# وثب (و-ث-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AB%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ث - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والباء و و أ ي ء معها
ث و ب، و ث ب، ث ب ي، ث ي ب، ث أ ب مستعملات
ثوب:
ثاب يَثُوبُ ثُؤُوباً، أي: رَجَعَ بَعدَ ذَهابه.. وثاب البئرُ إلى مثابه، أي: استفرغ النّاس ماءه إلى مَوْضِعِ وَسَطِهِ.
والمَثابةُ: الذي يَثُوبُ إليه النّاس، كالبيت جَعَله اللهُ للنّاس مَثابةً، أي: مُجْتَمْعاً بَعْدَ التَّفريق، وإن لم يكونوا تفرّقوا مِنْ هنالك، فقد كانوا مُتَفَرِّقينَ... والمَثُوبةُ: الثّواب. وثَوَّبَ المؤذِّنُ إذا تنحنح للإقامة ليأتِيَهُ النّاسُ.
والثَّوْبُ: واحدُ الثِّياب، والعَدَدُ: أَثْوابٌ، وثلاثةُ أَثْوُب بغير همز، وأمّا الأسؤُقُ والأَدْؤُرُ فمهموزان، لأنّ أَدْؤُن على دار، وأَسؤُق على ساق. والأَثْوُبُ حُمِلَ الصَّرْفُ فيها على الواو الّتي في الثَّوْب نفسها، والواو تحتمل الصَّرْفَ من غير انهماز.. ولو طُرح الهَمْز من أَدْؤُرٍ وأَسؤُقٍ لجاز على أن تُرَدَّ تلكَ الألف إلى أَصلِها، وكان أَصْلُها الواو، كما قالوا في جماعةِ النّاب من الإنسان: أَنْيُب، بلا هَمْز بردّ الأَلِف إلى أَصْله، وأَصْلُه الياءُ. وإنّما يتبيّن الأصل في اشتقاق الفِعْل نحو ناب، وتصغيره: نُيَيب وجَمعُه: أنياب. ومن الباب: بويب، وجمعه: أبواب، وإنّما يجوز في جَمْعِ الثَّوْب: أَثْوُب لقول الشاعر: لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا
وثب:
يُقال: وَثَبَ وَثْباً ووُثوباً ووِثاباً ووثيباً، والمرّةُ الواحدة: وَثْبة.
وفي لغة حمير: ثِب معناه: اقعد. والوِثاب: الفِراشُ بلغتهم.
والمَوْثِبُ: المكان الذي تثب منه. والثِّبةُ: اسمٌ موضوعٌ من الوثب.
وتقول: اتَّثب الرّجلان إذا وثب كلّ واحدٍ منهما على صاحبه.. وتقول: أوثبته.
والمِيثَبُ: السَّهل من الرّمل، قال:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ
ثبى:
الثُّبةُ: العُصبة من الفُرْسان، ويجمع: ثُباتٍ وثُبِينَ، قال عمرو بن كلثوم:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
والثُّبَى أيضاً مثل: الثُّبات، وما كان من المَنْقوص مَضْموماً أو مكسوراً فإِنّه لا يُجْمَعُ بالتّمام.
والثُّبةُ: وَسَط الحَوْض يَثُوب إليه بقيّةُ الماء، ومن العرب من يُصَغِّرُها: ثُوَيبة، يقول: هو من ثاب يثوبُ، والعامّة يُصَغِّرونها على ثُبَيّة، يتبعون اللفظ. والثُّبة من الخيل لا يختلفونَ في تَصْغيرِها على ثُبَيَّة، والذين يقولون: ثُوَيْبة في تصغير ثُبِة الحوض لزموا القياس فردّوا إليها النُّقصان في موضعها، كما قالوا في تصغير رئة رُوَيَّة، والذّين يلزمون اللَّفْظ يقولون: رُيَيّة، على قياس قُوّة وقُوَيَّة، وإنّما تُكْتَبُ الهمزة على التَّليين، لأنّها لاحظّ لها في الهجاء والكتابة إنّما تُردّ في ذلك إلى الياء والواو والألف اللّيّنة، فإِذا جاءت في كَلِمةٍ قليِّنها، فإِنْ صارت ياءً فاكتُبْها ياءً نحو: الرِّيات وإن صارت واواً في التَّلْيِين فأَسْقِطها من الكِتابةِ نحو: المسألة، ويَجْرون، أي: يَجْأَرونَ، ولذلك لا نكْتُبُ في الجزء واواً لسُكُونِ ما قبلَها. وتقول بغير الهمزة: جزو، ومن كَتَبَ الواوَ في جُزْو فإنّما ذلك تَحويلٌ، وليس تلييناً.. والبُصَراءُ من الكَتَبة يحذفون الواو من جزو، لأنّهم يَكتُبُونَها على التَّلْيين، فإِذا قلت: جُزْء جوّلت صَرْفَها على الزّاي، وسَقَطَتِ الهمزة، وإذا قلت: جُزْو حوّلْتَ الهَمزة واواً.
ثيب:
الثَّيِّبُ: الّتي قد تزوّجت وبانت بأيّ وجهٍ كان بعد أن مسّها، ولا يوصف به الرّجل، إلاّ أَنْ يُقال: وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ، وولد البِكرين.
ثاب:
الثَّأَبُ: أن يأكلَ الإنسانُ شيئاً. أو يَشْرَب شيئاً تَغْشاهُ له فترةً كثَقْلة النُّعاس من غير غَشْيٍ عليه، يقال: ثُئِبَ فلان ثَأَباً وهي من الثُّوَباء.
والثُّوَباء: ما اشْتُقَّ منه التَّثاؤبُ بالهمز.
والأَثابُ: شجرٌ يَنْبُتُ في بطون الأَوْدية بالبادية، وهو شبيه بالذي تسمّيه العجم: النِّسْك الواحدة: أثابَة.

##### Türkçe

باب **الثاء** و**الباء** و**و** و**أ** و**ي** و**ء** معها
**ث و ب**، و **ث ب**، **ث ب ي**، **ث ي ب**، **ث أ ب** مستعملات

**ثوب**:
**ثاب** يَثُوبُ ثُؤُوباً، yani: gidişinden sonra geri döndü.. Ve **ثاب** kuyu, onun **مثابه**’sine; yani: insanlar onun suyunu, ortasının yerine kadar boşalttılar.
Ve **المثابة**: insanların kendisine döndüğü şeydir; ev gibi; Allah onu insanlar için **مثابة** kıldı; yani: ayrılıktan sonra toplanma yeri; her ne kadar oradan ayrılmış olmasalar da, muhakkak dağınık idiler... Ve **المثوبة**: **الثواب**. Ve müezzin **ثوَّب** etti; ikamet için boğazını temizlediği zaman; ta ki insanlar ona gelsin.
Ve **الثوب**: **الثياب**’ın biridir; ve sayı: **أثواب**; ve üç: **أثوب** hemzesiz; أما **الأسؤق** ve **الأدؤر** ise hemzelidir; çünkü **أدؤن** “**دار**” üzerine, ve **أسؤق** “**ساق**” üzerine (kuruludur). Ve **الأثوب**’da i‘rab (sarf) **الثوب**’un kendisindeki **الواو** üzerine taşındı; ve **الواو** hemzelenmeksizin i‘rabı taşıyabilir.. Ve eğer **أدؤر** ve **أسؤق**’tan hemze atılsa, câiz olurdu; şu şartla ki o **الألف** aslına döndürülsün; ve onun aslı **الواو** idi; nitekim insanın **الناب**’ının cemaatinde şöyle dediler: **أنيب**; hemzesiz; **الألف**’i aslına döndürerek; ve onun aslı **الياء**’dır. Asıl ancak fiilin اشتقاقında belirginleşir; نحو: **ناب**; ve onun تصغيرi: **نُيَيب**; ve onun cem‘i: **أنياب**. Ve بابtan: **بويب**; ve onun cem‘i: **أبواب**. Ve ancak **الثوب**’un cem‘inde **أثوب** câiz olur; şairin sözü sebebiyle:
لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ **أَثْوُبا**

**وثب**:
Denir: **وَثَبَ** **وَثْباً** ve **وُثوباً** ve **وِثاباً** ve **وثيباً**; ve bir defalık olan: **وَثْبة**.
Ve Himyer lügatinde: **ثِب** mânâsı: otur. Ve **الوِثاب**: onların dilinde yataktır.
Ve **الموثب**: sıçradığın yerdir. Ve **الثِّبة**: **الوثب**’den konulmuş bir isimdir.
Ve dersin: **اتَّثب** iki adam; her biri diğerinin üzerine sıçradığı zaman.. Ve dersin: **أوثبته**.
Ve **الميثب**: kumdan düz olandır; dedi ki:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ و**مِيثَبِ**

**ثبى**:
**الثُّبة**: süvarilerden bir topluluktur; ve cem‘ olunur: **ثُبات** ve **ثُبِينَ**; عمرو بن كلثوم dedi ki:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا **ثُبينا**
Ve **الثُّبَى** da, **الثُّبات** gibidir. Ve **المنقوص**tan مضموم veya meكسور olan şey, muhakkak tamam ile cem‘ olunmaz.
Ve **الثُّبة**: havuzun ortasıdır; suyun kalanı ona **يَثُوب** eder. Ve Araplardan onu küçülten vardır: **ثُوَيبة**; der ki: o, **ثاب يثوبُ**’dandır. Ve avam onu **ثُبَيّة** üzerine küçültür; lafza tâbi olurlar. Ve atlardan **الثُّبة** hakkında, onu **ثُبَيَّة** üzerine تصغير etmede ihtilaf etmezler. Ve havuzun **ثُبِة**’sinin تصغيرinde **ثُوَيْبة** diyenler القياس’a bağlı kaldılar; eksikliği yerinde ona geri döndürdüler; nitekim **رئة**’nin تصغيرinde **رُوَيَّة** dediler. Ve lafza bağlı kalanlar **رُيَيّة** derler; **قُوّة** ve **قُوَيَّة** قيası üzere. Ve hemze ancak yumuşatma üzerine yazılır; çünkü onun heceleme ve yazmada payı yoktur; bu hususta ancak **الياء** ve **الواو** ve yumuşak **الألف**’e döndürülür. Artık bir kelimede geldiğinde onu yumuşatırsın; eğer **ياء** olursa onu **ياء** yaz; نحو: **الرِّيات**. Ve eğer yumuşatmada **واواً** olursa onu yazıdan düşür; نحو: **المسألة** ve **يَجْرون**; yani: **يَجْأَرونَ**. Bundan dolayı **الجزء**’de, öncesinin sükûnu sebebiyle **واواً** yazmayız. Ve hemzesiz dersin: **جزو**. Ve **جُزْو**’da **الواو**’u yazan kimseye gelince, bu ancak bir dönüştürmedir; yumuşatma değildir.. Kâtiplerden basiret sahipleri **جزو**’dan **الواو**’u silerler; çünkü onu yumuşatma üzerine yazarlar. Artık **جُزْء** dediğinde, onun i‘rabını **الزّاي** üzerine dolaştırırsın ve hemze düşer; ve **جُزْو** dediğinde hemzeyi **واواً**ya dönüştürürsün.

**ثيب**:
**الثَّيِّب**: kendisine dokunulduktan sonra, hangi yolla olursa olsun evlenmiş ve ayrılmış olan kadındır; erkek onunla vasıflanmaz; إلاّ şu ki denilsin: **وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ** ve **ولد البِكرين**.

**ثاب**:
**الثَّأَب**: insanın bir şey yemesidir; veya bir şey içmesidir; ona, baygınlık olmaksızın, uyku ağırlığı gibi bir gevşeklik çöker. Denir: falan kimseye **ثُئِبَ**; **ثَأَباً**; ve o **الثُّوَباء**’dandır.
Ve **الثُّوَباء**: hemze ile **التَّثاؤب**’un ondan türetildiği şeydir.
Ve **الأَثاب**: bedevîde vadilerin içlerinde biten bir ağaçtır; acemlerin **النِّسْك** diye adlandırdığı şeye benzer; bir tanesi: **أثابَة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وثب وثباً ووثوباً ووَثباناً: طَفَرَ. والوَثيبُ، مثل الوثب. وأوْثَبْتُهُ أنا. وواثَبَهُ، أي ساوَرَه. وتقول: تَوَثَّبَ فلانٌ في ضيعةٍ لي، أي استولى عليها ظُلماً. والوِثابُ: المقاعد. وثِبْ في لغة حِمْيَرَ: اقْعُدْ. ويقولون للملك إذا قعدَ ولم يَغْزُ: مَوْثَبانُ. وتقول: وَثَّبَهُ توثيباً، أي أقعده على وسادة. وربَّما قالوا: وَثَّبَهُ وسادةً، إذا طرحها له ليقعد عليها.

##### Türkçe

**وثب** **وثباً** ve **وثوباً** ve **وَثباناً**: sıçradı. Ve **الوَثيبُ**, **الوثب** gibi(= **الوثب** misli). Ve ben onu **أوْثَبْتُهُ**. Ve onu **واثَبَهُ**, yani ona saldırdı. Ve dersin: Falan, benim bir çiftliğimde **تَوَثَّبَ**, yani ona zulmen el koydu. Ve **الوِثابُ**: oturaklar. **وثِبْ** Himyer dilinde: otur. Ve derler: Kral için, oturduğu ve gazve etmediği zaman: **مَوْثَبانُ**. Ve dersin: Onu **وَثَّبَهُ** **توثيباً**, yani onu bir yastık üzerine oturttu. Ve belki derler: Onu **وَثَّبَهُ** bir yastık, eğer onu üzerine otursun diye onun için atmışsa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ب ( وايء )
ثاب ، ثبى ، باث ، بثا ، وثب ، أبث .
ثوب ثيب : قال الله عزّ وجل : ( وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْناً ) ( البقرة : 125 ) .
قال أبو إسحاق : مثابة : يَثُوبون إليه .
قال : والمَثابة والمَثَاب ، واحد .
ونحو ذلك قال الفرّاء . وأنشد الشافعي بيت أبي طالب :
مَثاباً لأَفثاء القَبائل كلّها
تَخُبُّ إليه اليَعْمُلاتُ الذَّوامِلُ
قال أبو إسحاق : والأَصل في ( مثابة ) : مَثْوبة ، ولكن حركة الواو نُقلت إلى الثاء وتَبعت الواوُ الحركةَ فانقلبت ألفاً .
قال : وهذا إعلال بإتباع ، تبع ( مثابة ) باب ( ثاب ) . وأصل ( ثاب ) ثَوَب . ولكن الواو قُلبت ألفاً لتحرِّكها وانفتاح ما قبلها ، لا اختلاف بين النحويين في ذلك .
قال ثعلب : ( البيتُ مَثابةٌ ) .
وقال بعضهم : ( مَثُوبة ) ، ولم يُقرأ بها .
وبئر ذات ثَيِّب وغَيِّب ، إذا استُقي منها عاد مكانَه ماءٌ آخر .
و ( ثَيِّب ) كان في الأَصل ( ثَيوب ) .
قال : ولا يكون الثَّؤُب أَول شيء حتى يعود مرةً بعد أُخرى .
وقال أبو عُبيد : المثاب : مقام الساقي فوق عُروش البئر .
وقال القُطاميّ يَصف البِئر :
وما لِمثابات العُروش بقيّة
إذا اسْتُلَّ من تحت العُروش الدَّعَائم
وسمعت العَرب تقول : الكَلأ بموضع كذا وكذا مثل ثائب البَحر .
يَعْنون أنه غَضّ رَطْب كأنه ماء البحر إذا فاض بعد ما جَذَر .
وثاب ؛ أي عاد ورجع إلى موضعه الذي كان أَفضى إليه .
ويُقال : ثاب ماءُ البئر ، إذا عادت جُمَّتها .
وما أَسْرَع ثابتَها
ورُوي عن عُمر أنه قال : لا أَعْرِفَنّ أحَداً انْتَقص من سُبُل النَّاس إلى مَثَابَاتِهم شَيْئاً .
قال شَمِرٌ : قال ابنُ شَميل : إلى مَثاباتهم ، أي إلى مَنازلهم ؛ الواحدة : مَثَابَة .
قال : والمَثابة : المَرْجِع .
والمَثابة : المجْتَمع .
وقال شَمِرٌ : قال ابن الأَعْرابيّ : المَثَابُ : طَيّ الحِجَارة يَثُوب بعضُها على بَعض مِن أَعْلاه إلى أَسْفَله .
وقال أبو نصر : المَثاب : الموضعُ الذي يَثُوب منه الماءُ .
ومنه : بئرٌ ما لها ثائِبٌ .
وقال اللَّيْثُ : الثَّيِّبُ مِن النِّساء : التي قد تَزَوَّجت وفارقت زَوْجَها بأي وجه كان بعد أن مَسَّها .
ولا يُوصف به الرَّجُلُ ، إلا أن يقال : وَلد الثَّيِّبَيْن ، وولد البِكرَين .
وجاء في الخَبْر : ( الثّيِّبان يُرْجَمان ، والبِكْران يُجلَدان ويُغَرَّبان ) .
ويقال : ثُبِّبَت المرأة تَثْبِيباً ، إذا صارت ثَيِّباً .
وجمع ( الثَّيِّب ) من النِّساء : الثَّيِّبات ؛ قال الله تعالى : ( سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ ) ( التحريم : 5 ) .
ويقال : ثَوّب الدَّاعِي تَثْويباً ، إذا دَعا مَرَّة بعد أُخرى .
ومنه : تَثْويب المُؤذِّنُ ، إذا نادى بالأَذان الناس إلى الصلاة ثم نادى بعد التّأْذين ، فقال : الصلاة رَحمكم الله ، الصلاة ؛ يدعو إليها عَوْداً بعد بَدْء .
والتّثْويب في أَذان الفجر : أن يقول المؤذِّن بعد قوله : ( حي على الصلاة حَيّ على الفَلاح ) : الصَّلاة خيرٌ من النّوم . يقولها مَرَّتين كما يُثَوِّب بين الأَذان : الصلاةَ رحمكم الله ، الصلاةَ .
وأصل هذا كُله من : تَثْويب الدّعاء مرة بعد أُخرى .
ونحوَ ذلك رَوى شَمِرٌ عن ابن الأَعْرابيّ .
وحُكي عن يُونس وغيره : قالوا : التَّثْويب : الصلاةُ بعد الفَريضة .
يقال : تَثَوَّبْت ، أي تَطَوَّعت بعد المَكْتُوبة . ولا يكون التّثْويب إلا بعد المَكْتُوبة ، وهو العَوْد للصّلاة بعد الصّلاة .
وفي حَديث أُمّ سَلَمة أنّها قالت لعائشة حين أَرادت الخُروج إلى البَصْرة : إنّ عَمود الدِّين لا يُثَابُ بالنِّساء إنْ مالَ .
أي لا يُعاد إلى استوائه .
ويُقال ذهب مالُ فلان فاسْتَثاب مالاً ، أي استرجع مالاً ؛ قال الكمَيت :
إنّ العشيرة تَسْتَثيب بماله
فتُغِير وهو مُوَفِّر أموالَها
ويقال : ثاب فلان إلى الله ، وتاب ، بالثاء والتاء ، أي عاد ورَجع إلى طاعته .
وكذلك : أثاب ، بمعناه .
وَرَجُلٌ تَوَّابٌ أَوَّابُ ثَوَّابٌ مُنِيب ، بمعنًى واحد .
وقال أبو زيد : رَجُلٌ ثَوَّابٌ : للذي يَبِيع الثِّيَابِ .
ويقال : ثاب إلى العَلِيل جِسْمُه ، إذا حَسُنت حالُه بعد تَحَوُّله ورَجَعت إليه صِحَّتُه .
وقول الله جَلَّ وعَزَّ : ( ) فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ ) ( المدثر : 4 ) .
قال ابْنُ عبَّاس : يقول : لا تَلْبس ثِيَابَك على مَعْصِيةٍ ولا على فُجورِ كُفْر ؛ واحتجَّ بقول الشاعر :
إني بِحمد الله لا ثَوْبَ غادِر
لَبِسْتُ ولا من خَزْيَةٍ أَتقَنَّعُ
وقال أبو العباس : الثِّياب : اللِّباس .
ويُقال : القَلْب .
وقال الفراء : في قوله : ( ) فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ ( أي لا تكن غادراً فتُدَنِّس ثِيابَك ، فإنّ الغادِر دَنِسُ الثِّيَاب .
قال : ويُقال في قوله : ( ) فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ ( يقول : عَملَك فأَصْلح .
وقال بعضهم : ( ) فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ ( أي قَصِّر ، فإن تَقْصِيرها طُهْرٌ .
وقيل : نَفْسَك فَطَهِّر : والعرب تَكني بالثِّياب عن النّفس ؛ وقال :
فسُلِّي ثِيابي من ثِيابك تَنْسَل
وفلانٌ دَنِس الثِّياب ، إذا كان خَبيث الفِعْل والمَذْهب خبيث العِرْض .
وقال امْرؤ القَيْس :
ثِيَابُ بني عَوْف طَهَارَى نَقِيَّة
وأَوْجُههم بِيضُ المَسافر غُرَّانُ
وقال الشَّمَّاخ :
رَمَوْهَا بأثْوَابٍ خفافٍ ولا تَرَى
لها شَبَهاً إلاَّ النَّعامَ المُنَفَّرا
رَمَوها ، يعني : الرّكَاب بأَبْدانهم .
ومثله قولُ الرّاعي :
فقامَ إليها حَبْتَرٌ بسِلاحه
ولله ثَوْباً حَبْترٍ أيّما فَتَى
يُريد : ما اشتمل عليه ثوباً حَبْتر من بَدنه .
والثَّواب : الجَزاء .
قد أثابه الله ثَواباً ، وثَوَّبه تَثْويباً ، مِثله .
وقال الله تعالى : ( يَنظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ ) ( المطففين : 36 ) .
والاسم : الثّواب ، والمَثوبة ؛ وقال
الله تعالى : ( لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ خَيْرٌ لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ ) ( البقرة : 103 ) .
وقال أبو زيد : قال التّميميّ : هي المَثْوَبة ، بفتح الواو .
وقد أثْوبه الله مَثْوبة حَسنة ، فأَظهر الواو على الأَصل .
وقال الكلابيّون : لا نَعْرف ( المَثوَبة ) ولكن ( المَثابة ) :
وقيل : المَثوبة ، والثواب : ما جُوزي به الإنسان على فِعله من خَيْر أو شَرّ .
يقال : ثاب يثوب ، إذا رَجع .
والثواب : هو ما يرجع على المحْسن من إحسانه ، وعلى المُسيء من إساءته .
ومنه : ( وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ ) ( البقرة : 125 ) أي معاذاً يَصْدُرون عنه ويثُوبون إليه .
وإن فلاناً لمَثَابة ، أي يأتيه الناس للرّغبة ويَرجعون إليه مرة بعد أخرى .
والثّيِّبِ ، سُمِّيت ( ثَيِّباً ) ؛ لأنها تُوطأ وَطْئاً بعد وَطْء .
وأما الثُّبَة ، فهي الجماعة من الناس ، وتُجمع : ثُبات ، وَثُبىً وثُبين .
وقد اختلف أهل اللّغة ، فقال بعضهم : هي مأخوذة من ( ثاب ) ، أي عاد ورَجع ، وكان أصلها ( ثُوَبة ) فلما ضُمّت الثاء حذفت الواو ؛ وتَصغيرها : ثُوَيْبة .
ومن هذا أُخذ : ثُبة الحَوض ، وهو وَسطه الذي يَثُوب إليه بَقِيَّة الماء .
وقال الله تعالى : ( فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُواْ جَمِيعاً ) ( النساء : 71 ) . قال الفراء : معناه : فانفروا عُصَباً ، إذا دُعيتم إلى السَّرايا أو دعيتم لتنفروا جميعاً .
وأخبرني المنذري ، عن الحسين ، عن محمد بن سلام ، أنه سأل يونس عن قوله : ( فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُواْ جَمِيعاً ) ( النساء : 71 ) فقال : ثُبَة وثُبات ، أي فرقة وفِرَق ؛ قال زُهير :
وقد أَغدوا عَلَى ثُبَةٍ كِرامٍ
نَشَاوَى وَاجِدِينَ لما نَشَاءُ
قلت : والثباتُ : جماعاتٌ في تَفْرِقة : وكلَّ فِرقة : ثُبَة .
فهذا من ( ثاب ) .
وقيل : ( فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ ) ( النساء : 71 ) أي انْفروا في السّرايا فِرَقاً ؛ الواحد : ثُبَة .
وقد ثَبَّيْتُ الجيش ، إذا جَعَلته ثُبةً ثبةً .
وقال آخرون : الثُّبَة : من الأَسماء الناقصة ، وفي الأَصل : ( ثُبَيَةٌ ) فالساقط هو لام الفعل في هذا القول ، وأما في القول الأَول فالسَّاقط عَيْن الفِعْل .
ومَن جَعل الأَصل ثُبَيَة ، فهو من ثَبَّيْتَ على الرّجُل ، إذا أَثْنَيْتَ عليه في حياته ؛ وتأويلُه : جَمع محاسنه .
وإنما ( الثُّبة ) : الجماعة .
وقال لَبيد :
يُثَبِّي ثناءً من كَرِيمٍ وقولُه
أَلا انْعمْ عَلَى حُسْنِ التَّحِيَّةِ وَاشْرَبِ
وقال شَمِرٌ : التَّثْبِيَة : إصلاح الشيء والزِّيادة عليه .
وقال الجَعديّ :
يُثَبُّونَ أَرْحاماً وما يَجْفلونها
وأَخْلاَقَ وُدَ ذَهَّبَتْها المذاهِبُ
قال : يُثبُّونَ : يُعظِّمون ، يجعلونها ثُبَّةً .
يقال : ثبِّ مَعْروفك ، أي أَتِمَّه وزِدْ عليه .
وقال ابن الأَعْرابيّ : في التَّثْبية : لُزومك طريق أبيكَ ؛ وأنشد قول لَبِيد :
أُثَبِّي في البلادِ بذِكْر قيْسٍ
ووَدُّوا لو تَسُوخ بنا البِلادُ
وقال الأَصمعيُّ : التّثْبيَةُ : الدِّرايةُ على الشيء .
وقال غيرُه : أنا أَعْرِفه تَثْبِية ، أي أَعْرفه معرفة أُعجمها ولا أَسْتَيْقنها .
وقال أبو خَيْرَة : الثُّبة : ما اجْتَمع إليه الماءُ في الوادِي أو في الغائط ؛ وإنَّما سُمِّيَتْ ( ثُبة ) لأنَّ الماءَ يثُوبُ إليها .
وقال أبو خيْرَة : ثابَ الحَوْضُ يَثُوبُ ثَوْباً وثُؤُباً ، إذا امتلأَ ، أو كاد يمتلىء .
ثعلب ، عن ابن الأَعْرابيّ : يُقالُ لأَساسِ البيت : مَثابات .
قال : ويقال لتراب الأَساس : النَّثيل .
قال : وثابَ ، إذا انْتبه ؛ وآبَ ، إذا رجَع ؛ وتابَ ، إذا أَقْلَعَ .
وفي ( النَّوَادِر ) : أَثَبْتُ الثَّوْبَ إثابةً ، إذا كَفَفْتَ مَخَايِطَه ؛ ومَلَلتُه : خِطْتُه الخِياطَة الأُولى بغير كَفّ .
أبو عُبيد ، عن الأَصمعي : ( الثُّؤباء ) من : التَّثاؤُب ؛ مثل : المُطَواء ، من ( التَّمطِّي ) .
وقال اللَّيْثُ : الثُّؤَباء ، بالهمزة : اسمٌ اشْتُقَّ منه : التَّثَاؤُبُ ، بالهمز ، عندَ التَّمَطِّي والفَتْرَة ؛ وأنشد في صِفَةِ مُهْر :
فافْتَرَّ عَنْ قَارِحِه تَثَاؤُبُه
والتّثاؤُب : أَنْ يَأكلَ الإنسانُ شيئاً أو يَشْرَبَ شَيْئاً تَغْشاه له فتْرَةٌ كَثقْلة النُّعَاس من غير غَشْيٍ عليه .
يقال : ثُئِبَ فلانٌ .
وقال أبو زَيدٍ : تَثَأَّبَ يَتَثَأَّبُ تَثَؤُّباً ، من : ( الثُّؤَباء ) في كتاب الهمز .
أبو عُبيد : الأَثأَب ، واحدَتُها : أَثأَبَة : شَجَرة .
وقال اللَّيْثُ : هي شجرةٌ تَنْبتُ في أَوْدِية البادية ، شَبيهةٌ بشَجَرة تُسَمِّيها العجَمُ :
النَّشْك ؛ وأنشد :
في سَلَم أو أَثْأَبٍ وغَرْقَد
وقال اللَّيْثُ : وجمع الثَّوْب : أَثْوَاب ، وثِيَاب ، وثلاثة أَثْوُب ، بغير همز .
وأمّا : الأَسْؤُق والأدْؤُر ، فمهموزان ؛ لأن ( أدْؤُر ) على ( دار ) ؛ وكذلك ( أَسْؤُقٍ ) على ( ساق ) . و ( الأَثْوُب ) حُمل الصَّرف فيها على الواو التي في ( الثَّوب ) نفسها ، والواو تحتمل الصَّرف من غير انْهِماز .
قال : ولو طُرح الهَمز من ( أدؤر ) و ( أسؤق ) لجاز على أن تُرَد تلك الأَلف إلى أصلها ، وكان أصلها الواو ، كما قالوا في جماعة ( النّاب ) من الإنسان : أَنْيُب ؛ همزوا لأن ؛ أصل الأَلف في ( الناب ) ياء .
وتَصْغير : ناب : نُيَيْب ؛ ويُجمع : أَنْيَاباً .
ابن السِّكّيت : يقال : تَثَاءَبْت ، ولا يقال : تَثَاوَبْت .
وثب : قال اللَّيْثُ : يُقال : وَثَب وَثْباً ، ووَثَبَاناً ، ووُثُوباً ، ووِثَاباً ، ووَثِيباً .
ووَثَب وَثْبَة واحدة .
وفي لُغة حمير : ثِبْ ، معناه : اقْعُد .
والوِثَاب : الفِرَاش ، بلُغتهم .
ويُقالُ : وَثّبْتُه وِثَاباً ، أي فَرَشْت له فِرَاشاً .
والمُوثَبَانُ ، بلغتهم : المَلِك الذي لاَ يَغْزُو .
وقَدم عامرُ بن الطُّفيل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فَوثَّب له وِسَادَةً ، أي أَقْعَده عليها وأَلْقاها له .
والمِيثب : الأَرْض السَّهْلة ؛ ومنه قولُ الشاعر يَصف نَعامة :
قَرِيرةُ عَيْن حين فَضَّت بخَطْمها
خَرَاشيَّ قَيْضٍ بين قَوْزٍ ومِيثَبِ
ثَعلب ، عن ابن الأَعْرابيّ : ويُقال : المِيثَب : الجالِسُ ؛ والمِيَثب : القافِز .
وقال أبو عمرو : والمِيثَب : الجَدْوَل .
وفي ( نوادر الأَعْراب ) : المِيثَب : ما ارتفع من الأَرْض .
بوث : يقال : باثَ التُّرابَ يَبُوثُه بَوْثاً ، إذا فَرَّقه .
ثَعلب ، عن ابن الأَعْرابيّ : يقال : تركتُهم حاثِ باثِ ، إذا تَفَرَّقُوا .
أبو عُبيد ، عن أبي الجرّاح : الاسْتِبَاثة : اسْتخراج النَّبِيثة من البِئْر ؛ وأَنْشد للهُذليّ :
لَحَقُّ بَنِي شِعَارَةَ أنْ يَقُولُوا
لِصَخْر الغَيِّ ماذا تَسْتَبِيثُ
وقال غيرُه : باث ، وأَباث ، واسْتَباث ، ونَبَث ، بمعنًى واحد .
وقال ابن الأَعْرابيّ : بَاث مَتَاعَه يَبُوثُه بَوْثاً ، إذا بَدَّدَ متَاعَه ومالَه .
بثا : قال ابن الأَعْرابيّ : والبَثِيّ : الكَثِير الحَشَم .
والبَثِيّ : الكَثِير المَدْح للنَّاسِ .
وروى أبو العبّاس ، عن سَلَمة ، عن الفراء ، قال : بَثَا : إذا عَرِق ، الباء قبل الثاء .
قلت : ورأيت في دِيار بني سَعْد بالسِّتَارَيْن عَيْن ماءٍ تَسْقِي نخلاً رَيْناً يُقال له : بَثَاء ، فتوهّمت أنه سُمِّي بهذا الاسم ، لأنه قَلِيل رَشْح ، فكأنه عَرَق يَسِيل .
قال أبو بكر : البَثَاء : أرْضٌ سَهلة ؛ واحدتها : بَثَاءة ؛ وأَنْشد :
لِمَيْثٍ بَثَاءٍ تَبَطَّنْثُه
دَمِيثٍ به الرِّمْثُ والْحَيْهَلُ
قال : والحَيهل ، جَمْع : حَيْهلة ، وهو نَبْت .
قلت : أُرى بَثَاء الماء الذي في دِيار بني سَعْد أُخذ من هذا ، وهو عينٌ تَسْقي نخلاً رَيْناً في بلد سَهل طيِّبٍ غَذَاةٍ .
قال شَمِرٌ : البِثَى ، بكسر الباء : الرّماد ؛ واحدتها : بِثَة ، مثل : عِزَة وعِزًى .
وقال الطِّرمّاح :
خَلاَ أنّ كُلْفاً بتَخْريجها
سَفاسِقَ حَوْلَ بِثًى جانِحَهْ
أراد بالكُلْف : الأَثافي المسوّدة ، وتَخْريجها ، اختلافُ ألوانها . وقوله : ( حَول بثًى ) أراد : حول رَمَاد .
ورَوى سَلمة ، عن الفراء ، أنه قال : هو الرَّمْدد .
و ( البِثَى ) يكتب بالياء . والصِّنَى ، والصِّنَاء ، والضِّبح ، والأُسّ : بقيّته وأثَرُه .
أبث : أبو العبّاس : عن ابن الأَعْرابيّ : الأبْث : الفَقْر .
وقد أبَثَ يأبِثَ أَبْثاً .

##### Türkçe

ث ب ( **وايء** )
**ثاب** , **ثبى** , **باث** , **بثا** , **وثب** , **أبث** .
**ثوب ثيب** : Allah عزّ وجل şöyle dedi: ( **وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْناً** ) ( Bakara: 125 ) .
Ebû İshâk dedi: **مثابة**: ona **يَثُوبون** (dönerler).
Dedi: ve **المَثابة** ile **المَثَاب** birdir.
Buna benzer şeyi Ferrâ da söyledi. Şâfiî, Ebû Tâlib’in beytini okudu:
مَثاباً لأَفثاء القَبائل كلّها
تَخُبُّ إليه اليَعْمُلاتُ الذَّوامِلُ
Ebû İshâk dedi: ve **( مثابة )**’de asl olan: **مَثْوبة**’dir; fakat vâvın harekesi ثاء’ya nakledildi ve vâv harekeye tâbi oldu da ألف’a döndü.
Dedi: bu, tâbi kılma ile i‘lâldir; **( مثابة )**, **( ثاب )** bâbına tâbi oldu. **( ثاب )**’ın aslı **ثَوَب**’dir. Fakat vâv, hareketli oluşu ve öncesinin fetha oluşu sebebiyle ألف’a çevrildi; bunda nahivciler arasında ihtilaf yoktur.
Sa‘leb dedi: **( البيتُ مَثابةٌ )** .
Bazıları dedi: **( مَثُوبة )**; fakat onunla okunmadı.
Ve **ذات ثَيِّب** ve **غَيِّب** olan kuyu: ondan su çekilince yerini başka bir su geri dönerse.
Ve **( ثَيِّب )** aslında **( ثَيوب )** idi.
Dedi: **الثَّؤُب** ilk şey olmaz; ta ki bir defadan sonra bir defa daha geri dönsün.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **المثاب**: kuyunun üstündeki kemerlerin üzerinde sakinin durduğu makamdır.
Kutâmî, kuyuyu vasfederek dedi:
وما لِمثابات العُروش بقيّة
إذا اسْتُلَّ من تحت العُروش الدَّعَائم
Arapların şöyle dediğini işittim: filan filan yerdeki ot, denizin **ثائب**’i gibidir.
Bununla, onun taze, rutubetli olduğunu; sanki deniz suyu, çekildikten sonra taştığı vakit gibi olduğunu kastederler.
**وثاب**; yani döndü ve ulaştığı yere geri rücu etti.
Ve denir: **ثاب ماءُ البئر**; kuyunun suyu, onun **جُمَّتها** (toplu suyu) geri döndüğü zaman.
Ve onun **ثابتَها**’sı ne çabuk
Ömer’den rivayet olundu ki dedi: insanların yollarından, onların **مَثَابَاتِهم**’ine (dönüş yerlerine) bir şeyi eksilten herhangi birini mutlaka tanıyacak değilim.
Şemir dedi: İbn Şümeyl dedi: **إلى مَثاباتهم**; yani menzillerine; tekili: **مَثَابَة**.
Dedi: ve **المَثابة**: dönüş yeridir.
Ve **المَثابة**: toplanma yeridir.
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَثَابُ**: taşların dürülmesi; bir kısmı üstünden altına doğru bir kısmının üzerine **يَثُوب** (döner).
Ebû Nasr dedi: **المَثاب**: suyun kendisinden döndüğü yerdir.
Ondan: **بئرٌ ما لها ثائِبٌ**.
Leys dedi: kadınlardan **الثَّيِّبُ**: kendisine dokunulduktan sonra, hangi suretle olursa olsun evlenmiş ve kocasından ayrılmış olandır.
Ve erkek onunla vasfedilmez; ancak şöyle denmesi müstesna: **وَلد الثَّيِّبَيْن** ve **ولد البِكرَين**.
Haber’de geldi: ( **الثّيِّبان يُرْجَمان ، والبِكْران يُجلَدان ويُغَرَّبان** ) .
Ve denir: kadın **ثُبِّبَت** **تَثْبِيباً**, **ثَيِّباً** olduğu zaman.
Kadınlardan **( الثَّيِّب )**’in cemi: **الثَّيِّبات**; Allah تعالى şöyle dedi: ( **سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ** ) ( Tahrîm: 5 ) .
Ve denir: çağıran **ثَوّب** **تَثْويباً**, bir defadan sonra bir defa daha çağırdığı zaman.
Ondan: müezzinin **تَثْويب**’i; ezanla insanları namaza çağırdığı, sonra ezandan sonra tekrar çağırıp “**الصلاة** رحمكم الله، **الصلاة**” dediği zaman; başlangıçtan sonra ona dönüşle çağırır.
Ve sabah ezanındaki **التّثْويب**: müezzinin “**حي على الصلاة حَيّ على الفَلاح**” sözünden sonra “**الصَّلاة خيرٌ من النّوم**” demesidir; onu iki defa söyler; ezan arasında “**الصلاةَ** رحمكم الله، **الصلاةَ**” diye **يُثَوِّب** ettiği gibi.
Bunun hepsinin aslı: duayı bir defadan sonra bir defa daha **تَثْويب** etmektendir.
Buna benzer şeyi Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.
Yûnus ve başkalarından nakledildi: dediler ki: **التَّثْويب**: farizadan sonra namazdır.
Denir: **تَثَوَّبْت**; yani yazılı (farz)dan sonra nafile kıldım. **التّثْويب** ancak yazılıdan sonra olur; o, namazdan sonra namaza dönüşdür.
Ümmü Seleme’nin hadîsinde: Basra’ya çıkmak istediği vakit Âişe’ye dedi ki: dinin direği, eğrilirse kadınlarla **يُثَابُ** edilmez.
Yani onun doğruluğuna geri döndürülmez.
Ve denir: filanın malı gitti de bir mal **فاسْتَثاب**; yani bir mal geri aldı; Kumeyt dedi:
إنّ العشيرة تَسْتَثيب بماله
فتُغِير وهو مُوَفِّر أموالَها
Ve denir: filan Allah’a **ثاب** ve **تاب**, ثاء ile تاء ile; yani O’na itaatine döndü ve geri rücu etti.
Ve كذلك: **أثاب**, onun manasıyla.
Ve bir adam: **تَوَّابٌ** **أَوَّابُ** **ثَوَّابٌ** **مُنِيب**; tek manadadır.
Ebû Zeyd dedi: **رَجُلٌ ثَوَّابٌ**: elbise satan kimse içindir.
Ve denir: hastaya bedeni **ثاب**; değişmesinden sonra hâli güzelleştiği ve sıhhati ona geri döndüğü zaman.
Ve Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ** ) ( Müddessir: 4 ) .
İbn Abbâs dedi: der ki: isyan üzere ve küfür fücur üzere elbiselerini giyme; şairin sözüyle delil getirdi:
إني بِحمد الله لا ثَوْبَ غادِر
لَبِسْتُ ولا من خَزْيَةٍ أَتقَنَّعُ
Ebû’l-Abbâs dedi: **الثِّياب**: libastır.
Ve denir: kalptir.
Ferrâ dedi: onun sözünde: ( **فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ** ) yani hain olma da elbiselerini kirletme; çünkü hain, elbisesi kirli olandır.
Dedi: ve onun sözünde denir: ( **فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ** ) der ki: amelini; onu ıslah et.
Bazıları dedi: ( **فَكَبِّرْ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ** ) yani kısalt; çünkü onun kısaltılması temizliktir.
Ve denildi: nefsini; temizle: Araplar elbiselerle nefisten kinaye eder; ve dedi:
فسُلِّي ثِيابي من ثِيابك تَنْسَل
Ve filan **دَنِس الثِّياب**’dır; fiili habis ve mezhebi habis, ırzı habis olduğu zaman.
İmru’ul-Kays dedi:
ثِيَابُ بني عَوْف طَهَارَى نَقِيَّة
وأَوْجُههم بِيضُ المَسافر غُرَّانُ
Şemmâh dedi:
رَمَوْهَا بأثْوَابٍ خفافٍ ولا تَرَى
لها شَبَهاً إلاَّ النَّعامَ المُنَفَّرا
**رَمَوها**; yani: binekleri bedenleriyle.
Onun benzeri, Râ‘î’nin sözü:
فقامَ إليها حَبْتَرٌ بسِلاحه
ولله ثَوْباً حَبْترٍ أيّما فَتَى
İster: Habter’in bedeninden **ثوباً** (örtü) olarak kuşandığı şey.
Ve **الثَّواب**: cezadır.
Allah ona **ثَواباً** verdi; ve onu **ثَوَّبه** **تَثْويباً**; onun gibidir.
Allah تعالى şöyle dedi: ( **يَنظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ** ) ( Mutaffifîn: 36 ) .
İsim: **الثّواب** ve **المَثوبة**; ve Allah تعالى şöyle dedi: ( **لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ خَيْرٌ لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ** ) ( Bakara: 103 ) .
Ebû Zeyd dedi: Temîmî dedi: o, vâvın fethasıyla **المَثْوَبة**’dir.
Allah onu güzel bir **مَثْوبة** ile **أثْوبه** etti; vâvı asl üzere izhar etti.
Kelâbîler dedi: **( المَثوَبة )**’yi bilmeyiz; fakat **( المَثابة )**’yi (biliriz).
Ve denildi: **المَثوبة** ve **الثواب**: insanın fiiline karşılık hayırdan veya şerden kendisiyle mükâfatlandırıldığı şeydir.
Denir: **ثاب يثوب**, döndüğü zaman.
Ve **الثواب**: muhsine ihsanından, kötüye kötülüğünden geri dönen şeydir.
Ondan: ( **وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ** ) ( Bakara: 125 ) yani ondan çıktıkları ve ona döndükleri bir sığınak.
Ve şüphesiz filan **لمَثَابة**’dir; yani insanlar rağbet için ona gelir ve bir defadan sonra bir defa daha ona dönerler.
Ve **الثّيِّبِ**, **( ثَيِّباً )** diye adlandırıldı; çünkü bir basmadan sonra bir basma ile basılır.
أما **الثُّبَة** ise, o insanlardan bir topluluktur; ve cem‘ edilir: **ثُبات** ve **ثُبىً** ve **ثُبين**.
Dil ehli ihtilaf etti; bazıları dedi: o, **( ثاب )**’dan alınmıştır; yani döndü ve geri rücu etti; aslı **( ثُوَبة )** idi; ثاء zamme aldığı vakit vâv hazfedildi; onun tasğîri: **ثُوَيْبة**.
Bundan alındı: **ثُبة الحَوض**; o, onun ortasıdır; suyun kalanı ona **يَثُوب** (döner).
Allah تعالى şöyle dedi: ( **فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُواْ جَمِيعاً** ) ( Nisâ: 71 ) . Ferrâ dedi: manası: seriyyelere çağrıldığınızda veya hepiniz çıkmaya çağrıldığınızda, bölükler halinde çıkın.
Münzirî bana haber verdi; Hüseyin’den, Muhammed b. Selâm’dan: Yûnus’a ( **فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُواْ جَمِيعاً** ) ( Nisâ: 71 ) sözü hakkında sorduğunu; o da dedi: **ثُبَة** ve **ثُبات**; yani bir fırka ve fırkalar; Züheyr dedi:
وقد أَغدوا عَلَى ثُبَةٍ كِرامٍ
نَشَاوَى وَاجِدِينَ لما نَشَاءُ
Dedim: ve **الثباتُ**: ayrılık içinde topluluklardır; her fırka: **ثُبَة**.
Bu, **( ثاب )**’dandır.
Ve denildi: ( **فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ** ) ( Nisâ: 71 ) yani seriyyelerde fırkalar halinde çıkın; tekili: **ثُبَة**.
Ve ben orduyu **ثَبَّيْتُ**; onu **ثُبةً ثبةً** yaptığım zaman.
Diğerleri dedi: **الثُّبَة** eksik isimlerdendir; aslında: **( ثُبَيَةٌ )**; bu görüşte düşen, fiilin lâm’ıdır; birinci görüşte ise düşen, fiilin ayn’ıdır.
Aslı **ثُبَيَة** yapan kimseye göre o, “adam üzerine **ثَبَّيْتَ**”dendir; onu hayatında övdüğün zaman; te’vili: onun güzelliklerini toplamaktır.
Ancak **( الثُّبة )**: topluluktur.
Lebîd dedi:
يُثَبِّي ثناءً من كَرِيمٍ وقولُه
أَلا انْعمْ عَلَى حُسْنِ التَّحِيَّةِ وَاشْرَبِ
Şemir dedi: **التَّثْبِيَة**: bir şeyi ıslah etmek ve ona ziyade etmektir.
Ca‘dî dedi:
يُثَبُّونَ أَرْحاماً وما يَجْفلونها
وأَخْلاَقَ وُدَ ذَهَّبَتْها المذاهِبُ
Dedi: **يُثبُّونَ**: yüceltirler; onları **ثُبَّةً** yaparlar.
Denir: **ثبِّ مَعْروفك**; yani onu tamamla ve ona artır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّثْبية**’de: babanın yoluna bağlı kalmandır; Lebîd’in sözünü okudu:
أُثَبِّي في البلادِ بذِكْر قيْسٍ
ووَدُّوا لو تَسُوخ بنا البِلادُ
Asma‘î dedi: **التّثْبيَةُ**: bir şey üzerinde vukuf (dirâye)tir.
Başkası dedi: ben onu **تَثْبِية** olarak bilirim; yani onu, muğlaklaştırdığım bir bilme ile bilirim ve kesin kanaat getirmem.
Ebû Hayra dedi: **الثُّبة**: vadide veya çukurda suyun toplandığı yerdir; ancak ona **( ثُبة )** denildi; çünkü su ona **يثُوب** (döner).
Ebû Hayra dedi: havuz **ثابَ** **يَثُوبُ** **ثَوْباً** ve **ثُؤُباً**; dolduğu veya dolmaya yaklaştığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: evin temeline **مَثابات** denir.
Dedi: ve temelin toprağına **النَّثيل** denir.
Dedi: ve **ثابَ**, uyandığı zaman; ve **آبَ**, döndüğü zaman; ve **تابَ**, vazgeçtiği zaman.
**( النَّوَادِر )**’de: elbiseyi **أَثَبْتُ** **إثابةً**; dikişlerini kıvırdığın zaman; ve onu **مَلَلتُ**: onu, kıvırma olmaksızın ilk dikişle diktim.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **( الثُّؤباء )** **التَّثاؤُب**’dandır; **المُطَواء**’nın **( التَّمطِّي )**’den olması gibi.
Leys dedi: **الثُّؤَباء** hemze ile: ondan **التَّثَاؤُبُ** türetilmiş bir isimdir; hemze ile; gerinme ve gevşeklik sırasında; bir tayın sıfatında okudu:
فافْتَرَّ عَنْ قَارِحِه تَثَاؤُبُه
Ve **التّثاؤُب**: insanın bir şey yemesi veya bir şey içmesi; ona, uyku ağırlığı gibi bir gevşeklik gelmesi; üzerine bir baygınlık gelmeksizin.
Denir: filan **ثُئِبَ**.
Ebû Zeyd dedi: **تَثَأَّبَ يَتَثَأَّبُ تَثَؤُّباً**, **( الثُّؤَباء )**’dandır; hemze kitabında.
Ebû ‘Ubeyd: **الأَثأَب**, tekili: **أَثأَبَة**: bir ağaçtır.
Leys dedi: o, bedevî vadilerinde biten bir ağaçtır; acemlerin adlandırdığı bir ağaca benzer:
**النَّشْك**; ve okudu:
في سَلَم أو أَثْأَبٍ وغَرْقَد
Leys dedi: ve **الثَّوْب**’un cemi: **أَثْوَاب** ve **ثِيَاب** ve hemzesiz olarak **ثلاثة أَثْوُب**.
أما **الأَسْؤُق** ve **الأدْؤُر** ise hemzelidir; çünkü **( أدْؤُر )** **( دار )** üzerinedir; كذلك **( أَسْؤُقٍ )** **( ساق )** üzerinedir. Ve **( الأَثْوُب )**’da sarf, **( الثَّوب )**’un kendisindeki vâv üzerine taşındı; vâv, hemzelenmeksizin sarfı ihtimal eder.
Dedi: eğer hemze **( أدؤر )** ve **( أسؤق )**’dan atılsaydı, o asılların o ألف’ının aslına döndürülmesi üzere caiz olurdu; aslı vâv idi; nitekim insanın **( النّاب )**’ının cem‘inde: **أَنْيُب** dediler; hemzelediler; çünkü **( الناب )**’daki ألف’ın aslı yâ’dır.
Ve **ناب**’ın tasğîri: **نُيَيْب**; ve cem‘ edilir: **أَنْيَاباً**.
İbnü’s-Sikkît: denir: **تَثَاءَبْت**, ve denmez: **تَثَاوَبْت**.
**وثب**: Leys dedi: denir: **وَثَب** **وَثْباً**, ve **وَثَبَاناً**, ve **وُثُوباً**, ve **وِثَاباً**, ve **وَثِيباً**.
Ve **وَثَب** bir tek **وَثْبَة**.
Himyer lügatinde: **ثِبْ**, manası: otur.
Ve **الوِثَاب**: döşek; onların lügatinde.
Ve denir: onu **وَثّبْتُه** **وِثَاباً**; yani ona bir döşek döşedim.
Ve **المُوثَبَانُ**, onların lügatinde: gazaya çıkmayan meliktir.
Âmir b. Tufeyl, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; ona bir yastık **فَوثَّب** etti; yani onu onun üzerine oturttu ve onu ona attı.
Ve **المِيثب**: düz arazi; şairin, bir devekuşunu vasfederek söylediği sözden:
قَرِيرةُ عَيْن حين فَضَّت بخَطْمها
خَرَاشيَّ قَيْضٍ بين قَوْزٍ ومِيثَبِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ve denir: **المِيثَب**: oturan; ve **المِيَثب**: sıçrayan.
Ebû ‘Amr dedi: ve **المِيثَب**: küçük su arkıdır.
**( نوادر الأَعْراب )**’da: **المِيثَب**: yerden yükselen şeydir.
**بوث**: denir: toprağı **باثَ** **يَبُوثُه** **بَوْثاً**; onu dağıttığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: onları **حاثِ باثِ** bıraktım; dağıldıkları zaman.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: **الاسْتِبَاثة**: kuyudan **النَّبِيثة**’yi çıkarmaktır; Hüzelî’ye ait olarak okudu:
لَحَقُّ بَنِي شِعَارَةَ أنْ يَقُولُوا
لِصَخْر الغَيِّ ماذا تَسْتَبِيثُ
Başkası dedi: **باث** ve **أَباث** ve **اسْتَباث** ve **نَبَث**, tek manadadır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: eşyasını **بَاث** **يَبُوثُه** **بَوْثاً**; eşyasını ve malını dağıttığı zaman.
**بثا**: İbnü’l-A‘râbî dedi: ve **البَثِيّ**: çok hizmetkârı olandır.
Ve **البَثِيّ**: insanları çok öven olandır.
Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: **بَثَا**: terlediği zaman; باء, ثاء’dan öncedir.
Dedim: Benî Sa‘d diyarında **السِّتَارَيْن**’de, “**بَثَاء**” denilen, sulaması az olan hurmalıkları sulayan bir su gözü gördüm; onun bu adla adlandırıldığını zannettim; çünkü o, az sızıntılıdır; sanki akan bir ter gibidir.
Ebû Bekr dedi: **البَثَاء**: düz bir arazidir; tekili: **بَثَاءة**; ve okudu:
لِمَيْثٍ بَثَاءٍ تَبَطَّنْثُه
دَمِيثٍ به الرِّمْثُ والْحَيْهَلُ
Dedi: ve **الحَيهل**: **حَيْهلة**’nin cem‘idir; o bir bitkidir.
Dedim: Benî Sa‘d diyarındaki suyun **بَثَاء**’ının bundan alındığını görüyorum; o, güzel, düz, hoş bir beldede hurmalıkları sulayan bir gözdür.
Şemir dedi: **البِثَى**, باء’nın kesriyle: küldür; tekili: **بِثَة**; **عِزَة** ve **عِزًى** gibi.
Tırimmâh dedi:
خَلاَ أنّ كُلْفاً بتَخْريجها
سَفاسِقَ حَوْلَ بِثًى جانِحَهْ
**الكُلْف** ile: kararmış üç taşlı ocakları kastetti; ve **تَخْريجها**: renklerinin farklılığıdır. Ve onun sözü: **( حَول بثًى )** ile kastetti: külün etrafında.
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: o, **الرَّمْدد**’dir.
Ve **( البِثَى )** yâ ile yazılır. Ve **الصِّنَى**, ve **الصِّنَاء**, ve **الضِّبح**, ve **الأُسّ**: onun kalanı ve izi.
**أبث**: Ebû’l-Abbâs: İbnü’l-A‘râbî’den: **الأبْث**: fakirliktir.
Ve **أبَثَ** **يأبِثَ** **أَبْثاً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والثاء وما يثلثهما)
(وثج) الواو والثاء والجيم يدلُّ على اكتنازٍ. ووَثُجَ الفَرسُ وَثاجةً: اكتنَزَ لحمُه، وهو وَثيجٌ. واستَوْثَجَ نَبْتُ الأرضِ: عَلِقَ بعضُه بعضاً. وأرضٌ مُؤتثِجةٌ(1): كثيرة الكلأ.‏
(وثر) الواو والثاء والراء: كلمةٌ تدلُّ على وَطاءةٍ في شَيء. وفِراشٌ وَثْرٌ ووَثِيرٌ: وطِيٌّ. والمَياثِر: ثيابٌ حمرٌ تكون في مراكب الأعاجم. وقولهم: وثَرَ الجملُ النَّاقة: ضرَبَها، كأنَّها له فراشٌ وثير.‏
(وثق) الواو والثاء والقاف كلمةٌ تدلُّ على عَقْدٍ وإحكام. ووثَّقْت الشّيءَ: أحكَمْتُه. وناقةٌ موثَّقَة الخَلْق. والمِيثاق: العَهدُ المُحكَم. وهو ثِقَةٌ. وقد وَثِقْتُ به.‏
(وثل) الواو والثاء واللام كلمة. يقولون: الوَثِيل: اللِّيف أو رِشاءٌ يتخَذ منه.‏
(وثم) الواو والثاء والميم: أصلٌ يدلُّ على جَمعٍ وتجمُّع. والأصل الوَثِيمة: الحَجَر. يقولون: والذِي أخرَجَ النّارَ من الوثيمة. ثم يقال للحُزْمة من الحَشيش وَثِيمة. يقال ثِمْ، أي اجْمَعْ. والوَثِيم: المكتنِزُ لحماً.‏
(وثن) الواو والثاء والنون. كلمةٌ واحدة، هي الوَثَن واحد الأوثان: حِجارةٌ كانت تُعْبَد. وأصلها قولهم استَوْثَنَ الشّيءُ: قَوِيَ. وأوْثَنَ فلانٌ الحِمْلَ: كَثَّره. وأوثَنْتُ له: أعطيتُه جزيلاً.‏
(وثأ) الواو والثاء والهمزة، ليس فيه إلاَّ وُثِئَتْ يدُه، وهي موثوءة.‏
(وثب) الواو والثاء والباء يدلُّ في لُغة العرب على الظَّفْر، إلاّ في لغاتٍ من لُغات حِمْير فإنَّه بخلاف هذا. ووَثَب من مكانه: طَفَر. وفي لغةِ حمير يقولون لمن قَعَدَ: قد وثَب. وإذا أمَروا بالقُعُودِ فالواثِب. ويقولون للملِك إذا قَعَدَ ولم يَغْزُ: المَوْثَبان(2). ويقولون: وَثَّبَهُ وِسادةً: ألقاها له ليَقعُدَ عليها.‏
--------------ــ
(1) في المجمل: "موثجة" بفتح الثاء، وفي اللسان: "موثجة" بكسره. وقد اقتصر في القاموس كما هنا على "مؤتثجة". أما صاحب اللسان فذكر الكلمتين وإن خالف المجمل في ضبط إحداهما.‏
(2) ضبط في الأصل والمجمل والقاموس بفتح الميم، وفي اللسان بضمها.‏

ـ

##### Türkçe

(وav ve **الثاء** ve ikisinin üçüncüsü olanlar bâbı)
(**وثج**) **الواو** ve **الثاء** ve **الجيم** biriktirilmişliğe delâlet eder. Ve **وَثُجَ الفَرسُ وَثاجةً**: eti birikti; o **وَثيجٌ**dur. Ve **استَوْثَجَ نَبْتُ الأرضِ**: onun bir kısmı bir kısmına yapıştı. Ve **أرضٌ مُؤتثِجةٌ**(1): otu çok olan.
(**وثر**) **الواو** ve **الثاء** ve **الراء**: bir şeyde yumuşaklığa delâlet eden bir kelimedir. Ve **فِراشٌ وَثْرٌ** ve **وَثِيرٌ**: yumuşak. Ve **المَياثِر**: Acemlerin bineklerinde bulunan kırmızı elbiselerdir. Ve onların sözü: **وثَرَ الجملُ النَّاقة**: onu dövdü; sanki o, onun için yumuşak bir döşektir.
(**وثق**) **الواو** ve **الثاء** ve **القاف** bağlama ve sağlamlaştırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **وثَّقْت الشّيءَ**: onu sağlamlaştırdım. Ve **ناقةٌ موثَّقَة الخَلْق**. Ve **المِيثاق**: sağlam ahittir. Ve o **ثِقَةٌ**dır. Ve gerçekten **وَثِقْتُ به**.
(**وثل**) **الواو** ve **الثاء** ve **اللام** bir kelimedir. Derler ki: **الوَثِيل**: lif yahut ondan yapılan bir iptir.
(**وثم**) **الواو** ve **الثاء** ve **الميم**: bir asıl, toplama ve toplanmaya delâlet eder. Ve asıl **الوَثِيمة**: taştır. Derler ki: **والذِي أخرَجَ النّارَ من الوثيمة**. Sonra ot demetinə **وَثِيمة** denir. **ثِمْ** denir; yani: topla. Ve **الوَثِيم**: eti birikmiş olan.
(**وثن**) **الواو** ve **الثاء** ve **النون**. Tek bir kelime; o, putlardan bir put olan **الوَثَن**dır: tapınılan taşlardı. Ve aslı onların sözü: **استَوْثَنَ الشّيءُ**: kuvvetlendi. Ve **أوْثَنَ فلانٌ الحِمْلَ**: onu çoğalttı. Ve **أوثَنْتُ له**: ona bolca verdim.
(**وثأ**) **الواو** ve **الثاء** ve **الهمزة**; onda ancak **وُثِئَتْ يدُه** vardır; o da **موثوءة**dir.
(**وثب**) **الواو** ve **الثاء** ve **الباء** Arap dilinde zafere delâlet eder; ancak Himyer dillerinden bazı dillerde bunun tersidir. Ve **وَثَب من مكانه**: sıçradı. Ve Himyer dilinde oturana derler ki: **قد وثَب**. Ve oturmayı emrettiklerinde **فالواثِب**. Ve kral oturup da gazve etmediğinde ona derler: **المَوْثَبان**(2). Ve derler ki: **وَثَّبَهُ وِسادةً**: üzerine otursun diye ona onu attı.
--------------ــ
(1) **المجمل**’de: “**موثجة**” **الثاء**’nın fethasıyla; **اللسان**’da: “**موثجة**” onun kesresiyle. Ve **القاموس**’ta burada olduğu gibi yalnız “**مؤتثجة**” ile yetinmiştir. Ama **اللسان**’ın sahibi iki kelimeyi de zikretti; ikisinden birinin ضبط’unda **المجمل**’e muhalefet etmiş olsa da.
(2) Asılda ve **المجمل** ve **القاموس**’ta **الميم**’in fethasıyla ضبط edilmiştir; **اللسان**’da ise onun zammıyla.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ث ب
وثب من مكان إلى مكان وثباً ووثوباً ووثيباً ووثب إليه وواثبه وتواثبوا‏.‏
وظبي وثّاب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ توثّب على منزلته وتوثّب على أخيه في أرضه‏:‏ استولى عليها ظلماً‏.‏
وقد وثب إلى الشّرف وثبةً‏.‏
قال الكميت‏:‏ ووثبةٍ لك في الأحساب بالغةٍ كذاكَ إنّك في المعروف ذو وُثَبِ
كنَوْبة ونُوَبٍ. وفرس وثابة: سريعة.

##### Türkçe

و ث ب
**وثب**: bir yerden bir yere sıçradı; **وثباً** ve **وثوباً** ve **وثيباً** (sıçrayış olarak); **وثب إليه**: ona sıçradı; **واثبه**: onunla sıçrayıştı; **وتواثبوا**: karşılıklı sıçrayıştılar.
Ve **ظبي وثّاب**: çok sıçrayıcı ceylan.
Mecazdan: **توثّب على منزلته** ve **توثّب على أخيه في أرضه**: ona zulmen el koydu.
Ve **وثب إلى الشّرف وثبةً**: şerefe bir sıçrayışla sıçradı.
Kumeyt dedi:
Ve senin için soyluluklarda erişici bir sıçrayış vardır; işte böyle, şüphesiz sen iyilikte **وُثَب** sahibisin
**كنَوْبة ونُوَبٍ**. Ve **فرس وثابة**: hızlıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَثْبُ: الطَّفْرُ. وَثَبَ يَثِبُ وَثْباً، ووثَباناً، ووُثوباً، ووِثاباً، ووَثيباً: طَفَرَ؛ قال:
وَزَعْتُ بكالـهِراوة أَعْوَجِـيّاً، *  إِذا وَنَتِ الرِّكابُ جَرَى وِثابا ويروى وَثابا، على أَنه فَعَلَ، وقد تَقدَّم؛ وقال يصف كبره: وما أُمِّي وأُمُّ الوحْش، لـمَّا *  تَفَرَّعَ في مَفارِقِـيَ الـمَشِـيبُ؟ فَما أَرْمِي، فأَقْتُلَها بسَهْمِي، *  ولا أَعْدُو، فأُدْرِكَ بالوَثِـيب يقول: ما أَنا والوحشُ؟ يعني الجَواريَ، ونصب أَقْتُلَها وأَدْركَ، على جواب الجَحْد بالفاءِ. وفي حديث علي، عليه السلام، يومَ صِفِّينَ: قَدَّمَ للوَثْبَةِ يَداً، وأَخَّرَ للنُّكُوصِ رِجْلاً، أَي إِنْ أَصابَ فُرْصَةً نَهَضَ إِليها، وإِلاَّ رَجَعَ وتَرَك. وفي حديث هُذَيْل: أَيَتَوَثَّبُ أَبو بكر على وَصِـيِّ رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم؟ وَدَّ أَبو بكر أَنه وَجَدَ عَهْداً من رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، وأَنه خُزِم أَنفُه بخِزامةٍ أَي يَسْتَوْلي عليه ويظلِمه !معناه: لو كان عَليٌّ، عليه السلام، مَعْهوداً إِليه بالخلافة، لكان في أَبي بكر، رضي اللّه عنه، من الطاعة والانْقياد إِليه، ما يكون في الجَمَل الذليل، الـمُنْقاد بخِزامَتهِ. ووَثَبَ وثْبةً واحدة، وأَوْثَبْتُه أَنا، وأَوْثَبَه الموضعَ: جَعله يَثِـبُه. وواثبَه أَي ساوَرَه. ويقال: تَوَثَّبَ فلانٌ في ضَيْعةٍ لي أَي اسْتَوْلى عليها ظلماً. والوَثَبَـى: من الوَثْب. ومَرَةٌ وثَبـى: سريعةُ الوَثْبِ. والوَثْبُ: القُعُود، بلغة حِمْير.
يقال: ثِبْ أَي اقْعُدْ. ودَخَلَ رَجُل من العَرب على مَلِكٍ من ملوك حِمْيَر، فقال له الملِكُ: ثِبْ أَي اقْعُدْ، فوَثَبَ فتَكَسَّر، فقال الملك: ليس عندنا عَرَبِـيَّتْ؛ مَنْ دَخَلَ ظَفارِ حَمَّرَ أَي تكلَّم بالـحِمْيَرية؛ وقوله: عَرَبِـيَّت، يُريد العربيةَ، فوقف على الهاءِ بالتاءِ. وكذلك لغتهم، ورواه بعضُهم: ليس عندنا عَرَبيَّة كعَرَبِـيَّتكُم. قال ابن سيده: وهو الصواب عندي، لأَنَّ الملك لم يكن لِـيُخْرِجَ نَفْسَه من العرب، والفعل كالفعل. والوِثابُ: الفِراشُ، بلغتهم. ويقال وثَّبْتُه وِثاباً أَي فرَشْت له فِراشاً. وتقول: وَثَّبَهُ تَوْثِـيباً أَي أَقْعَدَه على وِسادة، وربما قالوا وثَّبَه وسادةً إِذا طَرَحها له، ليَقْعُدَ عليها. وفي حديث فارعة، أَخت أُمَيَّة بن أَبي الصَّلْتِ، قالت: قَدِمَ أَخي من سَفَرٍ، فوَثَبَ على سريري أَي قَعَدَ عليه واسْتَقَرَّ.
والوُثوبُ، في غير لغةِ حِمْيَرَ: النُّهوضُ والقيامُ. وقَدِمَ عامِرُ بنُ الطُّفَيْلِ على سيدنا رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فوَثَّبَ له وِسادةً أَي أَقعَدَه عليها؛ وفي رواية: فوَثَّبَه وِسادةً أَي أَلقاها له. والـمِـيثَبُ: الأَرضُ السَّهْلة؛ ومنه قول الشاعر يصفُ نَعامة: قَرِيرَةُ عَينٍ، حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها *  خَراشِـيَّ قَيْضٍ، بين قَوْزٍ ومِـيثَبِ ابن الأَعرابي: الـمِـيثَبُ: الجالسُ، والـمِـيثَبُ: القافِزُ. أَبو عمرو: الـمِـيثَبُ الجَدْوَلُ. وفي نوادر الأَعراب: الـمِـيثَبُ ما ارتفع من الأَرض. والوِثابُ: السَّريرُ؛ وقيل: السرير الذي لا يَبْرَحُ الـمَلِكُ عليه. واسم الـملِك: مُوثَبَان. والوِثابُ، بكسر الواو: الـمَقاعِدُ؛ قال أُمية:
بإِذنِ اللّه، فاشْتَدَّتْ قُواهُمْ *  على مَلْكين، وهْي لـهُمْ وِثابُ \<ص:793>
يعني أَن السماءَ مقاعدُ للملائكة. والـمُوثَبانُ بلغتهم: الملِكُ الذي يَقْعُد، ويَلْزَم السَّريرَ، ولا يَغْزو. والـمِـيثَبُ: اسم موضع؛ قال النابغة الجَعْدِيُّ:
أَتاهُنَّ أَنَّ مِـياهَ الذُّهاب *  فالأَوْرَقِ، فالـمِلْحِ، فالـمِيـثَبِ

##### Türkçe

**الوَثْبُ**: sıçrama. **وَثَبَ يَثِبُ وَثْباً** ve **وثَباناً** ve **ووُثوباً**
ve **ووِثاباً** ve **ووَثيباً**: sıçradı; dedi ki:
وَزَعْتُ بكالـهِراوة أَعْوَجِـيّاً، *  إِذا وَنَتِ الرِّكابُ جَرَى وِثابا
Ve **وَثابا** diye rivayet edilir; onun **فَعَلَ** olduğu üzere; ve gerçekten (bu) daha önce geçti; ve büyüklüğünü vasfederek dedi:
وما أُمِّي وأُمُّ الوحْش، لـمَّا *  تَفَرَّعَ في مَفارِقِـيَ الـمَشِـيبُ؟
فَما أَرْمِي، فأَقْتُلَها بسَهْمِي، *  ولا أَعْدُو، فأُدْرِكَ بالوَثِـيب
Diyor ki: Benimle vahşî hayvanın ne ilgisi var? yani câriyeleri (kastediyor); ve **أَقْتُلَها** ve **أَدْركَ**’i, **الفاءِ** ile gelen nefyin cevabı üzerine nasbetti.

Ve Ali’nin, عليه السلام, Sıffîn günü hadîsinde: **قَدَّمَ للوَثْبَةِ يَداً، وأَخَّرَ للنُّكُوصِ رِجْلاً**; yani bir fırsat isabet ederse ona doğru kalkar, yoksa döner ve bırakır. Ve Hüzeyl hadîsinde: **أَيَتَوَثَّبُ أَبو بكر على وَصِـيِّ رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم؟** Ebû Bekir, Resûlullah’tan, صلى اللّه عليه وسلم, bir ahid bulmuş olmayı diledi; ve onun burnunun bir **خِزامةٍ** ile delinmiş olmasını (diledi); yani ona galip gelir ve ona zulmeder! Manası: Eğer Ali’ye, عليه السلام, hilâfet hakkında ahid verilmiş olsaydı, Ebû Bekir’de, رضي اللّه عنه, ona itaat ve ona boyun eğme, zelil devenin, yularıyla sevk olunanın hâli gibi olurdu.

Ve **وَثَبَ وثْبةً واحدة**: bir tek sıçrayış sıçradı; ve ben onu **أَوْثَبْتُه**; ve mekân onu **أَوْثَبَه الموضعَ**: onu oraya sıçrar kıldı. Ve **وواثبَه**: yani onunla boğuştu. Ve denir: **تَوَثَّبَ فلانٌ في ضَيْعةٍ لي**: yani ona zulmen el koydu. Ve **الوَثَبَـى**: **الوَثْب**’dendir. Ve **مَرَةٌ وثَبـى**: sıçraması hızlı (dişi). Ve **الوَثْبُ**: oturma; Himyer lügatinde.

Denir: **ثِبْ** yani otur. Ve Araplardan bir adam, Himyer krallarından bir krala girdi; kral ona dedi: **ثِبْ** yani otur; o da sıçradı da kırıldı; kral dedi: Bizde **عَرَبِـيَّتْ** yoktur; **مَنْ دَخَلَ ظَفارِ حَمَّرَ** yani Himyerce konuştu; ve onun sözü **عَرَبِـيَّت**: Arapçayı kastediyor; hâ üzerinde tâ ile vakfetti. Ve onların dili böyledir. Ve bazısı onu şöyle rivayet etti: Bizde sizin Arapçanız gibi Arapça yoktur. İbn Sîde dedi: Bana göre doğru olan budur; çünkü kral, kendisini Araplardan çıkarmış olmazdı; fiil de fiil gibidir. Ve **الوِثابُ**: döşek; onların lügatinde. Ve denir: **وثَّبْتُه وِثاباً** yani ona bir döşek döşedim.

Ve dersin: **وَثَّبَهُ تَوْثِـيباً** yani onu bir yastık üzerine oturttu; ve bazen **وثَّبَه وسادةً** derler; onu ona attığı zaman, üzerine otursun diye. Ve Fâri‘a’nın, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın kız kardeşinin hadîsinde, dedi: Kardeşim seferden geldi, **فوَثَبَ على سريري** yani onun üzerine oturdu ve yerleşti.

Ve **الوُثوبُ**, Himyer lügatinin dışında: kalkış ve ayağa kalkış. Ve Âmir b. et-Tufeyl, Efendimiz Resûlullah’a, صلى اللّه عليه وسلم, geldi; ona bir yastık **فوَثَّبَ له وِسادةً** yani onu onun üzerine oturttu; ve bir rivayette: **فوَثَّبَه وِسادةً** yani onu ona attı. Ve **الـمِـيثَبُ**: düz arazi; ve ondan şairin, bir devekuşunu vasfederek sözü:
قَرِيرَةُ عَينٍ، حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها *  خَراشِـيَّ قَيْضٍ، بين قَوْزٍ ومِـيثَبِ
İbnü’l-A‘râbî: **الـمِـيثَبُ**: oturan; ve **الـمِـيثَبُ**: sıçrayan. Ebû Amr: **الـمِـيثَبُ**: küçük su kanalı. Ve A‘râbın nevâdirinde: **الـمِـيثَبُ**: yerden yükselen şeydir. Ve **الوِثابُ**: sedir; ve denildi: kralın üzerinden ayrılmadığı sedir. Ve kralın adı: **مُوثَبَان**. Ve **الوِثابُ**, vâvın kesresiyle: oturaklar; Ümeyye dedi:
بإِذنِ اللّه، فاشْتَدَّتْ قُواهُمْ *  على مَلْكين، وهْي لـهُمْ وِثابُ
\<ص:793>
Yani gök, melekler için oturaklardır. Ve **الـمُوثَبانُ** onların lügatinde: oturan, sedire yapışan ve gazveye çıkmayan kraldır. Ve **الـمِـيثَبُ**: bir yer adıdır; en-Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
أَتاهُنَّ أَنَّ مِـياهَ الذُّهاب *  فالأَوْرَقِ، فالـمِلْحِ، فالـمِيـثَبِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ث ب * * وَثَبَ * طفر وبابه وعد و * وُثُوباً * أيضا و * وَثِيبًا * و * وثَبَاناً * بفتح الثاء و * ثبْ * بالكسر في لغة حِمْير بمعنى اقعد

##### Türkçe

* و ث ب * **وَثَبَ**: sıçradı; bâbı **وَعَدَ**’dır. Ve **وُثُوباً** (olarak) da (gelir). Ve **وَثِيبًا** ve **وثَبَاناً** (olarak da gelir); **الثاء**’nın fethasıyla. Ve **ثبْ**; kesre ile, Himyer dilinde “otur” mânâsında.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوثب: الطفر، يقال: وثب، يثب، وثبا كالضرب، ووثبانا محركة، لما فيه من الحركة والاضطراب ووثوبا، بالضم على القياس، ووثابا بالكسر؛ قال:
  إذا ونت الركاب جرى وثابا وأثبت الجماهير أنه مصدر: واثبه مواثبة، ولذا ضبطه بعضهم بالفتح، وهو غير صواب، ووثيبا، على فعيل، قال نافع بن لقيط يصف كبره:
  فما أمي وأم الوحش لمـا                      تفرع في مفارقي المشيب
  فما أرمي فأقتلها بسهمـي                      ولا أعدو فأدرك بالوثـيب يقول: ما أنا والوحش? يعني الجواري، ونصب أقتلها وأدرك، على جواب الجحد بالفاء. قال شيخنا: ومما بقي على المصنف من مصادر هذا الباب: ثبة، كعدة، وهي مقيسة، ذكرها أرباب الأفعال، ونبه عليها الشيخ ابن مالك وغيره. الوثب: القعود، بلغة حمير خاصة، يقال: ثب، أي: اقعد. ودخل رجل من العرب على ملك من ملوك حمير، فقال له الملك: ثب، أي: اقعد. فوثب، فتكسر. فقال: ليس عندنا عربيت كعربيتكم، من دخل ظفار حمر. أي: تكلم بالحميرية. حكاه في المزهر. وعربيت: يريد العربية، فوقف على الهاء بالتاء، وكذلك لغتهم، قاله الجوهري، ونقله ابن سيده وابن منظور، زاد ابن سيده في آخر الكلام: والفعل كالفعل. والوثاب، ككتاب: السرير، وقيل: السرير الذي لا يبرح الملك عليه. الوثاب بلغتهم: الفراش، يقال: وثبته وثابا، أي: فرشت له فراشا. أو الوثاب: المقاعد، فيكون الوثاب جمعا، كما صرح به بعضهم؛ قال أمية:
  بإذن الله فاشتدت قـواهـم                      على ملكين وهي لهم وثاب يعني أن السماء مقاعد للملائكة، كذا في الصحاح. والموثبان بفتح الأول والثالث بلغتهم: الملك إذا قعد، ولزم الوثاب، أي السرير ولم يغز. وبه لقب عمرو بن أسعد، أخو حسان من ملوك حمير، للزومه الوثاب، وقلة غزوه، كما قاله القتيبي. والميثب، بكسر الميم وفتح الثاء المثلثة، قالوا: الأرض السهلة؛ ومنه قول الشاعر يصف نعامة:
  قريرة عين حين فضت بخطمها                      خراشي قيض بين قوز وميثب

  عن ابن الأعرابي: الميثب: القافز، والجالس. ونقل عنه غير واحد بتقديم الجالس على القافز. في نوادر الأعراب: الميثب: ما ارتفع من، وفي نسخة: عن الأرض. قال ياقوت: وكله مفعل، من وثب. قال الأصمعي: الميثب: ماء لعبادة بالحجاز . والميثب ماءلعقيل بنجد ثم للمنتفق، واسمه معاوية بن عقيل. وقال غيره: ميثب: واد من أودية الأعراض التي تسيل من الحجاز في نجد، اختلط فيه عقيل بن كعب وزبيد من اليمن. ميثب: مال بالمدينة الشريفة، من إحدى صدقاته، صلى الله تعالى عليه وسلم، وله فيها سبعة حيطان، كان أوصى بها مخيريق اليهودي للنبي، صلى الله عليه وسلم، وكان أسلم. فلما حضرته الوفاة، وصى بها لرسول الله، صلى الله عليه وسلم. وأسماء هذه الحيطان: برقة، وميثب، والصافة، وأعواف، وحسنى والزلال ومشربة أم إبراهيم. كذا في المعجم. هكذا وقع في كتب اللغة، بل وفي أسماء المواضع والبقاع، كالمراصد، والمعجم لياقوت، وغيرهما ومصنفات أبي عبيد. قوله: هو غلط صريح، فيه ما فيه؛ لأنه ليس له في تخطئته نص صحيح. قوله: الصواب ميث، كميل مأخوذ من الأرض الميثاء وهي السهلة، لا ينهض دليلا على ما قاله، بل المعتمد ما ذهب إليه الأئمة. وقد سبق الكلام عليه. وأيضا هذا الذي ادعاه أنه الصواب، إنما هو ذو الميث: موضع بعقيق المدينة. الميثب: ع بمكة المشرفة عند غدير خم، هكذا في النسخ، والصواب: عند بئر خم، كذا في المعجم، وذلك لأن خم بئر جاهلي بمكة، وثم شعب خم يتدلى على أجياد الكبير. وأما الذي يضاف إليه الغدير، فإنه دون الجحفة، على ميل، وسيأتي بيان ذلك في محله. وفي اللسان: اسم موضع، ولم يقيد؛ قال النابغة الجعدي:
  أتاهن أن مياه الذهـاب                      فالاورق فالملح فالميثب عن أبي عمرو: الميثب: الجدول. وموثب، كمجلس، ومقعد، الفتح رواه ابن حبيب: ع، قال أبو دواد الإيادي:
  ترقى ويرفعها السراب كأنها                      من عم موثب أوضناك خداد

  عم، أي طوال، وضناك، أي ضخم. وقيل: العم: النخل الطوال، والضناك: شجر عظيم، كذا في المعجم. تقول: وثبه توثيبا، أي أقعده على وسادة. وثب وثبة واحدة، وأوثبته أنا، وأوثبه الموضع: جعله يثبه. وواثبه: ساوره، هكذا بالسين المهملة، ومثله في الصحاح، وفي أخرى بالمعجمة، وهو غلط. ربما قالوا وثبه وسادة توثيبا، هكذا في نسختنا مضبوط بالتشديد، وفي غيرهما،ثلاثيا، كوعد: إذا طرحها له، ليقعد عليها. وفي حديث فارعة أخت أمية بن أبي الصلت، قالت:  قدم أخي من سفر، فوثب على سريري  ، أي: قعدعليه، واستقر. والوثوب في غير لغة حمير: النهوض والقيام. وقدم عامر بن الطفيل على سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فوثب له وسادة، أي: أقعده عليها . وفي رواية : فوثبهوسادة، أي : ألقاها له. كذا في لسان العرب، وبه تعلم أن قول شيخنا: وقد كثر استعمال العامة الوثوب في معنى المبادرة للشيء والمسارعة إليه، ليس في أمهات اللغة ما يساعده، يدل على عدم اطلاعه لما نقلناه. وفي حديث علي رضي الله عنه، يوم صفين:  قدم للوثبة يدا وللنكوص رجلا  أي: إن أصاب فرصة، نهض إليها، وإلا رجع وترك. من المجاز: توثب فلان في ضيعتي. وعبارة الصحاح: في ضيعة لي، أي استولى عليها ظلما. وفي الأساس: توثب على منزلته، وتوثب على أخيه في أرضه استولى عليها ظلما. وفي لسان العرب: في حديث هذيل:  أيتوثب أبو بكر على وصي رسول الله، صلى الله عليه وسلم? ود أبو بكر أنه وجد عهدا من رسول الله صلى الله عليه وسلم؛ وأنه خزم أنفه بخزامة  ، أي أيستولي عليه ويظلمه?: معناه: لو كان علي، رضي الله عنه، معهودا إليه بالخلافة، لكان في أبي بكر، رضي الله عنه، من الطاعة والانقياد إليه ما يكون في الجمل الذليل المنقاد بخزامته. والثبة، كحمة: الجماعة، وقد تقد البحث فيه في ث و ب. والوثبى، كجمزى، من الوثب، وهي الوثابة، أي: سريعة الوثب، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: واثبه، ووثب إليه. وظبي وثاب. ويحيى بن وثاب المقرئ الكوفي، مات سنة ثلاث ومائة. وقال الذهبي: مولى بني أسد، عن ابن عباس وابن عمر. ومن المجاز: وثب إلى الشرف وثبة. وفرس وثابة: سريعة الوثب.

##### Türkçe

**الوثب**: sıçrayış; denilir: **وثب**، **يثب**، **وثبا** (tıpkı **الضرب** gibi), ve **وثبانا** (harekeli), onda bulunan hareket ve çalkantı sebebiyle; ve **وثوبا**, (ötre ile) kıyasa göre; ve **وثابا** (kesre ile); dedi ki:
  “Binekler gevşeyince **وثابا** koştu”
Ve kalabalıklar onun bir mastar olduğunu ispat etti: **واثبه مواثبة**; bu yüzden bazıları onu fetha ile ضبط etti; o doğru değildir. Ve **وثيبا**, **فعيل** üzere; Nâfi‘ b. Laḳīṭ büyüklüğünü vasfederek dedi ki:
  “Ne ben, ne de yabanın anası, şu vakit ki                      ihtiyarlık saçımın ayrımlarında dallanıp budaklandı
  Ne atarım da onu oklarımla öldürürüm                      ne de koşarım da **بالوثيب** ile yetişirim”
Diyor ki: Benimle yabanın ne ilgisi var? yani cariyeler. Ve **أقتلها** ile **أدرك**’i, nefiy (inkâr) cevabı üzerine fâ ile nasb etti. Şeyhimiz dedi ki: Bu bâbın masdarlarından musannife kalanlardan: **ثبة**, **كعدة** gibi; o kıyasîdir; fiillerin erbabı onu zikretti ve Şeyh İbn Mâlik ve başkaları ona dikkat çekti.

**الوثب**: oturuş; özellikle Himyer diliyle; denilir: **ثب**, yani: otur. Araplardan bir adam Himyer krallarından bir krala girdi; kral ona dedi: **ثب**, yani: otur. O da sıçradı; kırıldı. Kral dedi: Bizde Arapçanız gibi bir Arapça yoktur; “Kim Ẓufâr’a girerse Himyerli olur.” Yani: Himyerce konuş. Bunu **المزهر**’de hikâye etti. Ve **عربيت**: Arapçayı kastediyor; hâ üzerinde tâ ile vakf etti; onların dili de böyledir; bunu Cevherî söyledi; İbn Sîde ve İbn Manẓûr ondan nakletti. İbn Sîde sözün sonunda şunu artırdı: “Ve fiil, fiil gibidir.”

Ve **الوثاب**, **ككتاب**: sedir; ve denildi: kralın üzerinde ayrılmadığı sedir. **الوثاب** onların dilinde: döşek; denilir: **وثبته وثابا**, yani: ona bir döşek serdim. Yahut **الوثاب**: oturaklar; böylece **الوثاب** bir cem‘ olur; bazıları bunu açıkça ifade etti; Ümeyye dedi ki:
  “Allah’ın izniyle kuvvetleri şiddetlendi                      iki melik üzerine; ve o, onlar için **وثاب**’dır”
Yani gök, meleklere oturaklardır; **الصحاح**’ta böyledir.

Ve **الموثبان** (birincisi ve üçüncüsü fetha ile) onların dilinde: kral oturduğu zaman ve **الوثاب**’a, yani sedire yapışıp (ondan ayrılmayıp) gazveye çıkmadığı zaman. Bununla Himyer krallarından Ḥassân’ın kardeşi ‘Amr b. Es‘ad lakaplandı; **الوثاب**’a bağlılığı ve gazvesinin azlığı sebebiyle; Kuteybî’nin dediği gibi.

Ve **الميثب**, mîm kesreli ve üç noktalı **الثاء** fethalı; dediler ki: düz (yumuşak) yer; bundan şairin bir devekuşunu vasfederken sözü:
  “Göz aydınlığı (içinde) sakin; gagasıyla yarıp açtığı vakit                      iki kum tepeciği ile bir **ميثب** arasında yumurta kabukları (vardır)”

İbnü’l-A‘râbî’den: **الميثب**: sıçrayan, ve oturan. Ondan birden fazlası, oturanı sıçrayandan önce getirerek nakletti. **نوادر الأعراب**’da: **الميثب**: yükselen şey; bir nüshada: yerden. Yâkūt dedi ki: Hepsi **مفعل**’dir, **وثب**’den. Asma‘î dedi ki: **الميثب**: Hicaz’da ‘Ubâde’ye ait bir sudur. Ve **الميثب**: Necd’de ‘Aḳīl b. …’a ait bir su, sonra Müntefiḳ’e; onun adı Mu‘âviye b. ‘Aḳīl’dir. Başkası dedi ki: **ميثب**: Hicaz’dan Necd’e akan **الأعراض** vadilerinden bir vadidir; onda Yemen’den ‘Aḳīl b. Ka‘b ile Zübeyd karışmıştır.

**ميثب**: Medîne-i müşerrefe’de bir mal; onun sadakalarından biridir, Allah Teâlâ ona salât etsin; onda yedi bahçesi vardı; Yahudi Muḫayrîḳ onu Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, vasiyet etmişti; ve Müslüman olmuştu. Ölüm kendisine gelince, onu Allah’ın Resûlü’ne, صلى الله عليه وسلم, vasiyet etti. Bu bahçelerin adları: **برقة**، و**ميثب**، و**الصافة**، و**أعواف**، و**حسنى** و**الزلال** و**مشربة أم إبراهيم**. **المعجم**’de böyledir.

Dil kitaplarında, hatta yer ve beldelerin adlarında, **المراصد** gibi, Yâkūt’un **المعجم**’ı ve başkaları ve Ebû ‘Ubeyd’in tasniflerinde böyle vâki olmuştur. “O apaçık bir yanlıştır” sözü: onda olan vardır; çünkü onu yanlışlamaya dair sahih bir nass yoktur. “Doğrusu **ميث**’tir, **كميل** gibi; **الأرض الميثاء**’dan alınmıştır, o da düz olandır” sözü, dediğine delil olarak ayağa kalkmaz; bilakis güvenilen, imamların gittiği görüştür. Bunun hakkında söz daha önce geçti. Ayrıca onun doğru olduğunu iddia ettiği bu şey, ancak **ذو الميث**’tir: Medîne ‘Akīk’inde bir yer.

**الميثب**: Mekke-i müşerrefe’de, **غدير خم** yanında bir yer; nüshalarda böyle; doğrusu: **بئر خم** yanında; **المعجم**’de böyledir; çünkü **خم** Mekke’de câhiliye kuyusudur; ve orada **شعب خم** vardır, **أجياد الكبير** üzerine sarkar. Gadirin kendisine izafe edildiği ise, **الجحفة**’nin aşağısındadır, bir mil mesafede; bunun beyanı yerinde gelecektir. **اللسان**’da: bir yer adıdır; kayıtlamadı; Nâbiga el-Ca‘dî dedi ki:
  “Onlara geldi ki, sular **الذهاب**’ın                      sonra **الاورق**’un, sonra **الملح**’ın, sonra **الميثب**’indir”

Ebû ‘Amr’dan: **الميثب**: ark (küçük su kanalı). Ve **موثب**, **كمجلس** ve **مقعد** gibi; fethayı İbn Ḥabîb rivayet etti: bir yer; Ebû Duvâd el-İyâdî dedi ki:
  “Yükselir; serap onu kaldırır; sanki o                      uzun **عم**’dan, yahut seni yoran **موثب**’dan (bir şeydir), **خداد** (gibi)”

**عم**: yani uzunlar; **وضناك**: yani iri. Ve denildi: **العم**: uzun hurma ağaçlarıdır; **الضناك**: büyük ağaçtır; **المعجم**’de böyledir.

Denilir: **وثبه توثيبا**, yani onu bir yastık üzerine oturttu. **وثب وثبة** واحدة; ve ben onu **أوثبته**; ve yer onu **أوثبه**: onu **يثبه** kıldı. Ve **واثبه**: ona saldırdı; işte böyle, sîn-i mühmel ile; **الصحاح**’ta da böyledir; bir diğerinde mu‘ceme ile; o yanlıştır. Bazen derler: **وثبه وسادة توثيبا**; nüshamızda böyle, şeddeli ضبط edilmiştir; diğerlerinde ise üç harfli, **كوعد** gibi: onu ona attığı zaman, üzerine otursun diye.

Ümeyye b. Ebî’ṣ-Ṣalt’ın kız kardeşi Fâri‘a hadîsinde, dedi: “Kardeşim seferden geldi; **فوثب على سريري**”, yani: onun üzerine oturdu ve yerleşti. **الوثوب**, Himyer dili dışında: kalkış ve ayağa kalkıştır. ‘Âmir b. Ṭufeyl Efendimiz Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, geldi; ona bir yastık **فوثب له وسادة**, yani: onu onun üzerine oturttu. Bir rivayette: **فوثبه وسادة**, yani: onu ona attı. **لسان العرب**’da böyledir; bununla Şeyhimizin şu sözü öğrenilir: “Avamın **الوثوب**’u bir şeye atılma ve ona koşma manasında çok kullanması”; ana dil kaynaklarında onu destekleyen bir şey yoktur; naklettiğimiz şeye muttali olmadığını gösterir.

‘Alî رضي الله عنه hadîsinde, Ṣıffîn günü: “**قدم للوثبة يدا وللنكوص رجلا**” yani: bir fırsat yakalarsa ona kalkar; yoksa döner ve bırakır.

Mecazdan: “Falan, benim çiftliğimde **توثب** etti.” **الصحاح**’ın ibaresi: “Benim bir çiftliğimde”, yani onu zulmen ele geçirdi. **الأساس**’ta: “Onun makamına **توثب** etti; ve kardeşinin toprağında **توثب** etti”: onu zulmen ele geçirdi. **لسان العرب**’da: Hüzeyl hadîsinde: “**أيتوثب أبو بكر على وصي رسول الله، صلى الله عليه وسلم?**” Ebû Bekir, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den bir ahid bulmayı temenni etti; ve onun burnunu bir burun halkasıyla bağlamayı (temenni etti); yani: ona el koyup zulmeder mi? Manası: Eğer ‘Alî رضي الله عنه hilâfete ahidli olsaydı, Ebû Bekir رضي الله عنه’da ona itaat ve ona boyun eğme, burun halkasıyla sevk edilen zelil devenin boyun eğmesi gibi olurdu.

Ve **الثبة**, **كحمة**: cemaat; bunun araştırması **ث و ب**’da geçti. Ve **الوثبى**, **كجمزى**, **الوثب**’dendir; o **الوثابة**’dır; yani: sıçrayışı hızlı olan; Sâğânî onu nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **واثبه** ve **وثب إليه**. Ve **ظبي وثاب**. Ve Kûfeli kurrâdan **يحيى بن وثاب**; yüz üç yılında öldü. Zehebî dedi ki: Benî Esed’in mevlâsı; İbn ‘Abbâs ve İbn ‘Umer’den (rivayet eder).

Ve mecazdan: Şerefe bir sıçrayışla **وثب** etti. Ve **فرس وثابة**: sıçrayışı hızlı (at).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَثَبَ
1 وَثَبَ ذ , aor. يَثِبُ, inf. n. وَثْبٌ and وُثُوبٌ (the latter agreeable with analogy, TA,) and وَثَبَانٌ and وَثِيبٌ (S, K) and وِثاَبٌ (K; but this is generally affirmed to be an inf. n. of وَاثَبَ, TA;) and ثِبَةٌ, (Ibn-Mلlik and others) He leaped; jumped; sprang; bounded: (S, K:) or he leaped down, or downwards. (Mgh, Msb, art. طفر.) ― -b2- وَثَبَ المَوْضِعَ [He leaped, or jumped, upon, or over the place]. (TA.) ― -b3- وَثَبَ اِلَى الشَّرَفِ وَثْبَةً (tropical:) [He made a single leap to eminence, or nobility]. (TA.) ― -b4- وَثَبَ اِلَيْهِ [app., He leaped, or sprang up, or he hastened, to him]. (TA.) ― -b5- الوُثُوبُ, except in the dial. of Himyer, signifies The act of rising, or standing up. (TA.) ― -b6- It is also much used by the vulgar as signifying The act of hastening to a thing; as observed by MF, who is wrong in saying that there is nothing in the lexicons that favours its being so used. (TA.) -A2- وَثَبَ, [aor. يَثِبُ,] inf. n. وَثْبٌ, in the dial. of Himyer signifies He sat; sat down. (K, TA, from a trad.) ثِبْ in that dial. signifies Sit; sit down. (S.) It is related that Zeyd Ibn-Abd-Allah Ibn-Dلrim came as an envoy to one of the kings of Himyer, and found him at a hunting-place belonging to him, on a high mountain, and he saluted him, and mentioned to him his lineage, or relationship; whereupon the king said to him ثِبْ, meaning اِجْلِسْ, Sit; but the man thought that he commanded him to leap from the mountain; and he said, “ Thou shalt find me, O king, very obedient: ” then he leaped from the mountain, and perished. So the king said, “ What ailed him? ” And they explained to him his case, and his mistake respecting the word: upon which he said لَيْسَتْ عِنْدَنَا عَرَبِيَّتْ مَنْ دَخَلَ ظَفَارِ حَمَّرَ i. e., [“ Arabic is not current with us: ” (for, probably, in the time of this king, the term عَرَبِيَّة was only applied to the general language of Arabia:) “ whoso entereth Dhafلri,] let him learn [or, rather, speak, as MF says,] the Himyeree language. ” (Mz., 16th نوع.) [The principal facts of this anecdote are also mentioned in the S, on the authority of As.] By the king's saying عَرَبِيَّتْ was meant العَرَبِيَّةُ: the ة is pronounced ت in the case of a pause (which is the case here) in their dialect. (S.) Or, accord. to another relation of the above anecdote, the king said لَيْسَ عِنْدَنَا عَرَبِيَّتْ كَعَرَبِيَّتْكُمْ [“ Arabic like your Arabic is not current with us: ”] and this, says ISd, is the right reading in my opinion: for the king did not mean to exclude himself from the Arabs. (MF.)

وتّبه
2 وتّبه ذ , inf. n. تَوْثِيبٌ, He seated him upon a cushion: (S, K:) asserted to be of the dial. of Himyer. (MF.) ― -b2- وثّبه وِسَادَةً, (S, K,) in some copies of the K وَثَبَهُ, (TA,) He threw to him a cushion (S, L, K) that he might sit upon it: (S:) [app. in the dial. of Himyer]. ― -b3- وَثَّبْتُهُ وِثَابًا I spread for him a bed, or the like. (TA.)

واثبه
3 واثبه ذ He leaped, or sprang, upon him, or at him; he assaulted or assailed him; syn. سَاوَرَهُ (S, K) and ثَاوَرَهُ. (K, art. ثور) and صَاوَلَهُ. (K, art. صول.) ― -b2- [Also, perhaps, He contended with him in leaping, jumping, springing, or bounding.] ― -b3- [واثبه is also mentioned in the TA as having a signification not explained in the K: app., He contended with him in hastening to a thing.]

اوثبه
4 اوثبه ذ He made him to leap, jump, spring, or bound. (S, Msb.) ― -b2- اوثبه المَوْضِعَ [He made him to leap, or jump, upon, or over, the place]. (TA.)

توثّب فُلَانٌ فِى ضَيْعَةٍ لِى
5 توثّب فُلَانٌ فِى ضَيْعَةٍ لِى ذ (tropical:) Such a one took possession unjustly of an estate belonging to me; he seized upon it unjustly. (S, K.) ― -b2- توثّب فِى أَرْضِهِ عَلَى أَخِيهِ (tropical:) He took possession of his land with injustice towards his brother. (A.) ― -b3- توثّب عَلَى مَنْزِلَتِهِ (tropical:) He took possession unjustly of the place occupied by him. (A.)

هُمْ يَتَوَاثَبُونَ عَلَى كَذَا
6 هُمْ يَتَوَاثَبُونَ عَلَى كَذَا ذ They leap, or rush, together upon such a thing [in an evil, or injurious, or a contentious manner]. (S, art. كلب.) التَّوَاثُبُ is syn. with التَّكَالُبُ. (S, K, art. كلب.)

وَثْبَةٌ
وَثْبَةٌ ذ A single leap, jump, spring, a bound: (TA:) or a leap down, or downwards. (Mgh, Msb, art. طفر.)

ثُبَةٌ
ثُبَةٌ ثبه ثبة An assembly; a company; a troop; a congregated body. (K.) [But it seems rather to belong to the root ثبى, as remarked by Freytag; or, accord. to some, to art. ثوب. See arts. ثبى and ثوب.]

وَثَبَى
وَثَبَى ذ : see وَثَّاتٌ.

وِثَابٌ
وِثَابٌ ذ A throne, or couch; syn. سَرِيرٌ; (K;) accord. to some, that is always occupied by the king; or that the king does not cease to occupy: (TA:) [app. of the dial. of Himyer]. ― -b2- A bed; or what is spread to lie or recline upon: (K:) ex. وَتَّبْتُهُ وِثَابًا I spread for him a bed, or the like: (TA:) or places where persons sit; syn. مَقَاعِدُ: (S, K:) in which case it is a pl., as some have expressly affirmed it to be: (TA:) accord. to IF and others, of the dial. of Himyer. (MF.) Applied to heaven (السَّمَاءُ) as being the sittingplaces of the angels. (S.)

ظَبْىٌ وَتَّابٌ
ظَبْىٌ وَتَّابٌ ذ An antelope that leaps, jumps, springs, or bounds, quickly. فَرَسٌ وَثَّابَةٌ A mare that leaps, &c., quickly. (TA.) ― -b2- ↓ وَثَبَى i. q. وَثَّابَةٌ; (K;) i. e., That leaps, &c., quickly. (TA.)

مَوْثَبَانٌ
مَوْثَبَانٌ ذ A king who sits still, and does not undertake military expeditions: (S, K:) asserted to be of the dial. of Himyer. (MF.)

مِيثَبٌ
مِيثَبٌ ذ A plain, or level, land, or tract of land. (K.) ― -b2- A leaper, or jumper. (IAar, K.) ― -b3- Also, [contr.,] A sitter: (IAar., K:) [app. in the dial. of Himyer]. ― -b4- What is elevated, of land. (K.) ― -b5- A rivulet, stream, or streamlet: syn. جَدْوَلٌ. (K.)

##### Türkçe

**وَثَبَ**
1 **وَثَبَ** ذ , muzâri‘ **يَثِبُ**, mastar ismi **وَثْبٌ** ve **وُثُوبٌ** (ikincisi kıyasa uygun, TA,) ve **وَثَبَانٌ** ve **وَثِيبٌ** (S, K) ve **وِثاَبٌ** (K; fakat bunun genellikle **وَاثَبَ**’ın mastar ismi olduğu söylenir, TA;) ve **ثِبَةٌ**, (İbn-Mلlik ve başkaları) Sıçradı; atladı; fırladı; sekip sıçradı: (S, K:) yahut aşağıya, yahut aşağı doğru sıçradı. (Mgh, Msb, md. **طفر**.) ― -b2- **وَثَبَ المَوْضِعَ** [Yerin üzerine, yahut yerin üzerinden sıçradı, yahut atladı]. (TA.) ― -b3- **وَثَبَ اِلَى الشَّرَفِ وَثْبَةً** (mecaz:) [Şerefe, yahut soyluluğa tek bir sıçrayış yaptı]. (TA.) ― -b4- **وَثَبَ اِلَيْهِ** [görünüşe göre, Ona sıçradı, yahut ona doğru fırladı, yahut ona acele etti]. (TA.) ― -b5- **الوُثُوبُ**, Himyer lehçesi dışında, Ayağa kalkmanın, yahut ayağa durmanın fiilini ifade eder. (TA.) ― -b6- Ayrıca avam arasında bir şeye acele etmenin fiili manasında çokça kullanılır; bunu MF gözlemiştir; o, bunun böyle kullanılmasını destekleyen bir şeyin sözlüklerde bulunmadığını söylemekle yanılmıştır. (TA.) -A2- **وَثَبَ**, [muzâri‘ **يَثِبُ**,] mastar ismi **وَثْبٌ**, Himyer lehçesinde Oturdu; oturdu (oturdu, oturdu). (K, TA, bir rivayetten.) **ثِبْ** o lehçede Otur; otur demektir. (S.) Rivayet edilmiştir ki Zeyd İbn-Abd-Allah İbn-Dلrim, Himyer krallarından birine elçi olarak geldi ve onu kendisine ait bir av yerinde, yüksek bir dağ üzerinde buldu; ona selâm verdi ve ona nesebini, yahut akrabalığını zikretti; bunun üzerine kral ona **ثِبْ** dedi; **اِجْلِسْ** yani Otur demekti; fakat adam onun kendisine dağdan atlamasını emrettiğini sandı; ve dedi ki: “Beni, ey kral, çok itaatkâr bulacaksın:” sonra dağdan atladı ve helâk oldu. Bunun üzerine kral dedi ki: “Ona ne oldu?” Onlar ona hâlini ve kelime hakkındaki yanılgısını açıkladılar; bunun üzerine dedi ki **لَيْسَتْ عِنْدَنَا عَرَبِيَّتْ مَنْ دَخَلَ ظَفَارِ حَمَّرَ** yani, [“Bizde Arapça câri değildir:” (çünkü muhtemelen bu kralın zamanında **عَرَبِيَّة** terimi yalnız Arabistan’ın genel dili için kullanılıyordu:) “Kim Dhafلri’ye girerse,] Himyerî dilini öğrensin [yahut daha doğrusu, MF’nin dediği gibi, konuşsun].” (Mz., 16. **نوع**.) [Bu kıssanın başlıca vakıaları S’de de As’dan naklen zikredilmiştir.] Kralın **عَرَبِيَّتْ** demesiyle kastedilen **العَرَبِيَّةُ** idi: onların lehçesinde vakıf hâlinde (burada olduğu gibi) **ة** harfi **ت** olarak telaffuz edilir. (S.) Yahut yukarıdaki kıssanın başka bir rivayetine göre kral **لَيْسَ عِنْدَنَا عَرَبِيَّتْ كَعَرَبِيَّتْكُمْ** [“Sizin Arapçanız gibi Arapça bizde câri değildir:”] dedi; ISd der ki: benim kanaatimce doğru okunuş budur: çünkü kral kendisini Araplardan dışlamak istememiştir. (MF.)

**وتّبه**
2 **وتّبه** ذ , mastar ismi **تَوْثِيبٌ**, Onu bir mindere oturttu: (S, K:) Himyer lehçesinden olduğu söylenir. (MF.) ― -b2- **وثّبه وِسَادَةً**, (S, K,) K’nin bazı nüshalarında **وَثَبَهُ**, (TA,) Ona bir minder attı (S, L, K) ki onun üzerine otursun: (S:) [görünüşe göre Himyer lehçesinde]. ― -b3- **وَثَّبْتُهُ وِثَابًا** Ona bir döşek, yahut benzerini serdim. (TA.)

**واثبه**
3 **واثبه** ذ Ona, yahut onun üzerine sıçradı, yahut atıldı; ona saldırdı yahut hücum etti; eş anlamlısı **سَاوَرَهُ** (S, K) ve **ثَاوَرَهُ**. (K, md. **ثور**) ve **صَاوَلَهُ**. (K, md. **صول**.) ― -b2- [Ayrıca, belki, Sıçrama, atlama, fırlama yahut sekme hususunda onunla çekişti.] ― -b3- [**واثبه** TA’da, K’da açıklanmayan bir anlamla da zikredilmiştir: görünüşe göre, bir şeye acele etme hususunda onunla çekişti.]

**اوثبه**
4 **اوثبه** ذ Onu sıçrattı, atlattı, fırlattı, yahut sektirdi. (S, Msb.) ― -b2- **اوثبه المَوْضِعَ** [Ona yeri üzerine, yahut yerin üzerinden sıçratıp atlattı]. (TA.)

**توثّب فُلَانٌ فِى ضَيْعَةٍ لِى**
5 **توثّب فُلَانٌ فِى ضَيْعَةٍ لِى** ذ (mecaz:) Falanca, bana ait bir mülke haksız yere el koydu; ona haksız yere el attı. (S, K.) ― -b2- **توثّب فِى أَرْضِهِ عَلَى أَخِيهِ** (mecaz:) Kardeşine zulmederek onun toprağına el koydu. (A.) ― -b3- **توثّب عَلَى مَنْزِلَتِهِ** (mecaz:) Onun işgal ettiği yere haksız yere el koydu. (A.)

**هُمْ يَتَوَاثَبُونَ عَلَى كَذَا**
6 **هُمْ يَتَوَاثَبُونَ عَلَى كَذَا** ذ Böyle bir şeyin üzerine birlikte sıçrarlar, yahut birlikte üşüşürler [kötü, yahut zarar verici, yahut çekişmeli bir tarzda]. (S, md. **كلب**.) **التَّوَاثُبُ**, **التَّكَالُبُ** ile eş anlamlıdır. (S, K, md. **كلب**.)

**وَثْبَةٌ**
**وَثْبَةٌ** ذ Tek bir sıçrayış, atlayış, fırlayış, bir sekme: (TA:) yahut aşağıya, yahut aşağı doğru bir sıçrayış. (Mgh, Msb, md. **طفر**.)

**ثُبَةٌ**
**ثُبَةٌ** ثبه ثبة Bir topluluk; bir cemaat; bir bölük; toplanmış bir kitle. (K.) [Fakat Freytag’ın işaret ettiği üzere daha ziyade **ثبى** köküne ait görünür; yahut bazılarına göre **ثوب** maddesine. **ثبى** ve **ثوب** maddelerine bak.]

**وَثَبَى**
**وَثَبَى** ذ : **وَثَّاتٌ**’a bak.

**وِثَابٌ**
**وِثَابٌ** ذ Bir taht, yahut sedir; eş anlamlısı **سَرِيرٌ**; (K;) bazılarına göre, kralın daima üzerinde bulunduğu; yahut kralın üzerinde bulunmaktan geri durmadığı (taht): (TA:) [görünüşe göre Himyer lehçesinden]. ― -b2- Bir döşek; yahut üzerine yatmak veya yaslanmak için serilen şey: (K:) örn. **وَتَّبْتُهُ وِثَابًا** Ona bir döşek, yahut benzerini serdim: (TA:) yahut insanların oturduğu yerler; eş anlamlısı **مَقَاعِدُ**: (S, K:) bu durumda bir çoğuldur; bazıları bunu açıkça böyle olduğunu söylemiştir: (TA:) IF ve başkalarına göre Himyer lehçesindendir. (MF.) Meleğin oturma yerleri olması bakımından göğe (**السَّمَاءُ**) uygulanır. (S.)

**ظَبْىٌ وَتَّابٌ**
**ظَبْىٌ وَتَّابٌ** ذ Çabuk sıçrayan, atlayan, fırlayan yahut seken bir ceylan. **فَرَسٌ وَثَّابَةٌ** Çabuk sıçrayan vb. bir kısrak. (TA.) ― -b2- ↓ **وَثَبَى** i. q. **وَثَّابَةٌ**; (K;) yani, Çabuk sıçrayan vb. (TA.)

**مَوْثَبَانٌ**
**مَوْثَبَانٌ** ذ Yerinde oturan ve askerî seferlere girişmeyen bir kral: (S, K:) Himyer lehçesinden olduğu söylenir. (MF.)

**مِيثَبٌ**
**مِيثَبٌ** ذ Bir ova, yahut düz arazi, yahut bir arazi parçası. (K.) ― -b2- Sıçrayan, yahut atlayan (kimse). (IAar, K.) ― -b3- Ayrıca, [aksine,] Oturan (kimse): (IAar., K:) [görünüşe göre Himyer lehçesinde]. ― -b4- Araziden yüksek olan şey. (K.) ― -b5- Bir derecik, akarsu, yahut küçük akarsu: eş anlamlısı **جَدْوَلٌ**. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَثَبَ
وَثَبَ
a.  [ يَثِبُ ] ( n. ac. وَثْب 1 ,  وِثَاْب 23 ,  وَثِيْب 25 ,  وُثُوْب 27 ,  وَثَبَاْن 36 ), Leapt, bounded.

b.  [ 'Ala ],  see III (a) .

c.  ( n. ac. وَثْب 1 ,  وُثُوْب 27 ), Sat down.

وَثَّبَ
وَثَّبَ II ,
a.  Seated; spread for ( cushion ).

وَاْثَبَ
وَاْثَبَ III ,
a.  Assailed, aggressed.

b.  [ coll. ], Hastened.

أَوْثَبَ
أَوْثَبَ IV ,
a.  Made to leap & c.

تَوَثَّبَ
تَوَثَّبَ V
a.  [ Fī ], Seized.

b.  [ coll. ], Yawned.

وَثْب
وَثْب 1 ,
a.  Leaping & c.

b.  Abruptness.

وَثْبَة
وَثْبَة 1t ,
a.  Leap, bound.

b.  Assault; aggression; aggressiveness.

b.  Spiritedness.

وَثَبَى
وَثَبَى 4ya ,
a.  see 28 (a) .

مِوْثَب
مِوْثَب 20I ,
a.  see 28 (a) .

b.  Level or high ground.

c.  Recumbent, seated.

وِثَاْب
وِثَاْب 23 ,
a.  Seat : chair; couch.

b.  see 1t (a) , ( b ).

وَثَّاْب
وَثَّاْب 28 ,
a.  Leaping; impetuous; leaper, jumper.

b.  [ coll. ], Nervous contraction, neuralgia.

ثُبَة
ثُبَة
a.  see under ثبَى .

مُوْثَبَان
مُوْثَبَان
a.  Unwarlike ( prince ).

##### Türkçe

**وَثَبَ**
**وَثَبَ**
a. [ **يَثِبُ** ] ( mastar: **وَثْب** 1, **وِثَاْب** 23, **وَثِيْب** 25, **وُثُوْب** 27, **وَثَبَاْن** 36 ), sıçradı, atıldı.

b. [ **'Ala** ], III (a)’ya bak.

c. ( mastar: **وَثْب** 1, **وُثُوْب** 27 ), oturdu.

**وَثَّبَ**
**وَثَّبَ** II,
a. oturttu; (yastık için) serdi.

**وَاْثَبَ**
**وَاْثَبَ** III,
a. saldırdı, tecavüz etti.

b. [ topluluk ], acele etti.

**أَوْثَبَ**
**أَوْثَبَ** IV,
a. sıçratttı vb.

**تَوَثَّبَ**
**تَوَثَّبَ** V
a. [ **Fī** ], yakaladı.

b. [ topluluk ], esnedi.

**وَثْب**
**وَثْب** 1,
a. sıçrama vb.

b. ansızınlık.

**وَثْبَة**
**وَثْبَة** 1t,
a. sıçrayış, atılış.

b. saldırı; tecavüz; saldırganlık.

b. canlılık.

**وَثَبَى**
**وَثَبَى** 4ya,
a. 28 (a)’ya bak.

**مِوْثَب**
**مِوْثَب** 20I,
a. 28 (a)’ya bak.

b. düz veya yüksek yer.

c. uzanmış, oturmuş.

**وِثَاْب**
**وِثَاْب** 23,
a. oturak: sandalye; sedir.

b. 1t (a), (b)’ye bak.

**وَثَّاْب**
**وَثَّاْب** 28,
a. sıçrayan; atılgan; sıçrayıcı, zıplayıcı.

b. [ topluluk ], sinirsel kasılma, nevralji.

**ثُبَة**
**ثُبَة**
a. **ثبَى** maddesi altında bak.

**مُوْثَبَان**
**مُوْثَبَان**
a. savaşçı olmayan (prens).
