr/ayet/78:7.md)) ile zalim rejimleri ayakta tutan askeri birlikler, tahakküm sütunları ve köklü kurumlar (Sâd [38:12](https://lisan.digital/tr/ayet/38:12.md), Fecr [89:10](https://lisan.digital/tr/ayet/89:10.md)). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dağların kazık kılınmasını ilkel bir mitolojik benzetme sanmak; Firavun'un unvanını sadece işkence kazıklarına indirgeyerek otoriter rejimlerin kurumsal sabitleyicilerini tahlil edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fiziksel kâinat ile beşerî iktidar yapıları arasında kurduğu stabilite ve sabitleme analojisini anlamak için temel bir köktür; yerin dengesi dağ kazıklarıyla, beşerî iktidarın dengesi askeri-kurumsal kazıklarla kurulur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın kozmolojik dengesini ve insanın güvenliğini anlatan ayetlerde (Nebe [78:7](https://lisan.digital/tr/ayet/78:7.md)) ve tarihsel mütekebbirlerin askeri gücünü ve helakini anlatan siyasi tasvirlerde (Sâd [38:12](https://lisan.digital/tr/ayet/38:12.md), Fecr [89:10](https://lisan.digital/tr/ayet/89:10.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün ve dağların yüzeysel kütle yığınları olduğu zannını tashih eder; ayrıca Firavun kıssasında görüldüğü üzere hiçbir beşerî ve kurumsal kazığın ilahî adalet karşısında kalıcı olamayacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Zemine veya duvara derinlemesine çakılarak üstteki yapıyı sarsıntı, rüzgâr ve devrilmeye karşı sabitleyen kazık.
- Soyut anlam: Bir sistemin dinamik gerilimler ve dış baskılar karşısında çözülmesini engelleyen, derin kökler ve kurumsal sabitleyiciler vasıtasıyla sağlanan kararlılık.
- Sistematik karşılık: Hem kozmolojik düzlemde yerkabuğunun izostatik dengesi (dağlar) hem de siyasal düzlemde tahakkümün askeri ve bürokratik dayanakları (iktidar kolonları).
- LaTeX modeli: $$E = \frac{w \cdot d}{f} \ge 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E$ sistemin genel kararlılığını ve sarsıntısızlık durumunu temsil eder. $w$ kazığın iç direncini ve tutunma kuvvetini, $d$ kazığın zemine nüfuz ettiği derinliği, $f$ ise sisteme yüzeyden etki eden dış sarsıntı ve devirme kuvvetini gösterir. Kazığın derinliği ($d$) ve sabitleme gücü ($w$) arttıkça, yüzeydeki yapının dış kuvvete ($f$) karşı mukavemeti artar ve sistem dengede ($E \ge 1$) kalarak çözülmekten korunur.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AA%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/ayet/38:12.md) — الْأَوْتَادِ

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ

Meal (IK): Onlardan önce, Nuh kavmi, Ad ve kazıklar sahibi Firavun da yalanlamıştı.

### [Nebe 78:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/ayet/78:7.md) — أَوْتَادًا

وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا

Meal (IK): Dağları da birer kazık?

### [Fecr 89:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/ayet/89:10.md) — الْأَوْتَادِ

وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ

Meal (IK): Kazıklar sahibi Firavun’a,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kazık demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والتاء و و ا ي معهما
و ت د يستعمل فقط
وتد:
الوَتِدُ معروف، وجمعُه أوتاد، وتقول: تِدْ يا فلان وَتْداً.

##### Türkçe

باب **الدال** و**التاء** و**و** و**ا** و**ي** معهما
**و ت د** yalnızca kullanılır.
**وتد**:
**الوَتِدُ** bilinen (şey)dir; çoğulu **أوتاد**’dır. Ve dersin ki: “**تِدْ** ey falan, **وَتْداً**.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَتِدُ، بالكسر: واحد الأوتادِ، وبالفتح لغةٌ. وكذلك الوَدُّ في لغةِ من يُدغم. تقول: وَتَدْتُ الوَتَدَ وَتْداً. وإذا أمرتْ قلت: تِدْ وَتِدَكَ بالمِيتَدَةِ، وهي المِدَقُّ. والوَتِدانِ في الأذنين: اللذان في باطنهما كأنَّهما وَتِدٌ، وهما العَيْرانِ أيضاً. ويقال: وَتِدٌ واتِدٌ، كما يقال: شغلٌ شاغلٌ. ووتَّدَ الرجلُ: أنْعَظَ.

##### Türkçe

**الوَتِدُ**, kesre ile: kazıkların bir tanesi; fetḥa ile de bir dildir. Ve yine, idğam yapanın dilinde **الوَدُّ** böyledir. Dersin ki: **وَتَدْتُ الوَتَدَ وَتْداً**. Ve emrettiğinde dersin: **تِدْ**; ve **وَتِدَكَ**’ı **المِيتَدَةِ** ile (o da **المِدَقُّ**tur). Ve iki kulakta **الوَتِدانِ**: onların iç tarafında, sanki ikisi de bir **وَتِدٌ** gibidir; ve onlar **العَيْرانِ** da denir. Ve denilir: **وَتِدٌ** **واتِدٌ**, denildiği gibi: **شغلٌ** **شاغلٌ**. Ve **ووتَّدَ** adam: **أنْعَظَ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ت ( وايء )
وتد ، تيد ، تود ، تؤد
استعمل من وجوهه : وتد ، تيد ، تود ، تؤدة .
وتد : يجمع الوَتِدُ أوتاداً . قال الله جلّ وعزّ : ( مِهَاداً وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً ) ( النبأ : 7 ) ويقال : تِدِ الوَتِد يا واتِدُ والوَتِدُ مَوْتودٌ .
ويقال للوَتِد : وَدٌّ كأنهم أرادوا أن يقولوا : وَدِدٌ فقَلبوا إحدى الدالين تاءً لِقرب مخرجيهما وفيه لغتان وَتِدٌ ووتَد .
وقال الأصمعي : وَتدُ الأذن هنَيَّةٌ ناشِزَةٌ في مُقَدَّمِها . ويقال : وَتِدٌ واتِدٌ : أي رأسٌ مُنْتَصِبٌ . وقال الراجز :
لاقَتْ على الماء جُذَيلا واتِدَا
ويقال : وَتَّد فلان رِجْلَه في الأرض إذا ثبَّتها . وقال بشار :
ولقد قلتُ حينَ وتَّدَ في الأرض ثَبِيرٌ أَرْبَى على ثَهْلانِ
( تود ) تؤدة : وأما التُّؤَدة بمعنى التأنّي في الأمر فأصلها وُؤَدة فقُلِبتْ الواو تاء ومنه يقال : اتَّئِدْ يا فتى وقد اتَّأَدُ يتَّئدُ اتآداً ، إذا تَأَنَّى في الأمر .
( تيد ) : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : التَّيدُ : الرِّفق . يقال : تَيْدَكَ يا هذا أي اتَّئِدِ . وأما التَّوادِي فواحدتها تَوْدِيةٌ وهي الخَشَبَاتُ التي تُشَدُّ على أَخْلاف النَّاقةِ إذا صُرَّتْ لئلا يَرْضَعها الفصيلُ ، ولم أسمع لها بفعل ، والخيوطُ التي تُصَرُّ بها هي الأصِرَّة واحدُها صِرارٌ ، وليست التاء بأصلية في شيء من هذه الحروف .

##### Türkçe

د ت ( **وايء** )
**وتد** ، **تيد** ، **تود** ، **تؤد**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **وتد** ، **تيد** ، **تود** ، **تؤدة** .
**وتد** : **الوَتِدُ** **أوتاداً** olarak toplanır. Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( مِهَاداً وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً ) ( النبأ : 7 ) Ve denilir: **تِدِ الوَتِد** يا **واتِدُ** ve **الوَتِدُ** **مَوْتودٌ**’dur.
Ve **الوَتِد** için denilir: **وَدٌّ**; sanki demek istemişlerdir: **وَدِدٌ**; sonra iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı iki **الدال**’den birini **تاء**’ya çevirdiler; onda iki lugat vardır: **وَتِدٌ** ve **وتَد** .
Ve الأصمعي dedi: **وَتدُ الأذن** onun ön kısmında çıkıntılı küçük bir parçadır. Ve denilir: **وَتِدٌ** **واتِدٌ**: yani dikilmiş bir baş. Ve الراجز dedi:
لاقَتْ على الماء جُذَيلا واتِدَا
Ve denilir: **وَتَّد** falan kimse ayağını yere, onu sabitlediği zaman. Ve بشار dedi:
ولقد قلتُ حينَ وتَّدَ في الأرض ثَبِيرٌ أَرْبَى على ثَهْلانِ
( **تود** ) **تؤدة** : Ama işte ağırdan alma manasında **التُّؤَدة**’nin aslı **وُؤَدة**’dir; sonra **الواو** **تاء**’ya çevrildi; ondan denilir: **اتَّئِدْ** يا فتى; ve **اتَّأَدُ** **يتَّئدُ** **اتآداً**; işte işte ağırdan aldığı zaman.
( **تيد** ) : أبو العباس, ابن الأعرابيّ’den: **التَّيدُ**: yumuşaklık. Denilir: **تَيْدَكَ** يا هذا, yani **اتَّئِدِ**. Ama **التَّوادِي**’ye gelince, onun bir tanesi **تَوْدِيةٌ**’dir; o, deve sağrısının arka memelerine, bağlandığı zaman, yavru onu emmesin diye bağlanan tahta parçalarıdır; onun için bir fiil işitmedim; ve onunla bağlanan ipler **الأصِرَّة**’dir; onun bir tanesi **صِرارٌ**’dır; ve **التاء** bu harflerin hiçbirinde aslî değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والتاء وما يثلثهما)
(وتح) الواو والتاء والحاء: كلمةٌ تدلُّ على قِلَّة في شيء. فالوتْح والوتَح(1) القليل. يقال وَتَحَ العَطِيَّة(2). وتوتَّحْتُ من الشراب: شربت منه قليلاً. وأوتَحْتُ حَظَّه: أقلَلْتُه.‏
(وتد) الواو والتاء والدال: كلمةٌ واحدة، هي الوَتِد، يقال: وَتَدَهُ، وتِدْ وتِدَكَ. ويقال وَتْد أيضاً(3). ووَتِد الأذن: الذي في باطِنِها كأنَّه وَتِد.‏
(وتر) الواو والتاء والراء: باب* لم تَجِئْ كلمُهُ على قياسٍ واحد، بل هي مفرداتٌ لا تتشابَه. فالوَتِيرة: غُرَّة الفَرَس مستديرةً. والوَتِيرة: شَيء يُتعلَّم عليه الطَّعن. والوَتيرة: المداوَمَة على الشَّيء، يقال: هو على وتيرة. والوَتر: الذَّحْل(4)، يقال وَتَرْتُه أتِرُهُ وَتْراً. والوِتر والوَتْر: الفَرد. ووَترُ القَوسِ معروفٌ. يقال وَتَرْتها وأوْتَرتها. والوَتَرة: طرَفُ الأنف.‏
أمَّا المواتَرَة في الأشياء فقال اللِّحيانيّ: لا تكون مواترةً إلا إذا وقعت بينهما فَتْرة، وإلاَّ فهي مُدارَكَة. ويقال: ناقَةٌ مُواتِرةٌ: تضَعُ ركبتَها، ثمَّ تمكُث ثمّ تضَعُ الأخرى.‏
(وتش) الواو والتاء والشين. الوَتْش: القليل الرُّذالُ من كلِّ شيء. والله أعلم بالصَّواب.‏
(وتغ) الواو والتاء والغين: كلمةٌ تدلُّ على إثمٍ وبليَّة. فالوتَغ: الإثم. وأوْتَغَه: ألقاه في بَليَّة. ووتِغَ وَتَغاً: هلَكَ. وأوتَغَه: أهلكه.‏
(وتن) الواو والتاء والنون: كلمةٌ تدل على ثَباتٍ ومُلازَمة. وَاتَنَ الأمرَ: لازَمَه. وماءٌ واتِنٌ: دائم. ومنه الوَتِين: عرقٌ ملازمٌ للقَلْبِ يَسقِيه.‏
--------------ــ
(1) بالفتح والتحريك وككتف.‏
(2) وأوتحها أيضاً.‏
(3) أي بسكون التاء. ويقال ود أيضاً بوزنه مع الإبدال والإدغام.‏
(4) في المجمل: "والوتر الذحل. قال يونس: أهل العالية يقولون الوتر في العدد وفي الذحل الوتر، ونمير (صوابه تميم) تقول وتر في العدد والذحل سواء". وزاد في اللسان أن لغة أهل الحجاز بالضد من لغة أهل العالية.‏

ـ

##### Türkçe

(باب الواو والتاء وما يثلثهما)
(وتح) **الواو** ve **التاء** ve **الحاء**: Bir kelimedir; bir şeyde azlığa delâlet eder. Şu hâlde **الوتْح** ve **الوتَح**(1) az olandır. Denir: **وَتَحَ العَطِيَّة**(2). Ve **توتَّحْتُ من الشراب**: ondan az içtim. Ve **أوتَحْتُ حَظَّه**: onu azalttım.‏
(وتد) **الواو** ve **التاء** ve **الدال**: Tek bir kelimedir; o da **الوَتِد**’dir. Denir: **وَتَدَهُ**; ve **تِدْ** **وتِدَكَ**. Ve **وَتْد** de denir ayrıca(3). Ve **وَتِد الأذن**: onun iç tarafında olan; sanki o bir **وَتِد**’dir.‏
(وتر) **الواو** ve **التاء** ve **الراء**: Bir bâb*; kelimeleri tek bir kıyas üzere gelmemiştir; bilakis birbirine benzemeyen müfredlerdir. Şu hâlde **الوَتِيرة**: atın alnındaki yuvarlakça akıttır. Ve **الوَتِيرة**: üzerine mızrak saplamanın öğrenildiği bir şeydir. Ve **الوَتيرة**: bir şey üzerine devamlılıktır; denir: o, bir **وتيرة** üzeredir. Ve **الوَتر**: **الذَّحْل**(4); denir: **وَتَرْتُه** **أتِرُهُ** **وَتْراً**. Ve **الوِتر** ve **الوَتْر**: tek (ferd)dir. Ve **وَترُ القَوسِ** bilinir. Denir: **وَتَرْتها** ve **أوْتَرتها**. Ve **الوَتَرة**: burnun ucu.‏
أما الأشياءde **المواتَرَة**’ye gelince, **اللِّحيانيّ** dedi ki: İkisi arasında bir **فَتْرة** vuku bulmadıkça **مواترة** olmaz; yoksa o **مُدارَكَة**’dir. Ve denir: **ناقَةٌ مُواتِرةٌ**: dizini koyar, sonra bekler, sonra ötekini koyar.‏
(وتش) **الواو** ve **التاء** ve **الشين**. **الوَتْش**: her şeyden az, düşük (rezil) olandır. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.‏
(وتغ) **الواو** ve **التاء** ve **الغين**: Bir kelimedir; günaha ve belâya delâlet eder. Şu hâlde **الوتَغ**: günahtır. Ve **أوْتَغَه**: onu bir belâya attı. Ve **وتِغَ** **وَتَغاً**: helâk oldu. Ve **أوتَغَه**: onu helâk etti.‏
(وتن) **الواو** ve **التاء** ve **النون**: Sebat ve ملازمة’ye delâlet eden bir kelimedir. **وَاتَنَ الأمرَ**: ona ملازمة etti. Ve **ماءٌ واتِنٌ**: daimîdir. Ondandır **الوَتِين**: kalbe ملازم bir damardır; onu sular.‏
--------------ــ
(1) Fetha ile ve harekeleme ile ve **ككتف** gibi.‏
(2) Ve **أوتحها** da ayrıca.‏
(3) Yani **التاء**’nın sükûnu ile. Ve onun vezni üzere, ibdâl ve idğâm ile **ود** da denir.‏
(4) **المجمل**’de: “Ve **الوتر** **الذحل**’dır. **يونس** dedi ki: **أهل العالية** sayıda **الوتر** derler; ve **الذحل**’da **الوتر** derler. Ve **نمير** (doğrusu **تميم**) sayıda ve **الذحل**’da **وتر** der; ikisi de eşittir.” Ve **اللسان**’da, **أهل الحجاز**’ın lügatinin **أهل العالية**’ın lügatinin zıddı olduğu ziyade edildi.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوتد والوتد، وقد وتدته أتده وتدا. قال تعالى: ﴿والجبال أوتادا﴾ [النبأ/7] وكيفية كون الجبال أوتادا يختص بما بعد هذا الباب، وقد يسكن التاء ويدغم في الدال فيصير ودا، والوتدان من الأذن تشبيها بالوتد للنتو فيهما.

##### Türkçe

- **الوتد** ve **الوتد**; ve onu **وتدته**: onu **أتده** **وتدا** (olarak) yaptım. Yüce Allah dedi ki: ﴿والجبال أوتادا﴾ [النبأ/7]. Dağların **أوتادا** oluşunun keyfiyeti, bu babdan sonra olana mahsustur. Ve **التاء** sakin kılınabilir ve **الدال** içinde idgam edilir de **ودا** olur. Ve kulaktan **الوتدان**, içlerindeki çıkıntı sebebiyle **الوتد**e benzetme olarak (böyledir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ت د
ضرب الوتد والودّ والأوتاد بالميتدة ويقال‏:‏ تد وتدك وأوتده‏.‏
وانتصب كأنه وتد‏.‏
وهو ‏"‏ أذلّ من وتد ‏"‏‏.‏
ووتدٌ واتدٌ‏:‏ ثابت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وتد الله الأرض بالجبال وأوتدها ووتّدها‏.‏
والجبال أوتاد الأرض‏.‏
وقيل لأعرابيّ‏:‏ ما النّطشان فقال‏:‏ يوتّد العطشان‏.‏
وروي‏:‏ شيء نتد به كلامنا‏.‏
ووتد بالمكا وهو واتد‏:‏ لا يبرح ثابت‏.‏
قال‏:‏ لاقت على الماء جذيلاً واتداً وكان لا يخلفها المواعدا وقرن واتدٌ‏:‏ منتصب‏.‏
قال أبو دؤاد‏:‏ باتت له أذنٌ توجّ - س حرّة وأحمّ واتد ونقدت أوتاده‏:‏ أسنانه‏.‏
وما أملح وتدي أذنه‏!‏ وهما الهنتان الناشرتان في مقدّمها كالثولولين‏.‏

##### Türkçe

و ت د
**الوتد**’i, **الودّ**’u ve **الأوتاد**’ı **الميتدة** ile çaktı; ve denilir: **تد** **وتدك** ve onu **أوتده**.
Sanki bir **وتد** gibi dikildi.
Ve o: “**أذلّ من وتد**”dir.
**وتدٌ** ve **واتدٌ**: sabit.
Mecazdan: Allah yeri dağlarla **وتد** etti ve onu **أوتدها** ve **وتّدها**.
Dağlar, yerin **أوتاد**’ıdır.
Bir bedevîye denildi: **النّطشان** nedir? Dedi ki: susamışı **يوتّد** eder.
Rivayet edildi: sözümüzü onunla **نتد** ettiğimiz bir şey.
Ve **المكا** ile **وتد** etti; ve o **واتد**’dir: ayrılmaz, sabit.
Dedi: Su üzerine bir **جذيلاً** **واتداً** bıraktı; ve o, ona vaatleri bozmazdı; ve **قرن واتدٌ**: dikilmiş.
Ebû Dü’âd dedi: Ona bir kulak geceledi, **توجّ** eder— sıcak; ve **أحمّ واتد**; ve onun **أوتاده**’ını **نقدت** ettim: onun dişleri.
Onun kulağının **وتدي** ne kadar da tuzlu! Ve onlar, ön kısmında **الثولولين** gibi yayılmış iki **الهنتان**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوتِدُ، بالكسر، والوَتْدُ والوَدُّ: ما رُزَّ في الحائِط أَو الأَرض من الخشب، والجمع أَوتادٌ؛ قال الله تعالى: والجِبالَ أَوتاداً. وقوله عز وجل: وفرعون ذي الأَوتاد؛ جاء في التفسير: أَنه كانت له حبالٌ وأَوتاد يُلْعب له بها.
ووَتَدَ الوَتِدُ وَتْداً وتِدَةً وَوَتَّدَ كلاهما: ثَبَتَ، ووَتَدْتُه أَنا أَتِدُه وَتْداً وتِدَةً وَوَتَدْتُه: أَثْبَتُّه؛ قال ساعدة بن جؤية يصف أَسداً:
يُقَصِّمُ أَعْناقَ المَخاضِ، كأَنَّما
بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّتاجُ المُوَتَّدُ
ويقال: تِدِ الوَتِدَ يا واتِدُ، والوَتِدُ مَوْتُود. ويقال للوتِد: وَدٌّ، كأَنهم أَرادوا أَن يقولوا ودِدٌ فقلبوا إِحدى الدالين تاء لقرب مخرجِهما؛ وقوله:
وعَز ودٌّ خاذل وَدَّيْنِ
الوَدُّ: الوتِدُ إِلا أَنه أَدغم التاء في الدال فقال وَدّ. والمِيتَدُ والمِيتَدةُ: المِرْزَبَّةُ التي يُضْرَبُ بها الوتِدُ. ووَتِدٌ واتِدٌ: ثابت رأْس منتصب؛ ذهب أَبو عبيد إِلى أَنه من باب شِعْرٌ شاعِرٌ على النسب؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه على وَتِدَ كما تقدم. قال: وإِنما يحمل الشيء على النسب إِذا عُدِمَ الفعل، وإِذا أَمرت قلت: تِدْ وَتَدَك بالميتَدةِ، وهي المُدُقُّ. الأَصمعي: يقال وَتِدٌ واتِد كما يقال شُغْلٌ شاغِلٌ؛ وقول أَبي محمد الفقعسي:
لاقَتْ على الماءِ جُذَيلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُحُلِفُها المَواعِدَا
إِنما شبه الرجل بالجِذْل لثباته. وجُذَيْل: تصغير جِذْل، وهو الراعي المُصْلِحُ الحَسَنُ الرِّعْية. يقال: هو جذْلُ مالٍ كما يقال صَدَى مالٍ وبِلْو مالٍ، وقد قيل: إِن جُذَيلاً اسم رجل. والواتِد: الثابتُ. والضمير في لاقت ضمير الإِبل وإِن لم يتقدم لها ذكر، لأَن البيت أَول القصيدة وإِنما أَضمرها لفهم المعنى. ويقال: وَتَّدَ فلان رِجلَه في الأَرض إِذا ثَبَّتَها؛ وقال بشار:
ولَقَد قُلْتُ، حِينَ وَتَّدَ في الأَرْ
ضِ: ثَبِيرٌ أَرْبي على ثَهلانِ
وَوَتَّدَ الرجلُ: أَنعَظَ. والأَوتادُ في الشعر على ضربين: أَحدهما حرفان متحركان والثالث ساكن نحو «فعو و علن» وهذا الذي يسميه العروضِيون المقرون لأَن الحركة قد قرنت الحرفين، والآخر ثلاثة أَحرف متحرك ثم ساكن ثم متحرك وذلك «لات» من مفعولات وهو الذي يسميه العروضيون المفروق لأَن الحرف قد فرق بين المتحركين، ولا يقع في الأَوتاد زحاف لأَنَّ اعتماد الجزء إِنما هو عليها، إِنما يقع في الأَسْباب لأَن الجزء غير معتمد عليها. وأَوتادُ الأَرض: الجبال لأَنها تثبتها. وأَوتاد البلاد: رُؤساؤها. وأَوتادُ الفَمِ: أَسنانه على التشبيه؛ قال:
والفَرّ حتى نَقِدَتْ أَوتادُها
(* قوله «والفر» كذا بالأصل)
استعار النَّقَدَ للموت وإِنما هو للأَسنان. وَوَتَّدَ في بيته: أَقام وثبت. وَوَتَّدَ الزّرْعُ: طَلَع نباته فثبت وقَوِيَ.
والوَتِدُ والوَتِدَةُ من الأُذن: الهُنَيَّةُ الناشزة في مُقدّمها مثل الثُّؤْلُول تَلي أَعْلى العارِض من اللحية؛ وقيل: هو المُنْتبر مما يلي الصُّدْغ. الصحاح: والوَتِدانِ في الأُذنين اللذان في باطنهما كأَنهما وتد، وهما العَيْران أَيضاً. ووَتِدُ النَّعل: النَّاتئُ من أُذُنها. والوَتِدُ: موضع بنجد. وليلَة الوَتِدَةِ لبني تميم على بني عامر بن صعصعة.

##### Türkçe

**الوتِدُ**, kesre ile, ve **الوَتْدُ** ve **الوَدُّ**: duvara yahut yere ağaçtan çakılan şey; çoğulu **أَوتادٌ**’dur; Allah Teâlâ dedi ki: “ve dağları kazıklar (olarak).”

Ve O’nun عز وجل sözü: “ve kazıkların sahibi Firavun”; tefsirde geldi: onun ipleri ve kendisi için onunla oynanan kazıkları vardı.

**وَتَدَ** **الوَتِدُ** **وَتْداً** ve **تِدَةً** ve **وَوَتَّدَ**; ikisi de: sabit oldu; ve ben onu **وَتَدْتُه**: ben onu **أَتِدُه** **وَتْداً** **وتِدَةً** ve **وَوَتَدْتُه**: onu sabitledim; Sâ‘ide b. Cüveyye bir aslanı vasfederek dedi:
يُقَصِّمُ أَعْناقَ المَخاضِ، كأَنَّما
بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّتاجُ المُوَتَّدُ

Ve denir: “**تِدِ** **الوَتِدَ** ya **واتِدُ**”; ve **الوَتِدُ** **مَوْتُود**’dur. Ve **الوتِد** için **وَدٌّ** denir; sanki onlar **ودِدٌ** demek istediler de iki **الدال**’den birini, mahreçlerinin yakınlığından dolayı **تاء**’ya çevirdiler; ve onun sözü:
وعَز ودٌّ خاذل وَدَّيْنِ

**الوَدُّ**: **الوتِدُ**’dür; ancak **التاء**’yı **الدال**’a idğam etti de **وَدّ** dedi. Ve **المِيتَدُ** ve **المِيتَدةُ**: **الوتِدُ**’ün kendisiyle vurulduğu **المِرْزَبَّةُ**’dir. Ve **وَتِدٌ** **واتِدٌ**: sabit, başı dik; Ebû Ubeyd bunun, nisbet üzere “**شِعْرٌ** **شاعِرٌ**” babından olduğuna gitti; İbn Sîde dedi ki: bence o, daha önce geçtiği üzere **وَتِدَ** üzerinedir. Dedi ki: şey ancak fiil bulunmadığı zaman nisbet üzere taşınır; ve emrettiğinde dersin: **تِدْ** **وَتَدَكَ** **بالميتَدةِ**; o da **المُدُقُّ**’tur. el-Asma‘î: **وَتِدٌ** **واتِدٌ** denir, tıpkı **شُغْلٌ** **شاغِلٌ** denildiği gibi; Ebû Muhammed el-Feka‘sî’nin sözü:
لاقَتْ على الماءِ جُذَيلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُحُلِفُها المَواعِدَا

Ancak adamı, sebatından dolayı **الجِذْل**’e benzetti. Ve **جُذَيْل**: **جِذْل**’in küçültmesidir; o, sürüyü ıslah eden, güzel güden çobandır. Denir: o, **جذْلُ مالٍ**’dır; tıpkı **صَدَى مالٍ** ve **بِلْو مالٍ** denildiği gibi; ve denilmiştir ki **جُذَيلاً** bir adamın adıdır. Ve **الواتِد**: sabit olandır. Ve **لاقت**’taki zamir, kendilerinden önce zikri geçmemiş olsa da, develerin zamiridir; çünkü beyit kasidenin başıdır; ancak mananın anlaşılmasından dolayı onu zamir yaptı. Ve denir: falan, ayağını yere **وَتَّدَ** ettiğinde, onu sabitledi; Beşşâr dedi ki:
ولَقَد قُلْتُ، حِينَ وَتَّدَ في الأَرْ
ضِ: ثَبِيرٌ أَرْبي على ثَهلانِ

Ve **وَوَتَّدَ** adam: erekte oldu. Ve şiirde **الأَوتادُ** iki kısım üzeredir: birincisi, iki harekeli harf ve üçüncüsü sâkin; “فعو و علن” gibi; bu, arûzcuların **المقرون** diye adlandırdığıdır; çünkü hareke iki harfi birbirine yaklaştırmıştır. Diğeri, üç harf: harekeli, sonra sâkin, sonra harekeli; bu da **مفعولات**’tan “لات”tır; bu, arûzcuların **المفروق** diye adlandırdığıdır; çünkü harf iki harekeli arasında ayırmıştır. Ve **الأَوتاد**’da **زحاف** vâki olmaz; çünkü cüz’ün dayanağı ancak onların üzerinedir; ancak **الأَسْباب**’da vâki olur; çünkü cüz’ onlara dayanmış değildir.

Ve **أَوتادُ الأَرض**: dağlardır; çünkü onu sabitlerler. Ve **أَوتاد البلاد**: onun reisleridir. Ve **أَوتادُ الفَمِ**: benzetme üzere dişleridir; dedi ki:
والفَرّ حتى نَقِدَتْ أَوتادُها
(* onun sözü “والفر” asılda böyledir)

**النَّقَدَ**’ı ölüme istiâre etti; hâlbuki o ancak dişler içindir. Ve evinde **وَوَتَّدَ**: ikamet etti ve sabit oldu. Ve ekin **وَوَتَّدَ**: bitkisi çıktı da sabit oldu ve kuvvetlendi.

Ve kulaktan **الوَتِدُ** ve **الوَتِدَةُ**: ön tarafında, **الثُّؤْلُول** gibi, çenenin **العارِض**’ının üstüne bitişik olan çıkıntılı küçük şeydir; ve denildi: şakak tarafına bitişik olan çıkıntılı olandır. **الصحاح**: ve iki kulakta **الوَتِدانِ**, iç taraflarında olan, sanki ikisi de bir **وتد** gibi olanlardır; ve onlar **العَيْران** da denir. Ve **وَتِدُ النَّعل**: onun kulağından çıkıntı yapan şeydir. Ve **الوَتِدُ**: Necd’de bir yerdir. Ve Benî Temîm’in Benî Âmir b. Sa‘saa‘a üzerine **ليلَة الوَتِدَةِ**’si.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ت د * * الوَتِدُ * بكسر التاء واحد * الأَوْتَادُ * وفتحها لغة فيه وكذا * الوَدُّ * في لغة مَنْ يُدغم وقد * وَتَدَ * الوَتدَ من باب وعد وتقول في الأمر منه تِدْ بالكسر وتِدَكَ * بالميتَدَةُ * بوزن الميقدة المدق

##### Türkçe

* و ت د * **الوَتِدُ**: **الأَوْتَادُ**’ın tekilidir; **التاء**’nın kesresiyle. Onun hakkında **التاء**’nın fethasıyla da bir lehçe vardır; yine, idğam yapan kimsenin lehçesinde **الوَدُّ** da böyledir. Ve **وَتَدَ**: **الوَتدَ**’i, “وعد” bâbındandır. Ve onun emirdeki şekli hakkında şöyle dersin: kesre ile تِدْ ve تِدَكَ. **بالميتَدَةُ**: **الميقدة** vezninde; **المدق**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوتد، بالفتح والسكون على التخفيف في لغة نجد، يقال الوتد بالتحريك لغة فيه ككتف في لغة الحجاز وهي الفصحى، كما في المصباح، والود، بقلب التاء دالا وإدغامها في اللام، كما حكاه الجوهري والفيومي، وهي لغة نجد، فهي أربع لغات: ما رز في الأرض أو الحائط من خشب. وأنشد المصنف في البصائر.

  ولا يقيم بدار الذل يعرفـهـا                      إلا الأذلان عير الأهل والوتد

  وفي المثل: أذل من وتد بقاع لأنه يدق أبدا. الوتد أيضا: ما كان في العروض على ثلاثة أحرف، وهو على ضربين، أحدهما حرفان متحركان، والثالث ساكن كعلن وفعو، وهذا هو الوتد المقرون، لأن الحركة قد قرنت الحرفين، والآخر ثلاثة أحرف، متحرك، ثم ساكن، ثم متحرك، وذلك لات، من مفعولات، وهو الوتد المفروق، لأن الحرف قد فرق بين المتحركين، ولا يقع في الأوتاد زحاف، لأن اعتماد الجزء إنما هو عليها، إنما يقع في الأسباب، لأن الجزء غير معتمد عليها. الوتد والوتدة: الهنية الناشزة في مقدم الأذن مثل الثؤلول تلى أعلى العارض من اللحية، وقيل: هو المنتبر مما يلي الصدغ، وهو مجاز، وفي الصحاح: والوتدان في الأذنين اللذان في باطنهما كأنهما وتد، وهما العيران أيضا. الكل أوتاد. ووتد واتد، تأكيد أي ثابت رأس منتصب، قال أبو عبيد: هو من باب شعر شاعر على النسب. من المجاز أوتاد الأرض: جبالها، لأنها تثبتها، قال الله تعالى  والجبال أوتادا  وقد وتد الله الأرض بالجبال وأوتدها ووتدها الأوتاد من البلاد: رؤساؤها الأوتاد من الفم: أسنانه، على التشبيه قال:
  والفر حتى نقدت أوتادها استعار النقد للموت، وإنما هو للأسنان، كما في اللسان. وتد الوتد يتده وتدا، بفتح فسكون، وتدة كعدة: ثبته، كأوتده، وهذه عن الصاغاني، ووتده توتيدا، قال ساعدة بن جؤية يصف أسدا:
  يقضم أعناق المخاض كأنما                      بمفرج لحييه الرياج الموتد ووتد هو ووتد كلاهما: ثبت، والأمر منه: تد، كعد، ويقال: تد الوتد ياواتد، وأوتده، والوتد موتود. والميتدة: المرزبة التي يضرب بها الوتد، وبلا هاء مستدرك على الجوهري، من المجاز: توتيد الذكر: إنعاظه على التشبيه بالوتد حالة تصلبه. عن الأصمعي: وبأعلى مبهل المجيمر الوتدات وهي جبال لبني عبد الله بن غطفان، وبأعاليه أسفل من الوتدات أبارق إلى سندها تسمى الأثوار، ويومها أي معروف، بين نهشل وهلال بن عامر. وواتدة ماءة. والوتدة واحدة الوتدات: بنجد أو بالدهناء منها، وليلتها، معروفة، وهي لبني تميم على بني عامر بن صعصعة، قتلوا ثمانين رجلا من بني هلال، قال ياقوت: وما أظنها إلا التي قبلها، وإنما تلك جمعت. ومما يستدرك عليه: ذو الأوتاد لقب فرعون، وقد جاء في التفسير أنه كانت له جبال وأوتاد يلعب له بها، ونقل شيخنا عن الثعالبي في المضاف والمنسوب أنه كان لظلمه وبغيه يأمر بمن يغضب عليه فيوتد في الأرض بأربعة أوتاد. والواتد: الثابت، قال أبو محمد الفقعسي:
  لاقت على الماء جذيلا واتدا                      ولم يكن يخلفها المواعـدا ويقال: وتد فلان رجله في الأرض إذا ثبتها، قال بشار:
  ولقد قلت حين وتد في الأر                      ض ثبير أربى على ثهلان ووتد الرجل في بيته: أقام وثبت. ووتد الزرع: طلع نباته فثبت وقوي. ووتد النعل: الناتيء من أذنها. وانتصب كأنه وتد. وهو أذل من الوتد. ومن المجاز: قرن واتد: منتصب، وقيل لأعرابي: ما النطشان? قال: يوتد العطشان، وروي: شيء نتد به كلامنا، كما في الأساس.

##### Türkçe

**الوتد**; fetha ve sükûn ile, hafifletme üzere Necd dilinde; **الوتد** harekeleme ile denilir, onda bir dildir; Hicaz dilinde **كتف** gibi; ve o fasih olandır, **المصباح**’ta olduğu gibi. Ve **الود**; **التاء**’yı **الدال**’a çevirip onu **اللام**’da idğam etmekle; bunu Cevherî ve Feyyûmî hikâye ettiği gibi; ve o Necd dilidir. Şu hâlde o dört dildir: yerde veya duvarda ağaçtan çakılı olan şey. Müellif **البصائر**’de inşad etti:

  ولا يقيم بدار الذل يعرفـهـا                      إلا الأذلان عير الأهل والوتد

Ve meselde: “**وتد بقاع**’dan daha zelil”; çünkü daima çakılır. **الوتد** ayrıca: arûzda üç harf üzere olan şeydir; ve o iki kısımdır: birisi iki harekeli harf ve üçüncüsü sâkin; **علن** ve **فعو** gibi; ve bu **الوتد المقرون**’dur; çünkü hareke iki harfi birbirine katmıştır. Diğeri üç harftir: harekeli, sonra sâkin, sonra harekeli; ve bu **لات**’tır, **مفعولات**’tan; ve o **الوتد المفروق**’tur; çünkü harf iki harekeli arasında ayırmıştır. Ve **الأوتاد**’da **زحاف** vâki olmaz; çünkü cüz’ün dayanağı ancak onun üzerinedir; ancak **الأسباب**’da vâki olur; çünkü cüz’ onun üzerine dayanan değildir. **الوتد** ve **الوتدة**: kulağın ön tarafında siğil gibi çıkıntılı parça; sakaldan yanağın üst tarafını izler. Ve denildi: şakak tarafına bitişik olan çıkıntılı olandır; ve o mecazdır. Ve **الصحاح**’ta: “Kulaklarda iç taraflarında sanki bir **وتد** gibi olan iki **وتدان**; ve onlar ayrıca **العيران**’dır.” Hepsi **أوتاد**’dır. Ve **وتد** **واتد**; te’kîd, yani sabit, başı dik. Ebû Ubeyd dedi: O, nisbet üzere “**شعر شاعر**” babındandır. Mecazdan: yerin **أوتاد**’ı: dağlarıdır; çünkü onu sabitler. Allah Teâlâ dedi: **والجبال أوتادا**. Ve Allah yeri dağlarla **وتد** etti ve onu **أوتد** etti ve onu **وتد** etti. Beldenin **الأوتاد**’ı: reisleridir. Ağzın **الأوتاد**’ı: dişleridir; teşbih üzere. Dedi:

  والفر حتى نقدت أوتادها

**النقد**’i ölüm için istiâre etti; hâlbuki o ancak dişler içindir; **اللسان**’da olduğu gibi. **وتد الوتد يتده وتدا**; fetha sonra sükûn ile; **وتدة** ( **عدة** gibi): onu sabitledi; **أوتده** gibi. Ve bu, Sâgânî’dendir. Ve onu **توتيدا** ile **وتده** etti. Sâ‘ide b. Cüeyye bir aslanı vasfederek dedi:

  يقضم أعناق المخاض كأنما                      بمفرج لحييه الرياج الموتد

Ve **وتد** o ve **وتد** her ikisi: sabit oldu. Ve onun emri: **تد**; **عد** gibi. Ve denilir: **تد الوتد ياواتد**; ve onu **أوتده** etti. Ve **الوتد** **موتود**’dur. Ve **الميتدة**: **الوتد**’e vurulan **المرزبة**’dir; ve **هاء**sız olanı, Cevherî’ye müstedrektir. Mecazdan: **توتيد الذكر**: onun in‘âzı; sertleşme hâlinde **الوتد**’e teşbih ile. Asma‘î’den: **مبهل المجيمر**’in üst tarafında **الوتدات** vardır; ve onlar, Benî Abdullâh b. Gatafân’a ait dağlardır. Ve onun yükseklerinde, **الوتدات**’tan daha aşağıda, senedine kadar **أبارق** vardır; onlara **الأثوار** denilir; ve onun günü, yani meşhur, Nehşel ile Hilâl b. Âmir b. arasında. Ve **واتدة**: suyu çok olan. Ve **الوتدة** **الوتدات**’ın bir tanesidir: Necd’de yahut Dehnâ’da ondan; ve onun gecesi meşhurdur; ve o, Benî Temîm’indir, Benî Âmir b. Sa‘sa‘a’ya karşı; Benî Hilâl’den seksen adam öldürdüler. Yâkût dedi: Ben onu ancak ondan önceki sanıyorum; ancak şu, cem‘ edildi. Ve ona müstedrek olanlardandır: **ذو الأوتاد** Firavun’un lakabıdır; ve tefsirde gelmiştir ki onun dağları ve **أوتاد**’ı vardı, onun için onlarla oynanırdı. Şeyhimiz, Sa‘âlibî’den **المضاف والمنسوب**’da nakletti ki o, zulmü ve azgınlığı sebebiyle, kendisine gazap ettiği kimse hakkında emrederdi de onu yerde dört **أوتاد** ile **يوَتِّد** ederdi. Ve **الواتد**: sabit olandır. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:

  لاقت على الماء جذيلا واتدا                      ولم يكن يخلفها المواعـدا

Ve denilir: Falan, ayağını yerde **وتد** etti; onu sabitlediği zaman. Beşşâr dedi:

  ولقد قلت حين وتد في الأر                      ض ثبير أربى على ثهلان

Ve adam evinde **وتد** etti: ikamet etti ve sabit oldu. Ve ekin **وتد** etti: bitkisi çıktı da sabit oldu ve kuvvetlendi. Ve **النعل**’in **وتد**’i: onun kulağının çıkıntılı olanıdır. Ve sanki bir **وتد** gibi dikildi. Ve o, **الوتد**’den daha zelildir. Mecazdan: **قرن واتد**: dik; ve bir bedevîye denildi: **النطشان** nedir? Dedi: “Susuz, **يوَتِّد** olur.” Ve rivayet olundu: “Sözümüzü onunla **نتد** ettiğimiz bir şey”; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَتَدَ
1 وَتَدَ ذ , aor. يَتِدُ, imp. تِدْ, inf. n. وَتْدٌ (S, L, K, &c.) and تِدَةٌ; (M, L, K, &c.;) and ↓ اوتد; (A, Msb, K;) and ↓ وتّد, (M, Mgh,) inf. n. تَوْتِيدٌ; (TA;) He knocked with a mallet, (Mgh,) and fixed, or made from or fast, a wooden pin, peg, or stake, (S, * M, A, * L, Msb, K,) in the ground or in a wall. (Msb.) ― -b2- وَتَدَ, (M, L, K,) [aor. يَتِدُ,] inf. n. وَتْدٌ and تِدَةٌ; (M, L;) and ↓ وتّد; (M, L, K;) It (a wooden pin, peg, or stake,) was, or became, fixed, firm, or fast. (M, L, K.) ― -b3- وَتَّدَ اللّٰهُ الأَرْضَ بِالجِبَالِ, and ↓ أَوْتَدَهَا, (tropical:) [God made the earth firm, or fast by means of the mountains. (A.) ― -b4- رجْلَهُ فِى الأَرْضِ ↓ وتّد (assumed tropical:) He fixed his foot firmly upon the ground. (L.) ― -b5- فِى بَيْتِهِ ↓ وتّد (tropical:) He remained fixed in his house. (L.) ― -b6- ↓ وتّد It (growing corn) put forth its stalks, and became firm and strong. (L.) ― -b7- ↓ وتّد, (S, L,) inf. n. تَوْتِيدٌ, (K,) (tropical:) Libidine veneres exarsit vir: (S, L:) erexit penem. (K.) ― -b8- It was said to an Arab of the desert, What is نَطْشَان? and he answered, العَطْشَانَ ↓ يُوَتِّدُ (tropical:) [It corroborates the word عطشان]: or, as some relate it, شَىْءٌ نَتِدُ بِهِ كَلَامَنَا [A thing, meaning a word, by which we corroborate our speech]. (A.)

2 وَتَّدَ and 4: see 1.

وَتَدٌ
وَتَدٌ ذ and وَتْدٌ and وَدٌّ: see وَتِدٌ.

وَتِدٌ
وَتِدٌ ذ , (S, M, K, &c.,) of the dial. of El-Hijلz, and the most chaste form, (Msb,) and ↓ وَتَدٌ, (S, M, Msb, K,) and ↓ وَتْدٌ, (L, K,) and ↓ وَدٌّ, (S, M, Msb,) of the dial. of Nejd, (Msb,) the ت being made quiescent, and then changed into د, and incorporated into the final د, (S, * Msb,) and ↓ وَتِيدٌ, (L, art. ود,) A wooden pin, peg, or stake, which is fixed in the ground or in a wall: (M, L, K:) pl. أَوْتَادٌ. (S, M, L, K.) [You say,] أَذَلُّ مَنْ وَتِدٍ بِقَاعٍ [More vile than a wooden peg in a plain]: because it is always knocked. A proverb. (TA.) ― -b2- وَتِدٌ وَاتِدٌ, an expression like شُغْلٌ شَاغلٌ, (As, S,) the latter word a corroborative; (K;) or A wooden pin, peg, or stake, firm, or fast, (A, L,) and erect. (L.) ― -b3- أَوْتَادُ الأَرْضِ (tropical:) [lit. The pegs, or stakes, of the earth; i. e.] the mountains: (A, L, K:) so called because they make the earth firm, or fast. (L.) ― -b4- أَوْتَادُ البِلَادِ (assumed tropical:) The chiefs of the towns, provinces, or countries. (L, K.) ― -b5- أَوْتَادُ الفَم (tropical:) The teeth. (L, K, TA.) ― -b6- وَتِدٌ, of a sandal, (assumed tropical:) The part that projects from the ear [or loop]. (L.) ― -b7- وَتِدٌ (assumed tropical:) [A peg of a بَيْت, q. v.;] a portion, or division, of a foot of a verse, consisting of three letters: (L, K *:) it is of two kinds: one consisting of two movent letters followed by a quiescent letter; as فَعُو and عِلُنْ; which kind is called وَتِدٌ مَقْرُونٌ, a conjoined peg; because each two letters are conjoined by a vowel: the other consisting of three letters; one movent, then one quiescent, then one movent; as لَاتُ in مَفْعُولَاتُ; which kind is called وَتِدٌ مَفْرُوقٌ, a disjoined peg; because the quiescent letter disjoins the two movent letters: pl. أَوْتَادٌ. زِحَاف does not take place in the اوتاد, because the foot depends upon them; but it does in the أَسْبَاب. (L.) ― -b8- وَتِدٌ (A, L, K) and وَتِدَةٌ (L) of the ear., (tropical:) [The tragus;] the small prominent thing in the anterior part, (A, L, K,) like a teat, (A, L,) next the uppermost part of the side of the beard: (L:) or the prominent part next the temple: (L:) or the وَتِدَانِ of the two ears are the two parts in the interior thereof resembling a وَتِد, also called the عَيْرَانِ. (S.)

وَتِيدٌ
وَتِيدٌ ذ : see وَتِدٌ.

وَاتِدٌ
وَاتِدٌ ذ (tropical:) A man standing fixed, or firm, or motionless. (A, L.) ― -b2- (tropical:) An erect horn. (A.) ― -b3- Fixing, or making firm or fast, a wooden pin, peg, or stake. (L.)

مَوْتُودٌ
مَوْتُودٌ ذ A wooden pin, peg, or stake, fixed, or made firm or fast. (L.)

مِيتَدَةٌ
مِيتَدَةٌ ذ (S, L, K,) and مِيتَدٌ (L, K) A mallet (مِرْزَبَّه, L, K,) with which wooden pins, pegs, or stakes are knocked [into the ground or a wall]. (S, L, K.)

##### Türkçe

وَتَدَ
1 **وَتَدَ** ذ, muzâri‘ **يَتِدُ**, emir **تِدْ**, mastar **وَتْدٌ** (S, L, K, &c.) ve **تِدَةٌ**; (M, L, K, &c.;) ve ↓ **اوتد**; (A, Msb, K;) ve ↓ **وتّد**, (M, Mgh,) mastar **تَوْتِيدٌ**; (TA;) O, tokmakla vurdu, (Mgh,) ve yere yahut bir duvara bir tahta çivi, kazık yahut payandayı sabitledi, yahut sağlamlaştırdı. (Msb.) ― -b2- **وَتَدَ**, (M, L, K,) [muzâri‘ **يَتِدُ**,] mastar **وَتْدٌ** ve **تِدَةٌ**; (M, L;) ve ↓ **وتّد**; (M, L, K;) O (tahta çivi, kazık yahut payanda) sabit oldu, yahut sabit hâle geldi, sağlam yahut sıkı oldu. (M, L, K.) ― -b3- **وَتَّدَ اللّٰهُ الأَرْضَ بِالجِبَالِ**, ve ↓ **أَوْتَدَهَا**, (mecaz:) [Allah yeri dağlar vasıtasıyla sağlam, yahut sıkı kıldı. (A.)] ― -b4- **رجْلَهُ فِى الأَرْضِ** ↓ **وتّد** (farz edilen mecaz:) Ayağını yere sağlamca sabitledi. (L.) ― -b5- **فِى بَيْتِهِ** ↓ **وتّد** (mecaz:) Evinde sabit kaldı. (L.) ― -b6- ↓ **وتّد** O (büyüyen ekin) saplarını çıkardı ve sağlam ve güçlü oldu. (L.) ― -b7- ↓ **وتّد**, (S, L,) mastar **تَوْتِيدٌ**, (K,) (mecaz:) Erkek şehvetle cinsel arzulara tutuştu: (S, L:) penisini dikleştirdi. (K.) ― -b8- Çölde yaşayan bir Arap’a “**نَطْشَان** nedir?” denildi; o da cevap verdi: **العَطْشَانَ** ↓ **يُوَتِّدُ** (mecaz:) [**عطشان** sözünü pekiştirir]: yahut bazılarınca şöyle rivayet edilir: **شَىْءٌ نَتِدُ بِهِ كَلَامَنَا** [Sözümüzü onunla pekiştirdiğimiz bir şey]. (A.)

2 **وَتَّدَ** ve 4: 1’e bak.

وَتَدٌ
**وَتَدٌ** ذ ve **وَتْدٌ** ve **وَدٌّ**: **وَتِدٌ**’e bak.

وَتِدٌ
**وَتِدٌ** ذ, (S, M, K, &c.,) Hicaz lehçesinden, ve en fasih şekil, (Msb,) ve ↓ **وَتَدٌ**, (S, M, Msb, K,) ve ↓ **وَتْدٌ**, (L, K,) ve ↓ **وَدٌّ**, (S, M, Msb,) Necd lehçesinden, (Msb,) **ت**’nin sâkin kılınması, sonra **د**’ye çevrilmesi ve son **د**’ye idğam edilmesiyle, (S, * Msb,) ve ↓ **وَتِيدٌ**, (L, art. ود,) Yere yahut bir duvara sabitlenen tahta çivi, kazık yahut payanda: (M, L, K:) çoğulu **أَوْتَادٌ**. (S, M, L, K.) [Denir ki,] **أَذَلُّ مَنْ وَتِدٍ بِقَاعٍ** [Düzlükteki bir tahta kazıktan daha zelil]: çünkü o daima çakılır. Bir darbımeseldir. (TA.) ― -b2- **وَتِدٌ وَاتِدٌ**, **شُغْلٌ شَاغلٌ** gibi bir ifadedir, (As, S,) ikinci kelime pekiştiricidir; (K;) yahut: sağlam yahut sıkı, (A, L,) ve dik bir tahta çivi, kazık yahut payanda. (L.) ― -b3- **أَوْتَادُ الأَرْضِ** (mecaz:) [lafzen: yerin çivileri yahut kazıkları; yani] dağlar: (A, L, K:) yeri sağlam yahut sıkı kıldıkları için böyle adlandırılmıştır. (L.) ― -b4- **أَوْتَادُ البِلَادِ** (farz edilen mecaz:) Şehirlerin, eyaletlerin yahut ülkelerin reisleri. (L, K.) ― -b5- **أَوْتَادُ الفَم** (mecaz:) Dişler. (L, K, TA.) ― -b6- **وَتِدٌ**, bir sandaletin, (farz edilen mecaz:) kulaktan [yahut halkadan] dışarı çıkan kısmı. (L.) ― -b7- **وَتِدٌ** (farz edilen mecaz:) [**بَيْت**’in bir kazığı; bk. madde;] üç harften oluşan, bir beytin ayağının bir parçası yahut bölümü: (L, K *:) iki çeşittir: biri, iki harekeli harften sonra bir sâkin harften oluşan; **فَعُو** ve **عِلُنْ** gibi; bu çeşide **وَتِدٌ مَقْرُونٌ**, bitişik kazık denir; çünkü her iki harf bir hareke ile bitiştirilmiştir: diğeri, üç harften oluşan; biri harekeli, sonra biri sâkin, sonra biri harekeli; **مَفْعُولَاتُ** içindeki **لَاتُ** gibi; bu çeşide **وَتِدٌ مَفْرُوقٌ**, ayrık kazık denir; çünkü sâkin harf iki harekeli harfi ayırır: çoğulu **أَوْتَادٌ**. **زِحَاف** **اوتاد**’da vâki olmaz; çünkü ayak onlara dayanır; fakat **أَسْبَاب**’da olur. (L.) ― -b8- **وَتِدٌ** (A, L, K) ve kulağın **وَتِدَةٌ**’si (L), (mecaz:) [tragus;] ön kısımdaki küçük çıkıntı, (A, L, K,) meme ucu gibi, (A, L,) sakalın yan tarafının en üst kısmının yanındaki: (L:) yahut şakak yanındaki çıkıntılı kısım: (L:) yahut iki kulağın **وَتِدَانِ**’ı, iç taraflarında **وَتِد**’e benzeyen iki kısımdır; bunlara **عَيْرَانِ** da denir. (S.)

وَتِيدٌ
**وَتِيدٌ** ذ : **وَتِدٌ**’e bak.

وَاتِدٌ
**وَاتِدٌ** ذ (mecaz:) Sabit duran, yahut sağlam, yahut hareketsiz bir adam. (A, L.) ― -b2- (mecaz:) Dik bir boynuz. (A.) ― -b3- Tahta çivi, kazık yahut payandayı sabitleyen, yahut sağlamlaştıran. (L.)

مَوْتُودٌ
**مَوْتُودٌ** ذ Sabitlenmiş, yahut sağlamlaştırılmış tahta çivi, kazık yahut payanda. (L.)

مِيتَدَةٌ
**مِيتَدَةٌ** ذ (S, L, K,) ve **مِيتَدٌ** (L, K) Tahta çivilerin, kazıkların yahut payandaların [yere yahut duvara] çakılmasıyla vurulan tokmak (**مِرْزَبَّه**, L, K,). (S, L, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَتَدَ
وَتَدَ
a.  [ يَتِدُ ] ( n. ac. وَتْد 1 ,  تِدَة [ وِتْدَة 2t ]), Drove, hammered, rammed in ( stake ).

b.  Was driven in & c.

وَتَّدَ
وَتَّدَ II ,
a.  see I .

أَوْتَدَ
أَوْتَدَ IV ,
a.  see I (a) .

وَتَد
وَتَد 4 , ( pl. أَوْتَاْد 38 ),
a.  Pole, stake; peg.

b.  A measure ( inverse ).

وَتِد
وَتِد 5 ,
a.  see 4 .

مِيْتَد
مِيْتَد [ 20I ] ,  مِيْتَدَة [ 20tI ] ,
a.  Mallet.

أَوْتَاد الأَرْض
أَوْتَاد الأَرْض
a.  The mountains.

أَوْتَاد الفَم
أَوْتَاد الفَم
a.  The teeth.

##### Türkçe

وَتَدَ
وَتَدَ
a. [ يَتِدُ ] (mast. وَتْد 1, تِدَة [ وِتْدَة 2t ]), (kazık) sürdü, çaktı, çekiçledi, çakıp yerleştirdi.

b. Çakıldı vb.

وَتَّدَ
وَتَّدَ II,
a. I’e bak.

أَوْتَدَ
أَوْتَدَ IV,
a. I (a)’ya bak.

وَتَد
وَتَد 4, (çoğ. أَوْتَاْد 38),
a. Direk, kazık; çivi.

b. Bir ölçü (ters).

وَتِد
وَتِد 5,
a. 4’e bak.

مِيْتَد
مِيْتَد [ 20I ], مِيْتَدَة [ 20tI ],
a. Tokmak.

أَوْتَاد الأَرْض
أَوْتَاد الأَرْض
a. Dağlar.

أَوْتَاد الفَم
أَوْتَاد الفَم
a. Dişler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وتد
وَتَدَ - يَتِدُ - وَتَد - أًوْتاد
وَتَدَ- يَتِدُ + الكائن + في مكان: يثبت في مكانه فلا يتزعزع
وَتَد: على وزن " فَعَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " وَتَدَ - يَتِدُ ": وهو كذلك بمعنى اسم  مفعول منه: الشيء الثابت في مكانه لا يتزعزع
أَوْتَاد: جمع " وَتَد "
وَتَّدَ - يُوتِّدُ + الكائن + شيئاً: يجعله " يَتِدُ ": يجعله يثبت في مكانه ولا يتزعزع: يُوَطِّدُه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر والتأصل في موقع والثبات فيه بشدة " وهي:
رَسَخَ - يَرْسَخُ، وَتَد َ- يَتِدُ، أسَّ - يَؤُسُّ، أصُلَ- يَأصُلُ، طَادَ - يَطُوْدُ، أثَلَ - يَأثِلُ
أوْتاد
 	{ كذبت قبلهم قوم نوح وعاد وفرعون ذو الأوتاد (12)  ص ﴿وفرعون ذي الأوتاد (10)﴾ الفجر
 	﴿والجبال أوتادا (7)﴾ النبأ
مختار الصحاح
● [وتد] و ت د: الوَتِدُ بكسر التاء واحد الأَوْتَادُ وفتحها لغة فيه وكذا الوَدُّ في لغة مَنْ يُدغم وقد وَتَدَ الوَتدَ من باب وعد وتقول في الأمر منه تِدْ بالكسر وتِدَكَ بالميتَدَةُ بوزن الميقدة المدق
الراغب
وتد
- الوتد والوتد، وقد وتدته أتده وتدا. قال تعالى: }والجبال أوتادا{ [النبأ/7] وكيفية كون الجبال أوتادا يختص بما بعد هذا الباب، وقد يسكن التاء ويدغم في الدال فيصير ودا، والوتدان من الأذن تشبيها بالوتد للنتو فيهما.
ملخص اللسان
1.     الوتِدُ، بالكسر، والوَتْدُ والوَدُّ: ما رُزَّ في الحائِط أَو  الأَرض من الخشب، والجمع أَوتادٌ
2.     ووَتَدَ الوَتِدُ وَتْداً وتِدَةً وَوَتَّدَ كلاهما: ثَبَتَ، ووَتَدْتُه  أَنا أَتِدُه وَتْداً وتِدَةً وَوَتَدْتُه: أَثْبَتُّه؛
3.     تِدِ الوَتِدَ يا واتِدُ، والوَتِدُ مَوْتُود.والمِيتَدُ والمِيتَدةُ: المِرْزَبَّةُ التي يُضْرَبُ بها الوتِدُ.
4.     ووَتِدٌ واتِدٌ:  ثابت رأْس منتصب ، والواتِد: الثابتُ.
5.     وأَوتادُ الأَرض: الجبال لأَنها تثبتها.
6.     وأَوتاد البلاد: رُؤساؤها.
7.     وأَوتادُ الفَمِ: أَسنانه على التشبيه؛
8.     وَوَتَّدَ في بيته: أَقام  وثبت.
9.     وَوَتَّدَ الزّرْعُ: طَلَع نباته فثبت وقَوِيَ
لسان العرب
● - وتد: الوتِدُ، بالكسر، والوَتْدُ والوَدُّ: ما رُزَّ في الحائِط أَو  الأَرض من الخشب، والجمع أَوتادٌ؛ قال الله تعالى: والجِبالَ أَوتاداً.  وقوله عز وجل: وفرعون ذي الأَوتاد؛ جاء في التفسير: أَنه كانت له حبالٌ  وأَوتاد يُلْعب له بها.  ووَتَدَ الوَتِدُ وَتْداً وتِدَةً وَوَتَّدَ كلاهما: ثَبَتَ، ووَتَدْتُه  أَنا أَتِدُه وَتْداً وتِدَةً وَوَتَدْتُه: أَثْبَتُّه؛ قال ساعدة بن  جؤية يصف أَسداً:  يُقَصِّمُ أَعْناقَ المَخاضِ، كأَنَّما  بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّتاجُ المُوَتَّدُ  ويقال: تِدِ الوَتِدَ يا واتِدُ، والوَتِدُ مَوْتُود. ويقال للوتِد:  وَدٌّ، كأَنهم أَرادوا أَن يقولوا ودِدٌ فقلبوا إِحدى الدالين تاء لقرب  مخرجِهما؛ وقوله:  وعَز ودٌّ خاذل وَدَّيْنِ  الوَدُّ: الوتِدُ إِلا أَنه أَدغم التاء في الدال فقال وَدّ. والمِيتَدُ  والمِيتَدةُ: المِرْزَبَّةُ التي يُضْرَبُ بها الوتِدُ. ووَتِدٌ واتِدٌ:  ثابت رأْس منتصب؛ ذهب أَبو عبيد إِلى أَنه من باب شِعْرٌ شاعِرٌ على  النسب؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه على وَتِدَ كما تقدم. قال: وإِنما يحمل  الشيء على النسب إِذا عُدِمَ الفعل، وإِذا أَمرت قلت: تِدْ وَتَدَك  بالميتَدةِ، وهي المُدُقُّ. الأَصمعي: يقال وَتِدٌ واتِد كما يقال شُغْلٌ شاغِلٌ؛  وقول أَبي محمد الفقعسي:  لاقَتْ على الماءِ جُذَيلاً واتِدا،  ولم يَكُنْ يُحُلِفُها المَواعِدَا  إِنما شبه الرجل بالجِذْل لثباته. وجُذَيْل: تصغير جِذْل، وهو الراعي  المُصْلِحُ الحَسَنُ الرِّعْية. يقال: هو جذْلُ مالٍ كما يقال صَدَى مالٍ  وبِلْو مالٍ، وقد قيل: إِن جُذَيلاً اسم رجل. والواتِد: الثابتُ. والضمير  في لاقت ضمير الإِبل وإِن لم يتقدم لها ذكر، لأَن البيت أَول القصيدة  وإِنما أَضمرها لفهم المعنى. ويقال: وَتَّدَ فلان رِجلَه في الأَرض إِذا  ثَبَّتَها؛ وقال بشار:  ولَقَد قُلْتُ، حِينَ وَتَّدَ في الأَرْ  ضِ: ثَبِيرٌ أَرْبي على ثَهلانِ  وَوَتَّدَ الرجلُ: أَنعَظَ. والأَوتادُ في الشعر على ضربين: أَحدهما  حرفان متحركان والثالث ساكن نحو «فعو و علن» وهذا الذي يسميه العروضِيون  المقرون لأَن الحركة قد قرنت الحرفين، والآخر ثلاثة أَحرف متحرك ثم ساكن ثم  متحرك وذلك «لات» من مفعولات وهو الذي يسميه العروضيون المفروق لأَن  الحرف قد فرق بين المتحركين، ولا يقع في الأَوتاد زحاف لأَنَّ اعتماد الجزء  إِنما هو عليها، إِنما يقع في الأَسْباب لأَن الجزء غير معتمد عليها.  وأَوتادُ الأَرض: الجبال لأَنها تثبتها. وأَوتاد البلاد: رُؤساؤها. وأَوتادُ  الفَمِ: أَسنانه على التشبيه؛ قال:  والفَرّ حتى نَقِدَتْ أَوتادُها  (* قوله «والفر» كذا بالأصل)  استعار النَّقَدَ للموت وإِنما هو للأَسنان. وَوَتَّدَ في بيته: أَقام  وثبت. وَوَتَّدَ الزّرْعُ: طَلَع نباته فثبت وقَوِيَ.  والوَتِدُ والوَتِدَةُ من الأُذن: الهُنَيَّةُ الناشزة في مُقدّمها مثل  الثُّؤْلُول تَلي أَعْلى العارِض من اللحية؛ وقيل: هو المُنْتبر مما يلي  الصُّدْغ. الصحاح: والوَتِدانِ في الأُذنين اللذان في باطنهما كأَنهما  وتد، وهما العَيْران أَيضاً. ووَتِدُ النَّعل: النَّاتئُ من أُذُنها.  والوَتِدُ: موضع بنجد. وليلَة الوَتِدَةِ لبني تميم على بني عامر بن  صعصعة.
مقاييس اللغة:
(وتد) الواو والتاء والدال: كلمةٌ واحدة، هي الوَتِد، يقال: وَتَدَهُ، وتِدْ وتِدَكَ. ويقال وَتْد أيضاً(3). ووَتِد الأذن: الذي في باطِنِها كأنَّه وَتِد.‏
القاموس المحيط:
الوَتْدُ، بالفتح، وبالتحريكِ، وككتِفٍ مارُزَّ في الْأَرْضِ أو الحائِطِ من خَشَبٍ، وما كان في العَروضِ على ثَلاثَةِ أحْرُفٍ، كَعَلَى، والهُنَيَّةُ النَّاشِزَةُ في مُقَدَّمِ الْأُذُنِ، ج أوْتادٌ. وَوَتِدٌ واتِدٌ تَأْكِيدٌ. وأوْتادُ الْأَرْضِ جِبالُها، ومن البِلادِ رُؤَسَاؤُها، ومن الفَمِ أسْنانُهُ. وَوَتَدَ الوَتِدَ يَتِدُهُ وتْداً وتِدَةً ثَبَّتَه، كأَوْتَدَهُ. وَوَتَدَ هو، وَوَتَّدَ، والْأَمْرُ منه تِدْ. والمِيتَدُ والمِيتَدَةُ المِرْزَبَّةُ يُضْرَبُ بها الوَتِدُ. وتَوْتيدُ الذَّكَرِ إنْعاظُهُ. والوَتِداتُ جِبالٌ لِبَني عبدِ الله بنِ غَطَفانَ، ويَوْمُها م. وَواتِدَةُ ماءَةٌ. والوَتِدَةُ ع بِنَجْدٍ، أو بالدَّهْناءِ، ولَيْلَتُها م، وهي لِبَني تَميمٍ على بَنِي عامِرِ بنِ صَعْصَعَةَ.
تاج العروس:
و ت د
الوَتْدُ بالفتح والسكون على التخفيف في لغَةِ نَجْدٍ يقال الوَتَدُ بالتحريكِ لغة فيه ككَتِفٍ في لغة الحجاز وهي الفُصْحَى كما في المصباح والوّدُّ بِقَلْب التاءِ دالاً وإِدْغَامها في اللام كما حكاه الجوهريّ والفيّوميّ وهي لغةُ نَجْدٍ فهي أَربعُ لُغاتٍ : ما رُزَّ في الأَرْضِ أَو الحائطِ من خَشَبٍ . وأِنشد المُصَنّف في البَصائرِ
ولا يُقِيمُ بِدَارِ الذُّلِّ يَعْرِفُها ... إِلاَّ الأَذَلاّنِ عَيْرُ الأَهْلِ والوَتِدُ
وفي المثل : أَذَلُّ مِن وَتِدٍ بِقَاعٍ لأَنّه يُدَقُّ أَبَداً . الوَتِدُ أَيضاً : ما كانَ في العَرُوضِ على ثَلاَثَةِ أَحْرُفٍ وهو على ضَرْبَيْنِ أَحدُهما حرفانِ مُتحرِّكَانِ والثالثُ ساكن كعَلُنْ وفَعُو وهذا هو الوَتِدُ المقرون لأَن الحركةَ قد قَرَنَت الحرفينِ والآخر ثلاثة أَحْرُف مُتَحَرِّك ثم ساكن ثم متحرّك وذلك لاَتُ من مَفْعُولاَتُ وهو الوتِدُ المَفْرُوقُ لأَن الحرف قد فَرق بين المُتَحَرِّكينِ ولا يَقَعُ في الأَوْتاد زِحَافٌ لأَن اعتمادَ الجُزْءِ إِنما هو عَلَيْهَا إِنما يَقَعُ في الأَسبابِ لأَنّ الجُزْءَ غيرُ مُعْتَمِدٍ عليها . الوَتِدُ والوَتِدَةُ : الهُنَيَّةُ الناشِزَةُ في مُقَدَّمِ الأُذُنِ مثل الثَّؤْلُولِ تَلِى أَعْلَى العارِض مِن اللِّحْيَةِ وقيل : هو المُنْتَبِرُ ممَّا يَلِي الصُّدْغَ وهو مَجازٌ وفي الصّحاح : والوَتِدَانِ في الأُذُنَيْنِ اللذانِ في باطِنهما كأَنَّهُمَا وَتِدٌ وهما العَيْرَانِ أَيضاً . الكُلّ أَوْتَادٌ . ووَتِدٌ واتِدٌ تأْكيدٌ أَي ثابتٌ رَأْس مُنْتَصِبٌ قال أَبو عُبَيْد : هو من بابِ شِعْرٌ شاَعِرٌ على النَّسَب . من المَجاز أَوتَادُ الأَرْضِ : جِبالُها لأَنها تُثَبِّتُها قال الله تعالى " وَالجِبَالَ أَوْتَاداً " وقد وَتَدَ اللهُ الأَرْضَ بالجِبَالِ وأَوْتَدَها وَوَتَّدَها الأَوْتَادُ من البِلاَدِ : رُؤَسَاؤُهَا الأَوْتَادُ من الفَمِ : أَسْنَانُه على التشبيه قال :
" والفَرّ حَتَّى نَقِدَتْ أَوْتَادُهَا استَعَارَ النَّقَدَ للمَوتِ وإِنما هو للأَسنانِ كما في اللسان . وَتَدَ الوَتِدَ يَتِدُهُ وَتَداً بفتح فسكون وتِدَةً كعِدَة : ثَبَّتَه كأَوْتَدَه وهذه عن الصاغانيّ ووَتَّدَه تَوْتِيداً قال ساعدةُ بن جُؤْيَّةَ يصف أَسداً :
يُقَضِّمُ أَعْنَاقَ المَخَاضِ كأَنَّمَا ... بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّيَاجُ المُوَتَّدُ ووَتَدَ هو ووَتَّدَ كلاهما : ثَبَتَ والأَمْرُ منه : تِدْ كعِدْ ويقال : تِدِ الوَتِدَ ياوَاتِدُ وأَوْتِدْهُ والوَتِدُ مَوْتُودٌ . والمِيتَدَةُ : المِرْزَبَّةُ التي يُضْرَب بها الوَتِدُ وبِلا هاءٍ مُسْتَدْرَك على الجوهَريِّ من المجاز : تَوْتِيدُ الذَّكَرِ : إِنْعَاظُه على التشبيهِ بالوَتِد حالَة تَصَلُّبِه . عن الأَصمعيّ : وبأَعْلَى مُبْهِلِ المُجَيمِرِ الوَتِدَاتُ وهي جِبالٌ لبني عبدِ الله بنِ غَطَفَانَ وبأَعالِيه أَسْفَلَ من الوَتِدَاتِ أَبَارِقُ إِلى سَنَدِهَا تُسَمَّى الأَثْوَارَ ويَوْمُهَا أَي معروفٌ بين نَهْشَلٍ وهلال بن عامر . وواتِدَةُ ماءة . والوَتِدَةُ واحدةُ الوَتِدَات : بنَجْدٍ أَو بالدَّهْنَاءِ منها ولَيْلَتُهَا مَعروفَةٌ وهي لبني تَمِيمٍ على بني عامرِ بن صَعْصَعَةَ قَتَلُوا ثمانينَ رجُلاً من بني هِلاَلٍ قال ياقوت : وما أَظنّها إِلاّ التي قبْلَها وإِنما تلك جُمِعَتْ . ومما يستدرك عليه : ذُو الأَوْتَادِ لَقَبُ فِرْعَوْنَ وقد جاءَ في التفسير أَنه كانت له جِبَالٌ وأَوْتَادٌ يُلْعَبُ له بها ونقلَ شيخُنَا عن الثعالِبِيّ في المُضَاف والمنسوبِ أَنه كانَ لِظُلْمِه وبَغْيِه يأْمُر بمن يَغْضَب عليه فيُوتَدُ في الأَرضِ بأَرْبَعَةِ أَوْتَادٍ . والواتِدُ : الثابِتُ قال أَبو مُحَمَّدٍ الفَقْعَسِيُّ :
لاَقَتْ عَلَى المَاءِ جُذَيْلاً وَاتِدَا ... وَلَمْ يَكُنْ يُخْلِفُهَا المَوَاعِدَا ويقال : وَتَّدَ فُلانٌ رِجْلَه في الأَرْضِ إِذا ثَبَّتَهَا قال بَشَّارٌ :
ولَقَدْ قُلْتُ حِينَ وَتَّدَ فِي الأَرْ ... ضِ ثَبِيرٌ أَرْبَى عَلَى ثَهْلاَنِ وَوَتَّدَ الرجُلُ في بَيْتِه : أَقَامَ وثَبَتَ . ووَتَّدَ الزَّرْعُ : طَلَعَ نَبَاتُه فثَبَتَ وقَوِيَ . ووَتَدُ النَّعْلِ : النَّاتِيءُ مِنْ أُذُنِها . وانْتَصَبَ كأَنَّه وَتِدٌ . وهو أَذَلُّ مِن الوَتَدِ . ومِنَ المَجاز : قَرْنٌ وَاتِدٌ : مُنْتَصِبٌ وقيل لأَعْرَابيٍّ : ما النَّطْشَانُ ؟ قال : يُوَتّدُ العَطْشَان ورُوِيَ : شَيْءٌ نَتِدُ به كَلاَمَنَا كما في الأَساس

##### Türkçe

**وتد**
**وَتَدَ - يَتِدُ - وَتَد - أًوْتاد**
**وَتَدَ- يَتِدُ** + varlık + bir yerde: bulunduğu yerde sabit olur da sarsılmaz
**وَتَد**: “**فَعَل**” vezninde, “**وَتَدَ - يَتِدُ**”den mânâca mef‘ûl anlamında fiil ismi: o da ondan mânâca ism-i mef‘ûl anlamındadır: bulunduğu yerde sabit olan şey, sarsılmaz
**أَوْتَاد**: **وَتَد**’in çoğulu
**وَتَّدَ - يُوتِّدُ** + varlık + bir şeyi: onu “**يَتِدُ**” kılar: onu bulunduğu yerde sabit kılar ve sarsılmaz: onu sağlamlaştırır (**يُوَطِّدُه**)
Ve lafız, “bir mevki‘de kök salma ve yerleşme ve onda şiddetle sebat etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَسَخَ - يَرْسَخُ**، **وَتَد َ- يَتِدُ**، **أسَّ - يَؤُسُّ**، **أصُلَ- يَأصُلُ**، **طَادَ - يَطُوْدُ**، **أثَلَ - يَأثِلُ**

**أوْتاد**
﴿Onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve kazıklar sahibi Firavun yalanlamıştı (12)﴾ **ص** ﴿ve kazıklar sahibi Firavun (10)﴾ **الفجر**
﴿ve dağları kazıklar (7)﴾ **النبأ**

مختار الصحاح
● [**وتد**] و ت د: **الوَتِدُ** (tâ’nın kesresiyle) **الأَوْتَادُ**’ın tekilidir; onu fetha ile söylemek de onda bir dildir; yine **الوَدُّ** da idğam yapan kimsenin dilinde böyledir. Ve **وَتَدَ** **الوَتدَ** “**وعد**” bâbındandır. Ve onun emir sigasında “işte” **تِدْ** (kesre ile) dersin; ve **تِدَكَ** (ile) **بالميتَدَةُ**: **المِيتَدَةُ** “**الميقدة**” vezninde, tokmak (**المدق**)tır.

الراغب
**وتد**
- **الوتد** ve **الوتد**; ve onu **وتدته**: onu **أتده**; **وتدا**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**والجبال أوتادا**﴾ [**النبأ/7**]. Dağların **أوتادا** oluşunun keyfiyeti, bu bâbdan sonrasına mahsustur. Ve tâ’yı sâkin kılabilir ve onu dâl içinde idğam edebilir; böylece **ودا** olur. Ve kulaktan **الوتدان**, onlardaki çıkıntı sebebiyle kazığa benzetilerek (böyledir).

ملخص اللسان
1. **الوتِدُ** (kesre ile), **الوَتْدُ** ve **الوَدُّ**: duvara yahut yere ağaçtan çakılan şey; çoğulu **أَوتادٌ**
2. Ve **وَتَدَ** **الوَتِدُ** **وَتْداً** ve **تِدَةً** ve **وَوَتَّدَ** ikisi de: sabit oldu; ve ben onu **وَتَدْتُه**: onu **أَتِدُه** **وَتْداً** ve **تِدَةً** ve **وَتَدْتُه**: onu sabitledim (**أَثْبَتُّه**)؛
3. **تِدِ** **الوَتِدَ** ey **واتِدُ**; ve **الوَتِدُ** **مَوْتُود**dur. Ve **المِيتَدُ** ve **المِيتَدةُ**: **الوتِدُ**’ün kendisiyle vurulduğu balyoz (**المِرْزَبَّةُ**)dur.
4. Ve **وَتِدٌ** **واتِدٌ**: sabit, başı dik; ve **الواتِد**: sabit olandır.
5. Ve yerin **أَوتادُ**’ı: dağlardır; çünkü onu sabitler.
6. Ve beldelerin **أَوتاد**’ı: reisleridir.
7. Ve ağzın **أَوتادُ**’ı: benzetme üzere dişleridir;
8. Ve evinde **وَوَتَّدَ**: ikamet etti ve sabit oldu.
9. Ve ekin **وَوَتَّدَ**: bitkisi çıktı da sabit oldu ve kuvvetlendi.

لسان العرب
● - **وتد**: **الوتِدُ** (kesre ile), **الوَتْدُ** ve **الوَدُّ**: duvara yahut yere ağaçtan çakılan şey; çoğulu **أَوتادٌ**; Allah Teâlâ’nın sözü: “ve dağları kazıklar.” Ve O’nun عز وجل sözü: “ve kazıklar sahibi Firavun”; tefsirde geldi: onun için ipler ve kendisiyle oynanan **أَوتاد** vardı. Ve **وَتَدَ** **الوَتِدُ** **وَتْداً** ve **تِدَةً** ve **وَوَتَّدَ** ikisi de: sabit oldu; ve ben onu **وَتَدْتُه**: onu **أَتِدُه** **وَتْداً** ve **تِدَةً** ve **وَتَدْتُه**: onu sabitledim; Sâ‘ide b. Cü’eyye bir aslanı vasfederek dedi:
يُقَصِّمُ أَعْناقَ المَخاضِ، كأَنَّما
بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّتاجُ المُوَتَّدُ
Ve denir: **تِدِ** **الوَتِدَ** ey **واتِدُ**; ve **الوَتِدُ** **مَوْتُود**dur. Ve **الوتِد** için **وَدٌّ** denir; sanki **ودِدٌ** demek istediler de mahreçlerinin yakınlığından dolayı iki dâlden birini tâ’ya çevirdiler; ve onun sözü:
وعَز ودٌّ خاذل وَدَّيْنِ
**الوَدُّ**: **الوتِدُ**dür; ancak tâ’yı dâl içinde idğam etti de **وَدّ** dedi. Ve **المِيتَدُ** ve **المِيتَدةُ**: **الوتِدُ**’ün kendisiyle vurulduğu balyozdur (**المِرْزَبَّةُ**). Ve **وَتِدٌ** **واتِدٌ**: sabit, başı dik; Ebû Ubeyd, bunun nisbet üzere “**شِعْرٌ** **شاعِرٌ**” bâbından olduğunu görüşüne gitti; İbn Sîde dedi ki: bende ise, yukarıda geçtiği üzere **وَتِدَ** üzerinedir. Dedi ki: şey ancak fiil bulunmadığında nisbet üzerine taşınır; ve emrettiğinde dersin: **تِدْ** **وَتَدَك** **بالميتَدةِ**; o da tokmaktır (**المُدُقُّ**). el-Asma‘î: **وَتِدٌ** **واتِدٌ** denir; tıpkı **شُغْلٌ** **شاغِلٌ** denildiği gibi. Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nin sözü:
لاقَتْ على الماءِ جُذَيلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُحُلِفُها المَواعِدَا
Ancak adamı, sebatı sebebiyle **الجِذْل**e benzetti. Ve **جُذَيْل**: **جِذْل**’in küçültmesidir; o, sürüyü ıslah eden, güzel güden çobandır. Denir: o, malın **جذْلُ**’üdür; tıpkı malın **صَدَى**’sı ve malın **بِلْو**’su denildiği gibi. Ve denilmiştir ki **جُذَيلاً** bir adam adıdır. Ve **الواتِد**: sabit olandır. Ve **لاقت**’taki zamir, deve zamiridir; ona dair bir zikrin öne geçmemiş olmasına rağmen; çünkü beyit kasidenin başıdır; ancak mânânın anlaşılmasından dolayı onu zamirle getirdi. Ve denir: falan, ayağını yerde **وَتَّدَ** ettiğinde: onu sabitledi; Beşşâr dedi:
ولَقَد قُلْتُ، حِينَ وَتَّدَ في الأَرْ
ضِ: ثَبِيرٌ أَرْبي على ثَهلانِ
Ve adam **وَوَتَّدَ**: erekte oldu (**أَنعَظَ**). Ve şiirde **الأَوتادُ** iki kısımdır: birincisi iki harekeli harf ve üçüncüsü sâkin; “فعو و علن” gibi; bu, arûzcuların “**المقرون**” diye adlandırdığıdır; çünkü hareke iki harfi birbirine bağlamıştır. Diğeri: üç harf; harekeli, sonra sâkin, sonra harekeli; bu da **مفعولات**’tan “**لات**”tır; bu, arûzcuların “**المفروق**” diye adlandırdığıdır; çünkü harf iki harekeli arasında ayırmıştır. Ve **الأَوتاد**’da zihâf vâki olmaz; çünkü cüz’ün dayanağı ancak onlardır; zihâf ancak **الأَسْباب**’da vâki olur; çünkü cüz’ onlara dayalı değildir. Ve yerin **أَوتادُ**’ı: dağlardır; çünkü onu sabitler. Ve beldelerin **أَوتاد**’ı: reisleridir. Ve ağzın **أَوتادُ**’ı: benzetme üzere dişleridir; dedi ki:
والفَرّ حتى نَقِدَتْ أَوتادُها
(* “**والفر**” sözü asılda böyledir)
**النَّقَد**’ı ölüme istiare etti; hâlbuki o dişler içindir. Ve evinde **وَوَتَّدَ**: ikamet etti ve sabit oldu. Ve ekin **وَوَتَّدَ**: bitkisi çıktı da sabit oldu ve kuvvetlendi. Ve kulaktan **الوَتِدُ** ve **الوَتِدَةُ**: ön tarafında çıkıntılı küçük et parçasıdır; sakaldan **العارِض**’ın üstüne bitişik **الثُّؤْلُول** gibi; ve denildi: şakak tarafına bitişik olan çıkıntıdır (**المُنْتبر**). **الصحاح**: ve iki kulakta **الوَتِدانِ**, iç taraflarında sanki bir **وتد** gibi olan iki şeydir; ve onlar **العَيْران** da (diye)dir. Ve nalın **وَتِدُ**’i: onun kulağından çıkıntı olandır. Ve **الوَتِدُ**: Necd’de bir yerdir. Ve Benî Temîm’in Benî Âmir b. Sa‘saa üzerine **لَيْلَة الوَتِدَةِ**’si.

مقاييس اللغة:
(**وتد**) **الواو** ve **التاء** ve **الدال**: tek bir kelimedir; o da **الوَتِد**’dir. Denir: **وَتَدَهُ**; ve **تِدْ** ve **تِدَكَ**. Ve **وَتْد** da denir (3). Ve kulağın **وَتِد**’i: iç tarafında olan, sanki **وَتِد** gibi olandır.

القاموس المحيط:
**الوَتْدُ** (fetha ile), ve harekeli olarak, ve **كتِفٍ** gibi: yerin yahut duvarın içine ağaçtan çakılan şey; ve arûzda üç harf üzere olan şey, **عَلَى** gibi; ve kulağın ön tarafında çıkıntılı küçük et parçası; çoğulu **أوْتادٌ**. Ve **وَوَتِدٌ واتِدٌ**: pekiştirmedir. Ve yerin **أوْتادُ**’ı: dağlarıdır; ve beldelerden: reisleridir; ve ağızdan: dişleridir. **وَتَدَ** **الوَتِدَ**: onu **يَتِدُهُ**; **وتْداً** ve **تِدَةً**: onu sabitledi; **أَوْتَدَهُ** gibi. Ve o (kendisi) **وَتَدَ**, ve **وَوَتَّدَ**: sabit oldu; ve onun emri: **تِدْ**. Ve **المِيتَدُ** ve **المِيتَدَةُ**: **الوَتِدُ**’ün kendisiyle vurulduğu balyozdur. Ve **تَوْتيدُ الذَّكَرِ**: onun erekte olmasıdır (**إنْعاظُهُ**). Ve **الوَتِداتُ**: Benî Abdillâh b. Gatafân’a ait dağlardır; ve onun günü meşhurdur. Ve **وَواتِدَةُ**: bir su yeridir. Ve **الوَتِدَةُ**: Necd’de yahut Dehnâ’da bir (yer)dir; ve onun gecesi meşhurdur; o, Benî Temîm’in Benî Âmir b. Sa‘saa üzerine (olan gecesi)dir.

تاج العروس:
و ت د
**الوَتْدُ** fetha ile ve sükûn ile, tahfif üzere, Necd dilinde; **الوَتَدُ** harekeli olarak da denir; onda bir dildir; Hicaz dilinde **كَتِفٍ** gibi; ve o, **المصباح**’ta olduğu üzere fasih olandır. Ve **الوّدُّ**, tâ’yı dâl’e çevirip onu lâm içinde idğam etmekle; bunu Cevherî ve Feyyûmî nakletmiştir; o da Necd dilidir; böylece dört dildir: yerin yahut duvarın içine ağaçtan çakılan şey. Müellif **البصائر**’de inşad etti:
ولا يُقِيمُ بِدَارِ الذُّلِّ يَعْرِفُها ... إِلاَّ الأَذَلاّنِ عَيْرُ الأَهْلِ والوَتِدُ
Ve meselde: “**أَذَلُّ مِن وَتِدٍ بِقَاعٍ**”; çünkü o daima çakılır. **الوَتِدُ** ayrıca: arûzda üç harf üzere olan şeydir; ve o iki kısımdır: birincisi iki harekeli harf ve üçüncüsü sâkin; **عَلُنْ** ve **فَعُو** gibi; bu, hareketin iki harfi birbirine bağlaması sebebiyle **الوتِدُ المقرون**dur. Diğeri: üç harf; harekeli, sonra sâkin, sonra harekeli; bu da **مَفْعُولاَتُ**’tan **لاَتُ**’tır; bu, harfin iki harekeli arasında ayırması sebebiyle **الوتِدُ المَفْرُوقُ**tur. Ve **الأَوْتاد**’da zihâf vâki olmaz; çünkü cüz’ün dayanağı ancak onlardır; zihâf ancak **الأَسباب**’da vâki olur; çünkü cüz’ onlara dayalı değildir. **الوَتِدُ** ve **الوَتِدَةُ**: kulağın ön tarafında çıkıntılı küçük et parçasıdır; sakaldan **العارِض**’ın üstüne bitişik **الثَّؤْلُول** gibi; ve denildi: şakak tarafına bitişik olan çıkıntıdır; bu mecazdır. Ve **الصّحاح**’ta: iki kulakta **الوَتِدَانِ**, iç taraflarında sanki bir **وتد** gibi olan iki şeydir; ve onlar **العَيْرَانِ** da (diye)dir. Hepsi **أَوْتَادٌ**dur. Ve **وَوَتِدٌ واتِدٌ** pekiştirmedir; yani sabit, başı dik. Ebû Ubeyd dedi ki: nisbet üzere “**شِعْرٌ شاَعِرٌ**” bâbındandır. Mecazdan: yerin **أَوتَادُ**’ı: dağlarıdır; çünkü onu sabitler; Yüce Allah dedi ki: “**وَالجِبَالَ أَوْتَاداً**”. Ve Allah yeri dağlarla **وَتَدَ** etti; ve onu **أَوْتَدَ** etti ve onu **وَوَتَّدَ** etti. Beldelerden **الأَوْتَادُ**: reisleridir. Ağızdan **الأَوْتَادُ**: benzetme üzere dişleridir; dedi ki:
" والفَرّ حَتَّى نَقِدَتْ أَوْتَادُهَا "
**النَّقَد**’ı ölüme istiare etti; hâlbuki o dişler içindir; **اللسان**’da olduğu gibi. **وَتَدَ** **الوَتِدَ**: onu **يَتِدُهُ**; **وَتَداً** (fetha sonra sükûn ile) ve **تِدَةً** (**عِدَة** gibi): onu sabitledi; **أَوْتَدَهُ** gibi; bu, Sâgânî’dendir. Ve onu **وَوَتَّدَه**: **تَوْتِيداً**; Sâ‘ide b. Cü’eyye bir aslanı vasfederek dedi:
يُقَضِّمُ أَعْنَاقَ المَخَاضِ كأَنَّمَا ... بِمَفْرَجِ لَحْيَيْهِ الرِّيَاجُ المُوَتَّدُ
Ve o (kendisi) **وَتَدَ** ve **وَوَتَّدَ** ikisi de: sabit oldu; ve onun emri: **تِدْ** (**عِدْ** gibi). Ve denir: **تِدِ** **الوَتِدَ** ey **وَاتِدُ**; ve onu **أَوْتِدْهُ**; ve **الوَتِدُ** **مَوْتُودٌ**dur. Ve **المِيتَدَةُ**: **الوَتِدُ**’ün kendisiyle vurulduğu balyozdur; hâ’sız olarak da (gelir); Cevherî’ye karşı müstedrektir. Mecazdan: **تَوْتِيدُ الذَّكَرِ**: onun erekte olmasıdır; sertleşme hâlinde **الوَتِد**e benzetme üzere. el-Asma‘î’den: ve **المُجَيمِر**’in **مُبْهِل**’inin üst tarafında **الوَتِدَاتُ** vardır; o, Benî Abdillâh b. Gatafân’a ait dağlardır. Ve onun üst taraflarında, **الوَتِدَاتِ**’tan daha aşağıda, **أَبَارِقُ** vardır; onun yamacına kadar; onlara **الأَثْوَارَ** denir; ve onun günü, Nehşel ile Hilâl b. Âmir arasında meşhur olandır. Ve **وَاتِدَةُ**: bir su yeridir. Ve **الوَتِدَةُ**, **الوَتِدَات**’ın bir tanesidir: Necd’de yahut Dehnâ’dadır; ve onun gecesi meşhurdur; o, Benî Temîm’in Benî Âmir b. Sa‘saa üzerine (olan gecesi)dir; Benî Hilâl’den seksen adam öldürdüler. Yâkût dedi ki: ben onu ancak ondan önceki (yer) sanıyorum; fakat o (önceki) cem‘ edilmiştir. Ve buna müstedrek olanlardandır: **ذُو الأَوْتَادِ**, Firavun’un lakabıdır; tefsirde geldi: onun için dağlar ve kendisiyle oynanan **أَوْتَادٌ** vardı. Şeyhimiz, Seâlibî’den **المُضَاف والمنسوب**’da nakletti: onun zulmü ve azgınlığı sebebiyle, kızdığı kimse hakkında emrederdi de o, dört **أَوْتَادٍ** ile yere kazıklanırdı (**يُوتَدُ**). Ve **الواتِدُ**: sabit olandır. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
لاَقَتْ عَلَى المَاءِ جُذَيْلاً وَاتِدَا ... وَلَمْ يَكُنْ يُخْلِفُهَا المَوَاعِدَا
Ve denir: falan, ayağını yerde **وَتَّدَ** ettiğinde: onu sabitledi; Beşşâr dedi:
ولَقَدْ قُلْتُ حِينَ وَتَّدَ فِي الأَرْ ... ضِ ثَبِيرٌ أَرْبَى عَلَى ثَهْلاَنِ
Ve adam evinde **وَوَتَّدَ**: ikamet etti ve sabit oldu. Ve ekin **وَوَتَّدَ**: bitkisi çıktı da sabit oldu ve kuvvetlendi. Ve nalın **وَتَدُ**’i: onun kulağından çıkıntı olandır. Ve sanki bir **وَتِد** gibi dikildi. Ve o, **الوَتَد**’den daha zelildir. Ve mecazdan: **قَرْنٌ وَاتِدٌ**: dik. Ve bir bedevîye denildi: **ما النَّطْشَانُ ؟** Dedi ki: susuz olanı **يُوَتّدُ**. Ve rivayet edildi: sözümüzü onunla sabitlediğimiz (**نَتِدُ**) bir şey; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
