# وجب (و-ج-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Düştü

- Harfler: و - ج - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَجَبَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Düştü | 1 | 1 | [22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/ayet/22:36.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (22 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Beden gövdede başa mukabil olarak kullanılır
2. [عرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · “U’ryan” çıplak, “mu’terre” yoksul anlamında çıplak demektir
3. [قنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Havaya kaldıranlar
4. [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
5. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
6. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sahr kayalık sahadır
7. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Şuurunda olurlar
8. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yiyecek demektir
9. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
10. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sütle dolu memedir
11. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
12. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
13. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
14. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وجب |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî) |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli harf olan و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D9%85.md), [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md), [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md), [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md), [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) (hükmün düşmesi/sakıt olması anlamında) veya [نفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir nesnenin ses çıkararak yere düşmesi, çarpıp hareketsiz kalması ve sabitlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kurbanlığın kesildikten sonra cansız olarak yere serilmesi ve canın bedenden tamamen çıkıp ölümün kesinleşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yükümlülüğün, borcun veya hükmün özne üzerine düşerek kaçınılmaz ve ertelenemez bir bağlayıcılık kazanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur’an’daki tek kullanımını salt kurbanın fiziki devrilmesi olarak görüp, hükmün kesinleşmesi ve canın çıkışıyla helal kılınma arasındaki kurucu hukuki bağı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وج | İçsel bir sarsıntı, ani hareketlenme veya bir yöne yönelip odaklanma anlamı taşır; [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md), [وجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B3.md), [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md), [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md), [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) köklerinde hissedilen ani içsel devinim ve yöneliş ortak paydadır | ب | İçe kapanma, tutunma ve sınır çekme karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle bu sarsıntı ve yöneliş son bulmuş; nesnenin yere çarpıp ses çıkarması ve sabitlenerek nihai karara ermesi anlamı kazanılmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Düşüş ve sabitleniş sürecini bir hedefe bağlayan, zemine rapteden ilk tutunma momentini gösterir |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Ağır bir kütlenin hareketini, taşınan gövdenin yerçekimine doğru yönelişini ifade eder |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kütlenin çarptığı yere oturması, sınırlanması, hareketsiz kalıp kendi içine kapanması hareketini tamamlar |
| وجب | Kütlenin yere inip sabitlenmesi | Ağır bir cismin yönelerek zemine inmesi, çarpması ve hareketini tüketip oraya bağlanarak sabitlenmesi hareketinin bütünüdür |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağır bir cismin, duvarın veya ayaktaki devenin sarsıntılı bir ses çıkararak boylu boyunca yere yıkılması, hareketsiz kalması ve güneşin ufuk çizgisine inip batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Huteym bir beytinde savaşta boyun eğmeyi ve ölümle yere serilmeyi anlatırken kökü kullanmıştır: أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ / عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde can çekişen kişi için kök kullanılmış ve ölümün kesinleşip canın çıkması anı bildirilmiştir: فإذا وجَبَ فلا تَبكِيَنَّ باكية |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami dillerinde ve genel Güney Sami sahasında kök, bir şeyin yerine oturması, borç veya vazifenin zimmete düşmesi, bir sınırın veya ağırlığın üzerlenmesi ile semantik akrabalık gösterir. Arapça وجب formu, ağır bir kütlenin yere çarpıp ses çıkararak hareketsiz kalması (vecebe) somut eyleminden, soyut bir borcun, hakkın veya hükmün muhatabın boynuna inip oraya yerleşmesi (vücûb) anlam çizgisine doğru belirgin ve tutarlı bir iç genişleme yaşamıştır. Erken dönem Arap bedevi kullanımında deve boğazlandıktan sonra henüz canı çıkmamışken yenilmemesi, ancak hayvan yere tamamen serilip cansızlaştığında helalliğin sabit olması kökün hem somut düşüşünü hem de hukuki kesinleşmesini aynı anda taşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağır nesnenin düşüşünden soyut lüzuma geçiş | Kökün asıl anlamı cismin düşüp ses çıkarmasıdır; buradan güneşin batması, kalbin çarpması ve akdin/borcun kesinleşmesi türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami paralelleri | İlgili kök yapısı borcun tahakkuk etmesi ve vazifenin tayini anlamlarında semantik temas noktalarına sahiptir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وجب | Anlamlı | Düşmek, sabitlenmek, lüzum ifade etmek | Hedef köktür; ağır cismin düşüp ses çıkarması ve hükmün borç olarak yerleşmesi | Kur'an'da geçer |
| وبج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) | Anlamlı | Yarmak, kesmek, katetmek, cevap vermek | Bir şeyi delip geçmek, mesafeleri aşmak veya soruya karşılık vermek anlamındadır | Kur'an'da geçer |
| [جبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%88.md) | Anlamlı | Toplamak, derlemek | Suyu havuzda veya malı/haracı bir merkezde bir araya getirme hareketidir | Kur'an'da geçer ([جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md)) |
| [بوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | Yayılmak, şimşeğin dağılması | Şimşeğin bulut içinde dağılıp her yanı kaplaması veya bir kötülüğün genele yayılmasıdır | Kur'an'da geçmez |
| [بجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya terk edilmiş sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وجب | Merkez | Düşme ve kesinleşme | Bir ağırlığın yere çarpıp durmasıyla birlikte yükümlülüğün ertelenemez hale gelmesi | Fiziksel düşüş ile hukuki bağlayıcılığın birleştiği eksendir |
| [لزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D9%85.md) | Komşu | Sürekli ayrılmazlık | Bir şeyin diğerine yapışıp ayrılmaması | وجب köküne göre düşüş anını değil, bağın kopmazlığını ve süregiden vasfını vurgular |
| [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) | Komşu | Sınır çizme ve takdir | Bir bütünde çentik açmak, pay belirlemek ve kesin ölçü koymak | وجب düşüşün doğrudanlığına işaret ederken, [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) ilahi veya hukuki iradenin takdir ve tayinine dayanır |
| [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Sabitlik ve gerçeklik | Bir şeyin hakikate uygun olarak yerli yerine oturması | وجب borcun boyna inmesini, [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) ise ontolojik ve mantıksal gerçekliğin tescilini öne çıkarır |
| [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) | Zıt | Düşüp hükümsüz kalma | Hükmün, hakkın veya nesnenin zeval bulup ortadan kalkması | وجب ile hüküm doğup zimmete otururken, [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) ile var olan hüküm veya talep hakkı düşer |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وجب | Yere düşmek, kesinleşip vacip olmak | Fiziksel olarak yere yıkılıp hareketsiz kalmayı ve hukuken bağlayıcı olmayı karşılar | Kesin |
| Latince | Cadere, obligare | Düşmek; bağlamak, yükümlü kılmak | Cadere fiili fiziksel düşüşü, obligare ise borcun muhatabı bağlamasını karşılar; iki kavramı tek gövdede birleştiremez | Güçlü |
| İngilizce | To fall down, to be incumbent upon, to be obligatory | Yere serilmek; boyun borcu olmak | Fall eylemi fiziksel yıkılışı, incumbent ve obligatory ise ahlaki ve hukuki zorunluluğu verir | Güçlü |
| Almanca | Niederstürzen, obliegen, verpflichtend sein | Yere yıkılmak; üzerine vazife olmak | Niederstürzen hayvanın veya cismin devrilmesini, obliegen vazifenin şahsın üzerine düşüşünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | S'abattre, incomber, être obligatoire | Yere devrilmek; üzerine düşmek, terettüp etmek | Incomber hukuki yükümlülüğün omuza binmesini çok iyi aktarır ancak fiziksel çarpma sesini taşımaz | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَجَبَتْ جُنُوبُهَا | Kurbanlık hayvanın boğazlandıktan sonra cansız olarak yere serilmesi, canının çıkması ve ölümünün kesinleşmesi | Hac kurbanlarının (büdn) kesim usulünü, ayakta boğazlanışını ve yere devrilip hareketsiz kalmasıyla etinin helal hale gelişini bildiren teşrii bağlam (Hac [22:36](https://lisan.digital/tr/ayet/22:36.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vücûb-i zâtî ve vücûb-i aklî kavramları | Vâcibü'l-vücûd kavramı üzerinden varlığı zorunlu olan ile mümkün olan arasındaki ayrım; aklın bir şeyi bilmesinin vacip olup olmaması | Zorunluluk, yokluğu düşünülemez olma ve ontolojik kaçınılmazlık yönünde yoğunlaşmıştır |
| Fıkıh | Teklifi hükmün mertebeleri ve borçlar hukuku | Hanefi mezhebinin kesin delille sabit farz ile zanni delille sabit vacip ayrımı; akitlerde icabın (teklifin kabulle birleşip) satışı vacip kılması | Kaçınılmaz mükellefiyet, terki cezayı gerektiren borç ve akdin kesinlik kazanması |
| Tefsir | Hac [22:36](https://lisan.digital/tr/ayet/22:36.md) ayetinin fıkhi ve lügavi yorumu | Kurbanlığın ayakta kurban edilip yere düşmesi anı ile canın çıkışı arasındaki bağ; kurban etinden yeme ruhsatının başlama vakti | Canın bedenden ayrılıp cesedin hareketsiz kalması ve hükmün kesinleşmesi |
| Hadis | Ölüm anı hükümleri ve cuma guslü rivayetleri | Can çekişen hastanın canının çıkması (vecebe) ve ibadetlerin sünnet-vacip derecesi üzerine rivayetler | Ölümün tahakkuk etmesi ve yapılması ısrarla tavsiye edilen bağlayıcı amel |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve mükellefiyet mimarisi | Boyun borcu, terki yasak ameli sınır | İnsanın yaratıcısına karşı sorumluluğunu ertelenemez bir bağlayıcılık dairesine oturtur | Bireyin keyfiliğini sınırlayarak dini hayatı istikrarlı bir omurgaya kavuşturur | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | Zorunlu önerme ve kaçınılmaz nedensellik | Akıl yürütmede çelişkiyi dışlayan kesin neticeyi üretir | Aklın inkâr edemeyeceği kesinlik düzeyini kurarak bilgiye zemin teşkil eder | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve kamu düzeni | Kamusal bağlayıcılık ve yasa gücü | Kararların ferdi iradeleri aşan yaptırım gücünü temin eder | Toplumsal sözleşmenin ve devlet tasarruflarının uyulması zorunlu kurallar haline gelmesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve borçlar hukuku | İcabın tamamlanması ve borcun zimmete intikali | Mülkiyet devrini kesinleştirir ve taraflara ifa yükümlülüğü getirir | Ticari hayatın belirsizlikten (garar) kurtulup kesinlik ve güvene kavuşmasını sağlar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararlı denge durumuna çöküş (fiziksel potansiyel minimumu) | Yüksek potansiyel enerjili bir cismin yerçekimi etkisiyle kinetik enerjisini harcayıp zemin seviyesinde durması ve sistemin nihai kararlı konuma erişmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki bağlayıcılığın doğuşu (obligation/liability) | Askıdaki hukuki bir ilişkinin irade beyanı veya şartın gerçekleşmesiyle kesinleşip borçlunun zimmetine kaçınılmaz bir ifa görevi olarak oturması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fıkhi kategorideki amelî yükümlülük (farzın bir altı veya genel zorunluluk) olarak düşünmek ve kelimenin yerçekimsel, fiziksel sarsıntı ve devrilme temelini tamamen unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök yalnızca tek yerde geçer ve doğrudan kurbanlığın yanları üzerine düşüşünü, canının çıkıp ölümünün kesinleşmesini bildirir; yani hukuki hakikat fiziksel bir sonlanış üzerinden tescil edilir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki ifadenin salt bir devrilme tasviri sanılması; oysa hayvanın canı tamamen çıkmadan (düşüş kesinleşmeden) kesilen etin yenmesinin haramlığı ilkesiyle bu düşüşün kurduğu derin hukuki rabıtanın atlanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam hukukunun en temel terimlerinden biri olan vücûb kavramının, Kur'an'da nasıl fiziksel bir düşüş, ses ve canın teslimiyeti tablosuyla somutlandığını göstererek soyut kuralların kök mantığını aydınlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac ibadetinin ritüellerini, kurban kurban etme ahkâmını ve helal-haram gıda sınırlarının başlangıç anını belirleyen teşrii ayetlerde belirleyicidir (Hac [22:36](https://lisan.digital/tr/ayet/22:36.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an kavramlarının soyut masa başı tanımlar olmadığını; her fıkhi ve teolojik bağlayıcılığın dilde ağır bir cismin yere oturması gibi sarsıcı, hissedilir ve geri döndürülemez bir fiziksel vakıaya dayandığını hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağır bir kütlenin yerçekimi etkisiyle ses çıkararak yere çarpması, hareketini tüketerek orada boylu boyunca hareketsiz kalması ve canın bedenden ayrılması.
- Soyut anlam: Bir teklif veya durumun askıda kalmaktan kurtularak bir şahsın veya ilişkinin üzerine kaçınılmaz, ertelenemez bir borç ve zorunluluk olarak yerleşmesi.
- Sistematik karşılık: Askıdaki potansiyel durumun (mümkün veya icap aşaması) düşüş eylemiyle son bulup kararlı bir yükümlülük ve kesinlik zeminine (vücûb) oturması.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\Delta t} S_1 \implies \delta(S_1) = 0 \quad \text{ve} \quad \Omega(S_1) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ kütlenin veya hükmün askıda ve hareketli olduğu başlangıç durumunu temsil eder. $\Delta t$ zaman aralığındaki düşüş ve geçiş sürecidir. $S_1$ cismin yere çarpıp yanları üzerine devrildiği nihai durumu simgeler. $\delta(S_1) = 0$ ifadesi cismin veya canın hareketlilik derecesinin sıfırlanıp sükûna erdiğini; $\Omega(S_1) = 1$ ise bu sükûn ile birlikte hükmün ve bağlayıcılığın kesinleştiğini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/ayet/22:36.md) — وَجَبَتْ

وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Biz, kurbanlık develeri de sizin için Allah’ın nişanelerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Ön ayakları bağlı halde keserken üzerlerine Allah’ın adını anın. Kesilince onlardan yeyin. İsteyene de, istemeyene de verin. Şükredersiniz diye, onları böylece sizin emrinize müsahhar kıldık.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والباء و و ا ي ء معهما
ج ب أ، ج أ ب، ب أ ج، ج ب ي، ج ي ب، ج و ب، و ج ب، ب و ج مستعملات
جبأ:
جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً: أي ارتدعت عنه وتقاعست. قال الشاعر:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا		إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ
والجَبَأةُ: مثل الكمأة الحمراء. والإجباءُ: بيع الزَّرع قبل بدوِّ صلاحه.
والجُبأُ: الجَبانُ.
قال:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ		ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.
جأب: الجأبُ: الحمار الغليظ، والجمع: جؤوب..والجؤبُ: درعٌ تلبسُه المرأة.
بأج: البأجُ: البيان. وقال عمر بن الخطاب: "لأجعلنَّ بأنا بأجاً واحداً" أي بياناً واحداً أي: طريقة واحدة في العطاء. وقوله: هم بأجٌ واحد، أي: ضربٌ واحدٌ. وبأج الشيء، أي: رخص، فلم يشتر.
جبي
جبيتُ الخراج جبايةً، أي: جمعته وحصّلته. وجَبَى المستقي الماء في الحوض جبياً وجبى. قال حُميد الأرقط:
ولا جَبَى في حوضه جباكا
والجَبَى: محفر البئر. والجَبَى: نثيلة البئر وهي ترابها الذي حولها. تراها من بعيد، تقول: أرى جَبَى بئرٍ وجَبَى حَوض.
والجابيةُ: حوض ضخم واسعٌ تشرب منه الإبل في مركؤ من الأرض.
والتَّجبِيةُ: ركوعً كركُع المُصلي. والتَّجبِيةُ: أن يُجبِّي الرَّجل على وجههِ باركاً.
واجتبى الرَّجل الرَّجُلَ، إذا قربهُ، قال الله تعالى: "فاجتباهُ رُّه"، أي قرَّبهُ.
جيب:
جَيبتُ القميص تجبيباً: جعلت له جَيباً.
جوب:
الجَوبُ: قطعك الشّيء كما يُجابُ الجَيب، يُقال: جَيبٌ مجوبٌ ومجوَّبٌ، وكل مُجوفٍ وسطه فهو مجوبٌ. والجوب: دِرعٌ تلبسهُ المرأة.
وجُبتُ المفازة، أي: قطعتُها، واجتبتُ الظَّلام والقميص، أي: قطعته.
والجوابُ: رديدُ الكلام. تقول: أساء سمحاً فأساءَ جابةً. من أجاب يجيبُ.
ويقال: هل عندك جابيةُ خبر? أي: خبرٌ ثابت. والجميع: الجوائب، ويقال: الجوائب: الغرائب من الأخبار، وجابيةُ خبر، أي: محمولة من أرضٍ إلى أرضٍ بعيدة، أي: قد جابت البلاد، قال: يتنازعون جوائب الأمثال.
وجب:
وجب الشّيء وجوباً. وأوجَبه ووَجَّبهُ.
ووجبتِ الشَّمسُ وجباُ: غابت.
وسمعت لها وجبة، أي: وقعة. مثل شيء يقع على الأرض.
والمُوجَّبُ من الدّواب: الذي يفزع من كلِّ شيء. ويُقال: الوجّاب. وقوله جلّ وعزّ: "فإذا وجبت جُنُوبها فلكوا منها"، يقال: معناه: خرجت أنفُسها، ويقال: معناه: سقطت لجُنُوبها.
والموجِباتُ: الكبائرُ من الذُّنوب التي يُوجِبُ الله بها النّار.
ووجبَ الرَّجلُ على نفسه الطَّعام إذا جعل لنفسه أكلةً واحدةً في اليوم وهي الوجبة.
ووجَّبَ البعير توجيباً، أي: برك وسقط.
بوج:
البَوجُ: تَبوجِ البرقِ في السِّحاب، إذا تفرق في وجهه.
وتقول: بُجتهم بشرِّ، أي: عممتهم، قال:
هراوةٌ فيها شفاءُ الـعـرِّ
حملت عقفان بها في الجرِّ
فبجتُهُ وأهـلـه بـشـرٍّ

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الباء** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ج ب أ**، **ج أ ب**، **ب أ ج**، **ج ب ي**، **ج ي ب**، **ج و ب**، **و ج ب**، **ب و ج** kullanımdadır

**جبأ**:
Ondan **جَبَأت**; **أجبأُ** **جَبأً**: yani ondan çekindim ve geri durdum. Şair dedi ki:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا		إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ
Ve **الجَبَأةُ**: kırmızı **الكمأة** gibidir. Ve **الإجباءُ**: ekini, olgunluğunun belirmesinden önce satmaktır.
Ve **الجُبأُ**: korkaktır.
Dedi ki:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ		ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.

**جأب**: **الجأبُ**: kalın eşek; çoğulu: **جؤوب**.. Ve **الجؤبُ**: kadının giydiği bir zırhtır.

**بأج**: **البأجُ**: açıklamadır. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi: "لأجعلنَّ بأنا بأجاً واحداً" yani tek bir açıklama; yani: bağışta tek bir yol. Ve onun sözü: هم **بأجٌ** واحد، yani: tek bir tür. Ve **بأج** الشيء، yani: ucuzladı; böylece satın almadı.

**جبي**
**جبيتُ** الخراج **جبايةً**، yani: onu topladım ve tahsil ettim. Ve **جَبَى** su çeken kimse, suyu havuzda **جبياً** ve **جبى** (topladı). Humeyd el-Arkat dedi ki:
ولا جَبَى في حوضه جباكا
Ve **الجَبَى**: kuyunun kazılmış yeri. Ve **الجَبَى**: kuyunun yığıntısıdır; o, etrafındaki toprağıdır. Onu uzaktan görürsün; dersin ki: أرى **جَبَى** بئرٍ و**جَبَى** حَوض.
Ve **الجابيةُ**: yerin bir çukur yerinde, develerin içtiği, büyük geniş bir havuzdur.
Ve **التَّجبِيةُ**: namaz kılanın rükûu gibi rükûdur. Ve **التَّجبِيةُ**: adamın yüzü üzerine çökmüş olarak **يُجبِّي** etmesidir.
Ve adam, adamı **واجتبى** ettiğinde: onu yaklaştırdı. Allah Teâlâ dedi ki: "فاجتباهُ رُّه"، yani: onu yaklaştırdı.

**جيب**:
Gömleği **جَيبتُ**; **تجبيباً**: ona bir **جَيباً** yaptım.

**جوب**:
**الجَوبُ**: **الجَيب**in yarıldığı gibi, senin bir şeyi kesmendir; denir ki: **جَيبٌ** **مجوبٌ** ve **مجوَّبٌ**; ve ortası oyuk olan her şey **مجوبٌ**dur. Ve **الجوب**: kadının giydiği bir zırhtır.
Ve çölü **جُبتُ**، yani: onu kestim (aştım). Ve karanlığı ve gömleği **اجتبتُ**، yani: onu kestim.
Ve **الجوابُ**: sözün karşılığıdır. Dersin ki: أساء سمحاً فأساءَ جابةً. **أجاب** **يجيبُ**’dendir.
Ve denir ki: هل عندك **جابيةُ** خبر? yani: sabit bir haber. Ve hepsi: **الجوائب**. Ve denir ki: **الجوائب**: haberlerden garip olanlardır. Ve **جابيةُ** خبر، yani: bir yerden uzak bir yere taşınmış; yani: beldeleri dolaşmıştır. Dedi ki: يتنازعون **جوائب** الأمثال.

**وجب**:
Şey **وجب**; **وجوباً**. Ve onu **أوجَبه** ve **وَجَّبهُ**.
Ve güneş **وجبتِ** ve **جباُ**: battı.
Ve onun için bir **وجبة** işittim, yani: bir düşüş. Yere düşen bir şey gibi.
Ve binek hayvanlarından **المُوجَّبُ**: her şeyden ürken kimsedir. Ve denir: **الوجّاب**. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: "فإذا وجبت جُنُوبها فلكوا منها"، denir ki: manası: nefesleri çıktı. Ve denir ki: manası: yanları üzerine düştü.
Ve **الموجِباتُ**: Allah’ın onunla ateşi gerekli kıldığı günahlardan büyük olanlardır.
Ve adam, kendisi üzerine yemeği **وجبَ** etti; kendisi için günde bir tek yemek kıldığında; o da **الوجبة**dir.
Ve deve **ووجَّبَ**; **توجيباً**: yani: çöktü ve düştü.

**بوج**:
**البَوجُ**: bulut içinde şimşeğin **تَبوجِ**’idir; yüzünde dağıldığında.
Ve dersin ki: **بُجتهم** بشرِّ، yani: onları (kötülükle) kuşattım, dedi ki:
هراوةٌ فيها شفاءُ الـعـرِّ
حملت عقفان بها في الجرِّ
فبجتُهُ وأهـلـه بـشـرٍّ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وجبَ الشيء، أي لَزِمَ، يَجِب وُجوباً. وأوجبه الله، واستوجبه، أي استحقّه. ووجَبَ البيعُ يَجِبُ جِبَةً. وأوجبت البيع فوجَبَ. والوجيبة: أن توجب البيع ثم تأخذَه أوَّلاً فأوَّلاً، فإذا فرغت قيل: قد استوفيتَ وَجيبَتَكَ. ووجب القلبُ وَجيباً: اضطربَ. وأوجَبَ الرجل، إذا عمل عملاً يوجب له الجنَّة أو النار. والوَجْبُ: الجبان. قال الشاعر:
طَلوبُ الأعادي لا سَؤُومُ ولا وَجْبُ
تقول منه: وَجُبَ الرجل بالضم وُجوبَةً. والوَجْبةُ: السَقطة مع الهَدَّةِ. وفي المثل: بجَنْبِهِ فلتكنْ الوَجْبَةُ. قال الله تعالى: "فإذا وَجَبَتْ جُنوبُها". ومنه قولهم: خرجَ القومُ إلى مَواجبهم، أي مَصارعهم. ووَجَبَ الميِّتُ، إذا سقط ومات. ويقال للقتيل واجبٌ. قال الشاعر:
أطاعتْ بنو عَوْفٍ أميراً نهاهُمُ		عن السِلْمِ حتَّى كان أوَّلَ واجِبِ
وَوَجَبَتِ الشمسُ، أي غابت. ووَجَّبْتُ به الأرض توجيباً، أي ضربتها به. ويقال أيضاً: وَجَبَتِ الإبل، إذا أعيَتْ. والمُوَجِّبُ: الذي يأكل في اليوم والليلة مرةً. يقال: فلانٌ يأكل وجبة. وقد وَجَّبَ نفسه توجيباً، إذا عوَّدها ذلك. وكذلك إذا حلَبَ في اليوم والليلة مرَّةً.

##### Türkçe

**وجبَ** şey, yani **لَزِمَ**; **يَجِب** **وُجوباً**. Ve Allah onu **أوجبه** kıldı; ve onu **استوجبه** (yani onu **استحقّه** etti). Ve **وجَبَ** satış **يَجِبُ** **جِبَةً**. Ve ben satışı **أوجبت** ettim de o **فوجَبَ** oldu. Ve **الوجيبة**: satışı **توجب** etmen, sonra onu ilk önce ilk önce almandır; bitirdiğin zaman denilir ki: **قد استوفيتَ وَجيبَتَكَ**. Ve kalp **وجب** **وَجيباً**: çalkalandı. Ve adam **أوجَبَ** etti; kendisine cennet veya ateşi gerektiren bir iş yaptığı zaman. Ve **الوَجْبُ**: korkak. Şair dedi ki:
طَلوبُ الأعادي لا سَؤُومُ ولا وَجْبُ

Ondan dersin ki: adam **وَجُبَ** (ötre ile) **وُجوبَةً**. Ve **الوَجْبةُ**: gürültü ile birlikte düşüştür. Ve meselde: **بجَنْبِهِ فلتكنْ الوَجْبَةُ**. Allah Teâlâ dedi ki: "**فإذا وَجَبَتْ جُنوبُها**". Ve ondan onların sözü: kavim **خرجَ** **إلى مَواجبهم**; yani düşüş yerlerine. Ve ölü **وَجَبَ**; düştüğü ve öldüğü zaman. Ve öldürülene **واجبٌ** denilir. Şair dedi ki:
أطاعتْ بنو عَوْفٍ أميراً نهاهُمُ		عن السِلْمِ حتَّى كان أوَّلَ واجِبِ

Ve güneş **وَوَجَبَتِ**; yani battı. Ve ben onunla yeri **وَجَّبْتُ** **توجيباً**; yani onunla onu dövdüm. Ve ayrıca denilir: develer **وَجَبَتِ**; yoruldukları zaman. Ve **المُوَجِّبُ**: gündüz ve gecede bir kere yiyen kimsedir. Denilir: falan **وجبة** yer. Ve kendisini **وَجَّبَ** **توجيباً**; onu buna alıştırdığı zaman. Ve aynı şekilde gündüz ve gecede bir kere sağdığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ب ( و ا ي ء )
جبا ، جاب ، جأب ، جبأ ، باج ، وجب .
جبأ : أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الْجَبا مَقْصُورٌ ما حَوْلَ البئر ، والجِبا بِكسر الجيم : ما جَمَعت في الحوض من الماء ، ويقال له أيضاً : جُبْوَةٌ وجِباوَةٌ . قلت :
الجِبَى ما جُمع في الحوض من الماء الذي يستقى من البئر . قال ابن الأنباريّ وهو جمع جُبْيَة ، قال : والجَبَى ما حول الحوض يكتب بالياء ، والجَبَا : موضع .
الكِسَائيّ : يقال منه جَبَيْتُ الماءَ في الحوض أجبِيه جَبًى مقصور . وقال شمر : جَبَيتُ أجِبي جَبْياً ، وجَبَوْتُ أجْبُو جَبْواً وجِبَايَةً وجَبَاوةً ، والْجَابِي : الْجَرادُ .
وقال الهُذَليّ :
صَابُوا بِسِتَّةِ أبْيَاتٍ وأرْبَعةٍ حَتَّى كأنّ عَلَيْهم جابياً لُبَدَاً
وهَمَزَ الأصمعيّ : الْجَابيءُ ، الجَرادُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، العرب تقول : إذا جَاءَت السّنَةُ جاء معها الْجَابي والْحَابي ؛ فالجابي : الجرادُ ، والحابي : الذِّئب ولم يهمِزْهما قال شمر : أخبرني يزيد بن مُرة عن أبي الخطاب قال : الاجباء : بيع الحرث قبل صَلاحه . قلت : أبو الخطاب هو الأخفش الكبير ، وهو من الثقات .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِئَايَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا ) ( الأعراف : 203 ) معناه : هَلاّ اجتَبَيتَها ، هلا اخْتلقتها وافْتَعَلَتها من قِبلَ نفسِك وهو في كلام العرب جائز أنْ تقول : لقد اختارَ لك الشيءَ واجْتبَاهُ وارْتَجَلَه .
وقال الله : ( وَكَذالِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ ) ( يوسف : 6 ) .
قال الزّجّاج : معناه ، وكذلك يَختارُك ويَصْطَفِيكَ ، وهو مشتق من : جَبَيْتُ الشيء ، إذا حَصّلْتَه لنفسِك ، ومنه : جَبَيْتُ الماءَ في الْحَوْض .
قلت : وجِبَايَةُ الخَرَاج جَمْعُه وتحْصِيلُه ، مأخُوذة منه .
وفي حديث وائل بن حجر أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتبَ له في كتابه : ( وَمَنْ أَجْبَى فقَدْ أرْبَى ) .
قال أبو عُبَيد : الإجْبَاءُ بَيْعُ الحَرْثِ قبلَ أن يَبْدُوَ صَلاحُه ، وقيل : ( مَنْ أَجْبَى فقَدْ أَرْبَى ) ، أي من عَيَّنَ فقد أرْبَى .
أخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب أنه سُئِلَ عن قوله : ( من أجْبَى فقد أربى ) . فقال : لا خِلافَ بيننا ، أنهُ من باع زَرْعاً قبل أن يُدْرِك ، كذا قال أبو عبيد ، فقيل له : قال بعضهم : أخطأ أبو عُبيد في هذا ، من أين كان زَرْعٌ أيام النبي عليه السلام ؟ فقال : هذا أحْمق . أبو عبيد تَكَلّمَ بهذا على رؤوس الخَلْق وتكلم بعده الخلقُ من سنة ثمانَ عشْرَة إلى يومنا هذا لم يُرَدّ عليه .
وأخبرني ابن هاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الإجْبَاءُ أن يُغَيِّبَ الرجلُ إبلَه عن المُصَّدِّق ، يقال : جَبَأَ عن الشيء ، إذا تَوَارَى عنه ، وأجبَأْتُه ، إذا
وَارَيْتَه ، وجَبَأَ الضَّبُّ في جُحْره إذا اسْتَخْفَى ، ورَجُلُ جُبَّأٌ جَبَأٌ ، وأنشد :
فما أنا من رَيْبِ الزَّمانِ بِجُّبَّأٍ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإلاه بآيِسِ
وحدثنا السعدي عن علي بن حرب ، عن محمد بن حُجر ، عن عمه سعيد ، عن أبيه ، عن أمه عن وائل بن حُجر ، قال : كتب لي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا جَلَبَ ولا جَنَب ولا شِغار ولا رِواط ، ومن أجْبَى فقد أرْبَى ) وفسّر من أجبى فقد أربى ، أي من عيَّن فقد أربى ، وهو حسن .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَبَأتُ عليه ، خرجتُ عليه ، وجَبأت عنه ، إذا تواريت . أخبرني المنذرِيّ عنه به .
أبو زيد : يقال : جَبأتُ عن الرَّجل وغيره جُبُوءاً ، إذا خَنَسْتُ عنه .
وأنشد :
وهلْ أنا إلاّ مِثلُ سَيِّقَةِ العِدَا
إن استَقْدَمتْ نحْرٌ وإن جبأَتْ عَقْرُ
ويقال : جَبَأَتْ عَلَيَّ الضّبُعُ جُبُوءاً ، إذا خَرجتْ عليك مِنْ جُحْرِها .
وقال الأصمعيّ : يقال للمرأة إذا كانت كريهة المَنظرِ لا تُسْتَحلَى : إنْ العيْن لَتُجبَأُ عنها .
وقال حُميد بن ثَوْر الهلالي :
ليستْ إذا سَمِنتْ بجابئةٍ
عنها العُيونَ كريهةَ المَسِّ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجُبَّأُ مهموزٌ مقصور : الجَبَان .
أبو عمرو : الجبّأ : الناجي من الأمر الذي انفلت منه ، وأنشد :
وما أنا من ريب المنون بجُبَّأ
ويقال : جَبَأَ عليه الأسْوَدُ من جُحْرِه ، إذا خرج عليه ، يَجبَأ جَبْأ وجُبُوءاً ، وجَبَأْتُ عن أمر كذا وكذا إذا هِبتَهُ ، وارْتَدعتَ عنه . والجَبْأَةُ : خَشَبَةُ الحَذّاء .
وقال ابن الأعرابي وقال الجعديّ :
في مِرفَقيْهِ تَقارُبٌ وله
بِرْكةُ زَوْرٍ كجَبْأَةِ الخزَمِ
والجَبْأ : حُفْرَةٌ يستنقعُ فيها الماء . ويقال : الجَبْيُ للحفرة ، ويجمع جُبِيّاً .
قال جندل :
مثل الجُبيّ في الصّفا الصهارج
أَبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : من الكمأَة والجَبَأَة . قال ، وقال أبو زيد : الجِبَأَة ) الحُمُرُ منها ، وواحد الجِبَأَة جَبْء ، وثلاثة أجْبُؤ .
وأنشد ابن الأعرابيّ :
إنْ أُحَيْحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمض
عَسَاقِلٌ وجِبَأٌ فيها فَضَضْ
عَسَاقِل : بِيض ، وجِبَأ : سُود .
أبو زيد : أجبَأَتِ الأرض فهي مُجْبِئةٌ ، إذا كثُرَتِ جِبَأَتُهَا .
وقال أبو عمرو : الجُبّاءُ من النساء بوزن جُبّاع : التي لا تَروعُ إذا نظَرتْ .
وقال الأصمعيّ : هي التي إذا نَظَرت إلى الرّجال انْخَذَلَتْ راجِعَةً لِصِغَرِها .
وقال ابن مقبل :
وطَفْلَةٍ غيرِ جُبّاءٍ ولا نصفٍ
مِنْ دَلِّ أمثالِها بادٍ ومكتومُ
كأَنَّه قال : ليست بصغيرة ولا كبيرة .
ويُروَى : غير جُبّاع ، وهي القصيرة ، وقد مر تفسيره شبَّهها بسَهمٍ قصير يَرمِي به الصبيانُ : يقال له : الجُبّاع . ويقال : ناقةٌ بجَاوِيّةٌ ، تُنسبُ إلى بجَاوَة ، وهي أرض النوبة ، بها إبلٌ نجايب .
وقال الطرماح :
بَجَاوِيّةٍ لم تَسْتَدِرْ حولَ مَثْبِرٍ
ولَم يَتَخَوَّن دَرَّهاضَبُّ آفِن
وفي الحديث : أن وفد ثقيف اشترطُوا على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ألاّ يُعشَروا ولا يُحشَروا ولا يُجَبُّوا . فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا خيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه ) .
قال شِمر : معنى قوله ألاّ يُجَبُّوا ، أي ألا يَركعوا في صلاتهم ولا يسجدوا كما يفعل المسلمون ، والعَربُ تقول : جَبَّى فُلان تَجْبِيَةً ، إذا أكَبَّ على وجهه باركاً ، أي وَضَعَ يديه على ركبتيه مُنْحَنياً ، وهو قائم .
وفي حديث ابن مَسْعود : أنه ذكر القيامة والنْفْخَ في الصُّور ، قال : فيقومون فَيُجَبُّون تَجْبِيَةَ رَجلٍ واحد قياماً لرَبِّ العالمين .
قال أبو عُبيد : قوله يُجَبُّون ، التجْبِيَة تكون في حالين :
أحدهما : أن يضع يَديه على رُكبتَيه ، وهو قائم ، وهذا هو المعنى الذي في الحديث ، ألا تراه قال : ( قِياماً لرب العالمين ) ؟
والوجه الآخر : أن يَنْكَبَ على وجهه بارِكاً ، وهذا الوجه المعروف عند الناس وقد حمله بعض الناس على قوله : ( فَيخِرُّون سُجَّداً لربِّ العالمين ) . فجعل السجود هو التّجْبِيَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَبَى المالَ يَجبِيهِ ، وجَباهُ يَجْبَاه ، قال : وهذا ممَّا جاء نادراً ، مثل أبَى يَأبَى .
جوب جيب : قال الله جل وعز : ( الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُواْ الصَّخْرَ بِالْوَادِ ) ( الفجر : 9 ) .
قال الفراء : جابُوا : خرقوا الصّخْر ، فاتخذوه بيوتاً فارِهين . ونحو ذلك .
قال الزَّجاج : واعتبره بقوله ) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ ) ( الشعراء : 149 ) .
وقال الليث : الجَوْبُ قطعك الشيءَ كما يُجاب الْجَيبُ ، يقال : جَيْبٌ مجوبٌ ومُجَوَّبٌ ، قال : وكل مُجَوَّفٍ وسطُه فهو
مَجُوبُ . وقال الراجز :
واجتَابَ قَيظاً يَلْتَظِي التظَاؤُها
اجْتَابَ لَبِسَ .
أبو عُبَيد ، عن اليزيدي : جُبْتُ القميص ، إذا قَوَّرتَ جَيْبَه ، وجَيَّبْتُهُ ، إذا عَمِلْتَ له جَيْباً .
شَمرٌ ، سمعت سلمة يقول : جِبتُ القميصَ وجُبْتُهُ ، وأنشد :
باتتْ تَجِيبُ أدْعَجَ الظلامِ
جَيْبَ البَيَطْرِ مِدْرعَ الهُمامِ
ابن بُزُرْج : جَيَّبتُ القميصَ ، وجَوَّبْتُه .
أبو عُبيد : الْجَوبُ التَّرْسُ ، وكذلك قال غيره .
وقال الليث : الجوابُ رَدِيدُ الكلام ، والفعل : أجَابَ يُجِيبُ . ومن أمثال العرب : أساءَ سَمْعاً فأسَاءَ جابةً .
قال أبو الهيثم : جابةٌ اسمٌ يقوم مقام المصدر ، وهو كقولهم : المالُ عارةٌ ، وأطعتُهُ طاعةً ، وما أُطيق هذا الأمر طاقَةً ، فالإجابة مصدرٌ حقيقيّ ، والجابه اسمٌ ، وكذلك الجواب ، وكلاهما يقومان مقَامَ المصدر .
وقال الله تعالى : ( وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى ) ( البقرة : 186 ) .
قال الفراء ، يقال : إنها التّلْبِية .
وقال الزَّجاج : أي فَلْيُجِيبوني ، وأنشد :
وداعٍ دعا منْ يْجِيبُ إلى النَّدى
فلم يَستَجبهُ عند ذاك مُجِيب
أي فلم يجبه أحد .
وجَيْبُ الليل : الصُّبح . قاله شمر .
قال العجاج :
حتى إذا ضوءُ القميص جَوَّبا
ليلا كأثناء السَّدوس غَيْهبا
جَوَّبَ : نَوَّر ، وكشف ، وجلى .
وروى خالد الحذَّاء عن أبي قُلابَة عن ابن عمر أن رجلاً نادى : يا رسول الله ، أي الليل أجوَبُ دعوة ؟ قال : ( جوف الليل الغابر ) .
قال شمر : قوله أجوَبُه من الإجابة ، أي أسرعه إجابة ، كما يقال أطوعُ من الطاعة . قال : والأصل جاب يجوب ، مثل طاع يطوع .
وقال الفراء : قيل لأعرابي يا مُصاب ، فقال : أنت أصوبُ مني . قال : وأصل الإصابة من صاب يَصُوب إذا قَصَد .
ويقال : جُبْتُ البلدَ أَجُوبُهُ جَوْباً ، إذا قطعْته ، واجْتَبْتُه مثله ، ويقال : اجْتَاب فلانٌ ثوباً ، إذا لبسه . وأنشد :
تحسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها فأَنْسَلهَا
واجتاب أخْرَى جديداً بعدما ابْتقلا
واجتاب : احتفر ، ومنه قول لبيد :
تجتابُ أَصْلاً قائماً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنقاءٍ يميلُ هيامُها
يصفُ بقرة احتفرت كِناساً تكْتَنُّ فيه من المطر في أَصْلِ أرْطاةٍ ، ورجلٌ جَوَّابٌ ، إذا كان قَطَّاعاً للبلاد ، سيَّاراً فيها . ومنه قول لقمان بن عاد في أخيه :
جوَّاب ليلٍ سَرْمد
أراد أنَّه يَسْرِي ليله كُلَّه .
والجوْبةُ : شبْهٌ رَهْوَةٍ تكون بين ظَهْرانَيْ دُور قوم يسيل إليها ماء المطر ، وكلُّ مُنْفَتقٍ يتَّسِع فهو جَوْبةٌ .
وقال ابن شُميل : الْجَوْبةُ من الأرض الدَّارةُ من المكان المُنجَاب ، الوطىء القليل الشَّجر ، سُمِّي جَوْبة لانجيَابِ الشَّجرِ عنه ، مثل الغائِط المستدير لا يكونُ إلا في جَلَدِ الأرض ، والجميع جَوْبات وجُوب .
أبو عُبيد ، عن أبي عُبيدة : جَابةُ المِدْرَى من الظِّبا ، غير مهموز حين طلع قرْنُه .
ويقال : الملساءُ اللَّيِّنَة القَرْن .
وقال شمر : جابةُ المِدْرَى أي جائِبَتُه ، أي حين جاب قَرْنُها الجِلْدَ فطلع . وهو غير مهموز . والجوْبُ : التُّرس .
قال لبيد :
فأجازني منهُ بطِرسٍ ناطقٍ
وبكلِّ أطلسَ جَوْبُه في المِنْكبِ
يعني بكل حبشيّ جَوْبه في منكبه .
جأب : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : جَأَبَ وجَبَأَ ، إذا باعَ الجَأْبَ ، وهو المَغْرَةُ .
قال : والجأبُ : الكَسْب . وقال غيره : الْجَأْبُ أيضاً : السُّرّة .
أبو عُبيد : الجَأبُ الحمارُ الغليظ ، وكاهلٌ جَأبٌ : غليظ ، وخَلْقٌ جَأب : جافٍ غَليظ .
وقال الراعي :
فلمْ أَر إلاَّ آل كلِّ نجِيبةٍ
لها كاهلٌ جَأبٌ وصلْبٌ مُكَدَّح
ابن بزُرْج : جَأبةُ البَطْنِ ، وجبْأتُهُ مَأنتُه ويقال : هل سمعتَ جائبةَ خبَر . وقال : يتنازعون جوائِب الأمثال ، يعني سرائر تجوب البلاد . وفلان فيه جَوْبان من خُلَق ، أي ضَرْبان ، لا يثبت على خُلُق واحد .
قال ذو الرّمة :
جُوبَينِ من هماهِمِ الأغْوال
أي تسمع ضربين من أصوات الغيلان . وفلان جَوَّاب جأَّب يجوب البلاد ويكسب المال .
بوح بأج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : باجَ الرّجُل يَبُوجُ بَوْجاً ، إذا أَسْفَرَ وَجهه بعد شُجوبِ السّفَر ، وباجَ الْبَرْقُ يَبُوج بَوْجاً وبَوَجَاناً ، إذا بَرَقَ ، وتَبَوّجَ تَبَوُّجاً : مِثْله .
ابنُ بُزُرْج : بَعِيرٌ بائج ، إذا أعْيَا ، وقد باج ، وبُجْتُ أنا : مَشَيْتُ حتى أَعْيَيْتُ ، وأنشد :
قد كُنت حِيناً تَرْتجِي رِسْلَهَا
فاطّرَدَ الحائِلُ والبائج
يُريدُ الْمُخِفُّ والمُثْقَل .
وقال الأصمعيّ : يقال انْبَاجَ البَرْقُ انبِيَاجاً ، إذا تَكَشَّفَ ، وانبَاجَتْ عليهم بَوَائِجُ مُنْكَرَة ، إذا تَفَتّحَت عليهم دوَاهي .
وقال الشَّماخُ يَرثي عمرَ رضي الله عنه :
قَضَيْتَ أُمُوراً ثُمّ غَادَرْتَ بَعدَها
بِوائِجَ في أكْمَامِها لم تُفَتّقِ
والبائج عِرق في باطن الفخِذ ، قال الراجز :
إذا وَجَعْنَ أبْهَراً وبايجا
وقال جندل :
بالكاسِ والأَيدي دَمُ البوائج
يعني العروق المُتَفَتِّقَة .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : جاءَ فلان بالبائِجَة والفَلِيقَةِ ، وهي من أسماءِ الدّاهِيَة .
وقال أبو زيد : الباجَةُ الاخْتِلاط .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : البَاجُ يُهْمَز ولا يُهْمَز ، وهو الطريقة من المَحَاجّ المُسْتَوِيَة ، ومنه قول عُمر : ( لأَجْعَلَنَّ النَّاس بَاجاً واحداً أي طريقة واحدة في العطاء ، ويجْمع بَأْج على أَبْؤُج .
وقال ابن السّكّيت : يقال : اجْعَلْ هذا الشَّيء بَأْجاً واحداً مهموزاً .
قال : ويُقال أوَّل من تَكَلَّم به عثمان ، أيْ طَريقة واحدة ، ومثله : الْجَأْشُ ، والْفَأْسُ ، والرَّأْس .
وجب : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَجْبُ والقَرْعُ : الذي يوضع في النِّصال والرِّهان ، فمن سَبَق أخذَه .
وقال أبو إسحاق في قول الله جَلَّ وعَزَّ : ( فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنْهَا ) ( الحج : 36 ) . أي سَقَطَتْ إلى الأرض جُنوبُها ، فَكُلوا منها . قال : ويقال : وَجَبَ الحائط يَجِب وَجْبَةً ، أي سَقَط ، وَوَجَب القَلْب ، يَجِبْ وَجِيباً : إذا تَحَرَّكَ من فَزَع ، ووجَب البيعُ وُجوباً وَجِبَةً ، والمُسْتَقْبَلُ في كُلِّه يَجِبُ .
وقال الأصمعيّ : وجَبَ القَلْبُ وَجِيباً إذا خفَق ، ووجبت الشمس تَجِبُ وجوباً إذا سَقَطت ، ويقال للبَعير إذا بَرك وضرب بِنَفْسِهِ الأرْض ، قد وَجَّبَ تَوْجِيباً ، وأوْجَب فلانٌ البيعَ إيجاباً ، وفلان يَأكل كل يوم وَجْبَةً ، أي مرّةً واحِدة ، وقد وَجَّبَ لِنَفْسِه تَوْجيباً .
وفي الحديث : ( من فَعل كذا وكذا فَقَدْ أَوْجَبَ ) ، أي وَجبتَ له الجنَّة أو النار . والمُوجِباتُ : الكبائِرُ من الذنوب الّتي
أوْجَبَ الله بها النار .
حدَّثنا السعديُّ قال : حدثنا ابن عفان عن ابن نمير ، عن الأعمش ، عن إبراهيم عن أبيه ، قال : قال أبو ذَرَ : كنتُ مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وَجَبَت الشمس . فقال : يا أبا ذرّ ، هل تدري أين ذَهَبَتْ ؟ قلت : الله ورسوله أعلم . قال : فإنها تذهب حتى تسجد بين يدي ربها تستأذن في الرجوع لها مكانها قد قيل لها ارجعي من حيث جئتِ ، فتطلع وذلك مستقر لها .
وفي الحديث : أنَّ أقْوَاماً أتَوا النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : يا رسولَ الله ، إنَّ صاحباً لَنَا أوْجَب ، فقال : ( مُرُوهُ فَلْيَعْتِقْ رَقَبة ) .
قال هُدْبَة بن خَشْرَم :
فقلت له لا تَبْكِ عينُك إنّه
بكَفَّي ما لاقيتُ إذ حانَ مَوْجِبي
أراد بالموجِبِ موتَه ، يقال : وَجَبَ : إذا مات مَوْجِباً . وأنشد الفراء :
وكأن مُهرِي ظل محتفراً
بقفا الأسنة مَغْرَةَ الجَأْبِ
والجأْبُ : ماء لبني الهُجَيم عند مَغْرَة عندهم . وقال الليث فيما قرأت له في بعض النسخ : المُوَجَّبُ من الدواب الذي يفزع من كل شيء ، قلت : ولا أعرفه . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب أن ابن الأعرابيّ أنشده :
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفراش
ووَجَّابةٍ يَحْتَمِي أن يُجيبا
ولا ذي تلازم عند الحِيَاضِ
إذا ما الشّريبُ أنابَ الشّريبا
قال : وجّابةٌ : فرق ، دُمَّيجة : يندمج في الفراش .
ابن السكيت ، عن أبي عمرو : الْوَجِيبَة أنْ يُوجِبَ الرجلُ البَيْعَ على أنْ يأخُذَ منه بعضاً في كلِّ يوم ، فإذا فَرَغَ قيل : قَد اسْتَوْفَى وَجِيبَتَه .
أبو زَيد ، يقال : وَجَّبَ فلان عِيَالَه تَوْجِيباً إذَا جَعَلَ قُوْتَهُمْ كُلّ يوم وَجْبَة .
قال شَمِر : وأقرأنا ابنُ الأعرابيّ لِرُؤْبَة :
فَجَاء عَوْدٌ حِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
مُوَجَّبٌ عَاريّ الضُّلوعِ جِرْضِمُه
قال : مَوَجَّبٌ أي لا يَأكل في النهار إلا أكْلة واحدة ، جِرْضِمٌ : عَرِيضٌ ضَخْم .
وفي الحديث : ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَاء يَعودُ عبدَ اللَّهِ بن ثَابت فوَجَدَه قد غُلِبَ ، فاستَرْجَعَ ، وقال : غُلِبْنَا عليك يا أبا الرّبيع ، فَصاحَ النِّساءُ وَبَكَيْن ، فَجَعَلَ ابنُ عَتِيكٍ يُسَكِّتُهُنَّ ، فقال : رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) دَعْهُنّ ، فإِذا وَجَبَ فلا تَبْكِيَنَّ باكية ، فقالوا : ومَا الوُجُوب ؟ قال : إذا مَاتَ ) .
وقال بعض الأنصار :
أطاعَت بَنُو عوف أميراً نهاهم
عن السِّلم حتى كانَ أولَ واجِبِ
أي أول مَيِّت .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال وَجَبتُه عن كَذَا ، ووَكَبتُهُ : إذا رَدَدتَهُ عنه ، حتّى طال وُجُوبُه ووُكُوبُه عنه . قال الدينوريّ في باب العسل : ويُوعَى العَسَلُ في الوِجَاب وهي أسقِيَةٌ عِظام ، وواحد الوِجَاب وَجْبٌ .

##### Türkçe

ج ب ( و ا ي ء )
**جبا** ، **جاب** ، **جأب** ، **جبأ** ، **باج** ، **وجب** .

**جبأ** : Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: **الْجَبا** kısaltılmıştır; kuyunun çevresinde olan şeydir. **الجِبا** (cîmin kesresiyle): havuzda sudan topladığın şeydir; ona ayrıca: **جُبْوَةٌ** ve **جِباوَةٌ** da denir. Dedim:
**الجِبَى** kuyudan çekilen sudan havuzda toplanmış olandır. İbnü’l-Enbârî dedi ki—o, **جُبْيَة**’nin cem‘idir—dedi ki: **الجَبَى** havuzun çevresinde olan şeydir; **الياء** ile yazılır. **الجَبَا**: bir yerdir.
el-Kisâî: Ondan (türetilerek) denir: Suyu havuzda **جَبَيْتُ**; onu **أجبِيه**; **جَبًى** (kısaltılmış). Şemr dedi ki: **جَبَيتُ** **أجِبي** **جَبْياً**; ve **جَبَوْتُ** **أجْبُو** **جَبْواً** ve **جِبَايَةً** ve **جَبَاوةً**; **الْجَابِي**: çekirgedir.
Hüzelî dedi ki:
صَابُوا بِسِتَّةِ أبْيَاتٍ وأرْبَعةٍ حَتَّى كأنّ عَلَيْهم جابياً لُبَدَاً
el-Asmaʿî hemzeledi: **الْجَابيءُ**: çekirgedir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Araplar der ki: Sene geldiğinde onunla birlikte **الْجَابي** ve **الْحَابي** gelir; **الجابي**: çekirgedir; **الحابي**: kurttur. İkisini hemzelemedi. Şemr dedi ki: Bana Yezîd b. Murra, Ebü’l-Hattâb’dan haber verdi; dedi ki: **الاجباء**: ekini olgunlaşmasından önce satmaktır. Dedim: Ebü’l-Hattâb, el-Ahfeş el-Kebîr’dir; o, güvenilirlerdendir.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِئَايَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا** ) (el-Aʿrâf: 203): manası: Onu niçin **اجتَبَيتَها** (seçip toplamadın)? Niçin onu uydurdun ve onu kendi nefsin tarafından icat ettin? Arapların sözünde caizdir ki şöyle dersin: Şeyi senin için seçti ve onu **اجْتبَاهُ** ve onu **ارْتَجَلَه**.
Allah dedi: ( **وَكَذالِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ** ) (Yûsuf: 6).
ez-Zeccâc dedi ki: Manası: Böylece seni seçer ve seni ayıklar; o, şundan türemiştir: **جَبَيْتُ** şeyi, onu kendin için elde ettiğinde; ve ondan: **جَبَيْتُ** suyu havuzda.
Dedim: **وجِبَايَةُ الخَرَاج** onun toplanması ve elde edilmesidir; ondan alınmıştır.
Vâil b. Hucr hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onun için kitabında yazdı: ( **وَمَنْ أَجْبَى فقَدْ أرْبَى** ).
Ebû Ubeyd dedi ki: **الإجْبَاءُ** ekini, olgunluğu belirmeden önce satmaktır. Ve denildi ki: ( **مَنْ أَجْبَى فقَدْ أَرْبَى** ), yani kim tayin ederse, ribâ yapmış olur.
Bana el-Münzirî haber verdi; Saʿleb’den: Şu sözü hakkında soruldu: ( **من أجْبَى فقد أربى** ). Dedi ki: Bizim aramızda ihtilaf yoktur: o, olgunlaşmadan önce ekin satan kimsedir; Ebû Ubeyd böyle dedi. Ona denildi ki: Bazıları dedi: Ebû Ubeyd bunda hata etti; Peygamber (aleyhi’s-selâm) zamanında nereden ekin vardı? Dedi ki: Bu ahmaktır. Ebû Ubeyd bunu halkın başları üzerinde söyledi; ondan sonra da halk, on sekizinci yıldan günümüze kadar konuştu; ona reddedilmedi.
Ve bana İbn Hâcek haber verdi; İbn Cebele’den; İbnü’l-Aʿrâbî’den; dedi ki: **الإجْبَاءُ** kişinin develerini sadaka memurundan gizlemesidir. Denir: **جَبَأَ** şeyden, ondan gizlendiğinde; ve **أجبَأْتُه**: onu gizlediğimde. Ve keler (**الضَّبُّ**) deliğinde **جَبَأَ** etti, gizlendiğinde. Ve adam: **جُبَّأٌ** **جَبَأٌ**. Şiir okudu:
فما أنا من رَيْبِ الزَّمانِ بِجُّبَّأٍ
وما أنا مِنْ سَيْبِ الإلاه بآيِسِ
Ve bize es-Saʿdî rivayet etti; Ali b. Harb’den; Muhammed b. Hucr’dan; amcası Saʿîd’den; babasından; annesinden; Vâil b. Hucr’dan; dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) benim için yazdı: ( **لا جَلَبَ ولا جَنَب ولا شِغار ولا رِواط ، ومن أجْبَى فقد أرْبَى** ) ve “kim **أجبى** ederse ribâ yapmış olur”u şöyle tefsir etti: yani kim tayin ederse ribâ yapmış olur; bu güzeldir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **جَبَأتُ** ona; ona çıktım. Ve **جَبَأتُ** ondan; gizlendiğimde. Bana el-Münzirî ondan bununla haber verdi.
Ebû Zeyd: Denir: Adamdan ve başkasından **جَبأتُ** **جُبُوءاً**; ondan geri çekildiğimde.
Şiir okudu:
وهلْ أنا إلاّ مِثلُ سَيِّقَةِ العِدَا
إن استَقْدَمتْ نحْرٌ وإن جبأَتْ عَقْرُ
Ve denir: Sırtlan (**الضّبُعُ**) bana **جَبَأَتْ** **جُبُوءاً**; deliğinden sana çıktığında.
el-Asmaʿî dedi ki: Kadına, görünüşü çirkin olup beğenilmez olduğunda denir: “Göz ondan mutlaka **تُجبَأُ** eder.”
Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:
ليستْ إذا سَمِنتْ بجابئةٍ
عنها العُيونَ كريهةَ المَسِّ
Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: **الجُبَّأُ** hemzelidir, kısaltılmıştır: korkaktır (**الجَبَان**).
Ebû Amr: **الجبّأ**: içinden sıyrıldığı işten kurtulan kimsedir. Şiir okudu:
وما أنا من ريب المنون بجُبَّأ
Ve denir: Siyah (yılan) deliğinden ona **جَبَأَ** etti; ona çıktığında. **يَجبَأ** **جَبْأ** ve **جُبُوءاً**. Ve **جَبَأْتُ** falan falan işten; ondan korktuğunda ve ondan geri durduğunda. **الجَبْأَةُ**: ayakkabıcının tahtasıdır.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi; el-Caʿdî dedi ki:
في مِرفَقيْهِ تَقارُبٌ وله
بِرْكةُ زَوْرٍ كجَبْأَةِ الخزَمِ
**الجَبْأ**: suyun biriktiği çukurdur. Ve denir: **الجَبْيُ** çukur içindir; **جُبِيّاً** olarak cem‘ edilir.
Cündel dedi ki:
مثل الجُبيّ في الصّفا الصهارج
Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: **الكمأَة** ve **الجَبَأَة**’dendir. Dedi; Ebû Zeyd dedi ki: **الجِبَأَة**: ondan (türünden) eşeklerdir; **الجِبَأَة**’nin teki **جَبْء**’dür; üçü **أجْبُؤ**.
İbnü’l-Aʿrâbî şiir okudu:
إنْ أُحَيْحاً ماتَ من غيرِ مَرَضْ
ووُجْدَ في مَرْمَضهِ حيثُ ارْتمض
عَسَاقِلٌ وجِبَأٌ فيها فَضَضْ
**عَسَاقِل**: beyazlar; **جِبَأ**: siyahlar.
Ebû Zeyd: Yer **أجبَأَتِ**; o halde o **مُجْبِئةٌ**’dir; onun **جِبَأَتُهَا** çoğaldığında.
Ebû Amr dedi ki: Kadınlardan **الجُبّاءُ** (vezni **جُبّاع**): baktığında ürkmeyen kadındır.
el-Asmaʿî dedi ki: O, erkeklere baktığında küçüklüğünden dolayı geri çekilip gevşeyerek dönen kadındır.
İbn Mukbil dedi ki:
وطَفْلَةٍ غيرِ جُبّاءٍ ولا نصفٍ
مِنْ دَلِّ أمثالِها بادٍ ومكتومُ
Sanki dedi ki: Ne küçük ne büyük.
Rivayet edilir: **غير جُبّاع**; o, kısa boyludur; onun tefsiri geçti: Onu, çocukların attığı kısa bir oka benzetti; ona **الجُبّاع** denir. Ve denir: **ناقةٌ بجَاوِيّةٌ**; **بجَاوَة**’ye nispet edilir; o, Nûbe toprağıdır; orada seçkin develer vardır.
et-Tırmâh dedi ki:
بَجَاوِيّةٍ لم تَسْتَدِرْ حولَ مَثْبِرٍ
ولَم يَتَخَوَّن دَرَّهاضَبُّ آفِن
Hadîste: Sakîf heyeti Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) şart koştular: ne onda bir alınmasınlar, ne toplanmasınlar, ne de **يُجَبُّوا** edilsinler. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: ( **لا خيْرَ في دِينٍ لا رُكُوعَ فيه** ).
Şemr dedi ki: “**ألاّ يُجَبُّوا**” sözünün manası: Namazlarında rükû etmesinler ve Müslümanların yaptığı gibi secde etmesinler. Araplar der ki: Falan **جَبَّى** **تَجْبِيَةً** etti; yüzüstü kapanarak çöktüğünde; yani ayakta iken eğilerek ellerini dizlerinin üzerine koyduğunda.
İbn Mesʿûd hadîsinde: Kıyameti ve sûra üfürmeyi zikretti; dedi ki: Kalkarlar da âlemlerin Rabbine kıyam ederek tek bir adamın **تَجْبِيَةَ**si gibi **فَيُجَبُّون** ederler.
Ebû Ubeyd dedi ki: “**يُجَبُّون**” sözü: **التّجْبِيَة** iki hâlde olur:
Bunlardan biri: Ayakta iken ellerini dizlerinin üzerine koymasıdır; hadîsteki mana budur; görmüyor musun dedi: ( **قِياماً لرب العالمين** )?
Diğer yön: Yüzüstü kapanarak çökmektir; bu, insanlar yanında bilinen yöndür. Bazı insanlar onu şu söze hamletmiştir: ( **فَيخِرُّون سُجَّداً لربِّ العالمين** ); böylece secdeyi **التّجْبِيَة** yaptı.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Malı **جَبَى**; onu **يَجبِيهِ**; ve onu **جَباهُ**; onu **يَجْبَاه**. Dedi ki: Bu, nadiren gelenlerdendir; **أبَى يَأبَى** gibi.

**جوب جيب** : Yüce ve Aziz Allah dedi: ( **وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُواْ الصَّخْرَ بِالْوَادِ** ) (el-Fecr: 9).
Ferrâ dedi ki: **جابُوا**: kayayı yardılar; böylece onu, ustaca evler edindiler. Ve bunun benzeri.
ez-Zeccâc dedi ki: Onu şu sözle kıyasla: ( **وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً فَارِهِينَ** ) (eş-Şuʿarâ: 149).
Leys dedi ki: **الجَوْبُ** senin şeyi kesmendir; nasıl ki **الْجَيبُ** kesilir. Denir: **جَيْبٌ مجوبٌ** ve **مُجَوَّبٌ**. Dedi ki: Ortası oyuk olan her şey **مَجُوبُ**dur. Râciz dedi ki:
واجتَابَ قَيظاً يَلْتَظِي التظَاؤُها
**اجْتَابَ**: giydi.
Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den: Gömleği **جُبْتُ**, yakasını oydun (açtın) demektir. Ve onu **جَيَّبْتُ**: ona bir yaka yaptığında.
Şemr: Selâme’nin şöyle dediğini işittim: Gömleği **جِبتُ** ve **جُبْتُهُ**. Şiir okudu:
باتتْ تَجِيبُ أدْعَجَ الظلامِ
جَيْبَ البَيَطْرِ مِدْرعَ الهُمامِ
İbn Büzurc: Gömleği **جَيَّبتُ** ve onu **جَوَّبْتُ**.
Ebû Ubeyd: **الْجَوبُ** kalkandır; başkası da böyle dedi.
Leys dedi ki: **الجوابُ** sözün geri dönüşüdür; fiil: **أجَابَ يُجِيبُ**. Arapların darb-ı mesellerindendir: “Kötü işitti, kötü **جابةً** etti.”
Ebû’l-Heysem dedi ki: **جابةٌ** masdarın yerini tutan bir isimdir; onların “Mal **عارةٌ**dır”, “Ona **طاعةً** ile itaat ettim”, “Bu işi **طاقةً** ile yapamam” demeleri gibidir. **الإجابة** gerçek bir masdardır; **الجابه** ise isimdir; aynı şekilde **الجواب** da; ikisi de masdarın makamında durur.
Yüce Allah dedi: ( **فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى** ) (el-Bakara: 186).
Ferrâ dedi ki: Denir ki: O, **التّلْبِية**’dir.
ez-Zeccâc dedi ki: Yani “Bana cevap versinler.” Şiir okudu:
وداعٍ دعا منْ يْجِيبُ إلى النَّدى
فلم يَستَجبهُ عند ذاك مُجِيب
Yani: O vakit ona hiç kimse cevap vermedi.
**وجَيْبُ الليل**: sabah. Şemr söyledi.
el-ʿAccâc dedi ki:
حتى إذا ضوءُ القميص جَوَّبا
ليلا كأثناء السَّدوس غَيْهبا
**جَوَّبَ**: aydınlattı, açığa çıkardı, ortaya koydu.
Hâlid el-Hazzâ’, Ebû Kulâbe’den, İbn Ömer’den rivayet etti: Bir adam seslendi: Ey Allah’ın Resûlü, gecenin hangisi duaya daha **أجوَبُ**dur? Dedi ki: ( **جوف الليل الغابر** ).
Şemr dedi ki: “**أجوَبُه**” sözü **الإجابة**’dendir; yani cevapça daha hızlısı; “itaatten daha **أطوعُ**” denildiği gibi. Dedi ki: Asıl, **جاب يجوب**tur; **طاع يطوع** gibi.
Ferrâ dedi ki: Bir bedevîye “Ey **مُصاب**” denildi; o da dedi ki: “Sen benden daha **أصوبُ**sun.” Dedi ki: **الإصابة**’nın aslı **صاب يَصُوب**tur; kastettiğinde.
Ve denir: Ülkeyi **جُبْتُ**; onu **أَجُوبُهُ** **جَوْباً**; onu kestiğimde. Ve **اجْتَبْتُه** de onun gibidir. Ve denir: Falan elbiseyi **اجْتَاب** etti; onu giydiğinde. Şiir okudu:
تحسَّرَتْ عِقَّةٌ عنها فأَنْسَلهَا
واجتاب أخْرَى جديداً بعدما ابْتقلا
Ve **اجتاب**: kazdı; ondan Lebîd’in sözü:
تجتابُ أَصْلاً قائماً مُتَنَبِّذاً
بِعُجُوبِ أَنقاءٍ يميلُ هيامُها
Yağmurdan saklandığı bir in kazmış bir ineği vasfeder; bir **أرْطاة**’nın kökünde. Ve adam **جَوَّابٌ**dur; ülkeleri kesip geçen, içinde dolaşan olduğunda. Ondan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın kardeşi hakkında sözü:
جوَّاب ليلٍ سَرْمد
Onun bütün gece yürüdüğünü istedi.
**والجوْبةُ**: kavmin evlerinin iki yanı arasında bulunan, yağmur suyunun aktığı, çukurumsu bir yer gibidir. Genişleyen her yarık/boşluk **جَوْبةٌ**’dir.
İbn Şümeyl dedi ki: **الْجَوْبةُ** yerden, ağaçtan arınmış, az ağaçlı, yumuşak, yuvarlak yerdir; ağaçların ondan **انجياب** etmesinden dolayı **جَوْبة** diye adlandırıldı; yuvarlak çukur gibi; ancak yerin sert kısmında olur. Çoğulu **جَوْبات** ve **جُوب**tur.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **جَابةُ المِدْرَى** boynuzdan (olan kısım)dır; boynuzu çıktığında hemzesizdir.
Ve denir: pürüzsüz, yumuşak boynuz.
Şemr dedi ki: **جابةُ المِدْرَى** yani onun **جائِبَتُه**; yani boynuzu deriyi delip çıktığı vakit; hemzesizdir. **والجوْبُ**: kalkandır.
Lebîd dedi ki:
فأجازني منهُ بطِرسٍ ناطقٍ
وبكلِّ أطلسَ جَوْبُه في المِنْكبِ
Yani: her Habeşîde kalkanı omzundadır.

**جأب** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **جَأَبَ** ve **جَبَأَ**; **الجَأْبَ**’ı sattığında; o da **المَغْرَةُ**’dir.
Dedi ki: **الجأبُ**: kazançtır. Başkası dedi ki: **الْجَأْبُ** ayrıca: göbektir.
Ebû Ubeyd: **الجَأبُ** kalın eşektir. Ve **كاهلٌ جَأبٌ**: kalın. Ve **خَلْقٌ جَأب**: kaba, kalın.
er-Râʿî dedi ki:
فلمْ أَر إلاَّ آل كلِّ نجِيبةٍ
لها كاهلٌ جَأبٌ وصلْبٌ مُكَدَّح
İbn Büzurc: **جَأبةُ البَطْنِ**; ve onu **جبْأتُهُ**: onun **مَأنتُه**’sidir. Ve denir: “Bir haberin **جائبةَ**sini işittin mi?” Dedi ki: “**جوائِب الأمثال** üzerinde çekişirler”; yani ülkeleri yaran sırlar. Ve falanda huydan iki **جَوْبان** vardır; yani iki tür; tek bir huy üzerinde durmaz.
Zü’r-Rumme dedi ki:
جُوبَينِ من هماهِمِ الأغْوال
Yani: gulyabanilerin seslerinden iki tür işitirsin. Ve falan **جَوَّاب جأَّب**’dir; ülkeleri dolaşır ve mal kazanır.

**بوح بأج** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Adam **باجَ** eder; **يَبُوجُ** **بَوْجاً**; yolculuğun zayıflatmasından sonra yüzü açıldığında. Ve şimşek **باجَ** eder; **يَبُوج** **بَوْجاً** ve **بَوَجَاناً**; parladığında. Ve **تَبَوّجَ** **تَبَوُّجاً**: onun gibidir.
İbn Büzurc: **بَعِيرٌ بائج**; yorulduğunda; ve **باج** etmiştir. Ve ben **بُجْتُ**: yürüdüm de yoruldum. Şiir okudu:
قد كُنت حِيناً تَرْتجِي رِسْلَهَا
فاطّرَدَ الحائِلُ والبائج
**الْمُخِفّ** ve **المُثْقَل**’ı kasteder.
el-Asmaʿî dedi ki: Denir: Şimşek **انْبَاجَ** eder **انبِيَاجاً**; açılıp ortaya çıktığında. Ve üzerlerine inkâr edilecek belâlar **بَوَائِجُ** olarak **انبَاجَتْ**; üzerlerine musibetler açılıp yayıldığında.
eş-Şemmâh, Ömer’i (radıyallahu anh) mersiye ederken dedi ki:
قَضَيْتَ أُمُوراً ثُمّ غَادَرْتَ بَعدَها
بِوائِجَ في أكْمَامِها لم تُفَتّقِ
**البائج**: uyluğun iç tarafında bir damardır. Râciz dedi ki:
إذا وَجَعْنَ أبْهَراً وبايجا
Cündel dedi ki:
بالكاسِ والأَيدي دَمُ البوائج
Yani: çatlamış damarlar.
Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: Falan **البائِجَة** ve **الفَلِيقَة** ile geldi; o, musibetin adlarındandır.
Ebû Zeyd dedi ki: **الباجَةُ** karışmadır.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **البَاجُ** hemzelenir de hemzelenmez de; o, düz yolların bir yoludur. Ondan Ömer’in sözü: ( “İnsanları tek bir **بَاجاً** yapacağım” ) yani bağışta tek bir yol. **بَأْج** olarak **أَبْؤُج** üzerine cem‘ edilir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denir: “Bu şeyi tek bir **بَأْجاً** yap”; hemzelidir.
Dedi ki: Onu ilk söyleyen Osman’dır; yani tek bir yol. Bunun benzeri: **الْجَأْشُ** ve **الْفَأْسُ** ve **الرَّأْس**.

**وجب** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الوَجْبُ** ve **القَرْعُ**: ok uçları ve bahislerde konulan şeydir; kim geçerse onu alır.
Ebû İshâk, Yüce ve Aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنْهَا** ) (el-Hacc: 36): yani yanları yere düştüğünde; ondan yiyin. Dedi ki: Denir: Duvar **وَجَبَ** eder; **يَجِب** **وَجْبَةً**; yani düştü. Ve kalp **وَجَبَ** eder; **يَجِبْ** **وَجِيباً**; korkudan hareket ettiğinde. Ve satış **وَجَبَ** eder; **وُجوباً** **وَجِبَةً**; ve bunların hepsinde gelecek zaman **يَجِبُ**’dir.
el-Asmaʿî dedi ki: Kalp **وجَبَ** eder **وَجِيباً**; çarptığında. Ve güneş **وجبت** eder; **تَجِبُ** **وجوباً**; battığında. Ve deve için, çöktüğünde ve göğsüyle yere vurduğunda: “**وَجَّبَ** etti” denir; **تَوْجِيباً**. Ve falan satışı **أوْجَب** etti; **إيجاباً**. Ve falan her gün bir **وَجْبَةً** yer; yani bir defa. Ve kendisi için **وَجَّبَ** etti; **تَوْجيباً**.
Hadîste: ( “Kim şöyle şöyle yaparsa, muhakkak **أَوْجَبَ** etmiştir” ); yani ona cennet veya ateş vacip olmuştur. **المُوجِباتُ**: Allah’ın onunla ateşi vacip kıldığı büyük günahlardır.
Bize es-Saʿdî rivayet etti; dedi ki: İbn Affân bize rivayet etti; İbn Numeyr’den; el-Aʿmeş’ten; İbrâhîm’den; babasından; dedi ki: Ebû Zer dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile beraberdim; güneş **وَجَبَت** ettiğinde. Dedi ki: “Ey Ebû Zer, nereye gittiğini biliyor musun?” Dedim: Allah ve Resûlü daha iyi bilir. Dedi ki: “O, Rabb’inin huzurunda secde edinceye kadar gider; dönüş için izin ister; ona: ‘Geldiğin yerden dön’ denilmiştir; böylece doğar; bu, onun için bir karargâhtır.”
Hadîste: Bir kavim Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldiler; dediler ki: Ey Allah’ın Resûlü, bizim bir arkadaşımız **أوْجَب** etti. Dedi ki: ( “Ona emredin; bir köle azat etsin.” )
Hüdbe b. Haşrem dedi ki:
فقلت له لا تَبْكِ عينُك إنّه
بكَفَّي ما لاقيتُ إذ حانَ مَوْجِبي
**الموجِب** ile ölümünü kastetti. Denir: **وَجَبَ**; **مَوْجِباً** olarak öldüğünde. Ferrâ şiir okudu:
وكأن مُهرِي ظل محتفراً
بقفا الأسنة مَغْرَةَ الجَأْبِ
**الجأْبُ**: Benî’l-Huceym’e ait bir sudur; onların yanında bir **مَغْرَة**’dedir. Leys, bazı nüshalarda okuduğum üzere dedi ki: **المُوَجَّبُ** hayvanlardan, her şeyden ürken olandır. Dedim: Onu bilmiyorum. Ve bana el-Münzirî, Saʿleb’den haber verdi: İbnü’l-Aʿrâbî ona şu şiiri okudu:
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفراش
ووَجَّابةٍ يَحْتَمِي أن يُجيبا
ولا ذي تلازم عند الحِيَاضِ
إذا ما الشّريبُ أنابَ الشّريبا
Dedi ki: **وجّابةٌ**: korkak. **دُمَّيجة**: döşeğe büzülüp giren.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **الْوَجِيبَة**: kişinin satışı **يُوجِبَ** etmesi; ondan her gün bir miktar alması şartıyla; bitirdiğinde: “**قَد اسْتَوْفَى وَجِيبَتَه**” denir.
Ebû Zeyd: Denir: Falan, ailesini **وَجَّبَ** etti; **تَوْجِيباً**; onların azığını her gün bir **وَجْبَة** yaptığında.
Şemr dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî bize Rü’be’ye ait olarak okuttu:
فَجَاء عَوْدٌ حِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
مُوَجَّبٌ عَاريّ الضُّلوعِ جِرْضِمُه
Dedi ki: **مَوَجَّبٌ** yani gündüz ancak bir yemek yer. **جِرْضِمٌ**: geniş, iri.
Hadîste: ( Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Abdullah b. Sâbit’i ziyaret etmeye geldi; onu yenilmiş buldu; **استَرْجَعَ** etti ve dedi ki: “Ey Ebû’r-Rabîʿ, sana karşı yenildik.” Kadınlar bağırdı ve ağladı; İbn Atîk onları susturmaya başladı; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Onları bırakın; **فإِذا وَجَبَ** edince, hiçbir ağlayan ağlamasın.” Dediler ki: **وُجُوب** nedir? Dedi ki: “Öldüğünde.” )
Ensardan biri dedi ki:
أطاعَت بَنُو عوف أميراً نهاهم
عن السِّلم حتى كانَ أولَ واجِبِ
Yani: ilk ölü.
( **نوادر الأعراب** )’da: Denir: Onu şundan **وَجَبتُه**; ve onu **وَكَبتُهُ**: onu ondan geri çevirdiğinde; ta ki ondan **وُجُوبُه** ve **وُكُوبُه** uzadı. ed-Dîneverî bal babında dedi ki: Bal, **الوِجَاب** içinde saklanır; o, büyük tulumlardır; **الوِجَاب**’ın teki **وَجْبٌ**dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والجيم وما يثلثهما)
(وجح) الواو والجيم والحاء. كلمةٌ تدلُّ على سَتر شيءٍ لشيء. وكلُّ ما استَتَرتَ به وِجاح ووَجاح([1]). ويقال الوجاح: الشَّخص([2])، لأنَّ كلَّ شخصٍ يستُر ما وراءه. ومنه: حفَرتُ حتَّى أوْجَحْت، أي بلغت الصَّفا. والصَّفا يستُر ما تَحتَه ويمنعُه.
(وجد) الواو والجيم والدال، يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الشي يُلفيه. ووَجَدْتُ الضَّالَّة وِجْداناً. [وحكى بعضُهم: وجَدتُ في الغضَب وِجداناً([3])]. وأنشد:
كِلانا ردَّ صاحبَهُ بيأْسٍ *** على حَنَقٍ ووِجدانٍ شديدِ([4])
(وجذ) الواو والجيم والذال. كلمةٌ صحيحة، هي الوَجْذ، نُقرة في الصَّخرة([5])، والجمع وِجاذ([6]). وبلغنا أنَّه يقال، أوجَذَه على الأمر، أكْرَهَه.
(وجر) الواو والجيم* والراء كلمةٌ تدلُّ على جنسٍ من السَّقْي. ووَجَرْت الصَّبيَّ الدَّواء وأوجرتُه. ويستعيرونه فيقولون، أوْجَرْتُه الرُّمحَ، إذا طعنتَه في صَدرِه. والوِجار، سَرَبُ الضَّبُع، لأنَّها تَغِيب فيه كما يغيب المشروب في الحَلْق.
(وجز) الواو والجيم والزاء كلمةٌ واحدة. يقال كلامٌ وَجْزٌ ووجيز. وربَّما قالوا: توجَّزْتُ الشَّيءَ، مثل تنجَّزْت.
(وجس) الواو والجيم والسين: كلمةٌ تدلُّ على إحساسٍ بشيءٍ وتسمُّعٍ له. تَوَجَّس الشَّيءَ: أحَسَّ به فتسمَّعَ لـه. قال الله تعالى: ﴿فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى﴾[ طه 67]. ثمَّ قال ذو الرُّمَّة:
* إذا توجَّسَ([7]) *
ومما شذَّ عن هذا وهو من الكلام المُشكِل: قولهم: لا أفعَلُه سَجِيسَ الأوْجَسِ: الدَّهْر. وما ذُقْتُ عِنده أوجَسَ، أي شيئاً من الطَّعام.
 (وجع) الواو والجيم والعين: كلمةٌ واحدة، هي الوَجَع: اسمٌ يجمع المرض كلَّه. وهو ييجَع وياجَعُ([8])، وأنت تِيجع من كذا. وقال رائدٌ من الرُّوَّاد: "رأيتُ كَلأً تِيجَعُ لـه كَبِدُ المُصْرِم([9])". وهو وَجِعٌ وقومٌ وَجَاعَى. وأنا أوْجَعُ رأسي، ويُوجِعُني رأسي. وتوجّعت له: رَثَيت. ويقولون: إنَّ الوَجْعاء: السَّهُ([10]).
(وجم) الواو والجيم والميم: يدلُّ على سكوتٍ في اهتمام. ووَجَم من الأمرِ يَكرَهُه: أسْكَتَ لـه. وفي الحديث: "ما لي أراكَ واجماً". ويقولون: يومٌ وجيم: شديد الحَرّ، وفيه نظر. ومصدرهُ الوَجْمُ والوجوم([11]).
(وجن) الواو والجيم والنون يدلُّ على صلابةٍ في الشّيء. ومنه الوَجِين: العارض من الأرض يَنقاد، وهو صُلْبٌ، وبه سمِّيت الناقة وَجْناء. وقياس وَجْنَةِ الإنسان منه، لأنَّ فيها([12]) صلابةً وشِدّة، والجمع وَجَنات. وربَّما سمَّوْا شَطَّ الوادِي وَجِيناً. ووَجَن ثوبَه: ضَربَه بالمِيجَنَة، هي الخشَبةُ يُدَقُّ بها.
(وجه) الواو والجيم والهاء: أصلٌ واحد يدلُّ على مقابلةٍ لشيء. والوجه مستقبِلٌ لكلِّ شيء. يقال وَجْه الرّجلِ وغَيره. وربَّما عُبِّر عن الذات بالوَجْه. [و] تقول: وَجْهي إليك. قال:
أستغفِرُ اللهَ ذَنْباً لستُ مُحْصِيَهُ *** ربَّ العِبادِ إليه الوَجْهُ والعَمَلُ([13])
وواجهتُ فلاناً: جعلتُ وجهي تِلقاءَ وجهه.
ومن الباب قولُهم: هو وجيهٌ بيِّنُ الجاه. والجاه مقلوبٌ. والوِجهة: كلُّ موضعٍ استقبلتَه. قال الله تعالى: ﴿وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ﴾ [البقرة 148]. ووجَّهت الشَّيءَ: جعلتُه على جهة([14]). وأصل جِهَتهِ وِجْهَته. والتَّوجيه: أن تَحفِر تحت القِثَّاءَة أو البِطِّيخة ثم تُضجِعَها. وتَوجَّهَ الشَّيْخُ: ولَّى وأدْبَر، كأنَّه أقْبَلَ بوجهه على الآخر. ويقال للمُهْر إذا خَرَجَتْ يداه من الرّحم: وَجِيهٌ.
(وجي) الواو والجيم والحرف المعتلّ: يقولون: تركتُه وما في قلبي منه أوْجَى، أي يَئِسْتُ منه. ويقولون: سألتُه فأوجَى عليَّ، أي بَخِلَ عَلَيَّ.
(وجب) الواو والجيم والباء: أصلٌ واحد، يدلُّ على سُقوط الشيء ووُقوعِه، ثم يتفرَّع. ووَجَب البيعُ وُجوباً: حَقَّ ووَقَع. ووَجَب الميِّت: سقَط، والقتِيلُ واجب. وفي الحديث: "فإذا وجَبَ([15]) فلا تَبكِيَنَّ باكية"، أي إذا ماتَ([16]). وقال الله في النَّسائك: ﴿فَإذَا وَجَبَتْ جُنُوبُها﴾ [الحج 26]. قال قيس:
أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ *** عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ([17])
وَجَب الحائطُ: سقَطَ، وجْبَةً. والوجيبة: أن تُوجِبَ البيعَ، في أن تأخذ منه بعضاً في كلِّ يوم، فإذا فَرَغَ قيل: اسْتَوْفَى وَجِيبتَه. ويقولون: الوَجْبُ: الجَبَان. قال:
* طلوبُ الأعادِي لا سَؤومٌ ولا وَجْبُ([18]) *
سمِّي به لأنَّه كالسَّاقط. ويقولون المُوَجِّب: النَّاقة لا تنبعث من كثرة لحمها.
ومن الباب المُوَجِّب من النُّوق: التي يَنعقِد اللِّبَأُ في ضَرعها.
وأمَّا وَجِيبُ القَلْب فمن الإبدال، والأصل الوجيف، وقد مَرَّ.
---------------------__
([1]) هو مثلث الواو كما في اللسان والقاموس.
([2]) في الأصل: "شخص".
([3]) التكلمة من المجمل.
([4]) أنشده في المجمل واللسان (وجد)، وهو لصخر الغي، كما في اللسان وديوان الهذليين (2: 67). وكذا ورد إنشاده في المجمل. لكن في اللسان: "وتأنيب ووجدان شديد"، وفي الديوان: "وتأنيب ووجدان بعيد".
([5]) في المجمل واللسان: "نقرة في الجبل".
([6]) ووجذان أيضاً.
([7]) سبق في (أرض) والبيت بتمامه كما في الديوان 587 واللسان (وجس، أرض، موم):
إذا توجّس ركزا من سنابكها *** أو كان صاحب أرض أو به الموم
 ([8]) ويقال أيضاً: "يوجع" كيفرح.
([9]) انظر البيان والتبيين (2: 161) واللسان (صرم 231).
([10]) السه: الاست. وفي المجمل واللسان: "السافلة". وفي القاموس "الدبر".
([11]) في الأصل: "ومصدر الوجم الوجوم".
([12]) في الأصل: "فيه".
([13]) البيت من أبيات سيبويه الخمسين، التي لا يعرف قائلها. سيبويه (1: 17) والخزانة (1: 486).
([14]) في المجمل: "على جهة واحدة".
([15]) في الأصل: "وجبت". وانظر اللسان (وجب).
([16]) في الأصل: "ماتت".
([17]) ديوان قيس بن الخطيم 14 واللسان (وجب، غمس).
([18]) البيت للأخطل في ديوانه 21 واللسان (وجب). وكذا ورد ضبطه في المجمل والصحاح كما يفهم من اللسان. قال ابن بري: صواب إنشاده: ولا وجب، بالخفض. وقبله:
إليك أمير المؤمنين رحلتها *** على الطائر الميمون والمنزل الرحب
إلى مؤمن تجلو صفائح وجهه *** بلابل تغشى من هموم ومن كرب
          وصدره:           * عموس الدجى ينشق عن متضرم *

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الجيم** وما يثلثهما)

(**وجح**) **الواو** ve**الجيم** ve**الحاء**. Bir kelime; bir şeyin, bir şey için örtülmesine delâlet eder. Ve senin onunla örtündüğün her şey **وِجاح** ve **وَجاح**. Ve denilir: **الوجاح**: **الشَّخص**; çünkü her **شخص** arkasındakini örter. Ondandır: “Kazdım, tâ ki **أوْجَحْت**”; yani **الصَّفا**’ya ulaştım. Ve **الصَّفا** altındakini örter ve onu engeller.

(**وجد**) **الواو** ve**الجيم** ve**الدال**; tek bir asla delâlet eder; o da, senin onu bulduğun şeydir. Ve “Kaybı buldum” **وِجْداناً**. [Bazıları hikâye etti: “Öfkede buldum” **وِجداناً**]. Ve inşad etti:
كِلانا ردَّ صاحبَهُ بيأْسٍ *** على حَنَقٍ ووِجدانٍ شديدِ

(**وجذ**) **الواو** ve**الجيم** ve**الذال**. Sahih bir kelime; o **الوَجْذ**’dir: kayada bir oyuk; çoğulu **وِجاذ**. Ve bize ulaştı ki denilir: “Onu iş üzerine **أوجَذَه**”; onu zorladı.

(**وجر**) **الواو** ve**الجيم** ve**الراء**; bir sulama cinsine delâlet eden bir kelime. Ve “Çocuğa ilacı içirdim” **وَجَرْت** ve “ona içirdim” **أوجرتُه**. Ve onu ödünç alırlar da derler: “Ona mızrağı **أوْجَرْتُه**”; onu göğsünden mızrakladığın zaman. Ve **الوِجار**: sırtlanın ini; çünkü o, içilenin boğazda kaybolduğu gibi onda kaybolur.

(**وجز**) **الواو** ve**الجيم** ve**الزاء**; tek bir kelime. Denilir: **كلامٌ وَجْزٌ** ve **وجيز**. Ve bazen derler: “Şeyi **توجَّزْتُ**”; **تنجَّزْت** gibi.

(**وجس**) **الواو** ve**الجيم** ve**السين**: bir kelime; bir şeyle bir hissedişe ve onu dinlemeye delâlet eder. “Şeyi **تَوَجَّس**”: onu hissetti, sonra onu dinledi. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى﴾ [طه 67]. Sonra **ذو الرُّمَّة** dedi:
* إذا توجَّسَ *

Ve bundan şâz olan, ve o müşkil kelâmdandır: onların sözü: “Onu yapmam **سَجِيسَ الأوْجَسِ**”: **الدَّهْر**. Ve “Onun yanında **أوجَسَ** tatmadım”; yani yemekten bir şey.

(**وجع**) **الواو** ve**الجيم** ve**العين**: tek bir kelime; o **الوَجَع**’dır: bütün hastalığı toplayan bir isim. Ve o **ييجَع** ve**ياجَعُ**; ve sen şundan **تِيجع** olursun. Ve **الرُّوَّاد**’dan bir **رائد** dedi: “**كَلأً** gördüm ki ona **كَبِدُ المُصْرِم** **تِيجَعُ**.” Ve o **وَجِعٌ**’dir; ve bir kavim **وَجَاعَى**. Ve “Başımı **أوْجَعُ**”; ve “Başım beni **يُوجِعُني**.” Ve “Ona **توجّعت**”: mersiye söyledim. Ve derler: **الوَجْعاء**: **السَّهُ**.

(**وجم**) **الواو** ve**الجيم** ve**الميم**: bir kaygı içinde susmaya delâlet eder. Ve “İşten **وَجَم**; onu kerih görür”: onun için sustu. Ve hadiste: “Sana ne oluyor, seni **واجماً** görüyorum?” Ve derler: **يومٌ وجيم**: şiddetli sıcak; ve onda nazar vardır. Ve onun masdarı **الوَجْمُ** ve**الوجوم**’dur.

(**وجن**) **الواو** ve**الجيم** ve**النون**; şeyde bir katılığa delâlet eder. Ondandır **الوَجِين**: yerden bir yan; uzanır, ve o katıdır; ve onunla deve **وَجْناء** diye adlandırıldı. Ve insanın **وَجْنَة**’si de ondan kıyastır; çünkü onda katılık ve şiddet vardır; çoğulu **وَجَنات**. Ve bazen vâdinin kıyısını **وَجِيناً** diye adlandırdılar. Ve “Elbisesini **وَجَن**”: onu **المِيجَنَة** ile dövdü; o, onunla dövülen tahtadır.

(**وجه**) **الواو** ve**الجيم** ve**الهاء**: tek bir asıl; bir şeye karşı durmaya delâlet eder. Ve **الوجه** her şey için karşılayıcıdır. Denilir: adamın **وَجْه**’i ve başkasının. Ve bazen zât, **الوجه** ile ifade edilir. Ve dersin: “**وَجْهي** sana.” Dedi:
أستغفِرُ اللهَ ذَنْباً لستُ مُحْصِيَهُ *** ربَّ العِبادِ إليه الوَجْهُ والعَمَلُ
Ve “Falancayla **واجهتُ**”: yüzümü onun yüzünün karşısına koydum.

Ve babdandır onların sözü: “O **وجيهٌ**; açık **الجاه** sahibidir.” Ve **الجاه** ters çevrilmiştir. Ve **الوِجهة**: yöneldiğin her yer. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ﴾ [البقرة 148]. Ve “Şeyi **وجَّهت**”: onu bir yöne kıldım. Ve onun **جِهَتهِ**’nin aslı **وِجْهَته**’dir. Ve **التَّوجيه**: hıyarın yahut karpuzun altını kazman, sonra onu yatırmandır. Ve “İhtiyar **تَوجَّهَ**”: döndü ve arkasını döndü; sanki yüzüyle ötekine yönelmiş gibi. Ve tay için, elleri rahimden çıktığında, **وَجِيهٌ** denilir.

(**وجي**) **الواو** ve**الجيم** ve illetli harf: derler: “Onu bıraktım; kalbimde ondan **أوْجَى** yok”; yani ondan ümit kestim. Ve derler: “Ona sordum da bana karşı **أوجَى**”; yani bana karşı cimrilik etti.

(**وجب**) **الواو** ve**الجيم** ve**الباء**: tek bir asıl; şeyin düşmesine ve vuku bulmasına delâlet eder; sonra dallanır. Ve “Satış **وَجَب**” **وُجوباً**: hak oldu ve vuku buldu. Ve “Ölü **وَجَب**”: düştü; ve öldürülen **واجب**’dir. Ve hadiste: “Artık **وجَبَ** olunca, ağlayan ağlamasın”; yani öldüğü zaman. Ve Allah Teâlâ kurbanlar hakkında dedi: ﴿فَإذَا وَجَبَتْ جُنُوبُها﴾ [الحج 26]. **قيس** dedi:
أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ *** عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ
Ve “Duvar **وَجَب**”: düştü; **وجْبَةً**. Ve **الوجيبة**: satışı **تُوجِبَ** etmendir; yani ondan her gün bir miktar almandır; bitirdiği zaman “**اسْتَوْفَى وَجِيبتَه**” denilir. Ve derler: **الوَجْبُ**: korkak. Dedi:
* طلوبُ الأعادِي لا سَؤومٌ ولا وَجْبُ *
Ona bu ad verildi; çünkü o, düşmüş gibi olandır. Ve derler: **المُوَجِّب**: eti çokluğundan dolayı deve; harekete geçmez.

Ve babdandır: develerden **المُوَجِّب**: memesinde ağız sütünün pıhtılaştığı.

Ama **وَجِيبُ القَلْب** ise ibdâldendir; aslı **الوجيف**’tir; ve geçmişti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوجوب: الثبوت. والواجب يقال على أوجه:
الأول: في مقابلة الممكن، وهو الحاصل الذي إذا قدر كونه مرتفعا حصل منه محال. نحو: وجود الواحد مع وجود الاثنين؛ فإنه محال أن يرتفع الواحد مع حصول الاثنين.
الثاني: يقال في الذي إذا لم يفعل يستحق به اللوم، وذلك ضربان:
واجب من جهة العقل، كوجوب معرفة الوحدانية، ومعرفة النبوة.
وواجب من جهة الشرع كوجوب العبادات الموظفة. ووجبت الشمس: إذا غابت، كقولهم: سقطت ووقعت، ومنه قوله تعالى: ﴿فإذا وجبت جنوبها﴾ [الحج /36] ووجب القلب وجيبا. كل ذلك اعتبار بتصور الوقوع فيه، ويقال في كله: أوجب. وعبر بالموجبات عن الكبائر التي أوجب الله عليها النار. وقال بعضهم: الواجب يقال على وجهين:
أحدهما: أن يراد به اللازم الوجوب؛ فإنه لا يصح أن لا يكون موجودا، كقولنا في الله جل جلاله: واجب وجوده.
والثاني: الواجب بمعنى أن حقه أن يوجد. وقول الفقهاء: الواجب: ما إذا لم يفعله يستحق العقاب (انظر: الإبهاج في شرح المنهاج 1/51؛ والبرهان للجويني 1/217؛ وروضة الناظر ص 17)، وذلك وصف له بشيء عارض له لا بصفة لازمة له؛ ويجري مجرى من يقول: الإنسان الذي إذا مشى مشى برجلين منتصب القامة.

##### Türkçe

- **الوجوب**: sabit olma. Ve **الواجب** birkaç vech üzere söylenir:
birincisi: mümkünün karşılığında; o, hâsıl olandır ki, onun yükselmiş olduğu takdir edilse ondan muhal hâsıl olur. Şu gibi: birin varlığı, ikinin varlığı ile birlikte; çünkü ikinin hâsıl olmasıyla birlikte birin yükselmesi muhaldir.
ikincisi: yapılmadığı takdirde onunla kınamayı hak ettiği şey hakkında söylenir; bu da iki kısımdır:
akıl cihetinden vacip; birliğin bilinmesinin vacipliği ve nübüvvetin bilinmesi gibi.
şer‘ cihetinden vacip; tayin edilmiş ibadetlerin vacipliği gibi. Ve **وجبت الشمس**: battığı zaman; onların “düştü” ve “vaki oldu” demeleri gibi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿فإذا وجبت جنوبها﴾ [الحج /36]. Ve **وجب القلب وجيبا**. Bütün bunlar, onda vukuun tasavvur edilmesi itibarıyladır; ve hepsinde şöyle denir: **أوجب**. Ve **الموجبات** ile, Allah’ın üzerine ateşi vacip kıldığı büyük günahlar kastedildi. Ve bazısı dedi ki: **الواجب** iki vech üzere söylenir:
bunlardan biri: onunla zorunlu olanın kastedilmesidir; çünkü mevcut olmaması sahih olmaz; Allah جل جلاله hakkında sözümüz gibi: **واجب وجوده**.
ikincisi: **الواجب** “hakkı, var olmasıdır” manasında. Ve fakihlerin sözü: **الواجب**: onu yapmadığı takdirde azabı hak eder (bak: الإبهاج في شرح المنهاج 1/51؛ والبرهان للجويني 1/217؛ وروضة الناظر ص 17); bu ise, ona lâzım bir sıfatla değil, ona arız olan bir şeyle onu vasfetmektir; ve şu söyleyenin mecrasına cereyan eder: iki ayakla yürüdüğü zaman yürüyen, boyu dik olan insan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ج ب
وجب لي عليه كذا وأوجبه على نفسه‏.‏
واستوجب العقاب‏.‏
ووجب البيع وأوجبته‏.‏
وفعلت ذلك إيجاباً لحقّك‏.‏
وهذا أقل مواجب الأخوّة‏.‏
وقلب وجّاب وقد وجب وجيباً وضربه فوجب‏:‏ خرّ ميّتاً‏.‏
وفي مثل ‏"‏ بك الوجبة ‏"‏ و ‏"‏ بجنبه فلتكن الوجبة ‏"‏‏.‏
وسمعت للحائط وجبةً‏:‏ وقعةص‏.‏
ووجب البعير‏:‏ برك حتى سمع صوت كركرته‏.‏
ووجبت الشّمس‏:‏ غابت‏.‏
وأوجب فلان‏:‏ وجبت له الجنة أو النار‏.‏
وهذه موجبة‏.‏
وركب الموجبات‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو يأكل الوجبة‏:‏ الأكلة في اليوم والليلة، والأصل أن لا يقع الأكل إلا وقْعَةً واحدة، وقد أوجب وتوجَّب. ووجَّب عيالَه وفرسَه توجِيبًا: عوّدهم الوَجْبَة.

##### Türkçe

و ج ب
**وجب**: bana onun üzerinde şöyle şöyle (bir şey) gerekli oldu; ve onu kendi nefsi üzerine gerekli kıldı.
Ve **استوجب**: cezayı hak etti.
Ve **وجب**: satış gerekli oldu; ve ben onu gerekli kıldım.
Ve bunu, senin hakkın için bir **إيجاباً** olarak yaptım.
Ve bu, kardeşliğin **مواجب**’inin en azıdır.
Ve kalp **وجّاب**; ve **وجب** bir **وجيباً** olarak; ve ona vurdu da **فوجب**: ölü olarak yıkıldı.
Ve şu misalde: “**بك الوجبة**” ve “**بجنبه فلتكن الوجبة**”.
Ve duydum: duvar için bir **وجبةً**: bir düşüş.
Ve **وجب** deve: çöktü; ta ki kıkırdamasının sesini işitinceye kadar.
Ve **وجبت** güneş: battı.
Ve falan **أوجب**: ona cennet veya ateş vacip oldu.
Ve bu bir **موجبة**’dir.
Ve **الموجبات**’a bindi.
Ve mecazdan: o **الوجبة**’yi yer: gündüz ve gecede bir yemek; asıl olan, yemenin ancak tek bir düşüş (tek sefer) olarak vuku bulmasıdır; ve **أوجب** ve **توجَّب**. Ve **وجَّب** ailesini ve atını bir **توجِيبًا** olarak: onları **الوَجْبَة**’ye alıştırdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً أَي لزمَ. وأَوجَبهُ هو، وأَوجَبَه اللّه، واسْتَوْجَبَه أَي اسْتَحَقَّه. وفي الحديث: غُسْلُ الجُمُعةِ واجِبٌ على كل مُحْتَلِم. قال ابن الأَثير: قال الخَطَّابي: معناه وُجُوبُ الاخْتِـيار والاسْتِحْبابِ، دون وُجُوب الفَرْض واللُّزوم؛ وإِنما شَبَّهَه بالواجب تأْكيداً، كما يقول الرجلُ لصاحبه: حَقُّكَ عليَّ واجبٌ، وكان الـحَسنُ يراه لازماً، وحكى ذلك عن مالك. يقال: وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً إِذا ثَبَتَ، ولزِمَ. والواجِبُ والفَرْضُ، عند الشافعي، سواءٌ، وهو كل ما يُعاقَبُ على تركه؛ وفرق بينهما أَبو حنيفة، فالفَرْض عنده آكَدُ من الواجب. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنه أَوجَبَ نَجِـيباً أَي أَهْداه في حج أَو عمرة، كأَنه أَلزَمَ نفسه به. والنَّجِـيبُ: من خيار الإِبل. ووجَبَ البيعُ يَجبُ جِـبَةً، وأَوجَبْتُ البيعَ فوَجَبَ. وقال اللحياني: وَجَبَ البيعُ جِـبَةً ووُجوباً، وقد أَوْجَبَ لك البيعَ وأَوْجَبهُ هو إِيجاباً؛ كلُّ ذلك عن اللحياني. وأَوْجَبَه البيعَ مواجبة، ووِجاباً، عنه أَيضاً. أَبو عمرو: الوَجِـيبةُ أَن يُوجِبَ البَيْعَ، ثم يأْخذَه أَوَّلاً، فأَوَّلاً؛ وقيل: على أَن يأْخذ منه بعضاً في كل يوم، فإِذا فرغ قيل: اسْتَوْفى وَجِـيبَتَه؛ وفي الصحاح: فإِذا فَرَغْتَ قيل: قد استَوفيْتَ وَجِـيبَتَك. وفي الحديث: إِذا كان البَيْعُ عن خِـيار فقد وجَبَ أَي تَمَّ ونَفَذ. يقال: وجب البيعُ يَجِبُ وجوباً، وأَوْجَبَه إِيجاباً أَي لَزِمَ وأَلْزَمَه؛ يعني إِذا قال بعد العَقْد: اخْتَرْ رَدَّ البيع أَو إِنْفاذَه، فاختارَ الإِنْفاذَ، لزِمَ وإِن لم يَفْتَرِقا.
واسْتَوْجَبَ الشيءَ: اسْتَحَقَّه.
والـمُوجِـبةُ: الكبيرةُ من الذنوب التي يُسْتَوْجَبُ بها العذابُ؛ وقيل: إِن الـمُوجِـبَةَ تَكون من الـحَسَناتِ والسيئات. وفي الحديث: اللهم إِني أَسأَلك مُوجِـبات رَحْمَتِك. وأَوْجَبَ الرجلُ: أَتى بمُوجِـبةٍ مِن الـحَسناتِ أَو السيئات. وأَوْجَبَ الرجلُ إِذا عَمِلَ عَمَلاً يُوجِبُ له الجَنَّةَ أَو النارَ. وفي الحديث: مَنْ فعل كذا وكذا، فقد أَوْجَبَ أَي وَجَبَتْ له الجنةُ أَو النارُ. وفي الحديث: أَوْجَبَ طَلْحَةُ أَي عَمِل عَمَلاً أَوْجَبَ له الجنةَ. وفي حديث مُعاذٍ: أَوْجَبَ ذو الثلاثة والاثنين أَي من قَدَّم ثلاثةً من الولد، أَو اثنين، وَجَبَت له الجنةُ. وفي حديث طَلحة: كلمة سَمِعتُها من رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، مُوجِـبةٌ لم أَسأَله عنها، فقال عمر: أَنا أَعلم ما هي: لا إِله إِلا اللّه، أَي كلمة أَوْجَبَتْ لقائلها الجنة، وجمعُها مُوجِـباتٌ. وفي حديث النَّخَعِـيِّ: كانوا يَرَوْنَ المشيَ إِلى المسجدِ في الليلة المظلمة، ذاتِ الـمَطَر والريح، أَنها مُوجِـبةٌ، والـمُوجِـباتُ الكبائِرُ من الذُّنُوب التي أَوْجَبَ اللّهُ بها النارَ. وفي الحديث: أَن قوماً أَتَوا النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فقالوا: يا رسول اللّه، إِن صاحِـباً لنا أَوْجَبَ أَي رَكِبَ خطيئةً اسْتَوْجَبَ بها النارَ، فقال: مُرُوه فلْيُعْتِقْ رَقَبَةً. وفي الحديث: أَنه مَرَّ برجلين يَتَبايعانِ شاةً، فقال أَحدُهما: واللّه لا أَزِيدُ على كذا، وقال الآخر: واللّه لا أَنقُصُ من كذا، فقال:
\<ص:794>
قد أَوْجَبَ أَحدُهما أَي حَنِثَ، وأَوْجَبَ الإِثم والكَفَّارةَ على نفسه. ووَجَبَ الرجلُ وُجُوباً: ماتَ؛ قال قَيْسُ بن الخَطِـيم يصف حَرْباً وَقَعَتْ بين الأَوْسِ والخَزْرَج، في يوم بُعاثَ، وأَن مُقَدَّم بني عَوْفٍ وأَميرَهم لَجَّ في الـمُحاربة، ونَهَى بني عَوْفٍ عن السِّلْمِ، حتى كانَ أَوَّلَ قَتِـيلٍ: ويَوْمَ بُعاثٍ أَسْلَمَتْنا سيُوفُنا *  إِلى نَشَبٍ، في حَزْمِ غَسَّانَ، ثاقِبِ أَطاعتْ بنو عَوْفٍ أَمِـيراً نَهاهُمُ *  عن السِّلْمِ، حتى كان أَوَّلَ وَاجِبِ أَي أَوَّلَ مَيِّتٍ؛ وقال هُدْبة بن خَشْرَم:
فقلتُ له: لا تُبْكِ عَيْنَكَ، إِنه *  بِكَفَّـيَّ ما لاقَيْتُ، إِذ حانَ مَوْجِـبي أَي موتي. أَراد بالـمَوْجِبِ مَوْتَه. يقال: وَجَبَ إِذا ماتَ مَوْجِـباً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، جاءَ يَعُودُ عبدَاللّه بنَ ثابتٍ، فوَجَدَه قد غُلِبَ، فاسْتَرْجَعَ، وقال: غُلِـبْنا عليك يا أَبا الرَّبِـيعِ، فصاحَ النساءُ وبَكَيْنَ، فَجعلَ ابنُ عَتِـيكٍ يُسَكِّتُهُنَّ؛ فقال رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم: دَعْهُنَّ، فإِذا وَجَبَ فلا تَبْكِـيَنَّ باكيةٌ، فقال: ما الوُجوبُ؟ قال: إِذا ماتَ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: فإِذا وَجَبَ ونَضَبَ عُمْرُه. وأَصلُ الوُجُوبِ: السُّقوطُ والوقُوعُ. ووَجَبَ الميتُ إِذا سقَط وماتَ. ويقال للقتيل: واجِبٌ. وأَنشد: حتى كانَ أَوَّلَ واجِبِ. والوَجْبة: السَّقطة مع الـهَدَّة. وَوجَبَ وجْبةً: سَقَط إِلى الأَرض؛ ليست الفَعْلة فيه للمرَّة الواحدة، إِنما هو مصدر كالوُجوب. ووَجَبَتِ الشمسُ وَجْباً، ووُجُوباً: غابت، والأَوَّلُ عن ثعلب. وفي حديث سعيدٍ: لولا أَصْواتُ السافِرَة لسَمِعْتم وَجْبةَ الشمس أَي سُقُوطَها مع الـمَغيب. وفي حديث صِلَةَ: فإِذا بوَجْبةٍ وهي صَوت السُّقُوط. ووَجَبَتْ عَيْنُه: غارَتْ، على الـمَثَل. ووَجَبَ الحائطُ يَجِبُ وَجْباً ووَجْبةً: سقط. وقال اللحياني: وَجَبَ البيتُ وكلُّ شيءٍ: سَقَطَ وَجْباً ووَجْبَة. وفي المثل: بِجَنْبِه فلْتَكُنْ الوَجْبَة، وقوله تعالى: فإِذا وَجَبَتْ جُنُوبها؛ قيل معناه سَقَطَتْ جُنُوبها إِلى الأَرض؛ وقيل: خَرَجَت أَنْفُسُها، فسقطتْ هي، فكُلُوا منها؛ ومنه قولُهم: خَرَجَ القومُ إِلى مَواجِـبِهِم أَي مَصارِعِهم. وفي حديث الضحية: فلما وَجَبَتْ جُنُوبُها أَي سَقَطَتْ إِلى الأَرض، لأَن المستحب أَن تُنْحَرَ الإِبل قياماً مُعَقَّلةً. ووَجَّبْتُ به الأَرضَ تَوجيباً أَي ضَرَبْتُها به. والوَجْبَةُ: صوتُ الشيءِ يَسْقُطُ، فيُسْمَعُ له كالـهَدَّة، ووَجَبَت الإِبلُ ووَجَّبَتْ إِذا لم تَكَدْ تَقُومُ عن مَبارِكها كأَنَّ ذلك من السُّقوط. ويقال للبعير إِذا بَرَكَ وَضَرَبَ بنفسه الأَرضَ: قد وَجَّبَ تَوْجِـيباً. ووَجَّبَتِ الإِبل إِذا أَعْيَتْ. ووَجَبَ القلبُ يَجِبُ وَجْباً ووَجِـيباً ووُجُوباً ووَجَباناً: خَفَق واضْطَرَبَ. وقال ثعلب: وَجَبَ القَلْبُ وَجِـيباً فقط. وأَوْجَبَ اللّهُ قَلْبَه؛ عن اللحياني وحده. وفي حديث علي: سمعتُ لها وَجْبَةَ قَلْبه أَي خَفَقانَه. وفي حديث أَبي عبيدة ومُعاذٍ: إِنَّا نُحَذِّرُك يوماً تَجِبُ فيه القُلوبُ. والوَجَبُ: الخَطَرُ، وهو السَّبقُ الذي يُناضَلُ عليه؛ عن اللحياني. وقد وَجَبَ الوَجَبُ وَجْباً، وأَوْجَبَ عليه: غَلَبه على الوَجَب. ابن الأَعرابي: الوَجَبُ والقَرَعُ الذي يُوضَع في النِّضال والرِّهان، \<ص:795>
فمن سَبقَ أَخذَه.
وفي حديث عبداللّه بن غالبٍ: أَنه إِذا كان سَجَد، تَواجَبَ الفِتْيانُ، فَيَضَعُون على ظَهْره شيئاً، ويَذْهَبُ أَحدُهم إِلى الكَلاَّءِ، ويجيءُ وهو ساجدٌ. تَواجَبُوا أَي تَراهَنُوا، فكأَنَّ بعضَهم أَوْجَبَ على بعض شيئاً، والكَلاَّءُ، بالمد والتشديد: مَرْبَطُ السُّفُن بالبصرة، وهو بعيد منها. والوَجْبةُ: الأَكْلَة في اليوم والليلة. قال ثعلب: الوَجْبة أَكْلَةٌ في اليوم إِلى مثلها من الغَد؛ يقال: هو يأْكلُ الوَجْبَةَ. وقال اللحياني: هو يأْكل وَجْبةً؛ كلُّ ذلك مصدر، لأَنه ضَرْبٌ من الأَكل. وقد وَجَّبَ لنفسه تَوْجيباً، وقد وَجَّبَ نَفْسَه تَوجيباً إِذا عَوَّدَها ذلك. وقال ثعلب: وَجَبَ الرجلُ، بالتخفيف: أَكلَ أَكْلةً في اليوم؛ ووَجَّبَ أَهلَه: فَعَلَ بهم ذلك. وقال اللحياني: وَجَّبَ فلانٌ نفسَه وعيالَه وفرَسَه أَي عَوَّدَهم أَكْلَةً واحدة في النهار. وأَوْجَبَ هو إِذا كان يأْكل مرةً. التهذيب: فلانٌ يأكل كلَّ يوم وَجْبةً أَي أَكْلَةً واحدةً. أَبو زيد: وَجَّبَ فلانٌ عيالَه تَوْجيباً إِذا جَعَل قُوتَهم كلَّ يوم وَجْبةً، أَي أَكلةً واحدةً. والـمُوَجِّبُ: الذي يأْكل في اليوم والليلة مرة. يقال: فلانٌ يأْكل وَجْبَةً. وفي الحديث: كنت آكُلُ الوَجْبَة وأَنْجُو الوَقْعةَ؛ الوَجْبةُ: الأَكلةُ في اليوم والليلة، مرة واحدة. وفي حديث الحسن في كفَّارة اليمين: يُطْعِمُ عَشَرَةَ مساكين وَجْبةً واحدةً. وفي حديث خالد بن معَد: إِنَّ من أَجابَ وَجْبةَ خِتان غُفِرَ له. ووَجَّبَ الناقة، لم يَحْلُبْها في اليوم والليلة إِلا مرة. والوَجْبُ: الجَبانُ؛ قال الأَخْطَلُ: عَمُوسُ الدُّجَى، يَنْشَقُّ عن مُتَضَرِّمٍ، *  طَلُوبُ الأَعادي، لا سَؤُومٌ ولا وَجْبُ قال ابن بري: صواب إِنشاده ولا وجبِ؛ بالخفض؛ وقبله:
إِليكَ، أَميرَ المؤْمنين، رَحَلْتُها *  على الطائرِ الـمَيْمُونِ، والـمَنْزِلِ الرَّحْبِ إِلى مُـؤْمِنٍ، تَجْلُو صَفائِـحُ وَجْهِهِ *  بلابلَ، تَغْشَى من هُمُومٍ، ومِنْ كَرْبِ قوله: عَموسُ الدُّجى أَي لا يُعَرِّسُ أَبداً حتى يُصْبِـحَ، وإِنما يُريدُ أَنه ماضٍ في أُموره، غيرُ وانٍ. وفي يَنْشَقُّ: ضمير الدُّجَى. والـمُتَضَرِّمُ: الـمُتَلَهِّبُ غَيْظاً؛ والـمُضْمَرُ في مُتَضَرِّم يَعُودُ على الممدوح؛ والسَّـؤُوم: الكالُّ الذي أَصابَتْه السآمةُ؛ وقال الأَخطل أَيضاً: أَخُو الـحَرْبِ ضَرَّاها، وليس بناكِلٍ *  جَبان، ولا وَجْبِ الجَنانِ ثَقِـيلِ وأَنشد يعقوب:
قال لها الوَجْبُ اللئيمُ الخِـبْرَهْ:
أَما عَلِمْتِ أَنـَّني من أُسْرَهْ
لا يَطْعَم الجادي لَديْهم تَمْرَهْ؟
تقول منه: وَجُبَ الرجلُ، بالضم، وُجُوبةً. والوَجَّابةُ: كالوَجْبِ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفِراشِ، *  ووَجَّابةٍ يَحْتَمي أَن يُجِـيبا ولا ذي قَلازِمَ، عند الـحِـياضِ، *  إِذا ما الشَّريبُ أَرادَ الشَّريبا قال: وَجَّابةٌ فَرِقٌ. ودُمَّيْجة: يَنْدَمِـج في الفِراشِ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لرؤْبة:
فجاءَ عَوْدٌ، خِنْدِفِـيٌّ قَشْعَمُهْ، *  مُوَجِّبٌ، عاري الضُّلُوعِ جَرْضَمُهْ وكذلك الوَجَّابُ؛ أَنشد ثعلب:
أَو أَقْدَمُوا يوماً فأَنتَ وَجَّابْ
\<ص:796>
والوَجْبُ: الأَحْمَقُ، عن الزجاجي. والوَجْبُ: سِقاءٌ عظيم من جلْد تَيْسٍ وافرٍ، وجمعه وِجابٌ، حكاه أَبو حنيفة.
ابن سيده: والـمُوَجِّبُ من الدَّوابِّ الذي يفْزَعُ من كل شيءٍ؛ قال أَبو منصور: ولا أَعرفه. وفي نوادر الأَعراب: وَجَبْتُه عن كذا ووكَبْتُه إِذا رَدَدْتُه عنه حتى طالَ وُجُوبُه ووكُوبُه عنه. ومُوجِبٌ: من أَسماءِ الـمُحَرَّم، عادِيَّةٌ.

##### Türkçe

**وَجَبَ** şey **يَجِبُ** **وُجوباً**; yani gerekli oldu. Ve onu o gerekli kıldı; ve onu Allah gerekli kıldı; ve onu **اسْتَوْجَبَه**; yani onu hak etti. Ve hadiste: Cuma guslü, her ihtilâm olan üzerine **واجِبٌ**dur. İbnü’l-Esîr dedi: el-Hattâbî dedi: manası, farz ve bağlayıcılığın vücûbu olmaksızın, tercih ve müstehablığın vücûbudur; onu ancak, pekiştirme olarak vacibe benzetti; nitekim adam, arkadaşına: “Senin hakkın benim üzerime vaciptir” der; el-Hasen onu lâzım görürdü; bunu Mâlik’ten nakletti.

Denir: **وَجَبَ** şey **يَجِبُ** **وُجوباً**; sabit olduğu ve lâzım olduğu zaman. Ve **الواجِبُ** ile **الفَرْضُ**, Şâfiî’ye göre, eşittir; o, terkine ceza verilen her şeydir. Ebû Hanîfe ikisi arasında ayırdı; farz, ona göre vacipten daha pekişiktir. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onun bir **نَجِـيباً** **أَوجَبَ** ettiği; yani hac yahut umrede onu hediye ettiği; sanki kendini onunla ilzâm etti. Ve **النَّجِـيبُ**: develerin seçkinlerinden. Ve **وجَبَ** satış **يَجبُ** **جِـبَةً**; ve ben satışı **أَوجَبْتُ** de o **فوَجَبَ**. el-Lihyânî dedi: satış **وَجَبَ** **جِـبَةً** ve **وُجوباً**; ve sana satışı **أَوْجَبَ** ve o onu **أَوْجَبهُ** **إِيجاباً**; bunların hepsi el-Lihyânî’dendir. Ve satışı ona **أَوْجَبَه** **مواجبة** olarak ve **وِجاباً**; ondan, yine.

Ebû Amr: **الوَجِـيبةُ**, satışı **يُوجِبَ** olması, sonra onu önce önce almasıdır; ve denildi ki: her gün ondan bir kısmını alması üzere; bitirdiğinde denilir: **اسْتَوْفى وَجِـيبَتَه**; ve Sıhâh’ta: bitirdiğinde denilir: “**قد استَوفيْتَ وَجِـيبَتَك**.” Ve hadiste: satış **عن خِـيار** üzere olursa, artık **فقد وجَبَ**; yani tamam oldu ve yürürlüğe girdi. Denir: satış **وجب** **يَجِبُ** **وجوباً**; ve onu **أَوْجَبَه** **إِيجاباً**; yani lâzım oldu ve onu ilzâm etti; yani akitten sonra: “Satışı reddetmeyi yahut infaz etmeyi seç” dediği zaman; o da infazı seçtiğinde, ayrılmamış olsalar bile lâzım olur.

Ve **اسْتَوْجَبَ** şeyi: onu hak etti.

Ve **الـمُوجِـبةُ**: kendisiyle azabın **يُسْتَوْجَبُ** edildiği günahların büyüğüdür; ve denildi ki: **الـمُوجِـبَةَ**, hasenatlardan ve seyyiatlardan olur. Ve hadiste: “Allah’ım, senden rahmetinin **مُوجِـبات**ını isterim.”

Ve adam **أَوْجَبَ**: hasenatlardan yahut seyyiatlardan bir **مُوجِـبةٍ** getirdi.

Ve adam **أَوْجَبَ**, kendisine cenneti yahut ateşi gerektiren bir amel işlediği zaman. Ve hadiste: “Kim şöyle şöyle yaparsa, artık **فقد أَوْجَبَ**”; yani ona cennet yahut ateş vacip oldu. Ve hadiste: **أَوْجَبَ طَلْحَةُ**; yani kendisine cenneti vacip kılan bir amel işledi. Ve Muâz hadîsinde: **أَوْجَبَ ذو الثلاثة والاثنين**; yani evlattan üçü yahut ikiyi öne süren kimse; ona cennet vacip oldu.

Ve Talha hadîsinde: “Resûlullah’tan, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, işittiğim bir kelime var; **مُوجِـبةٌ**dir; onu kendisine sormadım.” Ömer dedi: “Ben onun ne olduğunu biliyorum: **لا إِله إِلا اللّه**”; yani söyleyenine cenneti vacip kılan bir kelime; bunun çoğulu **مُوجِـباتٌ**tır. Ve en-Neha‘î hadîsinde: yağmurlu ve rüzgârlı karanlık gecede mescide yürümeyi, onun **مُوجِـبةٌ** olduğunu görürlerdi; ve **الـمُوجِـباتُ**, Allah’ın kendisiyle ateşi vacip kıldığı günahların büyükleridir.

Ve hadiste: bir kavim Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; dediler: “Ey Allah’ın Resûlü, bizim bir arkadaşımız **أَوْجَبَ**”; yani kendisiyle ateşi **اسْتَوْجَبَ** ettiği bir hataya bindi; dedi: “Ona emredin de bir köle azat etsin.” Ve hadiste: iki adamın bir koyunu alıp sattıkları yanından geçti; ikisinden biri: “Vallahi şunun üzerine artırmam” dedi; diğeri: “Vallahi şundan aşağı indirmem” dedi; dedi ki:
\<ص:794>
“İkisinden biri **قد أَوْجَبَ**”; yani yeminini bozdu; ve günahı ve kefareti kendi üzerine vacip kıldı.

Ve adam **وَجَبَ** **وُجُوباً**: öldü; Kays b. el-Hatîm dedi; Evs ile Hazrec arasında Buâs gününde vuku bulan bir savaşı tasvir eder; Benî Avf’un öncüsü ve emirinin savaşta inat ettiğini ve Benî Avf’u barıştan men ettiğini; ta ki ilk öldürülen oldu:
ويَوْمَ بُعاثٍ أَسْلَمَتْنا سيُوفُنا *  إِلى نَشَبٍ، في حَزْمِ غَسَّانَ، ثاقِبِ
أَطاعتْ بنو عَوْفٍ أَمِـيراً نَهاهُمُ *  عن السِّلْمِ، حتى كان أَوَّلَ وَاجِبِ
Yani ilk ölü. Ve Hüdbe b. Haşrem dedi:
فقلتُ له: لا تُبْكِ عَيْنَكَ، إِنه *  بِكَفَّـيَّ ما لاقَيْتُ، إِذ حانَ مَوْجِـبي
Yani ölümüm. **الـمَوْجِبِ** ile ölümünü kastetti. Denir: öldüğü zaman **وَجَبَ**; **مَوْجِـباً** olarak. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Abdullah b. Sâbit’i ziyaret etmeye geldi; onu yenik buldu; **فاسْتَرْجَعَ** etti ve dedi: “Sana karşı yenildik ey Ebû’r-Rabî‘.” Kadınlar bağırdı ve ağladı; İbn Atîk onları susturmaya başladı; Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Bırakın onları; **فإِذا وَجَبَ** olunca, ağlayan hiçbir kadın ağlamasın.” Dedi: “**ما الوُجوبُ؟**” Dedi: “Öldüğü zaman.” Ve Ebû Bekir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**فإِذا وَجَبَ** ve ömrü tükendiği zaman.” Ve **الوُجُوبِ**un aslı: düşme ve vuku bulmadır. Ve ölü **وَجَبَ**; düştüğü ve öldüğü zaman. Ve öldürülen için: **واجِبٌ** denir. Ve şu beyit okundu: “**حتى كانَ أَوَّلَ واجِبِ**.”

Ve **الوَجْبة**: gürültü ile birlikte düşüştür. Ve **وَجَبَ** **وجْبةً**: yere düştü; buradaki **الفَعْلة** bir defalık için değildir; ancak **الوُجوب** gibi bir masdardır. Ve güneş **وَجَبَتِ** **وَجْباً** ve **وُجُوباً**: battı; birincisi Sa‘leb’dendir.

Saîd hadîsinde: “Sefer edenin sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبة**sini işitirdiniz”; yani batışla birlikte düşüşünü. Sıla hadîsinde: “Bir de baktım ki bir **وَجْبةٍ**”; o, düşüş sesidir. Ve gözü **وَجَبَتْ**: (misal olarak) çöktü. Ve duvar **وَجَبَ** **يَجِبُ** **وَجْباً** ve **وَجْبةً**: düştü. el-Lihyânî dedi: ev ve her şey **وَجَبَ**: **وَجْباً** ve **وَجْبَة** olarak düştü. Ve meselde: “**بِجَنْبِه فلْتَكُنْ الوَجْبَة**.” Ve Yüce Allah’ın sözü: **فإِذا وَجَبَتْ جُنُوبها**; denildi ki manası: yanları yere düştüğü zaman; ve denildi ki: canları çıktı; o da düştü; “öyleyse ondan yiyin.” Ondandır sözleri: “Kavim **إِلى مَواجِـبِهِم** çıktı”; yani düşüp öldükleri yerlere. Ve kurban hadîsinde: “Yanları **وَجَبَتْ** olunca”; yani yere düştü; çünkü müstehab olan, develerin ayakta, bağlanmış olarak boğazlanmasıdır. Ve onunla yere **وَجَّبْتُ** **تَوجيباً**; yani onunla yere vurdum. Ve **الوَجْبَةُ**: düşen şeyin sesi; onun için gürültü gibi bir ses işitilir. Ve develer **وَجَبَت** ve **وَجَّبَتْ**: sanki düşüştenmiş gibi, çöktükleri yerden kalkmaya neredeyse güç yetiremedikleri zaman. Ve deve için, çöktüğü ve kendisiyle yere vurduğu zaman: “**قد وَجَّبَ تَوْجِـيباً**” denir. Ve develer **وَجَّبَتْ**: yoruldukları zaman.

Ve kalp **وَجَبَ** **يَجِبُ** **وَجْباً** ve **وَجِـيباً** ve **وُجُوباً** ve **وَجَباناً**: çarptı ve çalkalandı. Sa‘leb dedi: kalp ancak **وَجَبَ** **وَجِـيباً** olur. Ve Allah onun kalbini **أَوْجَبَ**; yalnız el-Lihyânî’den. Ali hadîsinde: “Onun kalbinin **وَجْبَة**sini işittim”; yani çarpmasını. Ebû Ubeyde ve Muâz hadîsinde: “Sizi, kalplerin içinde **تَجِبُ** ettiği bir günden sakındırıyoruz.” Ve **الوَجَبُ**: tehlike; o, üzerinde yarışılan öndeliştir; el-Lihyânî’den. Ve **الوَجَبُ** **وَجَبَ** **وَجْباً**; ve ona **أَوْجَبَ**: onu **الوَجَب** üzerinde yendi. İbnü’l-A‘râbî: **الوَجَبُ** ve **القَرَعُ**, yarış ve bahiste konulan şeydir; kim öne geçerse onu alır.
\<ص:795>

Abdullah b. Gâlib hadîsinde: secde ettiği zaman, gençler **تَواجَبَ** ederlerdi; sırtına bir şey koyarlar; birisi **الكَلاَّءِ**’ye gider; o secdede iken gelir. **تَواجَبُوا**: bahse girdiler; sanki bazısı bazısına bir şeyi **أَوْجَبَ** etmiş gibidir. Ve **الكَلاَّءُ**, med ve şeddeli olarak: Basra’da gemilerin bağlandığı yerdir; o, ondan uzaktır.

Ve **الوَجْبةُ**: gün ve gecede bir yemektir. Sa‘leb dedi: **الوَجْبة**; bir günden, ertesi günün benzerine kadar bir yemektir; denir: o **الوَجْبَةَ** yer. el-Lihyânî dedi: o bir **وَجْبةً** yer; bunların hepsi masdardır; çünkü o, yemenin bir türüdür. Ve kendisi için **تَوْجيباً** **وَجَّبَ**; ve nefsini **تَوجيباً** **وَجَّبَ**; onu buna alıştırdığı zaman.

Sa‘leb dedi: adam **وَجَبَ**, hafifletmeyle: günde bir yemek yedi; ve ailesini **وَجَّبَ**: onlara bunu yaptı. el-Lihyânî dedi: falan, nefsini ve çoluk çocuğunu ve atını **وَجَّبَ**; yani onları gündüz bir tek yemeğe alıştırdı. Ve o **أَوْجَبَ**: bir kere yediği zaman. et-Tehzîb: falan her gün bir **وَجْبةً** yer; yani bir tek yemek. Ebû Zeyd: falan, çoluk çocuğunu **تَوْجيباً** **وَجَّبَ**; her gün rızıklarını bir **وَجْبةً** kıldığı zaman; yani bir tek yemek. Ve **الـمُوَجِّبُ**: gün ve gecede bir kere yiyen kimsedir. Denir: falan bir **وَجْبَةً** yer. Ve hadiste: “Ben **الوَجْبَة**yi yerdim ve **الوَقْعة**dan kurtulurdum”; **الوَجْبةُ**: gün ve gecede bir tek yemek. Hasan’ın yemin kefareti hakkında hadîsinde: “On fakiri bir **وَجْبةً** ile doyurur.” Hâlid b. Ma‘d hadîsinde: “Kim sünnet düğününün **وَجْبة**sine icabet ederse, ona mağfiret olunur.” Ve dişi deveyi **وَجَّبَ**: gün ve gecede onu ancak bir kere sağdı. Ve **الوَجْبُ**: korkak; el-Ahtal dedi:
عَمُوسُ الدُّجَى، يَنْشَقُّ عن مُتَضَرِّمٍ، *  طَلُوبُ الأَعادي، لا سَؤُومٌ ولا وَجْبُ
İbn Berrî dedi: doğru rivayet “**ولا وجبِ**”dir; cer ile; ve ondan önce:
إِليكَ، أَميرَ المؤْمنين، رَحَلْتُها *  على الطائرِ الـمَيْمُونِ، والـمَنْزِلِ الرَّحْبِ
إِلى مُـؤْمِنٍ، تَجْلُو صَفائِـحُ وَجْهِهِ *  بلابلَ، تَغْشَى من هُمُومٍ، ومِنْ كَرْبِ
Onun sözü: **عَموسُ الدُّجى**; yani asla konaklamaz, ta sabahlar; ancak, işlerinde ilerleyen, gevşek olmayan olduğunu ister. Ve **يَنْشَقُّ**’ta, zamir **الدُّجَى**’yadır. Ve **الـمُتَضَرِّمُ**: öfkeyle tutuşan; ve **مُتَضَرِّم**’deki gizli zamir, övülene döner. Ve **السَّـؤُوم**: bıkkınlığa uğramış yorgun. el-Ahtal ayrıca dedi:
أَخُو الـحَرْبِ ضَرَّاها، وليس بناكِلٍ *  جَبان، ولا وَجْبِ الجَنانِ ثَقِـيلِ
Yakub okudu:
قال لها الوَجْبُ اللئيمُ الخِـبْرَهْ:
أَما عَلِمْتِ أَنـَّني من أُسْرَهْ
لا يَطْعَم الجادي لَديْهم تَمْرَهْ؟
Bundan denir: adam **وَجُبَ**; damme ile; **وُجُوبةً**. Ve **الوَجَّابةُ**: **الوَجْبِ** gibidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:
ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفِراشِ، *  ووَجَّابةٍ يَحْتَمي أَن يُجِـيبا
ولا ذي قَلازِمَ، عند الـحِـياضِ، *  إِذا ما الشَّريبُ أَرادَ الشَّريبا
Dedi: **وَجَّابةٌ**; korkaktır. Ve **دُمَّيْجة**: yatakta büzülüp girer. İbnü’l-A‘râbî, Ru’be’ye ait olarak okudu:
فجاءَ عَوْدٌ، خِنْدِفِـيٌّ قَشْعَمُهْ، *  مُوَجِّبٌ، عاري الضُّلُوعِ جَرْضَمُهْ
Ve aynı şekilde **الوَجَّابُ**; Sa‘leb okudu:
أَو أَقْدَمُوا يوماً فأَنتَ وَجَّابْ
\<ص:796>

Ve **الوَجْبُ**: ahmak; ez-Zeccâcî’den. Ve **الوَجْبُ**: bol bir teke derisinden büyük bir kırbadır; çoğulu **وِجابٌ**dur; Ebû Hanîfe nakletti.

İbn Sîde: ve **الـمُوَجِّبُ**, hayvanlardan her şeyden ürken olandır; Ebû Mansûr dedi: onu bilmem. Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Onu şundan **وَجَبْتُه** ve onu **وَكَبْتُه**”; yani onu ondan geri çevirdim; ta ki ondan **وُجُوبُه** ve **وكُوبُه** uzadı.

Ve **مُوجِبٌ**: Muharrem’in isimlerindendir; Âdiyye’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ج ب * * وَجَبَ * الشيء يجِب * وُجُوبَا * لزِم و * اسْتَوْجَبَهُ * استحقه و * وَجَبَ * البيع * جِبَةً * بالكسر و * أَوْجَبْتُ * البيع فوجَبَ و * وَجَبَ * القلب * وَجِيباً * اضطرب وأَوْجَبَ * الرجل بوزن أخرج إذا عَمِل عملا يُوجب له الجنة أو النار و * الوَجْبَةُ * بوزن الضربة السقطة مع الهَدَّة قال الله تعالى ﴿فإذا وجبت جُنُوبُها﴾ و * وَجَبَ * الميت إذا سقط ومات ويُقال للقتيل * وَاجِبٌ * و * وَجَبَتِ * الشمس غابت و * المُوَجِّبُ * بوزن المُعَلِّم الذي يأكل في اليوم والليلة مرة يقال فلان يأكل * وَجْبَةً * بسكون الجيم وقد * وَجَّبَ * نفسه * تَوْجِيباً * إذا عوَّدها ذلك قلت قال الأزهري * وَجَبَ * البيع * وُجُوباً * و * جِبَةً * وكذلك الحق و * وَجَبَت * الشمس * وُجُوباً * و * وَجَبَ * القلب * وَجِيبا * و * وَجَبَ * الحائط وغيره * وَجْبَةً * إذا سقط

##### Türkçe

* و ج ب * **وَجَبَ** şey **يجِب** **وُجُوبَا**: gerekli oldu; ve **اسْتَوْجَبَهُ**: onu hak etti; ve **وَجَبَ** satış **جِبَةً** (kesre ile); ve “**أَوْجَبْتُ** satışı” da böylece **فوجَبَ**; ve **وَجَبَ** kalp **وَجِيباً**: çarpındı; ve **أَوْجَبَ** adam, “**أخرج**” vezninde: kendisine cenneti veya ateşi gerekli kılan bir iş işlediği zaman; ve **الوَجْبَةُ**, “**الضربة**” vezninde: gürültü ile birlikte düşüş; Allah Teâlâ dedi ki: {فإذا وجبت جُنُوبُها}; ve **وَجَبَ** ölü: düştüğü ve öldüğü zaman; ve öldürülen kimseye **وَاجِبٌ** denir; ve **وَجَبَتِ** güneş: battı; ve **المُوَجِّبُ**, “**المُعَلِّم**” vezninde: gündüz ve gece içinde bir defa yiyen kimse; “falanca **وَجْبَةً** yer” denir, **الجيم**’in sükûnu ile; ve gerçekten **وَجَّبَ** kendisini **تَوْجِيباً**: onu buna alıştırdığı zaman. Dedim ki: el-Ezherî dedi: **وَجَبَ** satış **وُجُوباً** ve **جِبَةً**; hak da böyledir; ve **وَجَبَت** güneş **وُجُوباً**; ve **وَجَبَ** kalp **وَجِيبا**; ve **وَجَبَ** duvar ve başkası **وَجْبَةً**: düştüğü zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وجب الشيء، يجب، وجوبا بالضم، وجبة كعدة. قال شيخنا: هو أيضا مقيس في مثله. قلت: هذا المصدر، إنما ذكره الجوهري في وجب البيع يجب جبة. واقتصر هنا على الوجوب: لزم. وفي التلويح: الوجوب في اللغة، إنما هو الثبوت. قلت: وهو قريب من اللزوم. وفي الحديث:  غسل الجمعة واجب على كل محتلم  . قال ابن الأثير: قال الخطابي: معناه وجوب الاختيار والاستحباب دون وجوب الفرض واللزوم؛ وإنما شبهه بالواجب تأكيدا، كما يقول الرجل لصاحبه: حقك علي واجب. وكان الحسن يراه لازما، وحكي ذلك عن مالك. يقال: وجب الشيء وجوبا: إذا ثبت ولزم. والواجب والفرض، عند الشافعي، سواء، وهو كل ما يعاقب على تركه. وفرق بينهما أبو حنيفة، فالفرض عنده آكد من الواجب. وأوجبه هو، ووجبه مضعفا، نقل ابن القطاع إنكاره عن جماعة. وجب البيع يجب جبة، وأوجبت البيع فوجب. وقال اللحياني: وجب البيع جبة ووجوبا، وقد أوجب لك البيع، أو أوجبه هو إيجابا. كل ذلك عن اللحياني. وواجبه البيع، مواجبة، ووجابا بالكسر، عنه أيضا. ولما كان هذا من تممة كلام اللحياني، واختصره، ظن شيخنا أنه أنه أراد بهما مصدري أوجب، فقال: هذا التصريف، لا يعرف في الدواوين، ولا تقتضيه قواعد، إلى آخر ما قاله. وبعيد على مثل المصنف أن يغفل في مثل هذا. وغاية ما يقال إنه أجحف في كلام اللحياني، كما تقدم. أوجبه الله، واستوجبه: استحقه. وهو مستوجب الحمد، أي: وليه، ومستحقه. والوجيبة: الوظيفة، وهي ما يعوده الإنسان على نفسه، كاللازم والثابت. والذي في الأساس: الوجبة، وسيأتي، وعلى الأول يكون من زياداته. عن أبي عمرو: الوجيبة: أن توجب البيع، ثم تأخذه أولا فأولا، وقيل، على أن تأخذ منه بعضا في كل يوم حتى تستوفي وجيبتك. وفي الحديث:  إذا كان البيع عن خيار فقد وجب  ، أي: تم ونفذ. يقال: وجب البيع وجوبا، وأوجبه إيجابا: أي لزم وألزمه، يعني: إذا قال بعد العقد: اختر رد البيع، أو إنفاذه، فاختار الإنفاذ، لزم وإن لم يفترقا. والموجبة: الكبيرة من الذنوب التي يستوجب بها العذاب. قيل: إن يستوجب بها العذاب. قيل: إن الموجبة تكون من الحسنات والسيئات، وهي التي توجب النار، أو الجنة، ففيه لف ونشر مرتب. وفي الحديث:  اللهم، إني أسألك موجبات رحمتك  . وأوجب الرجل: أتى بها، أي بالموجبة من الحسنات والسيئات، أو عملأ عمل يوجب له الجنة، أو النار؛ ومنه الحديث:  من فعل كذا وكذا، فقد أوجب  وفي حديث معاذ  أوجب ذو الثلاثة والاثنين  ، أي: من قدم ثلاثة من الولد، أو اثنين، وجبت له الجنة. وفي حديث آخر:  أن قوما أتوا النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالوا: يارسول الله، إن صاحبا لنا أوجب  ، أي: ركب خطيئة استوجب بها النار،  فقال: مروه فليعتق رقبة  . ووجب الحائط، يجب، وجبة، ووجبا: سقط. وقال اللحياني: وجب البيت، وكل شيء. سقط، وجبا، ووجبة. ووجب وجبة: سقط إلى الأرض، ليست الفعلة فيه للمرة الواحدة، إنما هو مصدر كالوجوب. وفي حديث سعيد:  لولا أصوات السافرة لسمعتم وجبة الشمس  ، أي: سقوطها مع المغيب. وفي حديث صلة  فإذا بوجبة  وهي صوت السقوط. وفي المثل  بك الوجبة. وبجنبه فلتكن الوجبة.  وقوله تعالى:  فإذا وجبت جنوبها  قيل: معناه

  سقطت جنوبها إلى الأرض وقيل: خرجت أنفسها فسقطت هي،  فكلوا فها وجبت الشمس، وجبا، ووجوبا: غابت، الأول عن ثعلب. وجبت العين: غارت، على المثل، فهو مجاز. وجب عنه: رده، وفي نوادر الأعراب: وجبته عن كذا، ووكبته إذا رددته عنه، حتى طال وجوبه ووكوبه عنه. وجب القلب، يجب، وجبا، ووجيبا، ووجوبا، ووجبانا محركة: خفق، واضطرب. وقال ثعلب: وجب القلب وجيبا، فقط. وفي حديث علي:  سمعت لها وجبة قلبه  ، أي خفقانه. وفي حديث أبي عبيدة ومعاذ:  إنا نحذرك يوما تجب فيه القلوب  . وأوجب الله تعالى قلبه، عن اللحياني وحده. قال ثعلب: وجب الرجل، بالتخفيف: أكل أكلة واحدة في النهار. وعبارة الفصيح: في اليوم، وهو أحسنث، لعمومه. ووجب أهله: فعل بهم ذلك، كأوجب، ووجب، بالتشديد. وهو مجاز. وجب الرجل، وجوبا: مات قال قيس بن الخطيم يصف حربا وقعت بين الأوس والخزرج يوم بعاث:قطت جنوبها إلى الأرض وقيل: خرجت أنفسها فسقطت هي،  فكلوا فها وجبت الشمس، وجبا، ووجوبا: غابت، الأول عن ثعلب. وجبت العين: غارت، على المثل، فهو مجاز. وجب عنه: رده، وفي نوادر الأعراب: وجبته عن كذا، ووكبته إذا رددته عنه، حتى طال وجوبه ووكوبه عنه. وجب القلب، يجب، وجبا، ووجيبا، ووجوبا، ووجبانا محركة: خفق، واضطرب. وقال ثعلب: وجب القلب وجيبا، فقط. وفي حديث علي:  سمعت لها وجبة قلبه  ، أي خفقانه. وفي حديث أبي عبيدة ومعاذ:  إنا نحذرك يوما تجب فيه القلوب  . وأوجب الله تعالى قلبه، عن اللحياني وحده. قال ثعلب: وجب الرجل، بالتخفيف: أكل أكلة واحدة في النهار. وعبارة الفصيح: في اليوم، وهو أحسنث، لعمومه. ووجب أهله: فعل بهم ذلك، كأوجب، ووجب، بالتشديد. وهو مجاز. وجب الرجل، وجوبا: مات قال قيس بن الخطيم يصف حربا وقعت بين الأوس والخزرج يوم بعاث:
  ويوم بعاث أسلمتنـا سـيوفـنـا                      إلى نسب في جذم غسان ثاقب
  أطاعت بنو عوف أميرا نهاهـم                      عن السلم، حتى كان أول واجب أي: أول ميت. وفي الحديث:  أن النبي، صلى الله عليه وسلم، جاء يعود عبد الله بن ثابت، فوجده قد غلب، فاسترجع، وقال: غلبنا عليك، يا أبا الربيع. فصاح النساء وبكين فجعل ابن عتيك يسكتهن، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: دعهن، فإذا وجب، فلا تبكين باكية، فقالوا: ما الوجوب? قال: إذا مات  . وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه:  فإذا وجب ونضب عمره  . وأصل الوجوب: السقوط والوقوع وزاد الجوهري بعد إنشاد البيت: ويقال للقتيل: واجب. قال اللحياني: وجب فلان نفسه، وعياله، وفرسه، أي: عودهم أكلة واحدة في النهار. وأوجب هو: إذا كان يأكل مرة. وعن أبي زيد: وجب فلان عياله، توجيبا: إذا جعل قوتهم كل يوم وجبة. وجب الناقة، توجيبا: لم يحلبها في اليوم والليلة إلا مرة واحدة. ومثله في لسان العرب. والوجب، بفتح فسكون: الناقة التي ينعقد اللبأ في ضرعها، وذا من زياداته كالموجب، على صيغة اسم الفاعل، من التوجيب. يقال: وجبت الإبل: إذا أيبست. الوجب: سقاء عظيم من جلد تيس وافر، وج وجاب، بالكسر، حكاه أبو حنيفة. الوجب: الأحمق عن الزجاجي. هو أيضا: الجبان، وهو في الصحاح. قال الأخطل:

  عموس الدجى تنشق عن متضـرم                      طلوب الأعادي لا سؤوم ولا وجب قال ابن بري في حواشيه: صواب إنشاده:  ولا وجب  بالخفض، أي: لأن القصيدة مجرورة وقال الأخطل أيضا:
  أخو الحرب ضراها وليس بناكل                      جبان ولا وجب الجنان ثـقـيل كالوجاب، أنشد ثعلب:
  أو أقدموا يوما فأنت وجاب والوجابة، مشددتين، عن ابن الأعرابي؛ وأنشد:
  ولست بدميجة في الفراش                      ووجابة يحتمي أن يجيبـا قال: وجابة، أي: فرق. ودميجة: يندمج في الفراش. والموجب؛ عنه، أيضا، وأنشد:
  فجاء عود خندفي قشعمه
  موجب عاري الضلوع جرضمه وقد وجب الرجل، ككرم، وجوبة بالضم. الوجب: الخطر، وهو السبق محركة فيهما الذي يناضل عليه، عن اللحياني. وقد وجب الوجب، وجب. وأوجب عليه: غلبه على الوجب. وعن ابن الأعرابي: الوجب والقرع: الذي يوضع في النضال والرهان، فمن سبق أخذه. وتواجبوا: تراهنوا، كأن بعضهم أوجب على بعض شيئا. في الصحاح: الوجبة: السقطة مع الهدة. ووجب وجبة: سقط إلىالأرض، ليست الفعلة فيه للمرة الواحدة، إنما هو مصدر كالوجوب. وفي حديث سعيد:  لولا أصوات السافرة، لسمعتم وجبة الشمس  ، أي: سقوطها مع المغيب. أو الوجبة صوت الساقط يسقط، فتسمع له هدة. في حديث صلة:  فإذا بوجبة  ، وهي صوت السقوط. في الحديث:  كنت آكل الوجبة، وأنجو الوقعة  . الوجبة: الأكلة في اليوم والليلة مرة واحدة، أو أكلة في اليوم إلى مثلها من الغد، يقال: هو يأكل الوجبة، وهذا عن ثعلب. وقال اللحياني: هو يأكل وجبة. كل ذلك مصدر، لأنه ضرب من الأكل. قلت، وسيأتي في و ق ع عن ابن الأعرابي وابن السكيت أوضح من ذلك. وقد وجب نفسه توجيبا إذا عودها ذلك، وكذا وجب نفسه توجيبا إذا عودها ذلك، وكذا وجب لنفسه. وفي التهذيب: فلان يأكل وجبة، أي: أكلة واحدة. وعن أبي زيد: الموجب: الذي يأكل في اليوم والليلة مرة واحدة. يقال فلان يأكل وجبة. وفي حديث الحسن في كفارة اليمين:  يطعم عشرة مساكين وجبة واحدة  . وفي حديث خالد بن معدان:  من أجاب وجبة ختان غفر له  . كذا في لسان العرب. والتوجيب: الإعياء وانعقاد اللبإ في الضرع، وقد تقدم. وموجب، كموسر: د، بين القدس والبلقاء، ومثله في المعجم وغيره. موجب: اسم من أسماء المحرم، عادية. والوجاب، بالكسر: مناقع الماء، وهو جمع وجب، وهو: ما يبقى فيه الماء، ولذلك فسر بالجمع كما لايخفى. ومما يستدرك عليه: الموجب: مصدر:  وجب يجب، وهو الموت؛ قال هدبة بن خشرم:
  فقلت له لا تبك عينـك إنـه                      بكفي مالاقيت إذ حان موجبي أراد بالموجب موته. يقال: وجب موجبا: إذا مات. وفي الصحاح: خرج القوم إلى مواجبهم: أي: مصارعهم. ووجبت الإبل، ووجبت: إذا لم تكد تقوم عن مباركها، كأن ذلك من السقوط. ويقال للبعير إذا برك وضرب بنفسه الأرض: قد وجبل توجيبا. والموجب، كمحدث، من الدواب: الذي يفزع من كل شيء، عن ابن سيده. وقال أبو منصور: لا أعرفه. والموجب، كمحدث: الناقة التي لا تنبعث سمنا. وفي كتاب يافع ويفعة: وجب البيع وجوبا، كالواو التي في الولوع.

##### Türkçe

**وجب** şey, **يجب**, **وجوبا** (ضم ile), **وجبة** ( **عدة** gibi). Şeyhimiz dedi: O, bunun benzerinde kıyasîdir de. Ben dedim: Bu mastarı, ancak Cevherî **وجب البيع يجب جبة**’de zikretti. Burada ise **الوجوب** ile yetindi: “lâzım oldu”. **التلويح**’te: dilde **الوجوب**, ancak “sübût”tur. Ben dedim: O, “lüzûm”a yakındır. Hadiste: “Cuma guslü her muhtelim üzerine **واجب**tir.” İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî dedi: Manası, farzın ve bağlayıcı lüzûmun vücûbu değil; tercih vücûbu ve müstehablıktır; onu ancak te’kîd için **واجب**e benzetti; nitekim adam arkadaşına: “Senin hakkın benim üzerime **واجب**tir” der. Hasan onu lâzım görürdü; bu, Mâlik’ten de nakledildi. Denir: **وجب** şey **وجوبا**: sabit olup lâzım olunca. **الواجب** ve **الفرض**, Şâfiî’ye göre, birdir; o da terkine ceza verilen her şeydir. Ebû Hanîfe ikisi arasında ayırdı; farz ona göre **الواجب**’den daha pekişiktir. **أوجبه** o (yaptı), ve **وجبه** (tef‘îl ile) — İbnü’l-Kattâ‘, bir cemaatten bunun inkârını nakletti. **وجب البيع يجب جبة**; ve “Ben satışı **أوجبت**im, o da **فوجب**.” Lihyânî dedi: **وجب** satış **جبة** ve **وجوبا**; ve “Satış sana **أوجب** oldu” yahut “O, onu **أوجبه** (yaptı) **إيجابا**.” Bunların hepsi Lihyânî’dendir. Ve “Satış ona **واجبه** oldu” **مواجبة** olarak; ve kesre ile **وجابا**; bu da ondan. Bu, Lihyânî’nin sözünün tamamlayıcısından olup o onu kısalttığı için, şeyhimiz onun ikisiyle **أوجب**’in iki mastarını kastettiğini zannetti; şöyle dedi: “Bu tasrîf, divanlarda bilinmez; kaideler de onu gerektirmez...” dediğinin sonuna kadar. Böyle bir şeyde musannif gibi birinin gaflet etmesi uzaktır. Söylenebilecek en son şey: Lihyânî’nin sözünde, geçtiği üzere, haksız kısaltma yapmış olmasıdır. Allah onu **أوجبه** kıldı; ve **استوجبه**: onu hak etti. O, hamdı **مستوجب**dir; yani onun sahibi ve hak edeni. **الوجيبة**: vazife; o, insanın kendisine alışkanlık edindiği şeydir; lâzım ve sabit gibi. **الأساس**’ta olan: **الوجبة**’dir; gelecek; birincisine göre bu, onun ziyadelerindendir. Ebû Amr’dan: **الوجيبة**: satışı **توجب** etmen, sonra onu azar azar almandır; ve “Her gün ondan bir kısmını alman, ta ki **وجيبة**’ni tamamlayıncaya kadar” denildi. Hadiste: “Satış bir muhayyerlik üzere olursa, artık **فقد وجب**”; yani tamam oldu ve yürürlüğe girdi. Denir: **وجب** satış **وجوبا**, ve onu **أوجبه** **إيجابا**: yani lâzım oldu ve onu lâzım kıldı; yani akitten sonra: “Satışı reddetmeyi yahut yürütmeyi seç” dediğinde, yürütmeyi seçerse, ayrılmasalar bile lâzım olur. **الموجبة**: kendisiyle azabın hak edildiği büyük günah. “Kendisiyle azabın hak edildiği” denildi. “**الموجبة** hasenattan ve seyyiattan olur; o, ateşi yahut cenneti gerektirendir” denildi; bunda tertipli bir “laf ve neşr” vardır. Hadiste: “Allah’ım, senden rahmetinin **موجبات**’ını isterim.” Adam **أوجب** etti: yani **الموجبة**yi (hasenat ve seyyiatten) getirdi; yahut ona cenneti yahut ateşi gerektiren bir amel işledi; bundan hadistir: “Kim şöyle şöyle yaparsa, artık **فقد أوجب**.” Muâz hadîsinde: “Üçün ve ikinin sahibi **أوجب** etti”; yani evlattan üçü yahut ikiyi öne geçiren kimseye cennet vacip oldu. Başka bir hadiste: “Bir kavim Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; dediler: ‘Yâ Resûlallah, bizim bir arkadaşımız **أوجب** etti’”; yani kendisiyle ateşi hak ettiği bir günah işledi; “Buyurdu: ‘Ona emredin de bir köle azat etsin.’” **وجب** duvar, **يجب**, **وجبة**, ve **وجبا**: düştü. Lihyânî dedi: **وجب** ev ve her şey: düştü; **وجبا** ve **وجبة**. **وجب** bir **وجبة**: yere düştü; buradaki “fa‘le” bir defalık değildir; ancak **الوجوب** gibi bir mastardır. Saîd hadîsinde: “Eğer sefere (çıkanların) sesleri olmasaydı, güneşin **وجبة**sini işitirdiniz”; yani batışla beraber düşüşünü. Sıla hadîsinde: “Derken bir **وجبة**”; o, düşüşün sesidir. Meselde: “Seninle **الوجبة**.” “Onun yanında **الوجبة** olsun.” Yüce Allah’ın sözü: “Artık yanları **وجبت**iği zaman”; denildi ki manası:

“Yanları yere düştü”; ve “Canları çıktı da kendileri düştü” denildi; “Öyleyse yiyin.” **وجب** güneş, **وجبا** ve **وجوبا**: battı; birincisi Sa‘leb’dendir. **وجبت** göz: çöktü; mesel üzere; o mecazdır. **وجب** ondan: onu geri çevirdi. **نوادر الأعراب**’da: “Onu şundan **وجبته** ettim” ve “Onu ondan geri çevirdiğimde **وكبته** ettim”; ta ki ondan **وجوبه** ve **وكوبه** uzadı. **وجب** kalp, **يجب**, **وجبا**, **وجيبا**, **وجوبا**, ve harekeli **وجبانا**: çarptı ve titredi. Sa‘leb dedi: **وجب** kalp **وجيبا**; yalnız. Ali hadîsinde: “Onun kalbinin **وجبة**sini işittim”; yani çarpmasını. Ebû Ubeyde ve Muâz hadîsinde: “Sizi, içinde kalplerin **تجب** ettiği bir günden sakındırırız.” Allah Teâlâ onun kalbini **أوجب** etti; yalnız Lihyânî’den. Sa‘leb dedi: **وجب** adam, hafifletme ile: gündüz bir tek yemek yedi. **الفصيح**’in ibaresi: “günde”; o daha güzeldir; umûmiyeti için. **وجب** ailesi: onlara bunu yaptı; **أوجب** gibi; ve şeddeli **وجب**. O mecazdır. **وجب** adam, **وجوبا**: öldü. Kays b. el-Hatîm, Evs ile Hazrec arasında Buâs gününde vuku bulan bir savaşı vasfederek dedi:

  ويوم بعاث أسلمتنـا سـيوفـنـا                      إلى نسب في جذم غسان ثاقب
  أطاعت بنو عوف أميرا نهاهـم                      عن السلم، حتى كان أول واجب

Yani: ilk ölü. Hadiste: “Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Sâbit’i ziyaret etmeye geldi; onu galebe etmiş buldu; ‘İnnâ lillâh’ dedi ve: ‘Sana karşı mağlup olduk, ey Ebû’r-Rabî‘’ dedi. Kadınlar bağırıp ağladılar; İbn Atîk onları susturmaya başladı. Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: ‘Bırakın onları; **فإذا وجب** olunca, ağlayan ağlamasın.’ Dediler: ‘**الوجوب** nedir?’ Dedi: ‘Öldüğü zaman.’” Ebû Bekir, radıyallahu anh, hadîsinde: “Artık **فإذا وجب** ve ömrü tükendiği zaman.” **الوجوب**’un aslı: düşme ve vuku bulmadır. Cevherî, beyti inşad ettikten sonra şunu ekledi: “Öldürülen kimseye: **واجب** denir.” Lihyânî dedi: “Falan, kendisini, ailesini ve atını **وجب** etti”; yani onları gündüz bir tek yemeğe alıştırdı. Ve o **أوجب** etti: bir kere yiyor olduğunda. Ebû Zeyd’den: “Falan ailesini **وجب** etti” **توجيبا**: her gün onların azığını bir **وجبة** kıldığında. **وجب** dişi deve, **توجيبا**: onu gün ve gecede yalnız bir kere sağdı. Bunun benzeri **لسان العرب**’dadır. **الوجب** (fetha sonra sükûn ile): memesinde ağız sütü pıhtılaşan dişi deve; bu, onun ziyadelerindendir; **الموجب** gibi; **التوجيب**’den ism-i fâil vezninde. Denir: **وجبت** develer: kuruyup sertleştiğinde. **الوجب**: bol bir teke derisinden büyük bir su tulumu. Ve kesre ile **وجاب**: Ebû Hanîfe rivayet etti. **الوجب**: Zecâcî’ye göre ahmak. O ayrıca: korkak; ve o **الصحاح**’tadır. Ahtal dedi:

  عموس الدجى تنشق عن متضـرم                      طلوب الأعادي لا سؤوم ولا وجب

İbn Berrî haşiyelerinde dedi: İnşadının doğrusu: “**ولا وجب**” cer ile; yani kaside mecrûrdur diye. Ahtal ayrıca dedi:

  أخو الحرب ضراها وليس بناكل                      جبان ولا وجب الجنان ثـقـيل

Kesre ile **الوجاب** gibi. Sa‘leb inşad etti:

  أو أقدموا يوما فأنت وجاب

Ve şeddeli **الوجابة**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

  ولست بدميجة في الفراش                      ووجابة يحتمي أن يجيبـا

Dedi: **وجابة**; yani korku. Ve **دميجة**: döşeğe büzülüp giren. Ve **الموجب**; ondan da; ve inşad etti:

  فجاء عود خندفي قشعمه
  موجب عاري الضلوع جرضمه

Ve adam **وجب** etti, **كرم** gibi; ve **وجوبة** (ضم ile). **الوجب**: tehlike; ve ikisinde de harekeli “sebq” (yarışta öne geçme) — üzerinde müsabaka yapılan şey — Lihyânî’den. Ve **وجب** **الوجب**, **وجب** etti. Ve onun üzerine **أوجب** etti: onu **الوجب** üzerinde yendi. İbnü’l-A‘râbî’den: **الوجب** ve **القرع**: müsabakada ve bahiste konulan şeydir; kim öne geçerse onu alır. **تواجبوا**: bahse girdiler; sanki bazısı bazısına bir şeyi **أوجب** etmiş gibi. **الصحاح**’ta: **الوجبة**: gürültü ile birlikte düşüştür. Ve **وجب** bir **وجبة**: yere düştü; buradaki “fa‘le” bir defalık değildir; ancak **الوجوب** gibi bir mastardır. Saîd hadîsinde: “Eğer sefere (çıkanların) sesleri olmasaydı, güneşin **وجبة**sini işitirdiniz”; yani batışla beraber düşüşü. Yahut **الوجبة**, düşenin düşüş sesidir; onun için bir gürültü işitilir. Sıla hadîsinde: “Derken bir **وجبة**”; o, düşüşün sesidir. Hadiste: “Ben **الوجبة**yi yerdim ve **الوقعة**dan kurtulurdum.” **الوجبة**: gün ve gecede bir kere yemek; yahut bugün bir yemek, yarın onun misline kadar; denir: o **الوجبة**yi yer; bu Sa‘leb’dendir. Lihyânî dedi: o bir **وجبة** yer. Bunların hepsi mastardır; çünkü o, yemenin bir türüdür. Ben dedim: Bu, **و ق ع**’da İbnü’l-A‘râbî ve İbnü’s-Sikkît’ten daha açık olarak gelecektir. Ve kendisini **وجب** etti **توجيبا**: onu buna alıştırdığında; ve yine kendisini **وجب** etti **توجيبا**: onu buna alıştırdığında; ve yine kendisi için **وجب** etti. **التهذيب**’te: falan bir **وجبة** yer; yani bir tek yemek. Ebû Zeyd’den: **الموجب**: gün ve gecede bir kere yiyen kimsedir. Denir: falan bir **وجبة** yer. Hasan’ın yemin kefareti hakkında hadîsinde: “On fakiri bir tek **وجبة** doyurur.” Hâlid b. Ma‘dân hadîsinde: “Kim bir sünnet düğününün **وجبة**sine icabet ederse, ona mağfiret olunur.” **لسان العرب**’da böyledir. **التوجيب**: yorgun düşme ve memede ağız sütünün pıhtılaşmasıdır; geçti. **موجب**, **موسر** gibi: Kudüs ile Belkā arasında bir yer; **المعجم** ve başkalarında da böyledir. **موجب**: ihramlılardan birinin adlarındandır; âdî (bir isim). Kesre ile **الوجاب**: su birikintileridir; **وجب**’in cem‘idir; o da: içinde su kalan şeydir; bu yüzden cem‘ ile tefsir edildiği gizli değildir. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الموجب**: mastar; **وجب يجب**; o, ölümdür. Hudbe b. Haşrem dedi:

  فقلت له لا تبك عينـك إنـه                      بكفي مالاقيت إذ حان موجبي

**الموجب** ile ölümünü kastetti. Denir: **وجب** **موجبا**: öldüğünde. **الصحاح**’ta: “Kavim **مواجبهم**’ine çıktı”; yani düşecekleri yerlere (öldürülecekleri yerlere). Ve **وجبت** develer, ve **وجبت**: çöktükleri yerden kalkmaya neredeyse güç yetiremediklerinde; sanki bu düşmekten (gelir). Ve deve, çöktüğünde ve kendisiyle yere vurduğunda ona denir: “**وجب** etti **توجيبا**.” **الموجب**, **محدث** gibi, hayvanlardan: her şeyden ürken; İbn Sîde’den. Ebû Mansûr dedi: Onu bilmem. **الموجب**, **محدث** gibi: semizliğe kalkışmayan dişi deve. **يافع** ve **يفعة** kitabında: **وجب** satış **وجوبا**, **الولوع**’daki vav gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَجَبَ
1 وَجَبَ ذ , aor. يَجِبُ, inf. n. وَجْبَةٌ (Lh, K) and وَجْبٌ (Lh) It (a wall, or the like, Msb, or a house, or anything, Lh,) fell down. (Lh, K, Msb.) See وَجْبَةٌ. ― -b2- وَجَبَ, inf. n. وَجْبَةٌ, It fell to the ground. (TA.) ― -b3- وَجْبَةٌ does not signify a single act; but is an inf. n. in an absolute sense, unrestricted to the signification of a single act: ex. وَجْبَةُ الشَّمْسِ The falling of the sun, in setting. (TA.) ― -b4- فَاِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا [Kur. xxii. 37,] is said to signify And when their sides fall down upon the ground: or and when their souls depart, and they fall down. (TA.) ― -b5- وَجَبَتِ الشَّمْسُ, (S, K,) inf. n. وَجْبٌ and وُجُوبٌ (K) and وَجْبَةٌ (see above), The sun set. (S, K.) ― -b6- وَجَبَتِ العَيْنُ (tropical:) The eye was, or became, sunk in the head. (K.) ― -b7- وَجَبَ, (S, K,) aor. يَجِبُ, inf. n. وُجُوبٌ and مَوْجِبٌ, (TA,) He fell down and died: (S:) he died. (K.) ― -b8- Hudbeh Ibn-Khashram says,
فَقُلْتُ لَهُ لَا تَبْكِ عَيْنُكَ اِنَّهُ
بِكَفَّىَّ مَا لَا قَيْتُ اِذْ حَانَ مَوْجِبِى
[And I said to him, Let not thine eye weep; for by my own hands is occasioned what I experience, now that my death has come to pass]. By موجب he means مَوْتٌ. (TA.) ― -b9- [See also وَجْبَةٌ, which seems to be a third inf. n. of the verb in this sense.] ― -b10- وَجَبَ, (aor. يَجِبُ, TA,) inf. n. وَجِيبٌ (Th, S,) and وَجْبٌ and وَجَبَانٌ (K) and وُجُوبٌ and وَجْبَةٌ, (TA,) It (the heart) palpitated, beat, throbbed; (K;) was agitated, or in a state of commotion. (S.) ― -b11- وَجَبَتِ الاِبِلُ, and ↓ وجّبت, The camels could scarcely arise from the places where they lay down. (TA.) ― -b12- وَحُبَ, [aor. يَوْجُبُ,] inf. n. وُجُوبَةٌ, He was cowardly, or pusillanimous. (S, K.) ― -b13- وَجَبَهُ عَنْهُ He drove him back, or turned him back, from it, (K,) when he had long kept to it. (Nawلdir el-Aarلb.) -A2- وَجَبَ and ↓ اوجب and ↓ وجب (tropical:) He (a man, TA,) ate once a day. (Th, K) See وَجْبَةٌ. -A3- وَجَبَ, aor. يَجِبُ, inf. n. وُجُوبٌ (S, K,) and جِبَةٌ, (K,) It (a thing) was, or became, necessitated, necessary, requisite, or unavoidable: it was binding, obligatory, incumbent, or due: syn. لَزِمَ; (S, K, Msb;) [lit. accord. to some, it fell on a person: see 4;] and ثَبَتَ, (Telweeh,) which means nearly the same as لَزِمَ. (TA.) ― -b2- For a fuller explanation, see its syn. حَقَّ. [In the science of the fundamentals of religion, It necessarily was or existed; was a thing of which the nonexistence could not be mentally conceived: as is the essence of God. (Ibr. D.)] ― -b3- [وَجَبَ عَلَيْهِ كَذَا, or أَنْ يَفَعَلَ كَذَا, Such a thing, or the doing of such a thing, was binding, incumbent, or obligatory upon him; was unavoidable to him; lay on him; was his necessary, or indispensable duty: or was binding, incumbent, or obligatory upon him, by God's express appointment, so that he would be punished for neglecting it: and it was that which should be preferred and approved. See وَاجِبٌ.] ― -b4- See also another explanation, afterwards. ― -b5- وَجَبَ البَيْعُ, aor. يَجِبُ, inf. n. جِبَةٌ (Lh, S, Msb) and وُجُوبٌ (Lh, Msb) The sale was, or became, binding, or obligatory; (Msb, TA;) ratified, fixed, settled, decided, or determined; (Msb;) completed, accomplished, or concluded; it had, or took, effect; it was extended, or performed; or it was, or became, effectual: (TA:) and وَجَبَتْ يَمِينُهُ, i. q. بَتَّتْ, q. v. (M, in art. بت.) ― -b6- It is said in a trad., اِذَا كَانَ البَيْعُ عَنْ خِيَارٍ فَقَدْ وَجَبَ [When the sale is optional, it is binding, or obligatory]: i. e., when one says, after the contract, “ Take thy choice to reject the sale, or to make it effectual, ” and the person so addressed chooses to do the latter, the sale is binding, even if the two parties have not yet separated. (TA.) ― -b7- In like manner, وَجَبَ الحَقُّ, inf. ns. as above, The right, due, or claim, was, or became, binding, or obligatory; or fixed, settled, decided, or determined. (Msb.) ― -b8- وجب الوجب, inf. n. وجب: (TA: [unexplained; but following وَجْبٌ as signifying “ a bet, &c.: ” app. meaning The bet, wager, or stake, became due, or incumbent]. ― -b9- [وَجَبَ عَلَيْه It was, or became, necessitated, necessary, requisite, or unavoidable, for him to do, or suffer, such a thing; and hence, sometimes, it was, or became, binding, obligatory, or incumbent, on him.] ― -b10- وَجَبَ عَلَيْهِ القَوْلُ [The saying or sentence became necessitated to take effect upon him; or it became requisite that the saying or sentence should take effect upon him.] Jel, in xxxvi. 6, &c. ― -b11- [وَجَبَ لَهُ كَذَا Such a thing was, or became, due to him; as, for instance, a reward, or a punishment.] ― -b12- وَجَبَ عَلَيْهِ القَتْلُ [Slaughter was, or became, his due.] (TA, in art. بقى, &c.)

وجّب بِهِ الأَرْضَ
2 وجّب بِهِ الأَرْضَ ذ , inf. n. تَوْجِيبٌ, He threw him down upon the ground. (S.) ― -b2- وجّب, inf. n. تَوْجِيبٌ, The camel lay upon his breast with folded legs, falling down upon the ground. (TA.) ― -b3- وجّبت, inf. n. تَوْجِيبٌ She (a camel) became milkless: (TA:) or [her biestings coagulated in her udder: see وَجْبٌ]. ― -b4- وجّب, (inf. n. تَوْجِيبٌ, K,) He was fatigued, tired, or weary: (S, K:) said of a camel. (S.) ― -b5- وجّب اللِّبَأُ, inf. n. تَوْجِيبٌ, The biestings coagulated in the udder. (K.) -A2- وجّب, (inf. n. تَوْجِيبٌ, TA,) He milked (a camel, K,) but once in the course of each day and night. (S, K.) ― -b2- وجّب, inf. n. تَوْجِيبٌ, He accustomed himself, (Lh, S,) in which case you also say وجّب لِنَفْسِهِ, (Lh,) and his family, or household, and his horse, (Lh, K,) to eat but one meal (K) in the course of each day and night. (Lh, S.) ― -b3- See 1. -A3- وجّب He took, got, or won, a bet, wager, or stake, at a shooting-match or race. (L, in TA, voce نَدَبٌ.) ― -b2- See 4.

3 وَاْجَبَ see 4.

اوجبهُ
4 اوجبهُ ذ (S, K,) and ↓ وجّبهُ (K) but this latter is by some rejected, (TA,) He (God, S) made it, or rendered it necessary, requisite, or unavoidable; necessitated it; made it, or declared it to be, binding, incumbent, or obligatory: (S, K:) [lit. accord. to some, he made it to fall on a person: see فَرَضَ.] ― -b2- اوجب البَيْعَ, (Lh, S,) inf. n. اِيجَابٌ, (Lh,) He made, or rendered, or declared, the sale binding, or obligatory; (Msb, TA;) ratified it; made, or rendered, it fixed, settled, decided, or determined; (Msb;) completed, accomplished, or concluded; effectual. (TA.) ― -b3- اوجب لَكَ البَيْعَ He made the sale to thee to be binding, or obligatory; &c. (Lh, K.) ― -b4- In like manner, البَيْعَ ↓ وَاجَبَهُ, inf. n. مُوَاجَبَةٌ and وِجَابٌ; (Lh; in quoting whose words, the author of the K has made an omission, so as to cause it to appear that these two words are inf. ns. of اوجب; TA;) He, with his (another's) concurrence, made the sale to him to be binding, or obligatory; &c. (TA.) ― -b5- اوجب عَلَيْهِ شَيْئًا [He made a thing, or declared it to be, binding, obligatory, or incumbent, upon him; or unavoidable to him]. (TA.) ― -b6- اوجب عَلَيْه القَضَآءَ He necessitated the sentence to take effect upon him; syn. حَقَّهُ and أَحَقَّهُ. (TA, in art. حق.) ― -b7- اوجب He did a great sin, or an act of great goodness, making [the punishment of] hell, or [the reward of] paradise, the consequence thereof [unless followed by different conduct &c.]: (S, K:) he committed sins for which he who should punish him would be excusable, because he deserved punishment. (IAar, in TA, art. لوط.) ― -b8- It is said, in a trad., that some persons came to Mo- hammad, saying, اِنَّ صَاحِبًا لَنَا أَوْجَبَ, i. e., Verily a companion of our's hath committed a sin for which he has become deserving of hell: to which he replied, Command him to emancipate a slave [as an expiation]. (TA.) ― -b9- In another trad. it is said, أَوْجَبَ ذُو التَّلَاثَةِ وَالاِثْنَيْنِ, meaning, He of whom three children, or two, have gone before him [to paradise] hath become entitled to paradise. (TA.) ― -b10- أَوْجَبَ لَهُ الجَنَّةَ أَوِ النَّارَ It (an action) procured for him as a necessary consequence thereof [the reward of] paradise, or [the punishment of] hell; or made such to be to him a necessary consequence thereof; [unless followed by repentance &c.:] (S, K *:) [it required for him paradise or hell.] ― -b11- [يُوجِبُ كَذَا It necessitates, or renders necessary, such a thing. ― -b12- It requires such a thing, as a necessary consequence. ― -b13- It necessarily implies the coexistence of such a thing therewith. Used in physics &c., and perhaps in classical writings.] ― -b14- أَوْجَبْتُ لِفُلَانٍ حَقَّهُ means I regarded such a one's right or due: and you say فَعَلْتُ ذٰلِكَ اِيجَابًا لِحَقِّهِ [I did that from regard to his right or due] (Har. p. 490); [and اوجبهُ لَهُ He made it, or declared it to be due to him]. ― -b15- [اوجبهُ also signifies He affirmed it, he averred it; i. q. أَثْبَتَهُ as contr. of نَفَاهُ. ― -b16- And It necessarily occasioned it.] -A2- اوجب عَلَيْهِ He beat him, overcame him, in a case of laying a bet, wager, or stake, at a shooting-match or race. (TA.) -A3- اوجب اللّٰهُ قَلْبَهُ God made his heart to palpitate, beat, or throb; [to be agitated, or in a state of commotion]. (Lh, K.) -A4- See 1.

تَوَاجَبُوا
6 تَوَاجَبُوا ذ They laid a bet, wager, or stake, one with another, at a shooting-match or race: as though one party of them made a thing binding, or obligatory, on another party of them. (TA.)

استوجبهُ
10 استوجبهُ ذ He had a right or just title or claim, to it; deserved it; merited it: syn. اِسْتَحَقَّهُ [q. v.] (S, K.) See the act. part. n. below. ― -b2- استوجب اـثْمًا i. q. اِسْتَحَقِّهُ; (TA, in art. حق;) which means He did what necessitated sin; (Ksh, Bd, Jel, in v. 106;) [was guilty of a sin;] and deserved its being said of him that he was a sinner. (Ksh.) ― -b3- رَكَبَ خَطِئَةً اسْتَوْجَبَ بِهَا النَّارَ [He committed a sin for which he became deserving of hell]. (TA.)

وَجْبٌ
وَجْبٌ ذ and ↓ مُوَجِّبٌ A she-camel whose biestings coagulate in her udder. (K.) ― -b2- وِجَابٌ Places in which water stagnates: (K:) pl. of وَجْبٌ. (TA.) ― -b3- وَجْبٌ A large skin of the kind called سِقَاءٌ, made of the (complete, TA,) hide of a he-goat: pl. وِجَابٌ. (AHn, K.) ― -b4- وَجْبٌ Stupid; foolish; of little sense. (K.) ― -b5- وَجْبٌ (S, K) and ↓ وَجَّابٌ (K) and ↓ وَجَّابَةٌ (IAar, K) and ↓ مُوَجِّبٌ (IAar) A coward; cowardly; pusillanimous. (S, K, &c.) [The second and third, and more especially the latter, are probably intensive epithets.] -A2- وَجْبٌ A bet, wager, or stake, at a shooting-match (Lh, K) or a race. (IAar; and L in TA, voce نَدَبٌ.)

وَجْبَةٌ
وَجْبَةٌ ذ inf. n. of وَجَبَ “ it fell down, &c., ” q. v. ― -b2- بِجَنْبِهِ فَلْتَكُنِ الوَجْبَةُ, a proverb, (S,) [(May a disease be) in his side, or (may God afflict him, or smite him, with a disease) in his side, and may falling down upon the ground, and dying, happen (or be the result thereof) ! i. e. بجنبه داءٌ فلتكن الوجبه به; or رَمَاهُ اللّٰهُ بِدَاءٍ بجنبه الخ. (Freytag, Arab. Prov. i. 156)]. ― -b3- وَجْبَةٌ A falling with a sound, or noise, such as that produced by the fall of a wall or the like: (S, K:) [see 1, where it is given as an inf. n. unrestricted to the signification of a single act:] or the sound of a thing falling (K) and producing a sound such as above mentioned. (TA.) -A2- وَجَبَهٌ An eating but once in the course of a day and night: (S, K:) or an eating but once in a day until the like eating in the following day: (K:) an inf. n. (Lh) [restricted to the signification of a single act]: you say, فُلَانٌ يَأْكُلُ وَجْبَةً Such a one eats but once (T) in the course of the day and night. (AZ, S.) [See also صَيْرَمٌ.] ― -b2- In a trad. respecting the expiation of an oath, it is said, يُطْعِمُ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ وَجْبَةً وَاحِدَةً [He shall feed ten poor men with a meal sufficient for a day and a night]. (TA.)

وُجَابٌ
وُجَابٌ ذ : see وُحَابٌ.

وَجِيبَةٌ
وَجِيبَةٌ ذ A daily allowance of food; or daily maintenance: syn. وَظِيفَةٌ: (K:) i. e., what a man is accustomed to allow himself [each day] as that which is necessary, and fixed: but the word in the A is وَجْبَةٌ, q. v. (TA.) ― -b2- وَجِيبَةٌ [A term employed in the case of] one's concluding a sale, and then taking it [meaning what is sold to him] by regular successive portions, one after another, (AA, S, K,) or, as some say, on the condition of his taking a portion of it every day, (TA,) until he has taken the whole of his وَجِيبَة: (K:) [which hence appears to signify both the act above described and also what is due to one of a thing purchased and taken in this manner; but more probably the latter is the only meaning intended]. When a person has finished doing this, one says to him قَدِ اسْتَوْفَيْتَ وَجِيبَتَكَ [Thou hast taken the whole of what was due to thee of the thing purchased and taken by thee in the manner above described]. (S.)

وُجُوبِىٌّ
[ وُجُوبِىٌّ ذ Obligatory, or incumbent: opposed to اِمْتِنَانِىٌّ.]

وَجَّابٌ
وَجَّابٌ ذ and وجَّابَةٌ: see وَجْبٌ.

وَاجِبٌ
وَاجِبٌ ذ Slain: (S:) dying; or dead. (TA.) So in the following verse of Keys Ibn-ElKhateem:
أَطَاعَتْ بَنُو عَوْفٍ أَمِيرًا نَهَاهُمُ
عَنِ السِّلْمِ حَتَّى كَانَ أَوَّلَ وَاجِبِ
[The sons of 'Owf obeyed a commander who forbade them to make peace until he was the first who was slain, or who died]. (S, TA.) -A2- وَاجِبٌ [act. part. n. of وَجَبَ; Necessary; requisite; unavoidable: binding, incumbent, or obligatory. In the science of the fundamentals of religion, Necessarily being or existing; of which the nonexistence cannot be mentally conceived: as the essence of God. (IbrD.)] ― -b2- Accord. to [the Imلm] Aboo-Haneefeh, وَاجِبٌ [in matters of religion] is not so strong a term as فَرْضٌ: [and so may be rendered incumbent, or obligatory; or that which is a necessary, or indispensable, duty; yet not so decisively or manifestly shown to be such as that which is termed فرض:] or, accord. to Esh-Shلfi'ee, these two terms are syn., signifying [binding, incumbent, or obligatory, by God's express appointment, as] a thing for neglecting which one will be punished: and واجب signifies that which should be preferred and approved; thus explained by ElKhattلbee as occurring in the following trad.: غُسْلُ الجُمْعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ The ablution prescribed to be performed on Friday is an act which every one who has experienced a nocturnal pollution should prefer and approve. (TA.) -A3- فِعْلٌ وَاجِبٌ [A verb expressing an event as a positive fact] is such, for instance, as in the phrase بَيْنَمَا أَنَا كَذَا اِذْ جَآءَ زَيْدٌ [while I was thus, or in [this state, lo, or behold, Zeyd came]. (S, L, art. اذ.)

مُوجَبٌ
مُوجَبٌ ذ An effect; that which is produced by an operating cause; a result; a consequence. (Msb.) -A2- [كَلَامٌ مُوجَبٌ, lit. An affirmed sentence; i. q. مُثْبَتٌ as contr. of مَنْفِىٌّ; virtually the same as ↓ كَلَامٌ مُوجِبٌ, an affirmative sentence.]

مَوْجِبٌ
[ مَوْجِبٌ ذ A place where one falls down and dies; where one dies]. ― -b2- خَرَجَ القَوْمُ اِلَى مَوَاجِبِهِمْ, i. e. الى مَصَارِعِهِمْ; The people went forth to the places where they should be prostrated; or, as implied in the S, where they should full down and die; or where they should die]. (S.) -A2- مُوجِبٌ [and ↓ مُوجِبَةٌ] A cause; an efficient; that which produces, or effects, anything. (Msb.) ― -b2- See كَلَامٌ مُوجَبٌ -A3- مُوجِبٌ A name of the month المُحَرَّمُ (K) in ancient times. (TA.)

مُوجِبَةٌ
مُوجِبَةٌ ذ A great sin for which one deserves punishment [in the world to come]: (TA:) or a great sin, and also an act of great goodness, which makes [the punishment of] hell, or [the reward of] paradise, the consequence thereof unless followed by repentance &c.] (K.) ― -b2- أَللّٰهُمَّ اِنِّى أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ [O God, I ask of thee those things which will procure thy mercy!]. (TA, from a trad.) ― -b3- See مُوجِبٌ.

مُوَجِّبٌ
مُوَجِّبٌ ذ One who eats but once in the course of a day and a night. (AZ, S.) -A2- مُوَجِّبٌ A beast of carriage that is frightened at everything. (ISd.) Not known to AM. (TA.) ― -b2- See وَجْبٌ in two places.

أَللّٰهُ مُسْتَوْجِبٌ الحَمْدِ
أَللّٰهُ مُسْتَوْجِبٌ الحَمْدِ ذ God is worthy, or deserving, of praise; has a right, or just title or claim, to it; deserves it; merits it: syn. هُوَ وَلِيُّهُ, and مُسْتَحِقُّهُ. (TA.)

##### Türkçe

**وَجَبَ**
1 **وَجَبَ** ذ , muzâri‘ **يَجِبُ**, mastar ismi **وَجْبَةٌ** (Lh, K) ve **وَجْبٌ** (Lh): O (bir duvar veya benzeri, Msb, yahut bir ev veya herhangi bir şey, Lh) yıkıldı. (Lh, K, Msb.) **وَجْبَةٌ**’ye bak. ― -b2- **وَجَبَ**, mastar ismi **وَجْبَةٌ**: O yere düştü. (TA.) ― -b3- **وَجْبَةٌ** tek bir fiili göstermez; bilakis tek bir fiilin delâletine kayıtlı olmaksızın mutlak mânada bir mastar ismidir: örn. **وَجْبَةُ الشَّمْسِ**: Güneşin batarken düşmesi. (TA.) ― -b4- **فَاِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا** [Kur. xxii. 37,] “Ve yanları yere düştüğü zaman” mânasına geldiği söylenir: yahut “ve ruhları çıktığı ve düştükleri zaman”. (TA.) ― -b5- **وَجَبَتِ الشَّمْسُ**, (S, K,) mastar ismi **وَجْبٌ** ve **وُجُوبٌ** (K) ve **وَجْبَةٌ** (yukarıya bak): Güneş battı. (S, K.) ― -b6- **وَجَبَتِ العَيْنُ** (mecaz): Göz başın içine çöktü, yahut çökmüş oldu. (K.) ― -b7- **وَجَبَ**, (S, K,) muzâri‘ **يَجِبُ**, mastar ismi **وُجُوبٌ** ve **مَوْجِبٌ**, (TA,) O düştü ve öldü: (S:) öldü. (K.) ― -b8- Hudbeh İbn-Haşram der ki,
فَقُلْتُ لَهُ لَا تَبْكِ عَيْنُكَ اِنَّهُ
بِكَفَّىَّ مَا لَا قَيْتُ اِذْ حَانَ مَوْجِبِى
[Ve ona dedim ki: Gözün ağlamasın; çünkü benim ellerimle, ölümümün vakti geldiğinde, yaşadığım şey meydana getirilmiştir]. **موجب** ile **مَوْتٌ**’u kasteder. (TA.) ― -b9- [Ayrıca **وَجْبَةٌ**’ye de bak; bu mânada fiilin üçüncü bir mastar ismi gibi görünür.] ― -b10- **وَجَبَ**, (muzâri‘ **يَجِبُ**, TA,) mastar ismi **وَجِيبٌ** (Th, S) ve **وَجْبٌ** ve **وَجَبَانٌ** (K) ve **وُجُوبٌ** ve **وَجْبَةٌ**, (TA,): O (kalp) çarptı, attı, vurdu; (K;) çalkalandı, yahut bir kargaşa hâlinde oldu. (S.) ― -b11- **وَجَبَتِ الاِبِلُ**, ve ↓ **وجّبت**: Develer yattıkları yerlerden güçlükle kalkabildiler. (TA.) ― -b12- **وَحُبَ**, [muzâri‘ **يَوْجُبُ**,] mastar ismi **وُجُوبَةٌ**: O korkak oldu, yahut ödlek oldu. (S, K.) ― -b13- **وَجَبَهُ عَنْهُ**: Onda uzun süre sebat etmişken onu ondan geri sürdü, yahut geri çevirdi. (K,) (Nâdir el-A‘râb.) -A2- **وَجَبَ** ve ↓ **اوجب** ve ↓ **وجب** (mecaz): O (bir adam, TA) günde bir defa yedi. (Th, K) **وَجْبَةٌ**’ye bak. -A3- **وَجَبَ**, muzâri‘ **يَجِبُ**, mastar ismi **وُجُوبٌ** (S, K) ve **جِبَةٌ**, (K,): O (bir şey) gerekli kılındı, gerekli oldu, lâzım oldu, kaçınılmaz oldu: bağlayıcı oldu, vâcip oldu, üzerine lâzım geldi, hak oldu: eş anlamlısı **لَزِمَ**; (S, K, Msb;) [lafzen bazılarına göre, bir kimsenin üzerine düştü: 4’e bak;] ve **ثَبَتَ**, (Telvîh,) ki bu, **لَزِمَ**’e yakın mânadadır. (TA.) ― -b2- Daha geniş açıklama için eş anlamlısı **حَقَّ**’a bak. [Din usûlü ilminde: Zorunlu olarak oldu yahut var oldu; yokluğu zihnen tasavvur edilemeyen bir şey oldu: Allah’ın zâtı gibi. (Ibr. D.)] ― -b3- [**وَجَبَ عَلَيْهِ كَذَا**, yahut **أَنْ يَفَعَلَ كَذَا**: Böyle bir şey, yahut böyle bir şeyi yapma, onun üzerine bağlayıcı oldu, lâzım geldi, vâcip oldu; ona kaçınılmaz oldu; onun üzerine düştü; onun zarurî yahut vazgeçilmez görevi oldu: yahut Allah’ın açık tayiniyle onun üzerine bağlayıcı oldu; öyle ki onu terk ederse cezalandırılır: ve o, tercih edilmesi ve beğenilmesi gereken şey oldu. **وَاجِبٌ**’e bak.] ― -b4- Sonra gelecek başka bir açıklamaya da bak. ― -b5- **وَجَبَ البَيْعُ**, muzâri‘ **يَجِبُ**, mastar ismi **جِبَةٌ** (Lh, S, Msb) ve **وُجُوبٌ** (Lh, Msb): Satış bağlayıcı oldu, yahut bağlayıcı hâle geldi; (Msb, TA;) tasdik edildi, sabitlendi, yerleşti, karara bağlandı, yahut belirlendi; (Msb;) tamamlandı, gerçekleşti, yahut sonuçlandı; yürürlüğe girdi, yahut etkisini gösterdi; yahut uzatıldı, yahut icra edildi; yahut etkili oldu, yahut etkili hâle geldi: (TA:) ve **وَجَبَتْ يَمِينُهُ**, yani **بَتَّتْ**, bk. (M, “بت” maddesinde.) ― -b6- Bir hadiste şöyle denir: **اِذَا كَانَ البَيْعُ عَنْ خِيَارٍ فَقَدْ وَجَبَ** [Satış muhayyerlik üzere olursa artık bağlayıcı olmuştur]: yani akitten sonra “Satışı bozmayı yahut yürürlüğe koymayı seç” denir de muhatap ikincisini seçerse, iki taraf henüz ayrılmamış olsa bile satış bağlayıcıdır. (TA.) ― -b7- Aynı şekilde, **وَجَبَ الحَقُّ**, mastarları yukarıdaki gibidir: Hak, alacak yahut talep bağlayıcı oldu, yahut bağlayıcı hâle geldi; yahut sabitlendi, yerleşti, karara bağlandı, yahut belirlendi. (Msb.) ― -b8- **وجب الوجب**, mastar ismi **وجب**: (TA: [açıklanmamış; fakat **وَجْبٌ**’ün “bahis vb.” mânasından sonra geldiğine göre, görünüşe göre “Bahis, kumar yahut ortaya konan şey, ödenmesi gereken oldu, yahut üzerine lâzım geldi” demektir]. ― -b9- [**وَجَبَ عَلَيْه**: Böyle bir şeyi yapması yahut çekmesi onun için gerekli kılındı, gerekli oldu, lâzım oldu, kaçınılmaz oldu; bundan dolayı bazen, onun üzerine bağlayıcı, vâcip yahut lâzım oldu.] ― -b10- **وَجَبَ عَلَيْهِ القَوْلُ** [Söz yahut hüküm onun hakkında yürürlüğe girmesi bakımından gerekli oldu; yahut söz yahut hükmün onun hakkında yürürlüğe girmesi lâzım oldu]. Jel, xxxvi. 6, vb. ― -b11- [**وَجَبَ لَهُ كَذَا**: Böyle bir şey ona hak oldu; meselâ bir mükâfat yahut bir ceza.] ― -b12- **وَجَبَ عَلَيْهِ القَتْلُ** [Öldürülme onun hakkı oldu]. (TA, “بقى” maddesinde, vb.)

**وجّب بِهِ الأَرْضَ**
2 **وجّب بِهِ الأَرْضَ** ذ , mastar ismi **تَوْجِيبٌ**: Onu yere çaldı. (S.) ― -b2- **وجّب**, mastar ismi **تَوْجِيبٌ**: Deve, bacaklarını toplayarak göğsü üzerine yattı; yere kapanarak düştü. (TA.) ― -b3- **وجّبت**, mastar ismi **تَوْجِيبٌ**: O (dişi deve) sütsüz oldu: (TA:) yahut [ağız sütü memesinin içinde pıhtılaştı: **وَجْبٌ**’e bak]. ― -b4- **وجّب**, (mastar ismi **تَوْجِيبٌ**, K,) O yoruldu, bitkin düştü, yahut bezdi: (S, K:) deve hakkında söylenir. (S.) ― -b5- **وجّب اللِّبَأُ**, mastar ismi **تَوْجِيبٌ**: Ağız sütü memede pıhtılaştı. (K.) -A2- **وجّب**, (mastar ismi **تَوْجِيبٌ**, TA,) O (bir deveyi, K,) her gün ve gecede yalnız bir defa sağdı. (S, K.) ― -b2- **وجّب**, mastar ismi **تَوْجِيبٌ**: O kendini alıştırdı, (Lh, S,) bu durumda **وجّب لِنَفْسِهِ** de dersin, (Lh,) ve ailesini yahut ev halkını ve atını, (Lh, K,) her gün ve gecede yalnız bir öğün yemeye alıştırdı. (Lh, S.) ― -b3- 1’e bak. -A3- **وجّب**: O, bir ok atma müsabakasında yahut yarışta bir bahsi, kumarı yahut ortaya konan şeyi aldı, elde etti, yahut kazandı. (L, TA’da, **نَدَبٌ** maddesinde.) ― -b2- 4’e bak.

3 **وَاْجَبَ** 4’e bak.

**اوجبهُ**
4 **اوجبهُ** ذ (S, K,) ve ↓ **وجّبهُ** (K) fakat bu ikincisi bazılarınca reddedilmiştir, (TA,): O (Allah, S) onu gerekli kıldı, lâzım kıldı, kaçınılmaz kıldı; onu zorunlu kıldı; onu bağlayıcı, üzerine lâzım, yahut vâcip kıldı, yahut öyle ilan etti: (S, K:) [lafzen bazılarına göre, onu bir kimsenin üzerine düşürdü: **فَرَضَ**’a bak.] ― -b2- **اوجب البَيْعَ**, (Lh, S,) mastar ismi **اِيجَابٌ**, (Lh,): O satışı bağlayıcı kıldı, yahut bağlayıcı hâle getirdi, yahut bağlayıcı ilan etti; (Msb, TA;) onu tasdik etti; onu sabit, yerleşik, karara bağlanmış, yahut belirlenmiş kıldı, yahut öyle yaptı; (Msb;) tamamladı, gerçekleştirdi, yahut sonuçlandırdı; etkili kıldı. (TA.) ― -b3- **اوجب لَكَ البَيْعَ**: O satışı senin için bağlayıcı kıldı, yahut vâcip kıldı; vb. (Lh, K.) ― -b4- Aynı şekilde, **البَيْعَ** ↓ **وَاجَبَهُ**, mastar ismi **مُوَاجَبَةٌ** ve **وِجَابٌ**; (Lh; sözlerini naklederken K müellifi bir eksiltme yapmıştır; böylece bu iki kelimenin **اوجب**’un mastarları olduğu zannedilir; TA;) O, onun (başkasının) muvafakatiyle, satışı ona bağlayıcı kıldı; vb. (TA.) ― -b5- **اوجب عَلَيْهِ شَيْئًا** [O, bir şeyi onun üzerine bağlayıcı, vâcip yahut lâzım kıldı; yahut ona kaçınılmaz kıldı]. (TA.) ― -b6- **اوجب عَلَيْه القَضَآءَ**: O, hükmün onun hakkında yürürlüğe girmesini zorunlu kıldı; eş anlamlısı **حَقَّهُ** ve **أَحَقَّهُ**. (TA, “حق” maddesinde.) ― -b7- **اوجب**: O büyük bir günah işledi, yahut büyük bir iyilik yaptı; bunun sonucu olarak cehennemi yahut cenneti [ceza yahut mükâfatı] gerekli kıldı [tövbe vb. ile izlenmedikçe]: (S, K:) o, kendisini cezalandıracak olanın mazur sayılacağı günahlar işledi; çünkü cezayı hak etti. (IA‘r, TA’da, “لوط” maddesinde.) ― -b8- Bir hadiste şöyle denir: Bazı kimseler Muhammed’e gelip **اِنَّ صَاحِبًا لَنَا أَوْجَبَ** dediler; yani: “Şüphesiz bizim bir arkadaşımız cehennemi hak ettirecek bir günah işledi”; o da şöyle cevap verdi: “Ona bir köle azat etmesini emredin [kefaret olarak].” (TA.) ― -b9- Başka bir hadiste şöyle denir: **أَوْجَبَ ذُو التَّلَاثَةِ وَالاِثْنَيْنِ**, mânası: Üç çocuğu yahut iki çocuğu kendisinden önce [cennete] giden kimse cenneti hak etmiş olur. (TA.) ― -b10- **أَوْجَبَ لَهُ الجَنَّةَ أَوِ النَّارَ**: O (bir amel) bunun zorunlu sonucu olarak ona cenneti yahut cehennemi kazandırdı; yahut bunu ona bunun zorunlu sonucu kıldı; [tövbe vb. ile izlenmedikçe:] (S, K *:) [ona cenneti yahut cehennemi gerektirdi.] ― -b11- [**يُوجِبُ كَذَا**: O, böyle bir şeyi zorunlu kılar, yahut gerekli kılar. ― -b12- O, zorunlu bir sonuç olarak böyle bir şeyi gerektirir. ― -b13- O, onunla birlikte böyle bir şeyin zorunlu beraberliğini gerektirir. Fizikte vb. kullanılır; belki klasik yazılarda da.] ― -b14- **أَوْجَبْتُ لِفُلَانٍ حَقَّهُ**: Falanın hakkını yahut alacağını gözettiğim demektir: ve **فَعَلْتُ ذٰلِكَ اِيجَابًا لِحَقِّهِ** dersin [Onun hakkını gözeterek bunu yaptım]. (Har. s. 490); [ve **اوجبهُ لَهُ**: Onu ona hak kıldı, yahut hak ilan etti]. ― -b15- [**اوجبهُ** ayrıca: Onu doğruladı, onu ileri sürdü; **أَثْبَتَهُ** ile aynı; **نَفَاهُ**’nun zıddı. ― -b16- Ve: O, onu zorunlu olarak meydana getirdi.] -A2- **اوجب عَلَيْهِ**: O, bir ok atma müsabakasında yahut yarışta bahis koyma durumunda onu yendi, ona galip geldi. (TA.) -A3- **اوجب اللّٰهُ قَلْبَهُ**: Allah onun kalbini çarptırdı, attırdı, yahut vurdurdu; [çalkalanır, yahut bir kargaşa hâlinde olur kıldı]. (Lh, K.) -A4- 1’e bak.

**تَوَاجَبُوا**
6 **تَوَاجَبُوا** ذ: Onlar, bir ok atma müsabakasında yahut yarışta birbirleriyle bahis, kumar yahut ortaya konan şey koydular: sanki onların bir kısmı, bir şeyi diğer bir kısmı üzerine bağlayıcı kılmış gibidir. (TA.)

**استوجبهُ**
10 **استوجبهُ** ذ: O, ona hak sahibi oldu yahut adil bir hak iddiasına sahip oldu; onu hak etti; onu layık oldu: eş anlamlısı **اِسْتَحَقَّهُ** [bk.]. (S, K.) Aşağıdaki ism-i fâile bak. ― -b2- **استوجب اـثْمًا**: **اِسْتَحَقِّهُ** ile aynı; (TA, “حق” maddesinde;) bunun mânası: Günahı gerektiren şeyi yaptı; (Kş, Bd, Jel, v. 106’da;) [günah işledi;] ve onun hakkında “günahkârdır” denmesini hak etti. (Kş.) ― -b3- **رَكَبَ خَطِئَةً اسْتَوْجَبَ بِهَا النَّارَ** [Cehennemi hak ettiği bir günah işledi]. (TA.)

**وَجْبٌ**
**وَجْبٌ** ذ ve ↓ **مُوَجِّبٌ**: Ağız sütü memesinde pıhtılaşan bir dişi deve. (K.) ― -b2- **وِجَابٌ**: Suyun durgunlaştığı yerler: (K:) **وَجْبٌ**’ün çoğuludur. (TA.) ― -b3- **وَجْبٌ**: **سِقَاءٌ** denilen türden büyük bir tulum; (tam, TA,) bir teke derisinden yapılır: çoğulu **وِجَابٌ**. (AHn, K.) ― -b4- **وَجْبٌ**: Ahmak; budala; az akıllı. (K.) ― -b5- **وَجْبٌ** (S, K) ve ↓ **وَجَّابٌ** (K) ve ↓ **وَجَّابَةٌ** (IA‘r, K) ve ↓ **مُوَجِّبٌ** (IA‘r): Korkak; korkakça; ödlek. (S, K, vb.) [İkincisi ve üçüncüsü, özellikle de sonuncusu, muhtemelen mübalağalı sıfatlardır.] -A2- **وَجْبٌ**: Bir ok atma müsabakasında (Lh, K) yahut yarışta bir bahis, kumar yahut ortaya konan şey. (IA‘r; ve L, TA’da, **نَدَبٌ** maddesinde.)

**وَجْبَةٌ**
**وَجْبَةٌ** ذ: **وَجَبَ**’ın “yıkıldı vb.” mânasındaki mastar ismidir; bk. ― -b2- **بِجَنْبِهِ فَلْتَكُنِ الوَجْبَةُ**, bir darb-ı mesel, (S,) [(Yanında (bir hastalık olsun) yahut (Allah onu yanında bir hastalıkla musibetlendirsin, yahut vursun) ve yere düşüp ölme vuku bulsun (yahut bunun sonucu olsun)! yani **بجنبه داءٌ فلتكن الوجبه به**; yahut **رَمَاهُ اللّٰهُ بِدَاءٍ بجنبه** الخ. (Freytag, Arab. Prov. i. 156)]. ― -b3- **وَجْبَةٌ**: Duvarın yahut benzerinin düşmesiyle meydana gelen gibi bir sesle, yahut gürültüyle düşme: (S, K:) [1’e bak; orada tek bir fiilin delâletine kayıtlı olmaksızın mastar ismi olarak verilmiştir:] yahut yukarıda zikredilen gibi bir ses çıkararak düşen bir şeyin sesi. (K) (TA.) -A2- **وَجَبَهٌ**: Bir gün ve gecede yalnız bir defa yeme: (S, K:) yahut bir günde yalnız bir defa, ertesi gün aynı yemeğe kadar yeme: (K:) bir mastar ismidir. (Lh) [tek bir fiilin delâletine kayıtlı]: şöyle dersin: **فُلَانٌ يَأْكُلُ وَجْبَةً**: Falan, gün ve gece içinde yalnız bir defa yer. (AZ, S.) [Ayrıca **صَيْرَمٌ**’a da bak.] ― -b2- Yemin kefareti hakkında bir hadiste şöyle denir: **يُطْعِمُ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ وَجْبَةً وَاحِدَةً** [On yoksulu, bir gün ve geceye yetecek bir öğünle doyurur]. (TA.)

**وُجَابٌ**
**وُجَابٌ** ذ : **وُحَابٌ**’a bak.

**وَجِيبَةٌ**
**وَجِيبَةٌ** ذ: Günlük yiyecek tahsisi; yahut günlük geçimlik: eş anlamlısı **وَظِيفَةٌ**: (K:) yani bir kimsenin [her gün] kendisine gerekli ve sabit olan şey olarak ayırmaya alıştığı şey: fakat A’daki kelime **وَجْبَةٌ**’dir; bk. (TA.) ― -b2- **وَجِيبَةٌ**: [Bir satışın akdedilmesi ve sonra onun (yani kendisine satılan şeyin) düzenli ardışık paylar hâlinde, birbiri ardınca alınması durumunda kullanılan bir terimdir,] (AA, S, K,) yahut bazılarına göre, her gün ondan bir pay alması şartıyla, (TA,) ta ki kendi **وَجِيبَة**’sinin tamamını alana kadar: (K:) [buradan, hem yukarıda anlatılan fiili hem de bu şekilde satın alınıp alınan şeyden bir kimseye düşen hakkı ifade ettiği anlaşılır; fakat daha muhtemel olan, kastedilen mânanın yalnız ikincisi olduğudur]. Bir kimse bunu bitirdiğinde ona **قَدِ اسْتَوْفَيْتَ وَجِيبَتَكَ** denir [Bu şekilde satın alıp aldığın şeyden sana düşen hakkın tamamını aldın]. (S.)

**وُجُوبِىٌّ**
[ **وُجُوبِىٌّ** ذ: Vâcip; üzerine lâzım: **اِمْتِنَانِىٌّ**’nin karşıtı.]

**وَجَّابٌ**
**وَجَّابٌ** ذ ve **وجَّابَةٌ**: **وَجْبٌ**’e bak.

**وَاجِبٌ**
**وَاجِبٌ** ذ: Öldürülmüş: (S:) ölmekte olan; yahut ölü. (TA.) Keys İbn-ElHâtîm’in şu beytinde böyledir:
أَطَاعَتْ بَنُو عَوْفٍ أَمِيرًا نَهَاهُمُ
عَنِ السِّلْمِ حَتَّى كَانَ أَوَّلَ وَاجِبِ
['Owf oğulları, barıştan onları men eden bir kumandana itaat etti; ta ki o, öldürülenlerin yahut ölenlerin ilki oluncaya kadar]. (S, TA.) -A2- **وَاجِبٌ** [**وَجَبَ**’ın ism-i fâili; Gerekli; lâzım; kaçınılmaz: bağlayıcı, üzerine lâzım, yahut vâcip. Din usûlü ilminde: Zorunlu olarak var olan; yokluğu zihnen tasavvur edilemeyen: Allah’ın zâtı gibi. (IbrD.)] ― -b2- [İmam] Ebû Hanîfe’ye göre, **وَاجِبٌ** [din işlerinde] **فَرْضٌ** kadar kuvvetli bir terim değildir: [buna göre “üzerine lâzım” yahut “vâcip”; yahut “zarurî yahut vazgeçilmez görev” diye çevrilebilir; fakat “فرض” denilen kadar kesin yahut açık biçimde böyle olduğu gösterilmiş değildir:] yahut Şâfiî’ye göre bu iki terim eş anlamlıdır; [Allah’ın açık tayiniyle] terk edenin cezalandırılacağı bir şeyi ifade eder: ve **واجب** tercih edilmesi ve beğenilmesi gereken şeyi ifade eder; El-Hattâbî bunu şu hadiste geçtiği üzere böyle açıklar: **غُسْلُ الجُمْعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ**: Cuma günü yapılması emredilen yıkanma, ihtilâm yaşamış herkesin tercih edip beğenmesi gereken bir fiildir. (TA.) -A3- **فِعْلٌ وَاجِبٌ** [Bir olayı olumlu bir vakıa olarak ifade eden fiil] meselâ şu ibaredeki gibidir: **بَيْنَمَا أَنَا كَذَا اِذْ جَآءَ زَيْدٌ** [ben böyle iken, işte Zeyd geldi]. (S, L, “اذ” maddesinde.)

**مُوجَبٌ**
**مُوجَبٌ** ذ: Bir etki; işleyen bir sebebin meydana getirdiği şey; bir sonuç; bir netice. (Msb.) -A2- [**كَلَامٌ مُوجَبٌ**, lafzen: Olumlanan cümle; **مَنْفِىٌّ**’nin zıddı olarak **مُثْبَتٌ** ile aynı; aşağıdaki ↓ **كَلَامٌ مُوجِبٌ** ile fiilen aynı: olumlu cümle.]

**مَوْجِبٌ**
[ **مَوْجِبٌ** ذ: Düşüp öldüğü yer; öldüğü yer]. ― -b2- **خَرَجَ القَوْمُ اِلَى مَوَاجِبِهِمْ**, yani **الى مَصَارِعِهِمْ**; Kavim, yere serilecekleri yerlere çıktı; yahut S’nin ima ettiğine göre, düşüp ölecekleri yerlere; yahut ölecekleri yerlere]. (S.) -A2- **مُوجِبٌ** [ve ↓ **مُوجِبَةٌ**]: Bir sebep; bir müessir; herhangi bir şeyi meydana getiren yahut gerçekleştiren şey. (Msb.) ― -b2- **كَلَامٌ مُوجَبٌ**’a bak. -A3- **مُوجِبٌ**: Eski zamanlarda ay **المُحَرَّمُ**’ün bir adı. (K) (TA.)

**مُوجِبَةٌ**
**مُوجِبَةٌ** ذ: Ahirette ceza hak ettiren büyük bir günah: (TA:) yahut büyük bir günah ve ayrıca büyük bir iyilik; bunun sonucu olarak cehennemi yahut cenneti [ceza yahut mükâfatı] gerekli kılar; tövbe vb. ile izlenmedikçe. (K.) ― -b2- **أَللّٰهُمَّ اِنِّى أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ** [Allah’ım, rahmetini kazandıracak şeyleri senden isterim!]. (TA, bir hadisten.) ― -b3- **مُوجِبٌ**’e bak.

**مُوَجِّبٌ**
**مُوَجِّبٌ** ذ: Bir gün ve gece içinde yalnız bir defa yiyen kimse. (AZ, S.) -A2- **مُوَجِّبٌ**: Her şeyden ürken bir binek hayvanı. (ISd.) AM’ye göre bilinmez. (TA.) ― -b2- **وَجْبٌ**’e iki yerde bak.

**أَللّٰهُ مُسْتَوْجِبٌ الحَمْدِ**
**أَللّٰهُ مُسْتَوْجِبٌ الحَمْدِ** ذ: Allah övgüye layıktır, yahut övgüyü hak eder; ona hak sahibi olur; onu hak eder; ona layık olur: eş anlamlısı **هُوَ وَلِيُّهُ**, ve **مُسْتَحِقُّهُ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَجَبَ
وَجَبَ
a.  [ يَجِبُ ] ( n. ac. جِبَة [ 2t ] ,  وُجُوْب 27 ), Was necessary, indispensable.

b.  [ 'Ala ], Was obligatory, incumbent, binding upon; was the duty of, behoved.

c.  ( n. ac. وَجْبَة 1t ), Fell, crashed down.

d.  ( n. ac. وَجْب 1 ,  وُجُوْب 27 ), Set ( sun ); died.

e.  Was deepset ( eye ).

f.  ( n. ac. وَجْب 1 ,  وَجِيْب 25 ,  وَجَبَاْن 36 ), Beat, throbbed ( heart ).

g.  [ acc. &  'An ], Repelled from.

h.  see II (b) .

i.  ( n. ac. وِجْبَة 2t ), Was ratified.

وَجُبَ
وَجُبَ U ( n. ac. وُجُوْبَة 27t ),
a.  Was cowardly.

وَجَّبَ
وَجَّبَ II
a.  [ acc. &  La ], Made, declared necessary to, incumbent & c. upon.

b.  Ate once a-day.

c.  Accustomed to eat once a-day.

d.  Milked once a-day.

e.  [ Bi ], Threw down.

f.  Was weary.

g.  Collected ( biestings ).

h.  [ coll. ], Showed deference to.

وَاْجَبَ
وَاْجَبَ III
a.  [ acc. &  La ], Adjudged to.

أَوْجَبَ
أَوْجَبَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ) & III.

d.  Necessitated, obliged; caused, occasioned, brought about.

e.  Deserved recompense or punishment.

f.  Troubled ( the heart of ).

g.  [ La ], Respected, upheld ( the rights ) of.

اِسْتَوْجَبَ
اِسْتَوْجَبَ X ,
a.  Deemed necessary, obligatory.

b.  Deserved, merited.

c.  [ acc. &  La ], Sentenced to ( death ).

وَجْب
وَجْب 1 ,
a.  Coward; stupid.

b.  ( pl. وِجَاْب 23 ), Bag of goat's skin.

c.  Pool.

d.  Gage, pledge.

وَجْبَة
وَجْبَة 1t ,
a.  Thud, crash.

b.  A meal a day.

c.  [ Min ], A quantity of.

d.  Case; event; accident.

وَاْجِب
وَاْجِب 21 ,
a.  Necessary, indispensable, needful; obligatory, binding,   incumbent; proper, seemly.

b.  ( pl. وَاجِبَات ), Obligation, duty.

وَاْجِبَة
وَاْجِبَة 21t ,
a.  fem. of وَاْجِب 21 .

وُجَاْب
وُجَاْب 24 ,
a.  A disease in camels.

وَجِيْب
وَجِيْب 25 ,
a.  Palpitation.

وَجِيْبَة
وَجِيْبَة 25t ,
a.  Pay, wages; stipend.

b.  Purchase, article bought by auction.

وُجُوْب
وُجُوْب 27 ,
a.  Necessity, obligation, duty; propriety.

وَجَّاْب
وَجَّاْب 28 ,  وَجَّاْبَة 28t ,
a.  see 1 (a) .

مَوَاْجِبُ
مَوَاْجِبُ 44 ,
a.  Arena.

أَوْجَبَ
N. Ag. أَوْجَبَ IV ,
a.  Necessitating.

b.  ( pl. مُوْجِبَات ), Cause.

c.  Deserving.

أَوْجَبَ
N. P. أَوْجَبَ IV ,
a.  Affirmative ( logic ).

تَوَجَّبَ
N. Ag. تَوَجَّبَ V ,
a.  see 21 .

اِسْتَوْجَبَ
N. Ag. اِسْتَوْجَبَ X ,
a.  Deserving, worthy of.

اِيْجَاب
اِيْجَاب [ N. Ac.
a.  IV], Affirmation; acquiescence.

b.  Plus ( + )

اِيْجَابِيّ
اِيْجَابِيّ
a.  Affirmative.

مُوْجِبَة
مُوْجِبَة
a.  Deed; deserts.

مُوْجَبَة
مُوْجَبَة
a.  Affirmative proposition.

وَاجِب الوُجُوْد
وَاجِب الوُجُوْد الوَاجِب لِذَاتِهِ
a.  The Selfexistent One: God.

المُوْجِب بِالذَّات
المُوْجِب بِالذَّات
a.  The first cause: God.

بِمُوْجَب ذِمَّتِي
بِمُوْجَب ذِمَّتِي
a.  [ coll. ], According to my conscience.

##### Türkçe

**وَجَبَ**
**وَجَبَ**
a. [ **يَجِبُ** ] ( n. ac. **جِبَة** [ 2t ] , **وُجُوْب** 27 ), Gerekli idi, vazgeçilmez idi.

b. [ **'Ala** ], Vacip idi, üzerine gerekli/bağlayıcı idi; görevi idi, kendisine düşüyordu.

c. ( n. ac. **وَجْبَة** 1t ), Düştü, çakıldı.

d. ( n. ac. **وَجْب** 1 , **وُجُوْب** 27 ), (Güneş) battı; öldü.

e. (Göz) çukurda idi.

f. ( n. ac. **وَجْب** 1 , **وَجِيْب** 25 , **وَجَبَاْن** 36 ), (Kalp) attı, çarptı.

g. [ acc. & **'An** ], -den geri püskürtüldü.

h. II (b)’ye bak.

i. ( n. ac. **وِجْبَة** 2t ), Tasdik edildi.

**وَجُبَ**
**وَجُبَ** U ( n. ac. **وُجُوْبَة** 27t ),
a. Korkak idi.

**وَجَّبَ**
**وَجَّبَ** II
a. [ acc. & **La** ], -e gerekli kıldı, -e vacip/üzerine bağlayıcı kıldı vb.

b. Günde bir defa yedi.

c. Günde bir defa yemeye alıştı.

d. Günde bir defa sağdı.

e. [ **Bi** ], Aşağı attı.

f. Yorgun idi.

g. (Ağız sütünü) topladı.

h. [ coll. ], Hürmet gösterdi.

**وَاْجَبَ**
**وَاْجَبَ** III
a. [ acc. & **La** ], -e hükmetti.

**أَوْجَبَ**
**أَوْجَبَ** IV ,
a. II (a), (b) ve III’e bak.

d. Gerekli kıldı, mecbur etti; sebep oldu, vesile oldu, meydana getirdi.

e. Mükâfatı veya cezayı hak etti.

f. (Birinin) kalbini sıkıntıya soktu.

g. [ **La** ], (Hakları) gözetti, ayakta tuttu.

**اِسْتَوْجَبَ**
**اِسْتَوْجَبَ** X ,
a. Gerekli, vacip saydı.

b. Hak etti, müstahak oldu.

c. [ acc. & **La** ], (Ölüme) mahkûm etti.

**وَجْب**
**وَجْب** 1 ,
a. Korkak; ahmak.

b. ( pl. **وِجَاْب** 23 ), Keçi derisi torba.

c. Su birikintisi.

d. Rehin, teminat.

**وَجْبَة**
**وَجْبَة** 1t ,
a. Güm, çarpma sesi.

b. Günde bir öğün.

c. [ **Min** ], -den bir miktar.

d. Vaka; olay; kaza.

**وَاْجِب**
**وَاْجِب** 21 ,
a. Gerekli, vazgeçilmez, ihtiyaç olan; vacip, bağlayıcı, üzerine gerekli; uygun, yakışır.

b. ( pl. **وَاجِبَات** ), Yükümlülük, görev.

**وَاْجِبَة**
**وَاْجِبَة** 21t ,
a. **وَاْجِب** 21’in müennesi.

**وُجَاْب**
**وُجَاْب** 24 ,
a. Develerde bir hastalık.

**وَجِيْب**
**وَجِيْب** 25 ,
a. Çarpıntı.

**وَجِيْبَة**
**وَجِيْبَة** 25t ,
a. Ücret, yevmiye; maaş.

b. Satın alma, açık artırmayla satın alınmış eşya.

**وُجُوْب**
**وُجُوْب** 27 ,
a. Gereklilik, yükümlülük, görev; uygunluk.

**وَجَّاْب**
**وَجَّاْب** 28 , **وَجَّاْبَة** 28t ,
a. 1 (a)’ya bak.

**مَوَاْجِبُ**
**مَوَاْجِبُ** 44 ,
a. Meydan.

**أَوْجَبَ**
N. Ag. **أَوْجَبَ** IV ,
a. Gerekli kılan.

b. ( pl. **مُوْجِبَات** ), Sebep.

c. Hak eden.

**أَوْجَبَ**
N. P. **أَوْجَبَ** IV ,
a. Olumlu (mantık).

**تَوَجَّبَ**
N. Ag. **تَوَجَّبَ** V ,
a. 21’e bak.

**اِسْتَوْجَبَ**
N. Ag. **اِسْتَوْجَبَ** X ,
a. Hak eden, layık olan.

**اِيْجَاب**
**اِيْجَاب** [ N. Ac.
a. IV], Olumlama; kabul.

b. Artı ( + )

**اِيْجَابِيّ**
**اِيْجَابِيّ**
a. Olumlu.

**مُوْجِبَة**
**مُوْجِبَة**
a. Fiil; hak edişler.

**مُوْجَبَة**
**مُوْجَبَة**
a. Olumlu önerme.

**وَاجِب الوُجُوْد**
**وَاجِب الوُجُوْد الوَاجِب لِذَاتِهِ**
a. Zâtıyla var olan: Allah.

**المُوْجِب بِالذَّات**
**المُوْجِب بِالذَّات**
a. İlk sebep: Allah.

**بِمُوْجَب ذِمَّتِي**
**بِمُوْجَب ذِمَّتِي**
a. [ coll. ], Vicdanıma göre.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وجب
وَجَبَ - يَجِبُ
وَجَبَ - يَجِبُ + كائن أو شيء: يجهز: ينتهي العمل به ويصير جاهزاً: تنتهي التغييرات والأعمال التي يجب أن يخضع لها، ويصير إلى وضع جديد نهائي يستقر فيه ولا يتحول عنه
﴿فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها﴾: فإذا جهزت جنوبها للأكل  فكلوا منها
ملاحظة: جاء في المعاجم والتفسير أن معنى وجبت جنوبها أي سقطت، وهي هنا بمعنى سقطت من النضج والشوي، وصارت جاهزة للأكل، وليس بمعنى وقعت على الأرض واتسخت أو ما شابه، والله أعلم
وَجْبة: اسم فعل للمرة بمعنى مفعول: الشيء الخاص الذي " جَهَزَ ": وحين الكلام على الطعام فهو بمعنى أكلة طعام معدة وحاهزة، وكذلك وجبة من المنتجات المصنعة وهكذا، وليس فيها معنى الواجب أي الفرض أو المستحق، أو معنى الساقط
وَجَبَ - يَجِبُ + أمر: يجهز ويتم: يحدث ويصير واقعاً
وَجَبَ - يَجِبُ + أمر + على كائن: جهز وتم الأمر المقدر عليه: جهز وتم الأمر وصار واقعاً لا مفر منه وعليه فعله وإنفاذه: وهي بذلك تقترب من المعنى في العرف الشائع: بمعنى لازم وضروري وفرض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات"، وهي:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، وَجَبَ - يَجِبُ، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ
وجب - وجبت
 	﴿والبدن جعلناها لكم من شعائر الله لكم فيها خير فاذكروا اسم الله عليها صواف فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها وأطعموا القانع والمعتركذلك سخرناها لكم لعلكم تشكرون(36)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [وجب] و ج ب: وَجَبَ الشيء يجِب وُجُوبَا لزِم و اسْتَوْجَبَهُ استحقه و وَجَبَ البيع جِبَةً بالكسر و أَوْجَبْتُ البيع فوجَبَ و وَجَبَ القلب وَجِيباً اضطرب وأَوْجَبَ الرجل بوزن أخرج إذا عَمِل عملا يُوجب له الجنة أو النار و الوَجْبَةُ بوزن الضربة السقطة مع الهَدَّة قال الله تعالى ﴿فإذا وجبت جُنُوبُها﴾ و وَجَبَ الميت إذا سقط وماتويُقال للقتيل وَاجِبٌ و وَجَبَتِ الشمس غابت و المُوَجِّبُ بوزن المُعَلِّم الذي يأكل في اليوم والليلة مرة يقال فلان يأكل وَجْبَةً بسكون الجيم وقد وَجَّبَ نفسه تَوْجِيباً إذا عوَّدها ذلك قلت قال الأزهري وَجَبَ البيع وُجُوباً و جِبَةً وكذلك الحق و وَجَبَت الشمس وُجُوباً و وَجَبَ القلب وَجِيبا و وَجَبَ الحائط وغيره وَجْبَةً إذا سقط
معجم الفرائد القرآنية:
و ج ب
"وَجَبَتْ" في قولـه تعالـى :" فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا " (36) الحج .
وَجَب : سقط، ووجبت أي سقطت بعد النحر، فوقعت جنوبها على الأرض،والواجب ما وقع علينا وألزمنا
الراغب
وجب
- الوجوب: الثبوت. والواجب يقال على أوجه:
الأول: في مقابلة الممكن، وهو الحاصل الذي إذا قدر كونه مرتفعا حصل منه محال. نحو: وجود الواحد مع وجود الاثنين؛ فإنه محال أن يرتفع الواحد مع حصول الاثنين.
الثاني: يقال في الذي إذا لم يفعل يستحق به اللوم، وذلك ضربان:
واجب من جهة العقل، كوجوب معرفة الوحدانية، ومعرفة النبوة.
وواجب من جهة الشرع كوجوب العبادات الموظفة. ووجبت الشمس: إذا غابت، كقولهم: سقطت ووقعت، ومنه قوله تعالى: }فإذا وجبت جنوبها{ [الحج /36] ووجب القلب وجيبا. كل ذلك اعتبار بتصور الوقوع فيه، ويقال في كله: أوجب. وعبر بالموجبات عن الكبائر التي أوجب الله عليها النار. وقال بعضهم: الواجب يقال على وجهين:
أحدهما: أن يراد به اللازم الوجوب؛ فإنه لا يصح أن لا يكون موجودا، كقولنا في الله جل جلاله: واجب وجوده.
والثاني: الواجب بمعنى أن حقه أن يوجد. وقول الفقهاء: الواجب: ما إذا لم يفعله يستحق العقاب (انظر: الإبهاج في شرح المنهاج 1/51؛ والبرهان للجويني 1/217؛ وروضة الناظر ص 17)، وذلك وصف له بشيء عارض له لا بصفة لازمة له؛ ويجري مجرى من يقول: الإنسان الذي إذا مشى مشى برجلين منتصب القامة.
ملخص اللسان
1.     وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً أَي لزمَ. وأَوجَبهُ هو، وأَوجَبَه اللّه، واسْتَوْجَبَه أَي اسْتَحَقَّه.وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً إِذا ثَبَتَ، ولزِمَ.
2.     والواجِبُ  والفَرْضُ، عند الشافعي، سواءٌ، وهو كل ما يُعاقَبُ على تركه؛ وفرق بينهما أَبو حنيفة، فالفَرْض عنده آكَدُ من الواجب.
3.     ووجَبَ البيعُ يَجبُ جِـبَةً، وأَوجَبْتُ البيعَ فوَجَبَ.وَجَبَ البيعُ جِـبَةً ووُجوباً، وقد أَوْجَبَ لك البيعَ وأَوْجَبهُ هو إِيجاباً؛
4.     وجب البيعُ يَجِبُ وجوباً، وأَوْجَبَه إِيجاباً أَي لَزِمَ  وأَلْزَمَه؛ يعني إِذا قال بعد العَقْد: اخْتَرْ رَدَّ البيع أَو إِنْفاذَه،فاختارَ الإِنْفاذَ، لزِمَ وإِن لم يَفْتَرِقا.
5.  واسْتَوْجَبَ الشيءَ: اسْتَحَقَّه.  والـمُوجِـبةُ: الكبيرةُ من الذنوب التي يُسْتَوْجَبُ بها العذابُ؛ إِن الـمُوجِـبَةَ تَكون من الـحَسَناتِ والسيئات. وفي الحديث: اللهم إِني أَسأَلك مُوجِـبات رَحْمَتِك.والـمُوجِـباتُ الكبائِرُ من الذُّنُوب التي أَوْجَبَ اللّهُ بها النارَ.
6.     ووَجَبَ الرجلُ وُجُوباً: ماتَ؛ كان أَوَّلَ وَاجِبِ  أَي أَوَّلَ مَيِّتٍ
7.  والوَجْبة: السَّقطة مع الـهَدَّة. وَوجَبَ وجْبةً: سَقَط إِلى الأَرض؛  ليست الفَعْلة فيه للمرَّة الواحدة، إِنما هو مصدر كالوُجوب.  فإِذا بوَجْبةٍ وهي صَوت السُّقُوط.ووَجَبَ الحائطُ يَجِبُ وَجْباً ووَجْبةً: سقط. وَجَبَ البيتُ وكلُّ شيءٍ: سَقَطَ وَجْباً ووَجْبَة.
8.     ووَجَبَتِ الشمسُ وَجْباً، ووُجُوباً: غابت،
9.     ووَجَبَتْ عَيْنُه: غارَتْ، على الـمَثَل
10.                        وقوله تعالى: فإِذا وَجَبَتْ جُنُوبها؛ قيل معناه سَقَطَتْ جُنُوبها إِلى الأَرض؛ وقيل: خَرَجَت أَنْفُسُها، فسقطتْ هي
11.                        ويقال للبعير إِذا بَرَكَ وَضَرَبَ بنفسه الأَرضَ: قد وَجَّبَ تَوْجِـيباً. ووَجَّبَتِ الإِبل إِذا أَعْيَتْ.
12.                        تَواجَبُوا أَي تَراهَنُوا، فكأَنَّ بعضَهم أَوْجَبَ على بعض شيئاً،
13.          والوَجْبةُ: الأَكْلَة في اليوم والليلة. قال ثعلب: الوَجْبة أَكْلَةٌ  في اليوم إِلى مثلها من الغَد؛ يقال: هو يأْكلُ الوَجْبَةَ. هو يأْكل وَجْبةً؛ ، لأَنه ضَرْبٌ من الأَكل  ، وَجَبَ الرجلُ، بالتخفيف: أَكلَ أَكْلةً في اليوم؛ ووَجَّبَ  أَهلَه: فَعَلَ بهم ذلك.
14.                        وقد وَجَّبَ لنفسه تَوْجيباً، وقد وَجَّبَ نَفْسَه تَوجيباً إِذا عَوَّدَها ذلك.
15.                        والوَجْبُ: الجَبانُ؛
لسان العرب
● - وجب: وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً أَي لزمَ. وأَوجَبهُ هو، وأَوجَبَه اللّه، واسْتَوْجَبَه أَي اسْتَحَقَّه. وفي الحديث: غُسْلُ الجُمُعةِ  واجِبٌ على كل مُحْتَلِم. قال ابن الأَثير: قال الخَطَّابي: معناه وُجُوبُ الاخْتِـيار والاسْتِحْبابِ، دون وُجُوب الفَرْض واللُّزوم؛ وإِنما شَبَّهَه بالواجب تأْكيداً، كما يقول الرجلُ لصاحبه: حَقُّكَ عليَّ واجبٌ، وكان الـحَسنُ يراه لازماً، وحكى ذلك عن مالك.  يقال: وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً إِذا ثَبَتَ، ولزِمَ. والواجِبُ  والفَرْضُ، عند الشافعي، سواءٌ، وهو كل ما يُعاقَبُ على تركه؛ وفرق بينهما أَبو حنيفة، فالفَرْض عنده آكَدُ من الواجب. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنه أَوجَبَ نَجِـيباً أَي أَهْداه في حج أَو عمرة، كأَنه أَلزَمَ نفسه به. والنَّجِـيبُ: من خيار الإِبل. ووجَبَ البيعُ يَجبُ جِـبَةً، وأَوجَبْتُ البيعَ فوَجَبَ. وقال اللحياني: وَجَبَ البيعُ جِـبَةً ووُجوباً، وقد أَوْجَبَ لك البيعَ وأَوْجَبهُ هو إِيجاباً؛ كلُّ ذلك عن اللحياني. وأَوْجَبَه البيعَ مواجبة، ووِجاباً، عنه أَيضاً.  أَبو عمرو: الوَجِـيبةُ أَن يُوجِبَ البَيْعَ، ثم يأْخذَه أَوَّلاً، فأَوَّلاً؛ وقيل: على أَن يأْخذ منه بعضاً في كل يوم، فإِذا فرغ قيل:  اسْتَوْفى وَجِـيبَتَه؛ وفي الصحاح: فإِذا فَرَغْتَ قيل: قد استَوفيْتَ  وَجِـيبَتَك. وفي الحديث: إِذا كان البَيْعُ عن خِـيار فقد وجَبَ أَي تَمَّ  ونَفَذ. يقال: وجب البيعُ يَجِبُ وجوباً، وأَوْجَبَه إِيجاباً أَي لَزِمَ  وأَلْزَمَه؛ يعني إِذا قال بعد العَقْد: اخْتَرْ رَدَّ البيع أَو إِنْفاذَه،  فاختارَ الإِنْفاذَ، لزِمَ وإِن لم يَفْتَرِقا.  واسْتَوْجَبَ الشيءَ: اسْتَحَقَّه.  والـمُوجِـبةُ: الكبيرةُ من الذنوب التي يُسْتَوْجَبُ بها العذابُ؛  وقيل: إِن الـمُوجِـبَةَ تَكون من الـحَسَناتِ والسيئات. وفي الحديث: اللهم إِني أَسأَلك مُوجِـبات رَحْمَتِك.  وأَوْجَبَ الرجلُ: أَتى بمُوجِـبةٍ مِن الـحَسناتِ أَو السيئات.  وأَوْجَبَ الرجلُ إِذا عَمِلَ عَمَلاً يُوجِبُ له الجَنَّةَ أَو النارَ. وفي  الحديث: مَنْ فعل كذا وكذا، فقد أَوْجَبَ أَي وَجَبَتْ له الجنةُ أَو  النارُ. وفي الحديث: أَوْجَبَ طَلْحَةُ أَي عَمِل عَمَلاً أَوْجَبَ له الجنةَ.  وفي حديث مُعاذٍ: أَوْجَبَ ذو الثلاثة والاثنين أَي من قَدَّم ثلاثةً من الولد، أَو اثنين، وَجَبَت له الجنةُ.  وفي حديث طَلحة: كلمة سَمِعتُها من رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، مُوجِـبةٌ لم أَسأَله عنها، فقال عمر: أَنا أَعلم ما هي: لا إِله إِلا اللّه، أَي كلمة أَوْجَبَتْ لقائلها الجنة، وجمعُها مُوجِـباتٌ. وفي حديث النَّخَعِـيِّ: كانوا يَرَوْنَ المشيَ إِلى المسجدِ في الليلة المظلمة، ذاتِ الـمَطَر والريح، أَنها مُوجِـبةٌ، والـمُوجِـباتُ الكبائِرُ من الذُّنُوب التي أَوْجَبَ اللّهُ بها النارَ.  وفي الحديث: أَن قوماً أَتَوا النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فقالوا: يا رسول اللّه، إِن صاحِـباً لنا أَوْجَبَ أَي رَكِبَ خطيئةً اسْتَوْجَبَ بها النارَ، فقال: مُرُوه فلْيُعْتِقْ رَقَبَةً. وفي الحديث: أَنه مَرَّ  برجلين يَتَبايعانِ شاةً، فقال أَحدُهما: واللّه لا أَزِيدُ على كذا، وقال  الآخر: واللّه لا أَنقُصُ من كذا، فقال:  \<ص:794>  قد أَوْجَبَ أَحدُهما أَي حَنِثَ، وأَوْجَبَ الإِثم والكَفَّارةَ على نفسه.  ووَجَبَ الرجلُ وُجُوباً: ماتَ؛ قال قَيْسُ بن الخَطِـيم يصف حَرْباً  وَقَعَتْ بين الأَوْسِ والخَزْرَج، في يوم بُعاثَ، وأَن مُقَدَّم بني  عَوْفٍ وأَميرَهم لَجَّ في الـمُحاربة، ونَهَى بني عَوْفٍ عن السِّلْمِ، حتى كانَ أَوَّلَ قَتِـيلٍ:  ويَوْمَ بُعاثٍ أَسْلَمَتْنا سيُوفُنا *  إِلى نَشَبٍ، في حَزْمِ غَسَّانَ، ثاقِبِ  أَطاعتْ بنو عَوْفٍ أَمِـيراً نَهاهُمُ *  عن السِّلْمِ، حتى كان أَوَّلَ وَاجِبِ  أَي أَوَّلَ مَيِّتٍ؛ وقال هُدْبة بن خَشْرَم:  فقلتُ له: لا تُبْكِ عَيْنَكَ، إِنه *  بِكَفَّـيَّ ما لاقَيْتُ، إِذ حانَ مَوْجِـبي  أَي موتي. أَراد بالـمَوْجِبِ مَوْتَه. يقال: وَجَبَ إِذا ماتَ مَوْجِـباً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، جاءَ يَعُودُ عبدَاللّه  بنَ ثابتٍ، فوَجَدَه قد غُلِبَ، فاسْتَرْجَعَ، وقال: غُلِـبْنا عليك يا  أَبا الرَّبِـيعِ، فصاحَ النساءُ وبَكَيْنَ، فَجعلَ ابنُ عَتِـيكٍ يُسَكِّتُهُنَّ؛ فقال رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم: دَعْهُنَّ، فإِذا وَجَبَ فلا تَبْكِـيَنَّ باكيةٌ، فقال: ما الوُجوبُ؟ قال: إِذا ماتَ. وفي حديث  أَبي بكر، رضي اللّه عنه: فإِذا وَجَبَ ونَضَبَ عُمْرُه. وأَصلُ  الوُجُوبِ: السُّقوطُ والوقُوعُ. ووَجَبَ الميتُ إِذا سقَط وماتَ. ويقال للقتيل: واجِبٌ. وأَنشد: حتى كانَ أَوَّلَ واجِبِ.  والوَجْبة: السَّقطة مع الـهَدَّة. وَوجَبَ وجْبةً: سَقَط إِلى الأَرض؛  ليست الفَعْلة فيه للمرَّة الواحدة، إِنما هو مصدر كالوُجوب. ووَجَبَتِ الشمسُ وَجْباً، ووُجُوباً: غابت، والأَوَّلُ عن ثعلب.  وفي حديث سعيدٍ: لولا أَصْواتُ السافِرَة لسَمِعْتم وَجْبةَ الشمس أَي سُقُوطَها مع الـمَغيب. وفي حديث صِلَةَ: فإِذا بوَجْبةٍ وهي صَوت السُّقُوط. ووَجَبَتْ عَيْنُه: غارَتْ، على الـمَثَل. ووَجَبَ الحائطُ يَجِبُ وَجْباً ووَجْبةً: سقط. وقال اللحياني: وَجَبَ البيتُ وكلُّ شيءٍ: سَقَطَ وَجْباً ووَجْبَة. وفي المثل: بِجَنْبِه فلْتَكُنْ الوَجْبَة، وقوله تعالى: فإِذا وَجَبَتْ جُنُوبها؛ قيل معناه سَقَطَتْ جُنُوبها إِلى الأَرض؛ وقيل: خَرَجَت أَنْفُسُها، فسقطتْ هي، فكُلُوا منها؛ ومنه قولُهم: خَرَجَ القومُ إِلى مَواجِـبِهِم أَي مَصارِعِهم. وفي حديث الضحية: فلما وَجَبَتْ جُنُوبُها أَي سَقَطَتْ إِلى الأَرض، لأَن المستحب أَن تُنْحَرَ الإِبل قياماً مُعَقَّلةً. ووَجَّبْتُ به الأَرضَ تَوجيباً أَي ضَرَبْتُها به. والوَجْبَةُ: صوتُ الشيءِ يَسْقُطُ، فيُسْمَعُ له كالـهَدَّة، ووَجَبَت الإِبلُ ووَجَّبَتْ إِذا لم تَكَدْ تَقُومُ عن مَبارِكها كأَنَّ ذلك من السُّقوط. ويقال للبعير إِذا بَرَكَ وَضَرَبَ بنفسه الأَرضَ: قد وَجَّبَ تَوْجِـيباً. ووَجَّبَتِ الإِبل إِذا أَعْيَتْ.  ووَجَبَ القلبُ يَجِبُ وَجْباً ووَجِـيباً ووُجُوباً ووَجَباناً: خَفَق  واضْطَرَبَ. وقال ثعلب: وَجَبَ القَلْبُ وَجِـيباً فقط. وأَوْجَبَ اللّهُ  قَلْبَه؛ عن اللحياني وحده. وفي حديث علي: سمعتُ لها وَجْبَةَ قَلْبه أَي خَفَقانَه. وفي حديث أَبي عبيدة ومُعاذٍ: إِنَّا نُحَذِّرُك يوماً  تَجِبُ فيه القُلوبُ. والوَجَبُ: الخَطَرُ، وهو السَّبقُ الذي يُناضَلُ عليه؛ عن اللحياني. وقد وَجَبَ الوَجَبُ وَجْباً، وأَوْجَبَ عليه: غَلَبه على الوَجَب. ابن الأَعرابي: الوَجَبُ والقَرَعُ الذي يُوضَع في النِّضال والرِّهان،  \<ص:795>  فمن سَبقَ أَخذَه.  وفي حديث عبداللّه بن غالبٍ: أَنه إِذا كان سَجَد، تَواجَبَ الفِتْيانُ،  فَيَضَعُون على ظَهْره شيئاً، ويَذْهَبُ أَحدُهم إِلى الكَلاَّءِ،  ويجيءُ وهو ساجدٌ. تَواجَبُوا أَي تَراهَنُوا، فكأَنَّ بعضَهم أَوْجَبَ على بعض شيئاً، والكَلاَّءُ، بالمد والتشديد: مَرْبَطُ السُّفُن بالبصرة، وهو بعيد منها.  والوَجْبةُ: الأَكْلَة في اليوم والليلة. قال ثعلب: الوَجْبة أَكْلَةٌ  في اليوم إِلى مثلها من الغَد؛ يقال: هو يأْكلُ الوَجْبَةَ. وقال  اللحياني: هو يأْكل وَجْبةً؛ كلُّ ذلك مصدر، لأَنه ضَرْبٌ من الأَكل. وقد وَجَّبَ لنفسه تَوْجيباً، وقد وَجَّبَ نَفْسَه تَوجيباً إِذا عَوَّدَها ذلك.  وقال ثعلب: وَجَبَ الرجلُ، بالتخفيف: أَكلَ أَكْلةً في اليوم؛ ووَجَّبَ  أَهلَه: فَعَلَ بهم ذلك. وقال اللحياني: وَجَّبَ فلانٌ نفسَه وعيالَه وفرَسَه أَي عَوَّدَهم أَكْلَةً واحدة في النهار. وأَوْجَبَ هو إِذا كان يأْكل مرةً. التهذيب: فلانٌ يأكل كلَّ يوم وَجْبةً أَي أَكْلَةً واحدةً. أَبو زيد: وَجَّبَ فلانٌ عيالَه تَوْجيباً إِذا جَعَل قُوتَهم كلَّ يوم وَجْبةً،  أَي أَكلةً واحدةً. والـمُوَجِّبُ: الذي يأْكل في اليوم والليلة مرة.  يقال: فلانٌ يأْكل وَجْبَةً. وفي الحديث: كنت آكُلُ الوَجْبَة وأَنْجُو  الوَقْعةَ؛ الوَجْبةُ: الأَكلةُ في اليوم والليلة، مرة واحدة. وفي حديث  الحسن في كفَّارة اليمين: يُطْعِمُ عَشَرَةَ مساكين وَجْبةً واحدةً. وفي حديث خالد بن معَد: إِنَّ من أَجابَ وَجْبةَ خِتان غُفِرَ له. ووَجَّبَ الناقة، لم يَحْلُبْها في اليوم والليلة إِلا مرة. والوَجْبُ: الجَبانُ؛ قال الأَخْطَلُ:  عَمُوسُ الدُّجَى، يَنْشَقُّ عن مُتَضَرِّمٍ، *  طَلُوبُ الأَعادي، لا سَؤُومٌ ولا وَجْبُ  قال ابن بري: صواب إِنشاده ولا وجبِ؛ بالخفض؛ وقبله:  إِليكَ، أَميرَ المؤْمنين، رَحَلْتُها *  على الطائرِ الـمَيْمُونِ، والـمَنْزِلِ الرَّحْبِ  إِلى مُـؤْمِنٍ، تَجْلُو صَفائِـحُ وَجْهِهِ *  بلابلَ، تَغْشَى من هُمُومٍ، ومِنْ كَرْبِ  قوله: عَموسُ الدُّجى أَي لا يُعَرِّسُ أَبداً حتى يُصْبِـحَ، وإِنما  يُريدُ أَنه ماضٍ في أُموره، غيرُ وانٍ. وفي يَنْشَقُّ: ضمير الدُّجَى.  والـمُتَضَرِّمُ: الـمُتَلَهِّبُ غَيْظاً؛ والـمُضْمَرُ في مُتَضَرِّم يَعُودُ على الممدوح؛ والسَّـؤُوم: الكالُّ الذي أَصابَتْه السآمةُ؛ وقال الأَخطل أَيضاً:  أَخُو الـحَرْبِ ضَرَّاها، وليس بناكِلٍ *  جَبان، ولا وَجْبِ الجَنانِ ثَقِـيلِ  وأَنشد يعقوب:  قال لها الوَجْبُ اللئيمُ الخِـبْرَهْ:  أَما عَلِمْتِ أَنـَّني من أُسْرَهْ  لا يَطْعَم الجادي لَديْهم تَمْرَهْ؟  تقول منه: وَجُبَ الرجلُ، بالضم، وُجُوبةً. والوَجَّابةُ: كالوَجْبِ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفِراشِ، *  ووَجَّابةٍ يَحْتَمي أَن يُجِـيبا  ولا ذي قَلازِمَ، عند الـحِـياضِ، *  إِذا ما الشَّريبُ أَرادَ الشَّريبا  قال: وَجَّابةٌ فَرِقٌ. ودُمَّيْجة: يَنْدَمِـج في الفِراشِ؛ وأَنشد  ابن الأَعرابي لرؤْبة:  فجاءَ عَوْدٌ، خِنْدِفِـيٌّ قَشْعَمُهْ، *  مُوَجِّبٌ، عاري الضُّلُوعِ جَرْضَمُهْ  وكذلك الوَجَّابُ؛ أَنشد ثعلب:  أَو أَقْدَمُوا يوماً فأَنتَ وَجَّابْ  \<ص:796>  والوَجْبُ: الأَحْمَقُ، عن الزجاجي. والوَجْبُ: سِقاءٌ عظيم من جلْد  تَيْسٍ وافرٍ، وجمعه وِجابٌ، حكاه أَبو حنيفة.  ابن سيده: والـمُوَجِّبُ من الدَّوابِّ الذي يفْزَعُ من كل شيءٍ؛ قال  أَبو منصور: ولا أَعرفه. وفي نوادر الأَعراب: وَجَبْتُه عن كذا ووكَبْتُه إِذا رَدَدْتُه عنه حتى طالَ وُجُوبُه ووكُوبُه عنه.  ومُوجِبٌ: من أَسماءِ الـمُحَرَّم، عادِيَّةٌ.
مقاييس اللغة:
(وجب) الواو والجيم والباء: أصلٌ واحد، يدلُّ على سُقوط الشيء ووُقوعِه، ثم يتفرَّع. ووَجَب البيعُ وُجوباً: حَقَّ ووَقَع. ووَجَب الميِّت: سقَط، والقتِيلُ واجب. وفي الحديث: "فإذا وجَبَ([15]) فلا تَبكِيَنَّ باكية"، أي إذا ماتَ([16]). وقال الله في النَّسائك: ﴿فَإذَا وَجَبَتْ جُنُوبُها﴾ [الحج 26]. قال قيس:
أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ *** عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ([17])
وَجَب الحائطُ: سقَطَ، وجْبَةً. والوجيبة: أن تُوجِبَ البيعَ، في أن تأخذ منه بعضاً في كلِّ يوم، فإذا فَرَغَ قيل: اسْتَوْفَى وَجِيبتَه. ويقولون: الوَجْبُ: الجَبَان. قال:
* طلوبُ الأعادِي لا سَؤومٌ ولا وَجْبُ([18]) *
سمِّي به لأنَّه كالسَّاقط. ويقولون المُوَجِّب: النَّاقة لا تنبعث من كثرة لحمها.
ومن الباب المُوَجِّب من النُّوق: التي يَنعقِد اللِّبَأُ في ضَرعها.
وأمَّا وَجِيبُ القَلْب فمن الإبدال، والأصل الوجيف، وقد مَرَّ.
القاموس المحيط:
وَجَبَ يَجِبُ وُجوباً وجِبةً لَزِمَ. وأوْجَبَه ووجَّبَه، وأوجَبَ لك البيعَ مُواجَبَةً ووِجاباً، واستَوْجَبَه استَحَقَّه. والوَجِيبةُ الوَظيفةُ، وأن تُوجِبَ البيعَ، ثم تأخُذَه أوّلاً فأوَّلاً حتى تَسْتَوْفِيَ وجِيبَتَكَ. والمُوجِبةُ الكبيرةُ من الذنوبِ ومن الحسناتِ التي تُوجِبُ النارَ أو الجنة. وأوجَبَ أتى بها. ووَجَبَ يَجِبُ وجْبَةً سقَط، والشمسُ وجْباً ووجُوباً غابتْ، والعينُ غارتْ، وعنه ردَّه، والقلْبُ وجْباً ووجيباً ووجَباناً خَفَقَ، وأوجَبَ الله تعالى قَلْبَهُ، وأكَلَ أكْلَةً واحدةً في النَّهارِ كأوْجَبَ ووجَّبَ، وماتَ. وَوَجَّبَ عِيالَهُ، وفَرَسَهُ عَوَّدَهُمْ أكْلَةً واحدةً، والناقَةَ لم يَحْلُبْها في اليَوْمِ واللَّيْلَةِ إلاَّ مَرَّةً واحدةً. والوَجْبُ النَّاقَةُ التي يَنْعَقِدُ اللِّبَأُ في ضَرْعِها، كالمُوَجِّبِ، وسِقاءٌ عَظيمٌ منْ جِلْدِ تَيْسٍ، ج وِجابٌ، والْأَحْمَقُ، والجَبانُ، كالوَجَّابِ والوَجَّابَة، مُشَدَّدتينِ، وقد وجُبَ، ككَرُمَ، وُجُوبَةً، والخَطَرُ، وهو السَّبَقُ الذي يُناضَلُ عليه. والوَجْبَةُ السَّقْطَةُ مع الهَدَّةِ، أو صَوْتُ السَّاقِطِ، والْأَكْلَةُ في اليَوْمِ واللَّيْلَةِ، أو أكْلَةٌ في اليَوْمِ إلى مِثْلِها من الغَدِ. والتَّوْجيبُ الإِعياءُ، وانعقادُ اللِّبَأِ في الضَّرْع. وموجِبٌ كموسِرٍ د بين القدْسِ والبلقاء، واسمُ المُحرّمِ.
والوِجَابُ: مَنَاقِعُ الماءِ.
تاج العروس:
و ج ب
وَجَب الشِّيْءُ يَجِبُ وُجُوباً بالضَّمّ وجِبَةً كعِدَةٍ . قال شيخُنَا : هو أَيضاً مَقِيسٌ في مثله . قلتُ : هذا المصدرُ إنّمَا ذكره الجَوْهَرِيُّ في وَجَب البَيْعُ يَجِبُ جِبَةً . واقتصر هُنا على الوُجُوبِ : لَزِمَ . وفي التِّلْوِيح : الوُجُوبُ في اللُّغة إِنّما هو الثُّبُوتُ . قُلتُ : وهو قريبٌ من اللُّزُوم . وفي الحديث : " غُسْل الجُمُعَةِ واجِبٌ على كُلّ مُحْتَلِمٍ " . قال ابْنُ الأَثِيرِ : قال الخَطَّابِيّ : معناه وُجُوبُ الاختِيارِ والاستحباب دُونَ وُجُوبِ الفَرْضِ واللُّزُوم ؛ وإِنَّمَا شَبَّهه بالواجِب تأْكيداً كما يَقُولُ الرَّجُلُ لصاحبِه : حَقُّكَ عليَّ واجِبٌ . وكانَ الحَسَنُ يراهُ لازماً وحُكِي ذلك عن مالِكٍ . يُقَالُ : وَجَبَ الشَّيْءُ وُجُوباً : إِذا ثَبَتَ ولَزِمَ . والواجِبُ والفَرْضُ عندَ الشّافعيّ سواءٌ وهو كُلُّ ما يُعاقَبُ على تَرْكهِ . وفَرَقَ بينَهُمَا أَبو حَنِيفَةَ فالفرضُ عندَهُ آكَدُ من الوَاجب . وأَوْجَبه هو وَوَجَّبَهُ مُضَعَّفاً نقل ابْنُ القَطّاع إِنكاره عن جماعة . وَجَبَ البيعُ يَجِبُ جِبَةً وأَوْجَبْتُ البيعَ فوَجَبَ . وقال اللِّحْيَانيُّ : وَجَبَ البَيعُ جِبَةً ووُجُوباً وقد أَوْجَبَ لَكَ البَيْعَ أَو أَوْجَبَهُ هو إِيجاباً . كلُّ ذلك عن اللِّحْيانيّ . وواجَبَهُ البَيْعَ مُوَاجَبَةً ووِجَاباً بالكسر عنه أَيضاً . ولمّا كان هذا من تَمِمَّة كلام اللِّحْيَانيّ واختصره ظَنَّ شيخُنا أَنّه أَنّه أَرادَ بهما مَصدرَيْ أَوْجبَ فقال : هذا التّصريفُ لا يُعْرَفُ في الدَّواوين ولا تَقتضيه قَواعدُ إِلى آخرِ ما قاله . وبَعِيدٌ على مثل المصنِّف أَن يَغْفُلَ في مثل هذا . وغايةُ ما يُقَالُ إِنّه أَجْحَفَ في كلام اللِّحْيَانيّ كما تقدَّمَ . أَوْجَبه اللهُ واسْتَوْجَبَه : اسْتَحَقَّهُ . وهو مُستَوْجِبُ الحَمْدِ أَي : وَلِيُّهُ ومُسْتحِقُّهُ . والوَجِيبَةُ : الوَظِيفَةُ وهي ما يُعَوِّدُهُ الإِنسانُ على نَفْسهِ كاللاّزِم والثّابت . والذي في الأَساس : الوَجْبَةُ وسيأْتي وعلى الأَوّل يكون من زياداته . عن أَبي عمرٍو : الوَجِيبَةُ : أَنْ تُوجِبَ البَيْعَ ثم تَأْخُذَهُ أَوَّلاً فأَوَلاً وقيل على أَنْ تَأْخُذَ منه بعضاً في كلِّ يومٍ حَتَّى تَسْتَوْفِيَ وَجِيبَتَكَ . وفي الحديث : " إِذا كان البيعُ عن خِيارٍ فقد وَجَبَ " أَي : تَمَّ وَنَفَذَ . يقال : وَجَبَ البَيعُ وُجُوباً وأَوْجَبَهُ إِيجَاباً : أَي لزِمَ وأَلْزَمَهُ يعني : إِذا قال بعدَ العَقْدِ : اخْتَرْ رَدَّ البَيْعِ أَو إِنْفَاذَهُ فاخْتَارَ الإِنْفَاذَ لَزِمَ وإِنْ لم يَفْتَرِقَا . والمُوجِبَةُ : الكَبِيرَةُ من الذُّنُوبِ الّتي يُسْتَوْجَبُ بها العَذابُ . قيل : إِنَّ يُسْتَوْجَبُ بها العَذابُ . قيل : إِنَّ المُوجِبَةَ تكونُ من الحَسَنَات والسَّيِّئات وهي الَّتي تُوجِبُ النّارَ أَو الجَنَّةَ ففيه لَفٌّ ونَشْرٌ مُرتَّبٌ . وفي الحديث : " اللّهُمَّ إِنّي أَسأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِك " . وأَوجَبَ الرَّجَلُ : أَتَى بِهَا أَي بالمُوجِبَةِ من الحسنات والسَّيِّئات أَو عَمِلأ عَمَل يُوجِبُ له الجَنَّةَ أَو النّارَ ؛ ومنه الحديث : " مَنْ فَعَل كَذَا وكّذا فقد أَوْجَبَ " وفي حديث مُعَاذ " أَوْجَبَ ذُو الثَّلاثَةِ والاثْنَيْنِ " أَي : من قَدَّم ثلاثةً من الوَلَد أَو اثنَيْنِ وَجَبتْ له الجَنَّةُ . وفي حديثٍ آخَرَ : " أَنَّ قوماً أَتَوُا النَّبِيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم فقالُوا : يارسولَ اللهِ إِنَّ صاحباً لنا أَوْجَبَ " أَي : رَكِبَ خَطِيئةً استوجب بها النّارَ " فقال : مُرُوهُ فَلْيُعْتِقْ رَقَبَةً " . وَوَجَبَ الحائطُ يَجِبُ وَجْبَةً ووَجْباً : سَقَطَ . وقال اللِّحْيَانِيُّ : وَجَبَ البَيتُ وكُلُّ شَيْءٍ . سَقَطَ وَجْباً ووَجْبةٌ . ووَجَبَ وَجْبَةً : سقَطَ إِلى الأَرْض ليست الفَعْلَةُ فيه للمَرَّة الواحدة إِنّما هو مصدر كالوُجُوب . وفي حديثِ سَعِيد : " لولا أَصْواتُ السّافِرَةِ لَسَمِعْتُمْ وَجْبَةَ الشَّمْسِ " أَي : سُقُوطَها مع المَغِيب . وفي حديثِ صِلَةَ " فإِذا بِوَجْبَةٍ " وهي صوتُ السُّقُوط . وفي المَثَل " بكَ الوَجْبةُ . وبِجَنْبَه فَلْتَكُنِ الوَجْبَةُ . " وقولُه تعالَى : " فإِذا وَجَبَتْ جُنوُبُهَا " قيل : معناه  سَقطتْ جُنُوبُها إِلى الأَرْض وقيل : خَرجتْ أَنفُسُها فسقَطَتْ هي " فَكُلُوا فها وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَجْباً ووُجَوباً : غابَتْ الأَوّل عن ثعلب . وَجَبَتِ العَيْنُ : غارَتْ على المَثَل فهو مجازٌ . وَجَبَ عنه : رَدُّهُ وفي نوادر الأَعْرَاب : وَجَبْتُهُ عن كَذَا ووَكَبْتُهُ إِذا رَدَدْتَهُ عنه حَتّى طالَ وُجُوبُهُ ووُكُوبُهُ عنْهُ . وَجَب القَلْبُ يَجِبُ وَجْباً ووَجِيباً ووُجُوباً وَوَجَبَاناً محرِّكَةً : خَفَقَ واضطَربَ . وقال ثعلب : وَجَبَ القَلْبُ وَجِيباً فقط . وفي حديث عليٍّ : " سَمِعْتُ لها وَجْبَةَ قَلْبِهِ " أَي خَفَقَانَهُ . وفي حديث أَبي عُبَيْدَةَ ومُعَاذٍ : " إِنَّا نُحَذِّرُكَ يَوْماً تَجِبُ فيه القُلُوبُ " . وأَوْجَب الله تَعَالى قَلْبَهُ عن اللِّحْيَانيّ وَحْدَهُ . قال ثعلب : وَجَبَ الرَّجُلُ بالتَّخْفيف : أَكَلَ أَكْلَةً واحِدَةً في النَّهارِ . وعبارةُ الفَصِيح : في اليوم وهو أَحسنث لَعُمُومِه . ووَجَبَ أَهلَهُ : فَعَلَ بهم ذلك كَأَوْجَبَ ووَجَّبَ بالتَّشْديد . وهو مَجازٌ . وَجَبَ الرَّجُلُ وُجُوباً : ماتَ قال قَيْسُ بنِ الخَطِيمِ يَصِفُ حَرباً وقَعتْ بينَ الأَوْسِ والخَزْرَجِ يَوْمَ بُعَاثٍ : َقطتْ جُنُوبُها إِلى الأَرْض وقيل : خَرجتْ أَنفُسُها فسقَطَتْ هي " فَكُلُوا فها وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَجْباً ووُجَوباً : غابَتْ الأَوّل عن ثعلب . وَجَبَتِ العَيْنُ : غارَتْ على المَثَل فهو مجازٌ . وَجَبَ عنه : رَدُّهُ وفي نوادر الأَعْرَاب : وَجَبْتُهُ عن كَذَا ووَكَبْتُهُ إِذا رَدَدْتَهُ عنه حَتّى طالَ وُجُوبُهُ ووُكُوبُهُ عنْهُ . وَجَب القَلْبُ يَجِبُ وَجْباً ووَجِيباً ووُجُوباً وَوَجَبَاناً محرِّكَةً : خَفَقَ واضطَربَ . وقال ثعلب : وَجَبَ القَلْبُ وَجِيباً فقط . وفي حديث عليٍّ : " سَمِعْتُ لها وَجْبَةَ قَلْبِهِ " أَي خَفَقَانَهُ . وفي حديث أَبي عُبَيْدَةَ ومُعَاذٍ : " إِنَّا نُحَذِّرُكَ يَوْماً تَجِبُ فيه القُلُوبُ " . وأَوْجَب الله تَعَالى قَلْبَهُ عن اللِّحْيَانيّ وَحْدَهُ . قال ثعلب : وَجَبَ الرَّجُلُ بالتَّخْفيف : أَكَلَ أَكْلَةً واحِدَةً في النَّهارِ . وعبارةُ الفَصِيح : في اليوم وهو أَحسنث لَعُمُومِه . ووَجَبَ أَهلَهُ : فَعَلَ بهم ذلك كَأَوْجَبَ ووَجَّبَ بالتَّشْديد . وهو مَجازٌ . وَجَبَ الرَّجُلُ وُجُوباً : ماتَ قال قَيْسُ بنِ الخَطِيمِ يَصِفُ حَرباً وقَعتْ بينَ الأَوْسِ والخَزْرَجِ يَوْمَ بُعَاثٍ :
وَيَوْمَ بُعَاثٍ أَسْلَمَتْنَا سُيُوفُنا ... إِلَى نَسَبٍ في جِذْمِ غَسّانَ ثاقِبِ
أَطَاعَتْ بَنُو عَوْفٍ أَمِيراً نَهَاهُمُ ... عن السَّلْمِ حَتَّى كانَ أَوّلَ وَاجِبِ أَي : أَوّلَ مَيّتٍ . وفي الحديث : " أَن النّبيَّ صلّى الله عليه وسلَّم جاءَ يعودُ عبدَ اللهِ بْنَ ثابِتٍ فوجَدَهُ قد غُلِبَ فاسْتَرْجَع وقال : غُلِبْنَا عليك يا أَبَا الرَّبِيعِ . فصاح النِّسَاءُ وبَكَيْنَ فجعَلَ ابْنُ عَتِيك يُسَكِّتُهُنَّ فقال رسولُ اللهِ صلّى الله عليه وسَلَّم : دَعْهُنَّ فإِذا وَجَبَ فلا تَبْكِيَنَّ باكيةٌ فقالوا : ما الوُجُوبُ ؟ قال : إِذا ماتَ " . وفي حديثِ أَبي بكر رضي الله عنه : " فإِذا وَجَبَ ونَضَبَ عُمْرُه " . وأَصْلُ الوُجُوبِ : السُّقوطُ والوُقوع وزادَ الجَوْهَرِيُّ بعدَ إِنشادِ البيت : ويقَالُ للقتيل : واجِبٌ . قال اللِّحْيَانيّ : وَجَّبَ فُلانٌ نَفْسَه وعِيَالَه وفَرَسَه أَي : عَوَّدَهُمْ أَكْلَةً واحِدَةً في النَّهار . وأَوْجَبَ هُو : إِذا كان يأْكُلُ مرَّةً . وعن أَبي زيدٍ : وَجَّبَ فلانٌ عِيالَهُ تَوْجِيباً : إِذا جَعَلَ قُوتَهُمْ كلَّ يومٍ وَجْبَةً . وَجَّبَ النّاقَةَ تَوجِيباً : لَمْ يَحْلُبْها في اليومِ واللَّيْلَةِ إِلاّ مرَّةً واحِدَةً . ومثلُه في لسان العرب . والوَجْبُ بفتح فسكون : النّاقَة الَّتِي يَنْعَقِدُ اللِّبأُ في ضَرْعِهَا وذا من زياداته كالمُوَجِّبِ على صيغة اسْمِ الفاعل من التَّوجيب . يقال : وَجَّبَتِ الإِبِلُ : إِذا أَيبست . الوَجْبُ : سِقاءٌ عَظِيمٌ من جِلْدِ تَيْسٍ وافرٍ وج وِجَابٌ بالكَسر حكاه أَبو حنيفةَ . الوَجْبُ : الأَحْمَقُ عن الزَّجّاجِيّ . هو أَيضاً : الجَبَانُ وهو في الصِّحاحِ . قال الأَخْطل :
عَمُوس الدُّجَى تَنْشَقُّ عن مُتَضَرِّمٍ ... طَلُوب الأَعَادِي لا سَؤُوم ولا وَجْب قال ابْنُ بَرِّيّ في حواشيه : صوابُ إِنشادِه : " ولا وجِبِ " بالخَفْضِ أَي : لأَنَّ القصيدةَ مجرورة وقال الأَخطل أَيضاً :
أَخُو الحَرْبِ ضَرّاها وليسَ بِنَاكِلٍ ... جَبَانٍ ولا وجْبِ الجَنَانِ ثَقِيلِ كالوَجّابِ أَنشد ثعلب :
" أَوْ أَقْدَمُوا يوماً فأَنْتَ وَجَابْ والوَجّابَةُ مُشدَّدَتَيْنِ عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ ؛ وأَنشد :
ولَسْتُ بدُمَّيْجَةٍ في الفِراشِ ... وَوَجّابَةٍ يَحْتَمِي أَنْ يُجِيبَا قال : وَجَّابةٌ أَي : فَرِقٌ . ودُمَّيْجَةٌ : يَنْدمِجُ في الفِرَاش . والمُوجِّبُ ؛ عنه أَيضاً وأَنشد :
" فجاءَ عوْدٌ خِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
" مُوجِّبٌ عارِي الضُّلُوعِ جِرْضِمُهْ وقد وَجُبَ الرَّجُلُ ككَرُمَ وُجُوبَةً بالضَّمّ . الوَجبُ : الخَطَرُ وهو السَّبَق محرّكةً فيهما الَّذِي يُناضَلُ عَلَيْهِ عن اللِّحْيَانيّ . وقد وَجَبَ الوَجْبُ وَجْب . وأَوجَبَ عَليهِ : غَلَبَهُ على الوَجبِ . وعن ابْنِ الأَعْرَابيّ : الوَجبُ والقَرعُ : الذي يُوضَعُ في النِّضال والرِّهان فمَنْ سبَقَ أَخذه . وتَواجَبُوا : تَراهَنُوا كأَنّ بعضَهم أَوجَبَ على بعضِ شيئاً . في الصَّحاح : الوَجْبَة : السَّقْطَةُ مع الهَدّةِ . ووَجَبَ وَجْبَةً : سَقَطَ إِلىالأَرْض ليست الفَعْلَةُ فيه للمَرَّة الواحدة إِنّمَا هو مصدرٌ كالوُجُوب . وفي حديثِ سَعِيد : " لولا أَصْواتُ السّافِرَةِ لَسَمِعْتُمْ وَجْبَة الشَّمْسِ " أَي : سُقُوطَها مع المغيب . أَو الوَجْبَةُ صَوْتُ السّاقِطِ يَسْقُطُ فتُسْمَعُ له هَدَّةٌ . في حديثِ صِلَةَ : " فإِذا بوَجْبَةٍ " وهي صوت السُّقُوط . في الحديث : " كُنْتُ آكُلُ الوَجْبَة وأَنجُو الوَقْعَة " . الوَجْبَةُ : الأَكْلَةُ في اليوم واللَّيْلَةِ مَرَّةً واحِدةً أَوْ أَكْلَةٌ في اليَوْمِ إِلى مِثْلِها من الغدِ يُقَالُ : هو يأْكل الوَجْبَةَ وهذا عن ثعلب . وقال اللّحْيَانيُّ : هو يأْكُل وَجْبةً . كُلُّ ذلك مصدرٌ لأَنّه ضربٌ من الأَكل . قلتُ وسيأْتي في و ق ع عن ابْن الأَعْرَابيّ وابن السِّكّيت أَوضحُ من ذلك . وقد وجَّبَ نَفْسَه توجِيباً إِذا عَوَّدَهَا ذلك وكذا وَجَّبَ نَفْسَه توجِيباً إِذا عَوَّدَهَا ذلك وكذا وَجَّبَ لِنَفْسِه . وفي التهذيب : فُلانٌ يأْكُلُ وَجْبَةً أَي : أَكْلَةً واحِدَةً . وعن أَبي زَيْدٍ : المُوَجِّب : الّذِي يأْكُلُ في اليوم والليلةِ مرّةً واحدةً . يقال فلانٌ يأْكُلُ وَجْبَةً . وفي حديث الحَسن في كَفّارةِ اليمينِ : " يُطْعِمُ عَشْرَةَ مساكِينَ وَجْبَةً واحدةً " . وفي حديث خالدِ بنِ مَعْدانَ : " مَنْ أَجابَ وَجْبَةَ خِتَانٍ غُفِرَ له " . كذا في لسان العرب . والتَّوْجِيب : الإِعْيَاءُ وانْعِقَاد اللِّبَإِ في الضَّرْعِ وقد تقدَّمَ . ومُوجِبٌ كمُوسِرٍ : د بينِ القُدْسِ والبَلْقَاءِ ومثلُه في المعجم وغيرِه . مُوجِبٌ : اسْمٌ من أَسماءِ المُحَرَّمِ عادِيّةٌ . والوِجَاب بالكسر : مَنَاقِعُ الماءِ وهو جَمعُ وَجْبٍ وهو : ما يَبْقَى فيه الماءُ ولذلك فُسِّر بالجمع كما لايُخْفَى . وممّا يستدرَكُ عليه : المَوْجِب : مَصدرُ : " وَجَبَ يَجِبُ وهو المَوْتُ ؛ قال هُدْبةُ بْنُ خَشْرَمٍ :
فَقُلْتُ له لا تُبْكِ عَيْنَكَ إِنّه ... بِكَفَّيَّ مالاَقَيْتُ إِذْ حانَ مَوْجِبِي أَراد بالمَوْجِب مَوْتَه . يقالُ : وَجَبَ مَوْجِباً : إِذا ماتَ . وفي الصِّحاح : خرجَ القومُ إِلى مَوَاجِبِهم : أَي : مَصارِعِهمْ . ووَجَبَتِ الإِبِلُ ووَجَّبَتْ : إِذا لم تَكَدْ تَقوم عن مَبارِكِها كأَنَّ ذلك من السُّقُوط . ويقَالُ للبعِيرِ إِذا بَرَكَ وضَرَبَ بنَفْسِه الأَرْضَ : قد وَجَّبَل تَوْجيباً . والمُوَجِّب كمُحَدِّثٍ من الدَّوابِّ : الّذِي يَفزَعُ من كلّ شَيْءٍ عن ابْن سِيدَهْ . وقال أَبو منصور : لا أَعْرِفُهُ . والمُوَجِّبُ كمُحَدِّثٍ : النّاقة الّتي لا تَنبعِثُ سِمَناً . وفي كَتَاب يافِع ويَفَعَة : وَجَبَ البَيعُ وَجُوباً كالوَاو الّتي في الوَلُوع

##### Türkçe

وجب
**وَجَبَ - يَجِبُ**
**وَجَبَ - يَجِبُ** + bir varlık veya şey: hazırlanır: onunla iş biter ve hazır hâle gelir: kendisine tâbi olması gereken değişiklikler ve işler biter, ve içinde karar kılacağı ve ondan dönüşmeyeceği yeni nihai bir duruma varır.
﴿فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها﴾: O hâlde onun yanları yemeğe hazırlandığında ondan yiyin.
Not: Sözlüklerde ve tefsirde, **وجبت جنوبها**’nın mânâsının “düştü” olduğu gelmiştir; burada ise “olgunlaşma ve kızartma sebebiyle düştü, ve yemeğe hazır oldu” mânâsındadır; “yere düştü ve kirlendi veya benzeri” mânâsında değildir; Allah daha iyi bilir.
**وَجْبة**: bir defa için fiil ismi, mef‘ûl mânâsında: “hazırlanmış” olan özel şey: söz yemek hakkında olduğunda, hazırlanmış ve hazır bir yemek yemeği mânâsındadır; yine mamul ürünlerden bir **وجبة** ve böyle; onda “vacip” yani farz veya müstehak mânâsı yoktur, yahut “düşen” mânâsı yoktur.
**وَجَبَ - يَجِبُ** + iş: hazırlanır ve tamam olur: meydana gelir ve vâki olur.
**وَجَبَ - يَجِبُ** + iş + bir varlık üzerine: ona takdir edilmiş iş hazırlandı ve tamam oldu: iş hazırlandı ve tamam oldu ve kaçışı olmayan bir vâki hâle geldi; dolayısıyla onu yapması ve icra etmesi gerekir: böylece örfte yaygın mânâya yaklaşır: “lâzım ve zarurî ve farz” mânâsında.
Lafız, “hazır oluş ve olgunlaşma ve değişikliklerin sona ermesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، **وَجَبَ - يَجِبُ**، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ
وجب - وجبت
﴿والبدن جعلناها لكم من شعائر الله لكم فيها خير فاذكروا اسم الله عليها صواف فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها وأطعموا القانع والمعتركذلك سخرناها لكم لعلكم تشكرون(36)﴾ الحج
Muhtârü’s-sıhâh
● [وجب] و ج ب: **وَجَبَ** şey **يجِب** **وُجُوبَا**: lâzım oldu; ve **اسْتَوْجَبَهُ**: onu hak etti; ve **وَجَبَ** satış **جِبَةً** (kesre ile); ve “satışı ben icap ettirdim” (**أَوْجَبْتُ** البيع) da, o hâlde satış lâzım oldu (**فوجَبَ**); ve kalp **وَجِيباً** (**وَجَبَ** القلب **وَجِيباً**) çarpındı; ve adam **أَوْجَبَ** (çıkarır vezninde) eğer kendisine cennet veya ateşi gerektiren bir iş yaparsa; ve **الوَجْبَةُ** (darbe vezninde): gürültü ile düşüştür; Allah Teâlâ dedi: ﴿فإذا وجبت جُنُوبُها﴾; ve ölü **وَجَبَ**: düştüğü ve öldüğü zaman; ve öldürülen için **وَاجِبٌ** denir; ve güneş **وَجَبَتِ**: battı; ve **المُوَجِّبُ** (öğretmen vezninde): günde ve gecede bir kere yiyen kimsedir; “falanca **وَجْبَةً** (cîm sâkin) yer” denir; ve kendisini **تَوْجِيباً** (**وَجَّبَ** نفسه **تَوْجِيباً**) eğer onu buna alıştırırsa; dedim ki: Ezherî dedi: satış **وُجُوباً** ve **جِبَةً** (**وَجَبَ** البيع **وُجُوباً** و **جِبَةً**) ve hak da böyledir; ve güneş **وُجُوباً** (**وَجَبَت** الشمس **وُجُوباً**); ve kalp **وَجِيبا** (**وَجَبَ** القلب **وَجِيبا**); ve duvar ve başkası **وَجْبَةً** (**وَجَبَ** الحائط وغيره **وَجْبَةً**) eğer düşerse.
Kur’ânî ferâid sözlüğü:
و ج ب
**"وَجَبَتْ"** O’nun (Teâlâ’nın) sözü içinde: **" فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا "** (36) Hac.
**وَجَب**: düştü; ve **وجبت** yani boğazlandıktan sonra düştü; böylece yanları yere düştü; ve **الواجب**: üzerimize düşen ve bizi bağlayan şeydir.
Râgıb
وجب
- **الوجوب**: sabit oluş. Ve **الواجب** birkaç vecih üzere söylenir:
Birincisi: mümkünün karşılığında; o, var olan şeydir ki onun varlığının kalktığı takdir edilse ondan imkânsız hâsıl olur. Meselâ: birin varlığı ile ikinin varlığı; zira ikinin hâsıl olmasıyla birlikte birin kalkması imkânsızdır.
İkincisi: yapılmadığında onunla kınanmayı hak ettiği şey hakkında söylenir; bu da iki kısımdır:
Akıl cihetinden vacip: birliğin bilinmesinin vacipliği ve nübüvvetin bilinmesi gibi.
Şer‘ cihetinden vacip: tayin edilmiş ibadetlerin vacipliği gibi. Ve **وجبت الشمس**: battığı zaman; onların “düştü ve vâki oldu” demeleri gibi. Ve ondan O’nun (Teâlâ’nın) sözü: }فإذا وجبت جنوبها{ [Hac/36]. Ve kalp **وجيبا** (**وجب القلب وجيبا**). Bunların hepsi, onda düşüşün tasavvur edilmesi itibarıyladır; ve hepsinde “**أوجب**” denir. Ve “**الموجبات**” ile, Allah’ın üzerine ateşi vacip kıldığı büyük günahlar kastedildi. Ve bazısı dedi ki: **الواجب** iki vecih üzere söylenir:
Bunlardan biri: onunla, vacipliği lâzım olanın kastedilmesidir; zira mevcut olmaması sahih olmaz; Allah (celâl ve celâluhu) hakkında sözümüz gibi: “Onun varlığı vaciptir” (**واجب وجوده**).
İkincisi: **الواجب** “var olması onun hakkıdır” mânâsındadır. Ve fukahanın sözü: **الواجب**: onu yapmadığında cezayı hak ettiği şeydir (bak: el-İbhâc fî şerhi’l-Minhâc 1/51; el-Burhân li’l-Cüveynî 1/217; Ravdatü’n-nâzır s. 17); bu ise ona lâzım bir sıfatla değil, ona arız olan bir şeyle onu vasfetmektir; ve “iki ayakla yürüdüğünde yürüyen, boyu dik insan” diyenin mecrası üzere cereyan eder.
Lisân’ın özeti
1. **وَجَبَ** şey **يَجِبُ** **وُجوباً**: yani lâzım oldu. Ve onu o icap ettirdi (**أَوجَبهُ** هو), ve onu Allah icap ettirdi (**أَوجَبَه اللّه**), ve **اسْتَوْجَبَه**: yani onu hak etti (**اسْتَحَقَّه**). **وَجَبَ** şey **يَجِبُ** **وُجوباً** eğer sabit olduysa (**ثَبَتَ**) ve lâzım olduysa (**لزِمَ**).
2. Ve **الواجِبُ** ile **الفَرْضُ**, Şâfiî’ye göre, birdir; o, terkine ceza verilen her şeydir; ve Ebû Hanîfe ikisi arasında ayırdı; ona göre **الفَرْض** vacipten daha kuvvetlidir.
3. Ve satış **وَجَبَ** **يَجبُ** **جِـبَةً**; ve “satışı ben icap ettirdim” (**أَوجَبْتُ** البيع) da, o hâlde satış lâzım oldu (**فوَجَبَ**). Satış **جِـبَةً** ve **وُجوباً** (**وَجَبَ** البيع **جِـبَةً** و **وُجوباً**); ve “satışı senin için icap ettirdi” (**أَوْجَبَ** لك البيع) ve onu o icap ettirdi (**أَوْجَبهُ** هو) **إِيجاباً**.
4. Satış **وَجَبَ** **يَجِبُ** **وجوباً**; ve onu **إِيجاباً** icap ettirdi (**أَوْجَبَه**): yani lâzım oldu (**لَزِمَ**) ve onu bağladı (**أَلْزَمَه**); yani akitten sonra “satışı reddetmeyi mi yoksa infaz etmeyi mi seç” dediğinde, infazı seçerse, ayrılmamış olsalar bile lâzım olur.
5. Ve **اسْتَوْجَبَ** şeyi: onu hak etti (**اسْتَحَقَّه**). Ve **الـمُوجِـبةُ**: onunla azabın hak edildiği büyük günahtır; çünkü **الـمُوجِـبَةَ** hasenatlardan ve seyyiatlardan olur. Hadiste: “Allah’ım, senden rahmetinin **مُوجِـبات**’ını isterim.” Ve **الـمُوجِـباتُ**: Allah’ın onunla ateşi icap ettirdiği büyük günahlardır.
6. Ve adam **وَجَبَ** **وُجُوباً**: öldü (**ماتَ**); **أَوَّلَ وَاجِبِ** idi: yani ilk ölü.
7. Ve **الوَجْبة**: gürültü ile düşüştür. Ve **وَجَبَ** **وجْبةً**: yere düştü; onda **الفَعْلة** bir defalık için değildir; bilakis o, **الوُجوب** gibi bir masdardır. “Bir de ne göreyim, bir **وَجْبةٍ**” yani düşüş sesi. Ve duvar **وَجَبَ** **يَجِبُ** **وَجْباً** ve **وَجْبةً**: düştü. Ev **وَجَبَ** ve her şey: **وَجْباً** ve **وَجْبَة** düştü.
8. Ve güneş **وَجَبَتِ** **وَجْباً** ve **وُجُوباً**: battı.
9. Ve gözü **وَجَبَتْ**: (misal olarak) çöktü.
10. Ve O’nun (Teâlâ’nın) sözü: **فإِذا وَجَبَتْ جُنُوبها**; “yanları yere düştü” mânâsındadır denildi; ve “canları çıktı, böylece o düştü” denildi.
11. Ve deve, çöktüğünde ve göğsüyle yere vurduğunda: “**وَجَّبَ** **تَوْجِـيباً**” denir. Ve develer **وَجَّبَتِ** eğer yorulurlarsa.
12. **تَواجَبُوا**: yani bahse girdiler; sanki bazısı bazısına bir şeyi icap ettirdi.
13. Ve **الوَجْبةُ**: gündüz ve gecede bir yemektir. Sa‘leb dedi: **الوَجْبة** bir yemektir; bir günden ertesi günün benzerine kadar; “o **الوَجْبَةَ** yer” denir. “O bir **وَجْبةً** yer”; çünkü o, yemenin bir türüdür. Adam **وَجَبَ** (tahfîf ile): günde bir yemek yedi; ve ailesine **وَجَّبَ**: onlara bunu yaptı.
14. Ve kendisi için **تَوْجيباً** **وَجَّبَ**; ve kendisini **تَوجيباً** **وَجَّبَ** eğer onu buna alıştırırsa.
15. Ve **الوَجْبُ**: korkaktır;
Lisânü’l-‘Arab

● - **وجب**: **وَجَبَ** şey **يَجِبُ** **وُجوباً** yani gerekli oldu. Ve onu o gerekli kıldı; ve onu Allah gerekli kıldı; ve **اسْتَوْجَبَه** yani onu hak etti. Ve hadiste: “Cuma guslü her ihtilâm olmuş kimse üzerine **واجِبٌ**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: el-Hattâbî dedi ki: mânâsı, farzın ve bağlayıcılığın vücûbu olmaksızın, seçme (ihtiyar) ve müstehaplık vücûbudur; onu ancak, “Senin hakkın üzerime **واجِبٌ**” diye kişinin arkadaşına söylemesi gibi, pekiştirme olarak vacibe benzetti. Hasan onu lâzım görürdü; bunu Mâlik’ten nakletti. Denir: **وَجَبَ** şey **يَجِبُ** **وُجوباً**; sabit olduğu ve lâzım olduğu zaman. Ve **الواجِبُ** ile **الفَرْضُ**, Şâfiî’ye göre, eşittir; o da, terkine ceza olunan her şeydir. Ebû Hanîfe ikisi arasında ayırdı; farz onun yanında vacipten daha pekişiktir. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onun bir **نَجِـيباً**ı **أَوجَبَ** ettiği, yani onu hacda yahut umrede hediye ettiği; sanki kendini onunla ilzam etti. Ve **النَّجِـيبُ**: develerin seçkinlerinden. Ve **وجَبَ** satış **يَجبُ** **جِـبَةً**; ve ben satışı **أَوجَبْتُ**, derken o **فوَجَبَ**. Lihyânî dedi ki: **وَجَبَ** satış **جِـبَةً** ve **وُجوباً**; ve “Senin için satışı **أَوْجَبَ**” ve “O satışı **أَوْجَبهُ** **إِيجاباً**”; bunların hepsi Lihyânî’dendir. Ve “Satışı ona **أَوْجَبَه**” **مواجبة** olarak ve **وِجاباً** olarak; bu da ondan. Ebû Amr: **الوَجِـيبةُ**, satışı **يُوجِبَ** olması, sonra onu ilk önce, sonra ilk önce almasıdır; ve denildi ki: her gün ondan bir kısmını alması üzere; bitirdiği vakit “**اسْتَوْفى وَجِـيبَتَه**” denir. Ve Sıhâh’ta: bitirdiğin vakit “**قد استَوفيْتَ وَجِـيبَتَك**” denir. Ve hadiste: “Satış muhayyerlik üzere olursa, artık **وجَبَ**” yani tamam oldu ve yürürlüğe girdi. Denir: **وجب** satış **يَجِبُ** **وجوباً**; ve onu **أَوْجَبَه** **إِيجاباً** yani lâzım oldu ve onu ilzam etti; yani akitten sonra “Satışı reddetmeyi yahut infaz etmeyi seç” dediği zaman; infazı seçerse, ayrılmamış olsalar bile lâzım olur. Ve **اسْتَوْجَبَ** şeyi: onu hak etti. Ve **الـمُوجِـبةُ**: kendisiyle azabın hak edildiği günahların büyüğüdür; ve denildi ki: **الـمُوجِـبَةَ** hasenatlardan ve seyyiâtlardan olur. Ve hadiste: “Allah’ım, senden rahmetinin **مُوجِـبات**ını isterim.” Ve **أَوْجَبَ** adam: hasenatlardan yahut seyyiâtlardan bir **مُوجِـبةٍ** ile geldi. Ve **أَوْجَبَ** adam, kendisine cenneti yahut ateşi gerektiren bir amel işlediği zaman. Ve hadiste: “Kim şöyle şöyle yaparsa, artık **أَوْجَبَ**” yani ona cennet yahut ateş vacip oldu. Ve hadiste: “**أَوْجَبَ طَلْحَةُ**” yani kendisine cenneti vacip kılan bir amel işledi. Muâz hadîsinde: “**أَوْجَبَ ذو الثلاثة والاثنين**” yani evlâttan üçü yahut ikiyi öne süren kimse; ona cennet vacip oldu. Talha hadîsinde: “Resûlullah’tan, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, işittiğim bir kelime, **مُوجِـبةٌ**dir; onu kendisine sormadım.” Ömer dedi ki: “Ben onun ne olduğunu bilirim: **لا إِله إِلا اللّه**”; yani söyleyenine cenneti vacip kılan bir kelime; çoğulu **مُوجِـباتٌ**tır. Nehaî hadîsinde: karanlık gecede, yağmur ve rüzgâr sahibi iken mescide yürümeyi, onun **مُوجِـبةٌ** olduğunu görürlerdi; ve **الـمُوجِـباتُ** Allah’ın onunla ateşi vacip kıldığı günahların büyükleridir. Ve hadiste: bir kavim Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, bizim bir arkadaşımız **أَوْجَبَ**” yani ateşi hak ettiği bir hataya bindi; dedi ki: “Ona emredin de bir köle azat etsin.” Ve hadiste: iki adamın bir koyunu alıp sattıkları sırada yanlarından geçti; ikisinden biri: “Vallahi şundan fazla artırmam” dedi; diğeri: “Vallahi şundan eksiltmem” dedi; dedi ki: \<ص:794> “İkisinden biri **قد أَوْجَبَ**” yani yeminini bozdu; ve günahı ve kefareti kendi üzerine vacip kıldı.

Ve **وَجَبَ** adam **وُجُوباً**: öldü; Kays b. el-Hatîm, Evs ile Hazrec arasında Buâs gününde vuku bulan bir savaşı, ve Benî Avf’un öncüsünün ve emirlerinin savaşta inat ettiğini, Benî Avf’u barıştan men ettiğini, nihayet ilk öldürülen olduğu hâli tasvir ederek dedi ki:
وَيَوْمَ بُعاثٍ أَسْلَمَتْنا سيُوفُنا *
إِلى نَشَبٍ، في حَزْمِ غَسَّانَ، ثاقِبِ
أَطاعتْ بنو عَوْفٍ أَمِـيراً نَهاهُمُ *
عن السِّلْمِ، حتى كان أَوَّلَ وَاجِبِ
yani ilk ölü. Ve Hüdbe b. Haşrem dedi ki:
فقلتُ له: لا تُبْكِ عَيْنَكَ، إِنه *
بِكَفَّـيَّ ما لاقَيْتُ، إِذ حانَ مَوْجِـبي
yani ölümüm. **الـمَوْجِبِ** ile ölümünü kastetti. Denir: **وَجَبَ**; **مَوْجِـباً** olarak öldüğü zaman. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Abdullah b. Sâbit’i ziyarete geldi; onu yenilmiş buldu; **اسْتَرْجَعَ** etti ve: “Sana karşı yenildik ey Ebû’r-Rabî‘” dedi; kadınlar bağırdı ve ağladı; İbn Atîk onları susturmaya başladı; Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Bırak onları; **فإِذا وَجَبَ** olunca, hiçbir ağlayan ağlamasın.” Dedi: “**الوُجوبُ** nedir?” Dedi: “Öldüğü zaman.” Ebû Bekir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**فإِذا وَجَبَ** ve ömrü tükendi.” Ve **الوُجُوبِ**ün aslı: düşme ve vuku bulmadır. Ve **وَجَبَ** ölü; düştüğü ve öldüğü zaman. Ve öldürülen için: **واجِبٌ** denir. Ve şu beyit okunmuştur: “**حتى كانَ أَوَّلَ واجِبِ**”. Ve **الوَجْبة**: gürültü ile birlikte düşüştür. Ve **وَجَبَ** **وجْبةً**: yere düştü; buradaki **الفَعْلة** bir defalık için değildir; ancak **الوُجوب** gibi bir mastardır. Ve güneş **وَجَبَتْ** **وَجْباً** ve **وُجُوباً**: battı; birincisi Sa‘leb’dendir. Saîd hadîsinde: “Yolcuların sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبة**sini işitirdiniz” yani batışla birlikte düşüşünü. Sıla hadîsinde: “Bir de baktım ki bir **وَجْبةٍ**; o, düşüş sesidir.” Ve gözü **وَجَبَتْ**: (misal olarak) çöktü. Ve duvar **وَجَبَ** **يَجِبُ** **وَجْباً** ve **وَجْبةً**: düştü. Lihyânî dedi ki: ev ve her şey **وَجَبَ**: **وَجْباً** ve **وَجْبَة** olarak düştü. Meselde: “**بِجَنْبِه فلْتَكُنْ الوَجْبَة**”. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فإِذا وَجَبَتْ جُنُوبها**”; denildi ki mânâsı: yanları yere düştü; ve denildi ki: canları çıktı, o da düştü; “öyleyse ondan yiyin.” Ondandır ki onların sözü: “Kavim **إِلى مَواجِـبِهِم** çıktı” yani düşüp öldükleri yerlere. Kurban hadîsinde: “Yanları **وَجَبَتْ** olunca” yani yere düştü; çünkü müstehap olan, develerin ayakta, bağlanmış olarak boğazlanmasıdır. Ve onunla yere **وَجَّبْتُ** **تَوجيباً** yani onunla yere vurdum. Ve **الوَجْبَةُ**: bir şeyin düşerken sesi; onun için gürültü gibi bir ses işitilir. Ve develer **وَجَبَت** ve **وَجَّبَتْ**: sanki düşüştenmiş gibi, yataklarından kalkmaya neredeyse güç yetiremedikleri zaman. Ve deve için, çöktüğü ve kendisiyle yere vurduğu zaman: “**قد وَجَّبَ تَوْجِـيباً**” denir. Ve develer **وَجَّبَتْ**: yoruldukları zaman.

Ve kalp **وَجَبَ** **يَجِبُ** **وَجْباً** ve **وَجِـيباً** ve **وُجُوباً** ve **وَجَباناً**: çarptı ve titredi. Sa‘leb dedi ki: kalp yalnız **وَجَبَ** **وَجِـيباً**. Ve Allah onun kalbini **أَوْجَبَ**; yalnız Lihyânî’den. Ali hadîsinde: “Onun kalbinin **وَجْبَة**sini işittim” yani çarpmasını. Ebû Ubeyde ve Muâz hadîsinde: “Biz sizi, onda kalplerin **تَجِبُ** olduğu bir günden sakındırıyoruz.” Ve **الوَجَبُ**: tehlikedir; o, üzerinde müsabaka yapılan öndelik (sebq)tir; Lihyânî’den. Ve **وَجَبَ الوَجَبُ** **وَجْباً**; ve onun üzerine **أَوْجَبَ**: onu **الوَجَب** üzerinde yendi.

İbnü’l-A‘râbî: **الوَجَبُ** ve **القَرَعُ**; **النِّضال** ve **الرِّهان** içinde konulan (şey)dir; \<ص:795> kim öne geçerse onu alır.

Ve Abdullah b. Gâlib’in hadisinde: o secde ettiği zaman, delikanlılar **تَواجَبَ** ederdi; sırtının üzerine bir şey koyarlar, içlerinden biri **الكَلاَّءِ**’ye gider, o ise secde hâlindeyken gelir. **تَواجَبُوا** yani **تَراهَنُوا**; sanki onların bazısı bazısına bir şey **أَوْجَبَ** etmiş gibidir. Ve **الكَلاَّءُ**, uzatma ve şeddeli olarak: Basra’da gemilerin bağlandığı yerdir; o, ondan uzaktır.

Ve **الوَجْبةُ**: gündüz ve gecede (bir) yeme(ktir). Sa‘leb dedi: **الوَجْبة**; bir günden ertesi günün benzerine kadar (olan süre) içinde bir yeme(ktir); denir ki: o, **الوَجْبَةَ** yer. Ve el-Lihyânî dedi: o, **وَجْبةً** yer; bunların hepsi mastardır; çünkü o, yemenin bir türüdür. Ve kendisi için **تَوْجيباً** olarak **وَجَّبَ** etmiştir; ve onu buna alıştırdığı zaman, kendisini **تَوجيباً** olarak **وَجَّبَ** etmiştir.

Ve Sa‘leb dedi: **وَجَبَ** adam, hafifletmeyle: günde bir yemek yedi; ve ailesine **وَجَّبَ**: onlara bununla yaptı. Ve el-Lihyânî dedi: falan, kendisini, çoluk çocuğunu ve atını **وَجَّبَ** etti; yani onları gündüzde tek bir yemeğe alıştırdı. Ve o, bir kere yediği zaman **أَوْجَبَ** eder.

**التهذيب**: falan, her gün **وَجْبةً** yer; yani tek bir yemek. Ebû Zeyd: falan, çoluk çocuğunu **تَوْجيباً** olarak **وَجَّبَ** ettiği zaman, onların azığını her gün **وَجْبةً** kıldı; yani tek bir yemek. Ve **الـمُوَجِّبُ**: gündüz ve gecede bir kere yiyen kimsedir. Denir ki: falan, **وَجْبَةً** yer.

Ve hadiste: ben **الوَجْبَة** yer ve **الوَقْعةَ**’dan kurtulurdum; **الوَجْبةُ**: gündüz ve gecede, bir kere olmak üzere, yeme(ktir). Ve yemin kefareti hakkında Hasan’ın hadisinde: on yoksulu tek bir **وَجْبةً** ile doyurur. Ve Hâlid b. Ma‘d’ın hadisinde: şüphesiz kim **وَجْبةَ** sünnet (düğünü)ne icabet ederse, onun için bağışlanır.

Ve **وَجَّبَ** deveyi: gündüz ve gecede onu ancak bir kere sağdı.

Ve **الوَجْبُ**: korkak; el-Ahtal dedi:

عَمُوسُ الدُّجَى، يَنْشَقُّ عن مُتَضَرِّمٍ، * طَلُوبُ الأَعادي، لا سَؤُومٌ ولا وَجْبُ

İbn Berrî dedi: onun inşadı “ولا وجبِ”dir; cer ile; ve ondan önce:

إِليكَ، أَميرَ المؤْمنين، رَحَلْتُها * على الطائرِ الـمَيْمُونِ، والـمَنْزِلِ الرَّحْبِ
إِلى مُـؤْمِنٍ، تَجْلُو صَفائِـحُ وَجْهِهِ * بلابلَ، تَغْشَى من هُمُومٍ، ومِنْ كَرْبِ

Onun sözü: **عَموسُ الدُّجى** yani asla konaklamaz, sabahlayıncaya kadar; ancak o, onun işlerinde yürüyüp gittiğini, gevşek olmadığını kasteder. Ve **يَنْشَقُّ**’ta: **الدُّجَى**’nın zamiri vardır. Ve **الـمُتَضَرِّمُ**: öfkeden alevlenen; ve **مُتَضَرِّم**’deki zamir, övülene döner. Ve **السَّـؤُوم**: bıkkınlığın isabet ettiği yorgun (kimse)dir. Ve el-Ahtal ayrıca dedi:

أَخُو الـحَرْبِ ضَرَّاها، وليس بناكِلٍ * جَبان، ولا وَجْبِ الجَنانِ ثَقِـيلِ

Ve Ya‘kūb inşad etti:

قال لها الوَجْبُ اللئيمُ الخِـبْرَهْ:
أَما عَلِمْتِ أَنـَّني من أُسْرَهْ
لا يَطْعَم الجادي لَديْهم تَمْرَهْ؟

Bundan denir: **وَجُبَ** adam, zamme ile, **وُجُوبةً**.

Ve **الوَجَّابةُ**: **الوَجْبِ** gibi, İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

ولستُ بدُمَّيْجَةٍ في الفِراشِ، * ووَجَّابةٍ يَحْتَمي أَن يُجِـيبا
ولا ذي قَلازِمَ، عند الـحِـياضِ، * إِذا ما الشَّريبُ أَرادَ الشَّريبا

Dedi: **وَجَّابةٌ**; korkak (kimsedir). Ve **دُمَّيْجة**: döşekte içine gömülür. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ru’be’ye ait olarak inşad etti:

فجاءَ عَوْدٌ، خِنْدِفِـيٌّ قَشْعَمُهْ، * مُوَجِّبٌ، عاري الضُّلُوعِ جَرْضَمُهْ

Ve كذلك **الوَجَّابُ**; Sa‘leb inşad etti:

أَو أَقْدَمُوا يوماً فأَنتَ وَجَّابْ

\<ص:796> Ve **الوَجْبُ**: ahmak, ez-Zeccâcî’den.

Ve **الوَجْبُ**: bol (derili) bir teke derisinden büyük bir kırbadır; çoğulu **وِجابٌ**dur; Ebû Hanîfe bunu nakletti.

İbn Sîde: ve **الـمُوَجِّبُ**; hayvanlardan her şeyden ürken (olan)dır. Ebû Mansûr dedi: ben onu bilmem.

Ve **نوادر الأَعراب**’da: **وَجَبْتُه** onu şundan (alıkoydum) ve **وكَبْتُه** onu (alıkoydum); onu ondan geri çevirdiğim zaman; ta ki ondan **وُجُوبُه** ve **وكُوبُه** uzayıncaya kadar.

Ve **مُوجِبٌ**: **الـمُحَرَّم**’in isimlerindendir; ‘Âdiyye (lehçesi)dir.

مقاييس اللغة:
(**وجب**) **الواو** ve **الجيم** ve **الباء**: tek bir asıldır; şeyin düşmesine ve vuku bulmasına delâlet eder; sonra dallanır. **وَجَب البيعُ وُجوباً**: hak oldu ve vuku buldu. **وَجَب الميِّت**: düştü; ve öldürülen **واجِب**tir. Hadiste: "فإذا **وجَبَ**([15]) فلا تَبكِيَنَّ باكية"، yani: ne zaman öldü([16]). Ve Allah, kurbanlar hakkında dedi: ﴿فَإذَا **وَجَبَتْ جُنُوبُها**﴾ [الحج 26]. Kays dedi:
أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ *** عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ([17])
**وَجَب الحائطُ**: düştü; **وجْبَةً**. Ve **الوجيبة**: satışın **تُوجِبَ** edilmesidir; şu ki ondan her gün biraz alırsın; bitirdiğinde: **اسْتَوْفَى وَجِيبتَه** denir. Ve derler ki: **الوَجْبُ**: korkak. Dedi:
* طلوبُ الأعادِي لا سَؤومٌ ولا وَجْبُ([18]) *
Ona bununla ad verildi; çünkü o, düşmüş gibi (gibidir). Ve derler ki **المُوَجِّب**: eti çokluğundan dolayı deve (dişi deve) harekete geçmez.
Ve bu bâbdan, develerden **المُوَجِّب**: memesinde ağız sütünün pıhtılaştığı (deve).
Ve **وَجِيبُ القَلْب** ise ibdâldendir; asıl **الوجيف**tir; ve geçmiştir.

القاموس المحيط:
**وَجَبَ يَجِبُ وُجوباً وجِبةً**: lâzım oldu. Ve **أوْجَبَه** ve **وجَّبَه**; ve **أوجَبَ لك البيعَ مُواجَبَةً ووِجاباً**; ve **استَوْجَبَه**: onu hak etti. Ve **الوَجِيبةُ**: vazife; ve satışın **تُوجِبَ** edilmesi; sonra onu ilkin ilkin alman; ta ki **وجِيبَتَكَ**yı tam alana kadar. Ve **المُوجِبةُ**: günahlardan büyük olan ve hasenatlardan (büyük olan) ki ateşi veya cenneti gerektirir. Ve **أوجَبَ**: onunla geldi. Ve **وَجَبَ يَجِبُ وجْبَةً**: düştü; ve güneş **وجْباً** ve **وجُوباً**: battı; ve göz: çöktü; ve ondan: onu geri çevirdi; ve kalp **وجْباً** ve **وجيباً** ve **وجَباناً**: çarptı. Ve Allah Teâlâ onun kalbini **أوجَبَ** etti. Ve gündüz bir tek öğün yedi; **كأوْجَبَ ووجَّبَ** gibi. Ve öldü. Ve **وَوَجَّبَ عِيالَهُ** ve atını: onları bir tek öğüne alıştırdı; ve dişi deveyi: gece ve gündüzde onu ancak bir tek defa sağdı. Ve **الوَجْبُ**: memesinde ağız sütü pıhtılaşan dişi deve; **كالمُوَجِّبِ** gibi. Ve (o) bir büyük tulumdur, teke derisinden; çoğulu **وِجابٌ**. Ve ahmak; ve korkak; **كالوَجَّابِ والوَجَّابَة** gibi, ikisi de şeddeli; ve **وجُبَ** (kökü) **ككَرُمَ** gibi, **وُجُوبَةً**. Ve tehlike; o, üzerinde ok atışması yapılan ödüldür. Ve **الوَجْبَةُ**: gürültü ile birlikte düşüştür; yahut düşenin sesi; ve gece-gündüzdeki öğün; yahut bir günde, ertesi günün benzerine kadar (olan) bir öğün. Ve **التَّوْجيبُ**: bitkinlik; ve memede ağız sütünün pıhtılaşması. Ve **موجِبٌ** (yer adı), **كموسِرٍ**: Kudüs ile Belkā arasında bir köy; ve Muharrem’in adı.
Ve **الوِجَابُ**: su birikintileridir.

تاج العروس:
و ج ب
**وَجَب الشِّيْءُ يَجِبُ وُجُوباً** (zamm ile) ve **وجِبَةً** ( **كعِدَةٍ** gibi). Şeyhimiz dedi: o da benzerinde kıyasîdir. Dedim: bu masdarı ancak Cevherî, **وَجَب البَيْعُ يَجِبُ جِبَةً**’de zikretti. Ve burada **الوُجُوب** ile yetindi: lâzım oldu. Ve **التِّلْوِيح**’te: **الوُجُوب** lugatte ancak sabit olmadır. Dedim: o, lüzûma yakındır. Ve hadiste: "غُسْل الجُمُعَةِ واجِبٌ على كُلّ مُحْتَلِمٍ". İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî dedi: manası, farz ve lüzûmun vücûbu değil; ihtiyar ve müstehab vücûbudur; onu vâcibe benzetti ancak te’kîd için; nitekim adam arkadaşına der: "حَقُّكَ عليَّ واجِبٌ". Hasan onu lâzım görürdü; bu Mâlik’ten de rivayet edildi. Denir: **وَجَبَ الشَّيْءُ وُجُوباً**: sabit olduğunda ve lâzım olduğunda. Ve **الواجِبُ** ile **الفَرْضُ**, Şâfiî nezdinde birdir; o, terkine ceza verilen her şeydir. Ebû Hanîfe ikisi arasında ayırdı; farz onun yanında vâcibden daha pekişiktir. Ve **أَوْجَبه** ve **وَوَجَّبَهُ** (muzâaf): İbnü’l-Kattâ‘, bir cemaatten onun inkârını nakletti. **وَجَبَ البيعُ يَجِبُ جِبَةً**; ve ben satışı **أَوْجَبْتُ** ettim, o da **فوَجَبَ** oldu. Lihyânî dedi: **وَجَبَ البَيعُ جِبَةً ووُجُوباً**; ve sana satışı **أَوْجَبَ** etti yahut onu **أَوْجَبَهُ** **إِيجاباً**. Bunların hepsi Lihyânî’dendir. Ve onunla satışı **واجَبَهُ**: **مُوَاجَبَةً ووِجَاباً** (kesr ile); bu da ondan. Bu, Lihyânî’nin sözünün tamamlayıcısı olup onu kısalttığı için, şeyhimiz zannetti ki o ikisiyle **أَوْجبَ**’in iki masdarını kastetti; dedi ki: bu tasrîf divanlarda bilinmez ve kaideler gerektirmez... dediğinin sonuna kadar. Böyle bir şey, musannif gibi birine uzak olur ki bunun gibi bir yerde gaflet etsin. Denilecek en son şey: Lihyânî’nin sözünde, daha önce geçtiği üzere, haksız kısaltma yapmış olmasıdır. Allah onu **أَوْجَبه** etti ve onu **اسْتَوْجَبَه**: onu hak etti. Ve o, hamdi **مُستَوْجِبُ**dir; yani: onun velîsi ve müstehakkıdır. Ve **الوَجِيبَةُ**: vazifedir; o, insanın kendisine lâzım ve sabit gibi alıştırdığı şeydir. **الأَساس**’ta olan: **الوَجْبَةُ**; ve gelecektir; birincisine göre, onun ziyadelerindendir. Ebû ‘Amr’dan: **الوَجِيبَةُ**: satışı **تُوجِبَ** etmen; sonra onu ilkin ilkin alman; ve denildi ki: her gün ondan biraz alman üzere; ta ki **وَجِيبَتَكَ**yı tam alana kadar. Hadiste: "إِذا كان البيعُ عن خِيارٍ فقد **وَجَبَ**": yani tamam oldu ve yürürlüğe girdi. Denir: **وَجَبَ البَيعُ وُجُوباً** ve onu **أَوْجَبَهُ إِيجَاباً**: yani lâzım oldu ve onu ilzâm etti; yani akitten sonra: satışı reddetmeyi veya yürütmeyi seç, dediğinde; yürütmeyi seçerse, ayrılmamış olsalar bile lâzım olur. Ve **المُوجِبَةُ**: kendisiyle azabın **يُسْتَوْجَبُ** edildiği büyük günahtır. Denildi: onunla azap **يُسْتَوْجَبُ** edilir. Denildi: **المُوجِبَةُ** hasenatlardan ve seyyiâtlerden olur; o, ateşi veya cenneti gerektirendir; onda tertipli bir **لَفٌّ ونَشْرٌ** vardır. Hadiste: "اللّهُمَّ إِنّي أَسأَلُكَ **مُوجِبَاتِ** رَحْمَتِك". Ve **أَوْجَبَ الرَّجَلُ**: onunla geldi; yani hasenat ve seyyiâttan **المُوجِبَة** ile; yahut kendisine cenneti veya ateşi gerektiren bir amel işledi. Ondan hadistir: "مَنْ فَعَل كَذَا وكّذا فقد **أَوْجَبَ**". Muâz hadîsinde: "**أَوْجَبَ** ذُو الثَّلاثَةِ والاثْنَيْنِ": yani evlattan üç veya iki takdim eden kimseye cennet vâcip oldu. Başka bir hadiste: "أَنَّ قوماً أَتَوُا النَّبِيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم فقالُوا : يارسولَ اللهِ إِنَّ صاحباً لنا **أَوْجَبَ**": yani ateşi hak ettiği bir hataya bindi. "فقال : مُرُوهُ فَلْيُعْتِقْ رَقَبَةً". Ve **وَجَبَ الحائطُ يَجِبُ وَجْبَةً ووَجْباً**: düştü. Lihyânî dedi: **وَجَبَ البَيتُ** ve her şey: **وَجْباً** ve **وَجْبةٌ** olarak düştü. Ve **وَجَبَ وَجْبَةً**: yere düştü; buradaki **الفَعْلَة** bir defalık için değildir; ancak **الوُجُوب** gibi masdardır. Saîd hadîsinde: "لولا أَصْواتُ السّافِرَةِ لَسَمِعْتُمْ **وَجْبَةَ الشَّمْسِ**": yani batışla birlikte onun düşüşünü. Sıla hadîsinde: "فإِذا بِوَجْبَةٍ": o, düşüş sesidir. Meselde: "بكَ الوَجْبةُ. وبِجَنْبَه فَلْتَكُنِ الوَجْبَةُ." Ve O’nun sözü: "فإِذا **وَجَبَتْ جُنوُبُهَا**": denildi ki manası, yanları yere düştü; ve denildi ki nefisleri çıktı; o da düştü. Ve **وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَجْباً ووُجَوباً**: battı; birincisi Sa‘leb’den. **وَجَبَتِ العَيْنُ**: çöktü; mesel üzere, o mecazdır. **وَجَبَ عنه**: onu geri çevirdi. **نوادر الأَعْرَاب**’da: **وَجَبْتُهُ** ondan şu şeyden ve **وَكَبْتُهُ**: onu ondan geri çevirdiğimde; ta ki ondan **وُجُوبُهُ** ve **وُكُوبُهُ** uzayıncaya kadar. **وَجَب القَلْبُ يَجِبُ وَجْباً ووَجِيباً ووُجُوباً وَوَجَبَاناً** (harekeli): çarptı ve sarsıldı. Sa‘leb dedi: **وَجَبَ القَلْبُ وَجِيباً** yalnız. Ali hadîsinde: "سَمِعْتُ لها **وَجْبَةَ قَلْبِهِ**": yani onun çarpıntısını. Ebû ‘Ubeyde ve Muâz hadîsinde: "إِنَّا نُحَذِّرُكَ يَوْماً تَجِبُ فيه القُلُوبُ". Ve Allah Teâlâ onun kalbini **أَوْجَبَ** etti; yalnız Lihyânî’den. Sa‘leb dedi: **وَجَبَ الرَّجُلُ** (tahfîf ile): gündüz bir tek öğün yedi. **الفَصِيح**’in ibaresi: günde; o, umumiliği için daha iyidir. Ve **وَجَبَ أَهلَهُ**: onlara bunu yaptı; **كَأَوْجَبَ ووَجَّبَ** (teşdîd ile) gibi. O mecazdır. **وَجَبَ الرَّجُلُ وُجُوباً**: öldü. Kays b. el-Hatîm, Evs ile Hazrec arasında Buâs günü vuku bulan bir savaşı vasfederek dedi:
وَيَوْمَ بُعَاثٍ أَسْلَمَتْنَا سُيُوفُنا ... إِلَى نَسَبٍ في جِذْمِ غَسّانَ ثاقِبِ

**أَطَاعَتْ بَنُو عَوْفٍ أَمِيراً نَهَاهُمُ ... عن السَّلْمِ حَتَّى كانَ أَوّلَ وَاجِبِ**: yani: ilk ölen.

Ve hadiste: “Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, **عبدَ اللهِ بْنَ ثابِتٍ**’i ziyaret etmeye geldi; onu yenik düşmüş buldu; bunun üzerine **اسْتَرْجَع** etti ve dedi ki: ‘Sana karşı yenik düştük, ey **أَبَا الرَّبِيعِ**!’ Kadınlar feryat etti ve ağladılar; **ابْنُ عَتِيك** onları susturmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: ‘Onları bırakın; **وَجَبَ** olunca hiçbir ağlayıcı ağlamasın.’ Dediler ki: ‘**الوُجُوبُ** nedir?’ Dedi ki: ‘Öldüğü zaman.’”

Ve Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde: “**وَجَبَ** olunca ve ömrü tükenince.”

Ve **الوُجُوبِ**’un aslı: düşme ve vuku bulmadır. Cevherî, beyti okuttuktan sonra şunu artırdı: Öldürülen kimseye: **واجِبٌ** denir.

Lihyânî dedi ki: “Falan, kendisini, ailesini ve atını **وَجَّبَ** etti”; yani: onları gündüzde tek bir yemeğe alıştırdı. Ve o, **أَوْجَبَ** eder: bir defa yediği zaman.

Ebû Zeyd’den: “Falan, ailesini **تَوْجِيباً** **وَجَّبَ** etti”: her gün onların azığını bir **وَجْبَةً** kıldığı zaman.

Deveyi **تَوجِيباً** **وَجَّبَ** etti: bir gün ve gecede onu ancak bir tek defa sağdı.

Bunun benzeri Lisânü’l-ʿArab’dadır.

**الوَجْبُ** (fetha sonra sükûn ile): memesindeki süt pıhtısı (اللِّبأُ) memesinin içinde bağlanan dişi deve; bu, onun ziyadelerindendir; tıpkı **المُوَجِّبِ** gibi: **التَّوجيب**’den ism-i fâil sigası üzere.

Denir: “Develer **وَجَّبَتِ**”: kuruyup sütü kesildiği zaman.

**الوَجْبُ**: bol bir teke derisinden büyük bir su tulumu; ve kesre ile **وِجَابٌ**; bunu Ebû Hanîfe nakletti.

**الوَجْبُ**: ahmak; Zeccâcî’den.

O ayrıca: korkaktır; ve bu, **الصِّحاحِ**’tadır.

Ahtal dedi ki:
**عَمُوس الدُّجَى تَنْشَقُّ عن مُتَضَرِّمٍ ... طَلُوب الأَعَادِي لا سَؤُوم ولا وَجْب**
İbn Berrî, haşiyelerinde dedi ki: Onun okunuşunun doğrusu: “**ولا وجِبِ**” cer ile; yani: çünkü kaside mecrûrdur.

Ahtal ayrıca dedi ki:
**أَخُو الحَرْبِ ضَرّاها وليسَ بِنَاكِلٍ ... جَبَانٍ ولا وجْبِ الجَنَانِ ثَقِيلِ**

**كالوَجّابِ**: Saʿleb okuttu:
**" أَوْ أَقْدَمُوا يوماً فأَنْتَ وَجَابْ**

Ve **الوَجّابَةُ** (iki şeddeli) İbnü’l-Aʿrâbî’den; ve okuttu:
**ولَسْتُ بدُمَّيْجَةٍ في الفِراشِ ... وَوَجّابَةٍ يَحْتَمِي أَنْ يُجِيبَا**
Dedi ki: **وَجَّابةٌ** yani: ürkek. Ve **دُمَّيْجَةٌ**: döşeğin içinde büzülüp giren.

Ve **المُوجِّبُ**; ondan da; ve okuttu:
**" فجاءَ عوْدٌ خِنْدِفِيٌّ قَشْعَمُهْ
" مُوجِّبٌ عارِي الضُّلُوعِ جِرْضِمُهْ**

Ve adam **وَجُبَ** (kekarume gibi) **وُجُوبَةً** (damme ile).

**الوَجبُ**: tehlike; ve o, yarışta öne geçmedir; ikisinde de harekeli; üzerine müsabaka yapılan şey; Lihyânî’den.

Ve **الوَجْبُ** **وَجَبَ** etti: **وَجْب**.

Ve ona karşı **أَوجَبَ** etti: **الوَجبِ** üzerinde ona galip geldi.

İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الوَجبُ** ve **القَرعُ**: müsabakada ve bahiste konulan şeydir; kim öne geçerse onu alır.

Ve **تَواجَبُوا**: bahse girdiler; sanki bazısı bazısına bir şeyi **أَوجَبَ** etmiş gibidir.

**الصَّحاحِ**’ta: **الوَجْبَة**: gürültü ile birlikte düşüştür.

Ve **وَجَبَ وَجْبَةً**: yere düştü; buradaki **الفَعْلَةُ** tek seferlik için değildir; ancak o, **الوُجُوب** gibi bir masdardır.

Saʿîd hadîsinde: “Yolcu kervanın sesleri olmasaydı, **وَجْبَة الشَّمْسِ**’i işitirdiniz”; yani: batışla birlikte düşüşünü. Yahut **الوَجْبَةُ**, düşenin sesi; düşer de onun için bir gürültü işitilir.

Sıla hadîsinde: “Derken bir **وَجْبَةٍ** ile”; o, düşüş sesidir.

Hadiste: “Ben **الوَجْبَة**’yi yerdim ve **الوَقْعَة**’den kurtulurdum.”

**الوَجْبَةُ**: bir gün ve gecede bir tek defa olan yemek; yahut bir günde, ertesi gün onun benzerine kadar olan bir yemek. Denir: o, **الوَجْبَةَ** yer; bu Saʿleb’dendir.

Lihyânî dedi ki: o, **وَجْبةً** yer. Bunların hepsi masdardır; çünkü o, yemenin bir türüdür.

Dedim: **و ق ع** maddesinde İbnü’l-Aʿrâbî ve İbnü’s-Sikkît’ten bundan daha açık olanı gelecektir.

Ve kendisini **توجِيباً** **وجَّبَ** etti: onu buna alıştırdığı zaman; ve yine böyledir: kendisini **توجِيباً** **وَجَّبَ** etti: onu buna alıştırdığı zaman; ve yine böyledir: kendisi için **وَجَّبَ** etti.

**التهذيب**’de: falan **وَجْبَةً** yer; yani: bir tek yemek.

Ebû Zeyd’den: **المُوَجِّب**: bir gün ve gecede bir defa yiyen kimsedir. Denir: falan **وَجْبَةً** yer.

Yemin kefareti hakkında Hasan hadîsinde: “On fakiri bir tek **وَجْبَةً** doyurur.”

Hâlid b. Maʿdân hadîsinde: “Kim bir sünnet düğünü **وَجْبَةَ خِتَانٍ**’a icabet ederse, ona mağfiret olunur.” Lisânü’l-ʿArab’da böyledir.

**التَّوْجِيب**: yorgun düşme ve memede süt pıhtısının (اللِّبَإِ) bağlanmasıdır; ve bu daha önce geçti.

Ve **مُوجِبٌ** (mûsir gibi): Kudüs ile Belkā’ arasında bir yer; bunun benzeri Muʿcem’de ve başkasında da vardır.

**مُوجِبٌ**: Muharrem’in adlarından bir addır; Âdiyye (kabile nisbesi).

Kesre ile **الوِجَاب**: su birikintileridir; **وَجْبٍ**’ün cemʿidir; o da: içinde su kalan şeydir; bu sebeple, gizli olmadığı üzere, cemʿ ile tefsir edilmiştir.

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **المَوْجِب**: “**وَجَبَ يَجِبُ**”in masdarıdır; ve o, ölümdür. Hudbe b. Haşrem dedi ki:
**فَقُلْتُ له لا تُبْكِ عَيْنَكَ إِنّه ... بِكَفَّيَّ مالاَقَيْتُ إِذْ حانَ مَوْجِبِي**
**المَوْجِب** ile ölümünü kastetti.

Denir: “**وَجَبَ مَوْجِباً**”: öldüğü zaman.

**الصِّحاحِ**’ta: kavim, **مَوَاجِبِهم**’e çıktı; yani: düşüp öldükleri yerlere.

Ve develer **وَجَبَتِ** ve **وَوَجَّبَتْ**: çöktükleri yerlerden kalkmaya neredeyse güç yetiremedikleri zaman; sanki bu, düşmeden dolayıdır.

Ve deve için, çöktüğü ve kendisiyle yere vurduğu zaman: “Onu **تَوْجيباً** **وَجَّبَ** etti” denir.

Ve **المُوَجِّب** (muhaddis gibi) hayvanlardan: her şeyden ürken; İbn Sîdeh’den. Ebû Mansûr dedi ki: Ben onu bilmiyorum.

Ve **المُوَجِّبُ** (muhaddis gibi): semizlikten harekete geçmeyen dişi deve.

Yaﬁʿ ve Yafaʿa kitabında: “Satış **وَجَبَ** eder, **وَجُوباً**”; tıpkı **الوَلُوع**’daki **الواو** gibi.
