# وجف (و-ج-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Vacife, koşan at demektir

- Harfler: و - ج - ف
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَوْجَفْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْتُمْ | Sürdünüz | 1 | 1 | [59:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/ayet/59:6.md) |
| [وَاجِفَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Yerinden oynayan | 1 | 1 | [79:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/ayet/79:8.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Heyl (hı) : At demektir
2. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Rükbe” diz demektir
3. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
4. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Salata, doğranmış sebze demektir
5. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
6. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
7. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
8. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
9. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وجف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md), [خفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%82.md), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md), [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bineği hızla koşturmak ve bu hızın göğüste ya da bünyede meydana getirdiği şiddetli sarsıntı, çarpıntı |
| Çekirdek Özet 2 | Zahmetsiz ve seferberliksiz kazanılan kazanım ile dehşet anında kalbin yerinden fırlayacak gibi çarpması |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel ivmelenmenin bedensel ve psikolojik düzeyde kontrol dışı sarsıntıya ve yönelim hızına dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | İygaf eylemini yalnızca at koşturmaya, vacife durumunu ise sıradan bir korkuya indirgeyerek kökteki sarsıcı ivme ve emek boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وج | İçten gelen ani sarsıntı, ürperti, şiddetle çarpma ve yönelme hareketi; nitekim kalbin korkuyla atması ve düşüş anlamındaki [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md), içe doğan ani duygu anlamındaki [وجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B3.md) ve kalbin ürpermesi anlamındaki [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) köklerinde de bu sarsıntılı iç hareket belirgindir | ف | Çekirdekteki sarsıntı ve yönelim hareketine ağız, dışa vurum, fırlama ve hava akımı etkisi eklenerek eylemin bineği ileri fırlatacak hızda sürülmesine ve kalbin göğüs boşluğunda hızla çırpınmasına dönüştürülmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, raptetme, ekleme | Harekete geçirici bir kuvvetin hedefe kilitlenmesi ve iradeyle bineğe bağlanması |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bineğin ve bedenin ileriye doğru ivmelenerek yolu katetmesi, mesafeyi hızla tüketmesi |
| ف | Ağız; açıklık, soluma, kenar, dışa taşkınlık | Hızlı koşu sebebiyle soluk soluğa kalma, enerjinin ve çarpıntının dışa vurulması |
| وجف | Bir yere kilitlenmiş kuvvetin bineği ileriye doğru hızla sürmesi ve bunun sonucunda göğüste beliren kesik, şiddetli sarsıntı ve çırpınış hareketi | Bütünsel hareket, bineğin ivmeyle koşturulması ve bu ivmenin gerek binek üzerinde gerekse dehşete kapılan göğüste oluşturduğu sarsıntılı çarpıntıdır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin (özellikle at ve devenin) ayaklarını hızla ve sarsıntılı biçimde vurarak süratle koşturulması; bu hızın oluşturduğu titreme, telaş ve sarsıntı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem bedevi kullanımında bineklerin hızını ve akın süratini ifade etmek üzere kök fiil ve türevleri kullanılmıştır; nitekim yolculukta veya hücumda devenin hızlı tırıs yürüyüşü ile atın sıçrayarak koşması bu kelimeyle tasvir edilmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde hac ibadetinde bineklerin izdihamla hızla sürülmesini meneden kullanımda yer almıştır: لَيْسَ الْبِرُّ بِالإِيجَافِ / İyilik bineği hızla koşturup tozu dumana katmak değildir; ayrıca Hz. Ali rivayetinde zikrin dilde süratle ve sarsıntıyla akıtılması bağlamında yer bulmuştur |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Tāj al-ʿArūs.

### Sami etimolojik katman

Arapça وجف kökü, Sami dillerinde özellikle hızlı devinim, titreme, çırpınma ve içsel sarsıntı bildiren fonetik köklerle akrabalık taşır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi yaygın bir lexem olarak korunmamış olsa da, ani sarsıntı, çarpıntı ve korkudan yerinden oynama anlamı taşıyan fonetik varyantlarla semantik kesişim gösterir. Klasik Sami semantik matrisinde kökün birincil katmanı, binek hayvanının adımlarını sıklaştırarak vücudunu sarsması ve göğüs kafesinde soluk soluğa bir çarpıntı üretmesidir. Arapça bu somut göçebe tecrübesini hem süvari manevrasına hem de dehşet anındaki kardiyak tepkiye teşmil ederek özgün bir semantik alan geliştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وجف | Bineğin süratli yürüyüşü olan el-vacîf masdarından hareketle hem fiziksel sürme eylemine hem de kalbin yerinden oynar gibi çarpmasına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çarpıntı ve hızlı salınım matrisi | Erken Sami dillerinde ani ritmik sarsıntı ve korku ürpertisi bildiren köklerle ortak kök-öncesi fonetik bağı paylaşır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve düzenli bir soydaşlık kanıtlanamamıştır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وجف | Anlamlı | Hızla sürmek, şiddetle çarpmak | Bineği koşturmak ve kalbin korkuyla sarsılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وفج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | Boşluk, iç taraf, oyuk | Bir şeyin iç kısmı, karın ve derinlik boyutu | Ortak bünye ve iç uzam ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, sertleşmek, boşta kalmak | Yatağından veya yerinden kalkıp uzaklaşmak, kabalık | Yerinden fırlama ve kopma benzerliği; Kur'an'da geçer |
| [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | Dalga dalga insan topluluğu | Hızla ve akın akın geçen kalabalık kümesi | Hızlı akış ve devinim ortaklığı; Kur'an'da geçer |
| [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Geniş açıklık, ara | İki dağ veya nesne arasındaki açık geçit | Dışa açılma boyutu; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وجف | Merkez | Hızlı sürüş ve sarsıntılı çarpıntı | İvmelenmiş bir hareketin bedende veya bünyede oluşturduğu iç sarsıntı | Hem dışsal bir sevk ve koşturmayı hem de içsel bir çarpıntıyı içerir |
| [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Binek yürüyüşü | Özellikle devenin süratli fakat düzenli yürüyüşünü ifade eder | وجف daha ziyade atın hızlı ve sarsıntılı atılışı için kullanılır |
| [خفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%82.md) | Komşu | Kalp ve kanat çarpıntısı | Bir nesnenin ritmik inip kalkması ve hafif çırpınışı | وجف korkunun şiddetinden kalbin yerinden fırlayacak gibi atmasıdır |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Komşu | Genel sarsıntı ve deprem | Bütün bir yapının, yerin veya bedenin şiddetle titremesi | وجف daha lokal, ivmeye veya doğrudan iç dehşete bağlı bir sarsıntıdır |
| [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Kalpte korku uyanması | Saygı ve ürpertiyle kalbin titremesi, yumuşaması | وجف ürpertinin ötesinde fiziksel bir çarpıntı ve şiddetli hoplamadır |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Hareketsizlik ve durulma | Hareketin durması, yatışma ve sükûnet bulma | وجف kökündeki tüm telaş, ivme ve titremenin zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وجف | Bineği hızla koşturmak; kalbin sarsıntıyla çarpması | Hem dışsal bir gücün binek üzerindeki ivmesini hem de iç organın dehşetle titremesini kapsar | Kesin |
| Latince | palpitare, incitare | Çırpınmak, hızla sürmek | Palpitare kalbin şiddetle atışını karşılarken incitare binek sürmeyi karşılar; tek kökte birleşmezler | Güçlü |
| İngilizce | to gallop, to palpitate, to flutter | Dörtnala sürmek, kalbi küt küt atmak | Fiziksel koşturma için gallop veya urge forward, kardiyak dehşet için palpitate kullanılır | Güçlü |
| Almanca | antreiben, pochen, beben | İleri sürmek, kalbi şiddetle çarpmak | Antreiben eylemsel ivmeyi, pochen ise dehşet anındaki nabız ve kalp vuruşunu verir | Güçlü |
| Fransızca | faire galoper, palpiter | Koşturmak, çarpmak | Fiziksel sürüş ile psikolojik korkunun bedensel çarpıntısı iki farklı kelimeyle karşılanır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوْجَفْتُمْ | Binek koşturmak, askerî seferberlik ve hücum yapmak | Savaşsız ve meşakkatsiz elde edilen ganimet bağlamında, at ve deve koşturulmadığını belirten siyasi-iktisadi niteleme; Haşr [59:6](https://lisan.digital/tr/ayet/59:6.md) |
| وَاجِفَةٌ | Şiddetle çarpan, yerinden oynayan, korkudan titreyen | Kıyamet gününün dehşeti karşısında inkârcıların kalplerinin korkudan yerinden fırlayacak gibi atması; Nâziât [79:8](https://lisan.digital/tr/ayet/79:8.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve eskatoloji | Kıyamet günü kalplerin korkudan yerinden oynayacak derecede sarsılması ve bu psikolojik halin bedensel tezahürü | İnançsızlığın dehşet anında doğurduğu kaçınılmaz sarsıntı ve ontolojik çaresizlik |
| Fıkıh | Harp hukuku ve fey taksimi | Üzerine at ve deve koşturulmadan, savaş külfetine girilmeden sulh veya teslim yoluyla alınan malların (fey) statüsü | Askerî güç harcanmaksızın elde edilen gelirin kamu otoritesine ve belirlenen sınıflara tahsisi |
| Tefsir | Semantik karşılaştırma | Fey ile ganimet arasındaki farkın tespiti ve kıyamet sahnelerinin duyusal tasviri | İygaf kelimesinin zahmet ve seferberlik, vacife kelimesinin ise kalp çarpıntısı olarak tahlili |
| Hadis | İbadet adabı ve seyr | Hac ibadetinde Arafat’tan Müzdelife’ye veya Mina’ya akarken binekleri şuursuzca hızla koşturmanın nehyedilmesi | İbadette taşkın hız ve gösterişin değil vakar ve sükûnetin esas oluşu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hesabın dehşeti | Kalbin sarsılması | İnsanın iç dünyasını uyararak hakikat karşısında kibrin yıkılışını göstermek | Kıyamet günü kalplerin yaşadığı vacife hali, dünyadaki sahte güven hissinin çöküşüdür | Kesin |
| İlmi | Fizik ve biyoloji | İvmelenme ve kardiyak tepki | Mekanik enerjinin veya sinirsel uyarımın organlarda ritmik sarsıntı üretmesi | Hızlı hareket ile kalp atım hızı arasındaki psikosomatik bağın ifadesidir | Güçlü |
| Siyasi | Güç ve harekât | Askerî seferberlik | Devletin caydırıcı güçle hasmı teslim alması veya bizzat çatışmaya girmesi | Savaşa fiilen binek koşturmadan hasmın teslim olması diplomatik ve stratejik üstünlüktür | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve gelir | Emeksiz kamu geliri (Fey) | Sermaye veya can riski konulmadan elde edilen kamu mallarının adil dağıtımı | Üzerine binek sürülmeyen mal özel ganimet değil, toplumsal tabakalara dağıtılacak feydir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İvme ve rezonans frekansı (Titreşim mekaniği) | Dışarıdan uygulanan ani bir tahrik kuvvetinin sisteme ivme kazandırması ve iç rezonans üreterek salınımı şiddetlendirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panik reaksiyonu ve seferberlik dinamiği | Kolektif ya da bireysel kriz anlarında algılanan tehdidin ani bir refleksif kaçış veya kitlesel telaş üretmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | وجف kökünü sadece tarihsel dönemde at koşturmak biçimindeki ilkel askerî manevraya veya salt soyut bir korku hissine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün, bir yanda fiili güç, emek, seferberlik ve lojistik maliyeti temsil eden bir iktisat/hukuk ölçütü; diğer yanda bu dünyada harcanmayan emeğin ahirette kalbi sarsan bir dehşet olarak geri dönüşünü içeren derin ahlaki ve ontolojik boyutu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fey kavramının askerî ve mali boyutunun anlaşılmaması; kıyamet psikolojisinin yalnızca zihinsel bir tasavvur sanılarak bedensel ve kardiyak gerçekliğinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam hukukunun mülkiyet ve kamu gelirleri teorisinde (fey ve ganimet ayrımı) harcanan fiziksel çaba ve seferberlik maliyetinin belirleyiciliğini gösterdiği gibi, kıyamet psikolojisinin bedensel etkisini en somut biyolojik dille kurduğu için vazgeçilmezdir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Savaş hukuku, kamu mallarının dağıtımı ve ganimet hükümlerini düzenleyen ayetlerde (Haşr [59:6](https://lisan.digital/tr/ayet/59:6.md)) ve kıyamet sahnelerini tasvir eden eskatolojik ayetlerde (Nâziât [79:8](https://lisan.digital/tr/ayet/79:8.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mal ve kazanç elde etmede harcanan fiilî çaba ile kamu hakkı arasındaki bağı kurarak emeksiz kazanılan kaynakların tek elde toplanmasını engeller; korkunun yalnızca zihinsel değil kalbi yerinden oynatan somut bir sarsıntı olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bineği hızla koşturmak, ileri sürmek ve bu süratli hareketin hem binek üzerinde hem de göğüs kafesinde meydana getirdiği sarsıntılı, ritmik çarpıntı.
- Soyut anlam: Dışsal bir zorlama ve ivmelenmenin sebep olduğu kontrol dışı iç sarsıntı, psikolojik dehşet ve telaş hali.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve siyasi düzlemde harcanan lojistik ve bedensel çabanın (seferberlik) kamu geliri tayinindeki ölçütü; eskatolojik düzlemde ise amelsizliğin doğurduğu kardiyak çaresizlik.
- LaTeX modeli: $$F_{e} = m \cdot \frac{dv}{dt} \implies \omega_{i} \gg \omega_{0}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_{e}$ sisteme dışarıdan uygulanan sevk ve koşturma kuvvetini, $m$ kütleyi, $\frac{dv}{dt}$ ivmeyi temsil eder. Bu dışsal ivmenin sisteme aktarılması sonucunda iç titreşim frekansı ($\omega_{i}$), sistemin normal denge frekansının ($\omega_{0}$) çok üzerine çıkarak şiddetli bir rezonans ve sarsıntı (vacife hali) meydana getirir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Haşr 59:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/ayet/59:6.md) — أَوْجَفْتُمْ

وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine verdiği fey’e gelince; siz onun için ne bir at, ne de bir deve sürdünüz. Fakat Allah; peygamberine, dilediği kimselere karşı üstünlük verir. Allah; her şeye kadirdir.

### [Naziat 79:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/ayet/79:8.md) — وَاجِفَةٌ

قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ

Meal (IK): O gün kalbler titrer,

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Vacife, koşan at demektir. koşan insandaki kalp çarpıntısına mastar olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ج ف أ**، **ج أ ف**، **ف ج أ**، **ج ي ف**، **ف ي ج**، **ج و ف**، **ج ف و**، **ف ج و**، **و ج ف**، **ف و ج** kullanımdadır

**جفأ**:
**جَفَأَ** **الزَّبد** **يجفأ** **جفأً**، ad: **الجُفاءُ**. Ve **أجفأتِ** **القِدر** onun **زبد**’ini; ve onunla **وجفأت**; yani: onunla attın ve onu bıraktın. Ve ben **وجفأتُ** **الرَّجل**; yani: onu yüklendim ve onunla yere vurdum.
Ve **الجُفاءُ**: suyun üstündeki **الزَّبد**’dir. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “**لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء**”.

**جأف**:
**الجأفُ**: korku ve dehşetten bir tür vuruş/çarpıntıdır. **العجّاج** dedi ki:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
Ve **الجأفُ**: **الجوف** gibidir; ve **مُجأفٌ** bir adam: onun kalbi yoktur.

**فجأ**:
**فجأهُ** **الأمدُ** onu **يفجؤهُ** **فجأةً**.... ve **فاجأهُ** onu **يُفاجِئهُ** **مفاجأةً**.. ve **فجئهُ** bir lehçedir. Ve sana, hesap etmediğin bir işten her ne ansızın hücum ederse, muhakkak o seni **فجأك** etmiştir.

**جيف**:
**جافتِ** **الجيفةُ** ve **اجتافت**; yani: kokuştu ve koku saldı. Ve **الجيفة**’nin çoğulu—ki o, ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيفٌ** ve **أجياف**. Ve hadiste.

**فيج**:
**الفَيجُ**: Farsçadan türetilmiştir; ve o, sultanın yaya olan elçisidir. Ve yerden **الفائجُ**: ondan iki dağ arasındaki genişleyen kısımdır; çoğulu: **فوائج**.

**جوف**:
Ve **الجَوف** bilinir; çoğulu: **أجواف**. Ve Hicaz ehli, amillerinin çadırlarını: **الأجواف** diye adlandırır.
Ve **الجائفة**: **الجَوف**’a giren yaradır. Ve **الجَوفُ**: iç boşluğun boşluğudur; **القصبةِ الجوفاءِ** gibi. Ve **الجُوفانُ**: **الأجوف**’ların topluluğudur.
Ve öküz **اجتاف** etti **الكِناسِ**’ı; onun boşluğuna girdiği zaman.
Ve **الجُواف**: balıktan bir türdür; teki: **جُوافة**.

**جفو**:
**جفا** şey **يجفُو** **جَفاءً**; medli (uzatmalı), tıpkı eyerin sırttan **يجفو** etmesi gibi; sırtı tutmadığı zaman; ve yanın döşekten **يجفو** etmesi; ve **تجافى** da onun gibidir. Dedi ki:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
Ve **العجّاج** dedi ki:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
Ve **الجفاءُ**: kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلة**’nin zıddıdır. Ve **الجَفوةُ**: **الجَفاء**’dan daha bağlayıcıdır (daha şiddetlidir) **الصِّلة**’yi terk etmede; çünkü **الجَفا** fiillerinde olabilir; onda yaltaklanma olmadığı zaman.

**فجو**:
**فَجا** yayını, onu **يفجوها**. Ve **فجواءُ** bir yay: kirişi, göbeğinden ayrılmıştır.
Ve **الفَجا** özellikle iki uylukta, **الفحجِ** gibi; dedi ki:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
**الحنكة**: yüz örtüsü; ve **الفَجا**: onun iki dizinde uzaklaşmadır.
Ve **الفجوةُ**: yerde ve başkasında bir genişliktir.

**وجف**:
**الوَجف**: yürüyüşün süratidir.. **وَجَفَت** **تجفُ** **وجيفاً**. Ve binicisi onu **أوجَفَ** etti. Ve denir ki: devenin binicisi “**يوضعُ**”; atın binicisi ise “**يُوجِفُ**”.

**فوج**:
**الفَوجُ**: insanlardan bir sürüdür; ve hepsi: **الأفواجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَجَفَ الشيء، أي اضطرب. وقلبٌ واجِفٌ. والوَجيفُ: ضربٌ من سير الإبل والخيل. وقد وَجَفَ البعير يَجِفُ وَجْفاً ووَجيفاً، وأوْجَفْتُهُ أنا. يقال: أوْجَفَ فأعجفَ. وقال تعالى: "فما أوْجَفْتُمْ عليه من خيْلٍ ولا رِكابٍ"، أي ما أعملتم.

##### Türkçe

**وَجَفَ** şey; yani sarsıldı. Ve **قلبٌ واجِفٌ**. Ve **الوَجيفُ**: develerin ve atların yürüyüşünden bir tür vuruş (tempo). Ve deve **وَجَفَ**; **يَجِفُ** **وَجْفاً** ve **وَجيفاً**; ben de onu **أوْجَفْتُهُ**. Denir ki: **أوْجَفَ** da **فأعجفَ**. Yüce Allah dedi ki: "فما **أوْجَفْتُمْ** عليه من خيْلٍ ولا رِكابٍ"، yani: işletmediniz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ف ( و ا ي ء )
جفا ، جفأ ، جاف ، فجأ ، وجف ، فوج ، فاج .
جفا : عمرو ، عن أبيه : الْجُفايةُ السَّفِينَةُ الْفَارِغَة ، فإذا كانت مَشْحونَةً فهي غامِدُ وآمِد ، ويقال أيضاً : غامِدَةٌ وآمِدَةٌ ، والْخِنُّ : الْفَارِغَةُ أيْضاً .
وقال الليث : يقال : جَفَا الشيْءُ يَجْفو جَفَاءً ، ممدودٌ كالسَّرج ، يَجْفو عن الظّهر إذا لم يَلْزَم ، وكالْجَنْبِ يَجفو عن الْفِراشِ ، وتَجافَى مثله .
وقال الشاعر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ
والحُجةُ في أنَّ جفا يكونُ لازِماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يَصفُ ثَوراً وَحْشِياً :
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
يقول : رفع هُدّاب الأرض بقَرْنه حتى تجَافَى عنه ، ويقال : جَافَيْتُ جَنبي عن الفراش فتجافِي ، وأجْفَيْتُ الْقَتَبَ عن ظَهْرِ البعير فَجفا .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : أجْفَيْتُ الماشيةَ فهي مُجْفَاةٌ ، إذا اتْعبْتَها ولم تَدَعْها تَأْكُل ، وذلك إذا ساقها سَوْقاً شديداً .
وقال الليث : الْجَفَاءُ يُقْصَرُ ويمَدّ : نَقِيضُ
الصِّلَة . قلت : الْجَفاءُ مَمدود عند النحويين ، وما عَلِمْتُ أحداً أجاز فيه الْقَصْرَ .
وقال الليث : والجَفْوَة ألْزمُ في تَرْك الصلّة من الجفاء ، لأنّ الجفاء قد يكون في فَعَلاته إذا لم يكن له مَلَقٌ ولا لَبَق .
حدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا عليّ بن حرب ، قال : حدثنا المحاربيّ عبد الرحمن بن محمد ، قال : حدثنا محمد بن عمر ، عن أبي سلمة ، عن أبي هريرة . قال : قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحياء من الإيمان ، والإيمان في الجنة ، والبذَاء من الجفاء ، والجفاءُ في النار ) .
قلت : يقال جَفَوْتُه أجْفُوه جَفْوَةً ، أي مَرَّة واحدة ، وجَفَاءً كثيراً ، مصدر عام ، والجفاءُ يكون في الخِلْقَة والخُلُق ، يقال : رجل جافِي الخِلْقَة ، وجافِي الخُلُقِ ، إذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة ، ويكون الْجفاء في سُوء الْعِشْرَة ، والْخُرْق في الْمعاملة ، والتَّحامل عند الْغَضَب ، والثَّوْرَة على الجليس .
ابن السِّكّيت ، يقال : جَفَوْتُه فهو مَجْفُوٌّ ، وجاء في الشِّعْر مَجْفِيّ ، وأنشد :
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
بُنِيَ على جُفِي فهو : مَجْفِيّ . والأصل مَجْفوّ .
جفأ : قال الله تعالى : ( فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً ) ( الرعد : 17 ) .
قال الفراء : أصله الْهَمْز ، يقال : جَفَأَ الْوادِي غُثَاءَه جَفْأً ، وقيل الجُفَاء كما يقال الغُثاء ، وكلُّ مصدر اجتَمع بعضُه إلى بعض ، مثل الْقُماش ، والدُّقَاق ، والحُطام ، مصدرٌ يكونُ في مَذهبِ اسم على هذا المعنى ، كما كانَ العَطاءُ اسماً للإعطاء ، فكذلك القُماش ، لَوْ أرَدْت مصدراً ، قلت : قَمشْتُه قَمْشاً .
الحرّاني ، عن ابن السّكّيت ، قال : الجُفَاء ما جَفَأَةُ الوادِي إذا رَمَى به ، ويقال : جَفَأَتِ القِدْر بزَبَدِها .
وأخبرني أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال جَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوَادي ، وجَفَأْتُ القِدْرَ ، أي مَسَحْت زَبَدَها الذي فوقَها من غَلْيها ، فإذا أمَرْتَ قلت : اجفَأْهَا ، ويقال : أجفَأَت الْقِدْرُ ، إذا عَلا زَبَدُهَا . وقال غيره : تصغير الجُفَاء جُفَيْءٌ ، وتصغير الغُثاء غُثَيُّ بلا هَمْز .
وقال الزّجاج : مَوضعُ قوله : ( فَيذْهَبُ جُفَاءً نَصْبٌ على الحال . قال : وقال أبو زيد : يقال جَفَأْتُ الرَّجلَ ، إذَا صَرَعْتَه ، قال : وأجفَأَت الْقدْرُ بزَبَدِها ، إذا ألْقَت زَبَدَها ، من هذا اشْتقاقه .
وروى ابن جبلة عن شِمر عن ابن الأعرابيّ : تجَفَّأت الأرضُ : إذا رُعِيَتْ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : جفأتُ النَّبْتَ واجتفأته ، إذا قلعته .
وأخبرني عن الطوسي عن أحمد بن الحارث عن ابن الأعرابيّ قال : تَجفَّأت الأرضُ إذا أكل نبتَها الجدْبُ .
قال : وقال في قوله : وتجتفِئوا بَقْلاً . قال : تصيبوا بقلا ، وأنشد :
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
أي أُكل نبتها .
وقال أبو عَوْن الحِرمازِيّ : أجفَأَتُ الْبابَ وجَفَأْتَه ، إذا فتَحْتَه ، ويقال : جَفَأتُ القِدْرَ جَفْأً ، وكَفَأْتَها كَفْأً ، إذا قَلَبْتَها ، فصَبَبْتَ ما فيها ، حكاه النضر . وأنشد :
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان
وفي الحديث : أنَّ النبيّ حَرَّمَ يَوْم خَيْبر الحُمُرَ الأهلِيَّة فَجفَئوا القدورَ ) ويُروى : ( فأَجفئوا ) أي قَلَبُوها وفرَّغُوها .
جوف جيف : أبو عبيد عن الأُمويّ : رجل مَجْؤُوف مثل مَجعُوف : جائع ، وقد جُئِفَ .
قال أبو عبيد ، وقال الكسائي : جُيفَ فلانٌ وجُيثَ ، إذا ذُعر فهو مجؤوف ومجئوث .
وفي حديث المبعَثِ : ( فجَثيت فَرَقاً حين رأيت جبريل .
وقال الليث : الجاف ضرب من الخوف والفزع .
وقال العجاج :
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : انجأفت النخلة وانجأَثَتْ ، إذا تقَعَّرت وسقطت .
قال الليث : الجَوْفُ معروف ، وجمعه أَجْوَاف ، والجَائِفَة الطَّعْنَةُ تدخل الْجَوْف ، والجَوْفُ خَلاَءُ الجَوْفِ ، كالْقَصَبَةِ الجوفاء ، والْجُوفَانُ جَمْعُ الأجْوَف .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ الجَوْفُ المُطْمَئِنُّ من الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْجَوف الوادِي ، يقال : جَوْفٌ لاَخٌّ ، إذا كان عَميقاً ، وجَوْفٌ جِلْوَاخٌ : واسعٌ ، وجوف زَقَبٌ : ضَيِّق ، وباليمين وادٍ يقال له : الْجَوْف ، ومنه قول الراجز :
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي
وقال امرؤ القيس :
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
أرادَ بِجَوْفِ العَيْرِ وادِياً بعَيْنِه أُضِيف إلى العَيْر ، وعُرِفَ به .
أبو عبيد : رَجُلٌ مُجَوَّفٌ ، جَبَانٌ لا قَلْبَ له ، ومنه قولُ حَسّان :
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
أي خالي الجوفِ من القَلْبِ .
ويقال : جَافت الجيفة ، واجْتَافَت ، إذا انْتَنَتْ وأَرْوَحَتْ ، وجَيَّفَت الجِيفَةُ ، إذا أَصَلَّتْ ، وجمع الجِيفة ، وهي الْجُثَّةُ المَيْتَةُ والمُنْتِنَه : جِيَف .
ويقال : اجْتَافَ الثّوْرُ الكِنَاسَ ، إذا دَخل جَوْفَه ، والْجُوَافُ : ضَرْبٌ من السّمك الواحدةُ جُوَافَة . ويقال : أَجَفْتُ البابَ فهو مُجَافٌ ، إذا رَدَدْتَه .
وفي الحديث : ( أَجِيفوا الأبوابَ ، واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم ) .
ويقال : طَعَنْتُه فجُفْتُه أجُوفُه . وجافَه الدّواءُ فهو مَجُوفٌ ، إذا دخَل جَوفَه ، وَوِعاءٌ مُسْتَجَافٌ : واسعُ الجَوف ، قال الشاعر :
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
واسْتَجَفْتُ المكانَ : وجدتُه أجوَف .
عمرو ، عن أبيه : إذا ارتفَع بَلَقُ الفَرِس إلى حِقْوَيْهِ فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً ، وأنشدَ :
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
أراد أنّه يعدو على خَمسٍ من الوَحْش ، فيَصِيدُها ، وقوائمه زَكاً ، أي ليْست خَمساً . ولكنها أزوَاج ، ملكْتُ عِنانه : أي اشتريتُه ولم أستعِرْه :
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أجوَف ، وهو الأبيض الْبَطْن إلى منتهَى الجَنبَيْن ، ولوْنُ سائِره ما كان ، وهو المُجوَّف بالبَلَقِ ، ومجوَّفٌ بَلَقاً ، وتَلْعَةٌ جائفةٌ قعيرة ، وتِلاَعٌ جَوائف ، وجوائفُ النّفس : ما تَقَعّرَ من الجوف ، ومقارّ الرُّوح .
وقال الفرزدق :
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ
وفي الحديث : ( لا يَدخُلُ الجَنَّةَ ديْبوبٌ ولا جَيَّاف ) . والجَيَّاف : النَّبَّاش ، سُمِّيَ جَيَّافاً لأنه يَكْشِفُ الثيابَ عن جِيَفِ الموتى . قال وجائز أن يكون سمي به لنتنِ فعله أي لقبح فِعله .
ابن شميل : الجُوفانُ ذَكَرُ الحِمار . وكانت بنو فزارة تُعَيِّر بأَكل الجُوفان . وقال سالم بن دارة يهجو بني فزارة :
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
أوله :
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار
وقال أبو عُبيد في قوله : لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى ، فيه قولان ، يقال : أَرادَ بالجَوفِ الْبَطْنَ والفَرْج ، كما قال : إنَّ أَخْوَفَ ما أخافُ عليكم الأجْوفان ،
وقيل : أراد بالجوف القَلْب ، وما وَعَى ، أي حَفِظَ من مَعْرِفةِ الله .
فجأ : قال الليث : فَجَأَه الأمْرُ يَفْجَؤُه ، وفاجَأَه يُفاجِئُه ، وفَجِئَه يفجؤُه فجأَة ، وكلُّ ما هَجَمَ عليك من أمْرٍ لَمْ تَحتَسِبْه فقد فَجِئَكَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَفْجَأَ ، إذا صادَفَ صديقه على فَضيحة ، وأفْجَى : إذا وَسَّعَ على عياله في النَّفَقة ، قال : والأفْجَى المُتَبَاعِدِ الْفَخذَينِ الشَّديدُ الْفَجَجَ ، وهو الأفْجَجُ .
الأصمعيّ : فَجَا قَوْسَه يفجُوها ، وقَوْسٌ فَجْوَاءُ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، ومن ثَمَّ قيل : وَسَطُ الدّار فَجْوَة ، ويقال : بفلان فَجاً شديد ، إذا كان في رِجْليه انتِفاخ ، وقد فَجِيَ يَفجَا فجاً .
ابن الأنباريّ : فَجِئَت الناقة ، إذا عظم بطنها . والمصدر الفَجَأ مهموز مقصور .
وقال شمر : فجأ بَابه يفجؤه ، إذا فتحه بلغةِ طَيء ، قالهُ أبو عمرو الشيبانيّ ، وأنشدَ للطرماح :
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
قال : قوله فجا بابها ، يعني الصبح ، وأما أجاف الباب ، فمعناه ردَّه ، وهما ضِدّان ، وانفجى القوم عن فلان : انفرجوا عنه وانكشفوا . وقال :
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع
فوج : وقول الله تعالى : النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ } ( النصر : 2 ) . قال أبو إسحاق : أي جماعاتٍ كثيرة بعد أنْ كانوا يدخلون في الدِّين واحداً واحداً ، واثنين اثنين ، صارت القبيلة بأَسرها تدخل في الإسلام .
وقال الليث : الفوْج قطيعٌ من الناس ، وجمعه أَفواج ، قال : والفائجُ من قولك مَرَّ بنا فائجُ وَليمةِ فلان ، أي فَوْجٌ ممن كان في طَعامه ، قال : والْفائج من الفَيْج ، كأنه مشتقٌّ من الفارسية وهو رسول السلطان على رِجْله ، والفُيُوج : جماعة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الفَيْج الجماعة من الناس .
قلت : وأصله فَيِّج من فاجَ يَفُوج ، كما يُقال : هَيِّن ، من هَانَ يَهُون ، ثم يُخَفَّف فيقال : هَيْنٌ . ويُجمع الفَوْج أَفاوِيج .
وقول عَدي :
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
قيل : الفُيُوج الذين يدخلون السجن ويخرجون يَحرسون .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الفوائج مُتَّسَعُ ما بين كلِّ مُرْتفعين من غِلَظٍ أو رمل ، واحدتها فائجة .
وقال أبو عمرو : الفائج البِساطُ الواسع
من الأرض .
وقال حُميد الأرقط :
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ
وقال آخر :
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
أفائج وأفاوج يجمع أفْواج ، أي باتَتْ تَقْرُب الماء فَوْجاً بعد فوج ، قد رَكِبَتْ رؤوسها لقرب الماء ، وقال العجاج يصف القمة :
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
يفيج : يجري .
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
أي استُجِفَّ ففاج يفيج .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : أفاجَ الرجلُ في الأرض ، إذا ذَهبَ فيها .
وأنشد :
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا
وقال ابن شميل : الْفَائِجة ، كَهَيئَةِ الوادي بين الجبلين ، أو بين الأبْرَقَين ، كَهَيئة الخَليف إلاّ أنها أوسع ، وجمعها فوائِج .
وجف : قال الله جلّ وعزّ : ( الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
قال الزّجاج : واجِفَة ، شديدة الاضْطراب . وقال قَتادة : وَجَفتْ ممّا عَايَنتْ .
وقال ابن الكلبيّ : واجِفَةٌ ، خائِفَة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ ) ( الحشر : 6 ) ، يعني ما أفَاءَ اللَّهُ على رسوله من أمْوال بني النَّضِير ، مما لم يُوجف المسلمون عليه خَيْلاً ولا ركاباً ، والرِّكاب : الإبل ، والوَجيف : دُونَ التَّقريب من السَّير .
يقال : وَجَفَ الفَرَسُ وأوْجَفْتُه أنا .
وقال اللّيث : الْوَجْفُ : سُرَعة السَّير .
يقال : وَجَفَ البعيرُ يَجِفُ وجِيفاً ، وأوْجَفَهُ رَاكِبُه .
قال : ويقال : رَاكِبُ البَعيرِ يُوضِع ، وراكبُ الفرس يُوجِف .
قلت : الوَجِيفُ يصلُحُ للبعير والفرس .
ويقال : اسْتوجَفَ الحُبُّ فُؤادَه : إذا ذَهَب به ، وأنشد :
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

##### Türkçe

ج ف ( **و ا ي ء** )
**جفا** ، **جفأ** ، **جاف** ، **فجأ** ، **وجف** ، **فوج** ، **فاج** .
**جفا** : Amr, babasından: **الْجُفايةُ** boş gemidir; eğer yüklü olursa o **غامِدُ** ve **آمِد**’dir; ayrıca: **غامِدَةٌ** ve **آمِدَةٌ** da denir; **الْخِنُّ**: o da boş olandır.

Leys dedi: **جَفَا** şey **يَجْفو** **جَفَاءً**; uzatılmıştır, eyer gibi; sırtın üzerinden **يَجْفو** (yani) yapışmadığı zaman; ve yanın yataktan **يَجْفو** (yani) uzak durması gibi; **تَجافَى** da onun gibidir.

Şair dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ

**جفا**’nın **تَجافَى** gibi lâzım olmasının hücceti, ‘Accâc’ın vahşî bir boğayı vasfederken söylediği sözdür:
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
Der ki: boynuzuyla yerin saçaklarını kaldırdı, ta ki ondan **تجَافَى** etti; ve “Yanımı yataktan **جَافَيْتُ** ettim, böylece **تجافِي** etti” denir; ve “Semeri devenin sırtından **أجْفَيْتُ** ettim, böylece **فَجفا** etti” (denir).

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Hayvan sürüsünü **أجْفَيْتُ** ettim; o da **مُجْفَاةٌ**’dır”; onu yorduğun ve ona yemesine izin vermediğin zaman; bu da onu şiddetli bir sevk ile sürdüğün zamandır.

Leys dedi: **الْجَفَاءُ** kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلَة**’nin zıddıdır. Dedim: **الْجَفاءُ** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı câiz gören kimseyi bilmedim.

Leys dedi: ve **الجَفْوَة** sılayı terk etmede **الجفاء**’dan daha lâzımdır; çünkü **الجفاء** onun fiillerinde olabilir; eğer onda ne **مَلَقٌ** ne de **لَبَق** yoksa.

Bize Muhammed b. İshâk haber verdi; dedi: bize Ali b. Harb haber verdi; dedi: bize el-Muhâribî Abdurrahman b. Muhammed haber verdi; dedi: bize Muhammed b. Ömer haber verdi; Ebû Seleme’den; Ebû Hureyre’den. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( **الحياء** imandandır; iman cennettedir; **البذَاء** **الجفاء**dandır; **الجفاءُ** ateştedir ).

Dedim: “Onu **جَفَوْتُه**; onu **أجْفُوه**; **جَفْوَةً**” denir; yani bir defa; ve “**جَفَاءً**” çokça; genel bir masdar; ve **الجفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; “**جافِي الخِلْقَة** adam” ve “**جافِي الخُلُقِ**” denir; eğer kaba, kalın ülfetli ise; ve **الجفاء** kötü ülfette olur; ve **الْخُرْق** muamelede; ve öfke anında yüklenme; ve oturana karşı taşkınlık.

İbn es-Sikkît: “Onu **جَفَوْتُه**; o da **مَجْفُوٌّ**’dur” denir; şiirde **مَجْفِيّ** gelmiştir. Ve okudu:
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
**جُفِي** üzerine bina edilmiştir; o da: **مَجْفِيّ**’dir. Asıl olan **مَجْفوّ**dur.

**جفأ** : Allah Teâlâ dedi ki: ( **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً** ) ( الرعد : 17 ) .

Ferrâ dedi: aslı hemzedir; “Vadi köpüğünü **جَفَأَ** etti; **جَفْأً**” denir; ve **الجُفَاء** denildi; **الغُثاء** denildiği gibi; ve her masdar ki onun bir kısmı bir kısmına toplanır; **الْقُماش** ve **الدُّقَاق** ve **الحُطام** gibi; bu mânada isim mezhebinde olan bir masdardır; **العَطاءُ** nasıl “verme” için bir isim olduysa, **القُماش** da öyledir; eğer masdar isteseydin “Onu **قَمشْتُه**; **قَمْشاً**” derdin.

Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi ki: **الجُفَاء** vadinin attığı şeydir, eğer onunla atarsa; ve “Tencere köpüğüyle **جَفَأَتِ**” denir.

Bana Ebû’l-Abbâs haber verdi; İbn el-A‘râbî’den: dedi ki: “Köpüğü vadiden **جَفَأْتُ** ettim; ve tencereyi **جَفَأْتُ** ettim”; yani kaynamasından dolayı üstündeki köpüğünü sildim; emrettiğin zaman “**اجفَأْهَا**” dersin; ve “Tencere **أجفَأَت**” denir; eğer köpüğü yükselirse. Başkası dedi: **الجُفَاء**’ın küçültmesi **جُفَيْءٌ**’dür; **الغُثاء**’ın küçültmesi **غُثَيُّ**’dir; hemzesiz.

Zeccâc dedi: “( **فَيذْهَبُ جُفَاءً** )” sözünün yeri, hâl üzere nasbdır. Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Adamı **جَفَأْتُ** ettim”; eğer onu yere serdiysen. Dedi: “Tencere köpüğüyle **أجفَأَت**”; eğer köpüğünü attıysa; iştikakı bundandır.

İbn Cebele, Şimer’den, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti: “Yer **تجَفَّأت** etti”: eğer otlatıldıysa.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbn el-A‘râbî’den: “Bitkiyi **جفأتُ** ettim ve **اجتفأته** ettim”; eğer onu söktüysen.

Bana Tûsî’den; Ahmed b. el-Hâris’ten; İbn el-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: “Yer **تَجفَّأت** eder”; eğer kıtlık onun bitkisini yerse.

Dedi: ve “**وتجتفِئوا بَقْلاً**” sözünde dedi: “Sebze elde edesiniz.” Ve okudu:
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
Yani: bitkisi yenildi.

Ebû ‘Avn el-Hirmâzî dedi: “Kapıyı **أجفَأَتُ** ettim ve **جَفَأْتَه** ettim”; eğer onu açtıysan. Ve “Tencereyi **جَفَأتُ**; **جَفْأً**” denir; ve “Onu **كَفَأْتَها**; **كَفْأً**”; eğer onu devirdiysen, içindekini döktüysen; Nadr bunu nakletti. Ve okudu:
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان

Hadiste: Peygamber’in Hayber günü ehli eşekleri haram kıldığı, “Böylece tencereleri **فَجفَئوا** ettiler” (vardır). “**فأَجفئوا**” diye de rivayet edilir; yani onları devirdiler ve boşalttılar.

**جوف جيف** : Ebû ‘Ubeyd, Ümevî’den: **مَجْؤُوف** adam, **مَجعُوف** gibi: aç; ve **جُئِفَ** olmuştur.

Ebû ‘Ubeyd dedi; Kisâî dedi: “Falan **جُيفَ** oldu ve **جُيثَ** oldu”; eğer korkutulduysa; o da **مجؤوف** ve **مجئوث**tur.

Meb‘as hadîsinde: ( “Böylece Cebrâil’i görünce korkudan **فجَثيت** ettim.” )

Leys dedi: **الجاف** korku ve dehşetin bir türüdür.

‘Accâc dedi:
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: Hurma ağacı **انجأفت** etti ve **انجأَثَتْ** etti; eğer içi oyuldu ve düştüyse.

Leys dedi: **الجَوْفُ** mâlûmdur; cem‘i **أَجْوَاف**tır; **الجَائِفَة** içeri, **الْجَوْف**’a giren yaradır; **الجَوْفُ** iç boşluğudur; içi boş kamış gibi; **الْجُوفَانُ** **الأجْوَف**’in cem‘idir.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْفُ** yerin çukur olanıdır.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الْجَوف** vadidir; “**جَوْفٌ لاَخٌّ**” denir; eğer derin ise; “**جَوْفٌ جِلْوَاخٌ**”: geniş; “**جوف زَقَبٌ**”: dar. Yemen’de **الْجَوْف** denilen bir vadi vardır; râcizin sözü ondandır:
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي

İmru’ul-Kays dedi:
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
**جَوْفِ الْعَيْرِ** ile, bizzat bir vadiyi kastetti; **العَيْر**’e izafe edildi ve onunla bilindi.

Ebû ‘Ubeyd: **مُجَوَّفٌ** adam: korkak; kalbi yoktur. Hassân’ın sözü ondandır:
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
Yani: kalpten boş göğüslü.

Ve “Leş **جَافت** etti ve **اجْتَافَت** etti” denir; eğer kokuştu ve koktuysa; ve “Leş **جَيَّفَت** etti”; eğer kokuşmayı şiddetlendirdiyse. **الجِيفة**’nin cem‘i—o, ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيَف**tir.

Ve “Boğa sığınağı **اجْتَافَ** etti” denir; eğer onun içine, boşluğuna girdiyse. **الْجُوَافُ**: balığın bir türüdür; tekili **جُوَافَة**. Ve “Kapıyı **أَجَفْتُ** ettim; o da **مُجَافٌ**dur” denir; eğer onu geri çevirdiysen.

Hadiste: ( “Kapıları **أَجِيفوا** edin; ve çocuklarınızı yanınıza toplayın.” )

Ve “Onu mızrakladım; böylece onu **فجُفْتُه**; onu **أجُوفُه**” denir. Ve “İlaç onu **جافَه** etti; o da **مَجُوفٌ**dur”; eğer onun içine, boşluğuna girdiyse. “**وِعاءٌ مُسْتَجَافٌ**”: içi geniş kap. Şair dedi:
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ

“Yeri **واسْتَجَفْتُ** ettim”: onu içi boş buldum.

Amr, babasından: Atın alnındaki beyazlık böğürlerine kadar yükselirse, o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**dır. Ve okudu:
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
Onun, vahşîden beş üzerine koştuğunu, böylece onu avladığını kastetti; ve ayakları **زَكاً**dır; yani beş değildir; bilakis çifttir. “Dizginini **ملكْتُ**”: yani onu satın aldım, onu ödünç almadım.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **أجوَف** at: karnı beyaz olan, iki böğrün sonuna kadar; geri kalanının rengi ne olursa olsun; o, **المُجوَّف بالبَلَقِ**tır; ve “**مجوَّفٌ بَلَقاً**”. Ve “**تَلْعَةٌ جائفةٌ**”: derin çukur; ve “**تِلاَعٌ جَوائف**”. Ve “**جوائفُ النّفس**”: göğüsten içe doğru oyulan yerler; ve ruhun karar yerleri.

Ferazdak dedi:
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ

Hadiste: ( “Cennete **ديْبوبٌ** da girmez, **جَيَّاف** da.” ) **الجَيَّاف**: mezar soyguncusudur; ölülerin **جِيَف**’lerinin üzerinden elbiseleri açtığı için **جَيَّاف** diye adlandırıldı. Dedi: ve onunla adlandırılmış olması câizdir; fiilinin kokusu, yani fiilinin çirkinliği sebebiyle.

İbn Şumeyl: **الجُوفانُ** eşeğin erkeğidir. Benî Fezâre, **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı. Sâlim b. Dâre, Benî Fezâre’yi hicvederek dedi:
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
Başlangıcı:
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار

Ebû ‘Ubeyd, “**لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى**” sözünde: onda iki söz vardır. Denir ki: **الجَوف** ile **الْبَطْنَ** ve **الفَرْج**’i kastetti; “Size en çok korktuğum şey **الأجْوفان**dır” dediği gibi. Ve denildi ki: **الجوف** ile kalbi kastetti; “**وما وَعَى**” yani Allah’ı bilmekten (olanı) muhafaza etti.

**فجأ** : Leys dedi: İş onu **فَجَأَه** eder; onu **يَفْجَؤُه**; ve onu **فاجَأَه** eder; onu **يُفاجِئُه**; ve onu **فَجِئَه** eder; onu **يفجؤُه**; **فجأَة** (olarak). Ve her ne ki üzerine, hesap etmediğin bir iş olarak ansızın hücum ederse, muhakkak o seni **فَجِئَكَ** etmiştir.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **أَفْجَأَ**: eğer arkadaşına bir rezillik üzerinde rastladıysa. Ve **أفْجَى**: eğer nafakada ailesine genişlik gösterdiyse. Dedi: **الأفْجَى** iki uyluğu birbirinden uzak olan, **الْفَجَجَ**’i şiddetli olandır; o da **الأفْجَجُ**dur.

Asma‘î: Yayını **فَجَا** eder; onu **يفجُوها**; ve “**قَوْسٌ فَجْوَاءُ**”; eğer kirişi göbeğinden ayrılmışsa. Bundan dolayı evin ortasına **فَجْوَة** denildi. Ve “Falandada şiddetli **فَجاً** vardır” denir; eğer iki ayağında şişkinlik varsa. Ve **فَجِيَ** eder; **يَفجَا**; **فجاً**.

İbn el-Enbârî: “Dişi deve **فَجِئَت** etti”; eğer karnı büyüdüyse. Masdar **الفَجَأ** hemzelidir, kısadır.

Şimer dedi: “Kapısını **فجأ** eder; onu **يفجؤه**”; eğer onu açtıysa; Tayy lügatinde; bunu Ebû ‘Amr eş-Şeybânî söyledi. Ve Turmah’a ait olarak okudu:
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
Dedi: “**فجا بابها**” sözü, sabahı kasteder. “Kapıyı **أجاف** etmek” ise, mânası onu geri çevirmektir; ikisi zıttır. Ve “Kavim falandan **انفجى** etti”: ondan ayrıldılar ve açıldılar. Ve dedi:
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع

**فوج** : Allah’ın sözü: **النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ** } ( النصر : 2 ) . Ebû İshâk dedi: yani çok topluluklar hâlinde; daha önce dine birer birer, ikişer ikişer girerlerken; kabile bütünüyle İslâm’a girmeye başladı.

Leys dedi: **الفوْج** insanlardan bir sürüdür; cem‘i **أَفواج**tır. Dedi: “Falanın düğün yemeğinin **فائجُ**i yanımızdan geçti”; yani onun yemeğinde bulunanlardan bir **فَوْج**. Dedi: **الْفائج** **الفَيْج**’dendir; sanki Farsçadan türemiştir; o, sultanın yaya elçisidir. **الفُيُوج**: topluluk.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الفَيْج** insanlardan topluluktur.

Dedim: aslı **فَيِّج**’dir; **فاجَ يَفُوج**’dan; “**هَيِّن**” denildiği gibi, **هَانَ يَهُون**’dan; sonra hafifletilir de “**هَيْنٌ**” denir. **الفَوْج** “**أَفاوِيج**” diye cem‘ edilir.

‘Adî’nin sözü:
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
Denildi ki: **الفُيُوج** zindana girip çıkan, bekçilik eden kimselerdir.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الفوائج** sertlikten veya kumdan iki yükselti arasındaki genişliktir; tekili **فائجة**.

Ebû ‘Amr dedi: **الفائج** yerden geniş yaygıdır.

Humeyd el-Arqat dedi:
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ

Bir başkası dedi:
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
**أفائج** ve **أفاوج**: **أفْواج**’ın cem‘idir; yani suya, **فَوْج**dan sonra **فوج** hâlinde yaklaşarak geceledi; suyun yakınlığından dolayı başlarına binmişti. Ve ‘Accâc, tepeyi vasfederken dedi:
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
**يفيج**: akar.
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
Yani: **استُجِفَّ** edildi de, böylece **فاج يفيج** etti.

Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: Adam yerde **أفاجَ** etti; eğer onda gitti ise. Ve okudu:
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا

İbn Şumeyl dedi: **الْفَائِجة** iki dağ arasında, yahut iki **الأبْرَقَين** arasında vadi gibi bir şekildir; **الخَليف** gibi, ancak daha geniştir; cem‘i **فوائِج**tir.

**وجف** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ** ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
Zeccâc dedi: **واجِفَة**: şiddetli çalkantılı. Katâde dedi: “Gördüğünden dolayı **وَجَفتْ** etti.” İbn el-Kelbî dedi: **واجِفَةٌ**: korkmuş.

Ve Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ** ) ( الحشر : 6 ) ; Benî’n-Nadîr mallarından Allah’ın Resulüne fey olarak verdiği şeyi kasteder; Müslümanların onun üzerine ne at koşturduğu ne de binek koşturduğu şeyden. **الرِّكاب**: develerdir. **الوَجيف**: yürüyüşte **التَّقريب**’in altındadır.

“At **وَجَفَ** etti; ben de onu **أوْجَفْتُه**” denir.

Leys dedi: **الْوَجْفُ**: yürüyüş süratidir.

“Deve **وَجَفَ** eder; **يَجِفُ**; **وجِيفاً**; binicisi de onu **أوْجَفَهُ** eder” denir.

Dedi: ve “Devenin binicisi **يُوضِع** eder; atın binicisi **يُوجِف** eder” denir.

Dedim: **الوَجِيفُ** deve ve at için elverişlidir.

Ve “Sevgi onun kalbini **اسْتوجَفَ** etti” denir; eğer onu alıp götürdüyse. Ve okundu:
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوجيف: سرعة السير، وأوجفت البعير: أسرعته. قال تعالى: ﴿فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب﴾ [الحشر/6] وقيل: أدل فأمل، وأوجف فأعجف، أي: حمل الفرس على الإسراع فهزله بذلك، قال تعالى: ﴿قلوب يومئذ واجفة﴾ [النازعات/8] أي: مضطربة كقولك: طائرة وخافقة، ونحو ذلك من الاستعارات لها.

##### Türkçe

- **الوجيف**: yürüyüşün sürati; ve **أوجفت** deveyi: onu hızlandırdım. Yüce Allah dedi ki: ﴿فما **أوجفتم** عليه من خيل ولا ركاب﴾ [الحشر/6]. Ve denildi: **أدل**: gevşetti; **فأمل**: meyletti; ve **أوجف**: zayıflattı; yani: atı hızlanmaya sevk etti de bununla onu zayıflattı. Yüce Allah dedi ki: ﴿قلوب يومئذ **واجفة**﴾ [النازعات/8], yani: senin “uçucu ve çarpıcı” demen gibi, çalkantılı; ve bunun benzeri, ona dair istiarelerdendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَجْفُ: سُرْعة السير. وجَفَ البعيرُ والفرس يَجِف وجْفاً ووجِيفاً: أَسْرعَ. والوجِيف: دون التقريب من السير. الجوهري: الوجِيفُ ضرب من سير الإبل والخيل، وقد وجف البعير يجف وجفاً ووجيفاً. وأَوجف دابته إذا حثَّها، وأَوجفْته أَنا. وفي الحديث: ليس البِرُّ بالإيجاف. وفي حديث عليّ، كرم اللّه وجهه: وأَوجَفَ الذِّكْرَ بلسانه أَي حرَّكه، وأَوجفَه راكبُه. وحديث علي، عليه السلام: أَهونُ سيرِها فيه الوَجِيف؛ هو ضرب من السير سريع.و ناقة مِيجاف: كثيرة الوجيف.وراكب البعير يُوضِع وراكب الفرس يُوجِف. قال الأَزهري: الوجيف يصلح للبعير والفرس.
ووَجَف الشيءُ إذا اضطرب. ووجَف القلب وجِيفاً: خَفَق، وقلب واجِف. وفي التنزيل العزيز: قلوبٌ يومئذ واجفة؛ قال الزجاج: شديدة الاضطراب؛ قال قتادة: وجفَت عما عاينت، وقال ابن الكلبي: خائفة. وقوله تعالى: فما أَوجفتم عليه من خيل ولا رِكاب؛ أَي ما أَعملتم يعني ما أَفاء اللّه على رسوله من أَموال بني النضير مما لم يُوجف المسلمون عليه خيلاً ولا رِكاباً، والرِّكاب الإبل. وفي الحديث: لم يُوجِفوا عليه بخيل ولا ركاب؛ الإيجاف: سُرعة السير؛ ويقال أَوجف فأَعجَف؛ قال العجاج:
ناجٍ طَواه الأَيْنُ مما وَجَفا،
طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فَزُلَفا،
سَماوَةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا
ويقال: استوْجَف الحُبُّ فُؤاده إذا ذهب به؛ وأَنشد:
ولكنّ هذا القلبَ قلبٌ مُضَلَّلٌ،
هَفا هَفْوةً فاسْتَوْجَفَته المَقادِرُ

##### Türkçe

**الوَجْفُ**: yürüyüşün sürati. Deve ve at **وجَفَ** eder, **يَجِف** **وجْفاً** ve **ووجِيفاً**: hızlandı. **الوجِيف**: yürüyüşten **التقريب**’in aşağısıdır. el-Cevherî: **الوجِيفُ** develerin ve atların yürüyüşünden bir türdür; deve **وجف** eder, **يجف** **وجفاً** ve **وجيفاً**. Ve binitini **أَوجف** ettiğinde, onu sevk etti (hızlandırdı); ve onu ben **أَوجفْته** ettim. Hadiste: iyilik **بالإيجاف** ile değildir. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: ve diliyle zikri **أَوجَفَ** etti, yani onu hareket ettirdi; ve onu binicisi **أَوجفَه** etti. Ali hadîsi, عليه السلام: onun içindeki yürüyüşünün en hafifi **الوَجِيف**’tir; o, yürüyüşten bir türdür, hızlıdır. Ve **مِيجاف** bir dişi deve: **الوجيف**’i çok olan. Ve devenin binicisi **يُوضِع** eder, atın binicisi **يُوجِف** eder. el-Ezherî dedi: **الوجيف** deve ve at için elverişlidir.

Ve şey **وَجَف** ettiğinde: titredi. Ve kalp **وجَف** etti **وجِيفاً**: çarptı; ve **واجِف** bir kalp. Aziz tenzilde: “o gün kalpler **واجفة**”; ez-Zeccâc dedi: şiddetli titreme; Katâde dedi: gördüğü şeyden dolayı **وجفَت** etti; İbnü’l-Kelbî dedi: korkmuş. Ve Yüce sözü: “üzerine ne at ne de **رِكاب** **أَوجفتم**”; yani çalıştırmadınız; yani Allah’ın Benî’n-Nadîr mallarından Resûlüne fey olarak verdiği şey, ki Müslümanlar onun üzerine ne at ne de **رِكاباً** **يُوجف** etmediler; ve **الرِّكاب** develerdir. Hadiste: onun üzerine ne atla ne de **ركاب** ile **يُوجِفوا** etmediler; **الإيجاف**: yürüyüşün sürati; ve denir: **أَوجف** etti de **فأَعجَف** etti; el-Acçâc dedi:

ناجٍ طَواه الأَيْنُ مما **وَجَفا**،
طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فَزُلَفا،
سَماوَةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا

Ve denir: sevgi onun gönlünü **استوْجَف** ettiğinde: onu alıp götürdü; ve şu beyit okundu:

ولكنّ هذا القلبَ قلبٌ مُضَلَّلٌ،
هَفا هَفْوةً فاسْتَوْجَفَته المَقادِرُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ج ف * * وجَفَ * الشيء يجِف بالكسر * وَجِيفاً * اضطرب وقلب * وَاجِفٌ * و * الوَجِيفُ * ضرب من سير الإبل والخيل وقد * وَجَفَ * البعير يجِفُ بالكسر * وَجْفاً * بوزن ضرْبٍ و * وَجِيفا * و * أَوْجَفَهُ * صاحبه يقال أوْجَف فأَعْجف وقال الله تعالى ﴿فما أَوْجَفْتم عليه من خيل ولا رِكاب﴾ أي ما أعملتم

##### Türkçe

* و ج ف * **وجَفَ** şey **يجِف** (kesre ile) **وَجِيفاً**: sarsıldı; ve kalp (çarpıntı etti). **وَاجِفٌ** ve **الوَجِيفُ**: develerin ve atların yürüyüşünden bir türdür. Ve deve **وَجَفَ** eder, **يجِفُ** (kesre ile) **وَجْفاً** (ضَرْبٌ vezninde) ve **وَجِيفا**; ve onu sahibi **أَوْجَفَهُ**; denir ki: **أَوْجَفَ** da **فَأَعْجَفَ**; ve Yüce Allah dedi ki: ﴿فما **أَوْجَفْتم** عليه من خيل ولا رِكاب﴾ yani: siz işletmediniz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وجف الشيء يجف وجفا، ووجيفا، ووجوفا: اضطرب وقلب واجف: مضطرب خافق، قال الله تعالى:  قلوب يومئذ واجفة  قال الزجاج: أي شديدة الاضطراب، وقال قتادة: وجفت عما عاينت، وقال ابن الكلبي: خائفة. والوجف، والوجيف: ضرب من سير الخيل والإبل سريع، وهو دون التقريب. وقد وجف الفرس والبعير يجف وجفا، ووجيفا: أسرع. وأوجفته: حثثته، ويقال: أوجف فأعجف. وشاهد وجف قول العجاج:
  ناج طواه الأين مما وجفا
  طي الليالي زلفا فزلفا
  سماوة الهلال حتى احقوقفا وشاهد الإيجاف قوله تعالى:  فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب  . وقال الأزهري: الوجيف يصلح للبعير وللفرس، وقال غيره: راكب البعير يوضع، وراكب الفرس يوجف، وفي الحديث: ليس البر بالإيجاف وقال الليث: استوجف الحب فؤاده: إذا ذهب به وأنشد لأبي نخيلة:
  ولكن هذا القلب قلب مضلل                      هفا هفوة فاستوجفته المقادر

  قال الصاغاني: هو في شعر أبي نخلية واستوخفته بالخاء المعجمة، وقال في شرح البيت: استوخفته: ذهبت به، واستوخف الدهر ماله. هذا آخر ما في شرح البيت.
 ومما يستدرك عليه: أوجف الباب إيجافا: أغلقه، نقله ابن القطاع وغيره. والإيجاف: التحريك والإسراع. وناقة ميجاف: كثيرة التحريك. والوجيف، كالوجيب: السقوط من الخوف. وقلب وجاف: شديد الخفقان.

##### Türkçe

**وجف** şey **يجف** **وجفا** ve **وجيفا** ve **وجوفا**: sarsıldı; ve **قلب واجف**: sarsılmış, çarpan. Allah Teâlâ’nın sözü: **قلوب يومئذ واجفة**. **الزجاج** dedi: yani şiddetli sarsıntılı. **قتادة** dedi: gördüğü şeyden dolayı **وجفت**. **ابن الكلبي** dedi: korkmuş.

Ve **الوجف** ve **الوجيف**: atların ve develerin yürüyüşünden hızlı bir türdür; ve o, **التقريب**’den aşağıdır. Ve at ve deve **وجف** eder, **يجف** **وجفا** ve **وجيفا**: hızlandı. Ve onu **أوجفته**: onu teşvik ettim. Ve denilir: **أوجف** de **فأعجف**.

Ve **وجف**’in şahidi **العجاج**’ın sözü:
  ناج طواه الأين مما وجفا
  طي الليالي زلفا فزلفا
  سماوة الهلال حتى احقوقفا

Ve **الإيجاف**’ın şahidi O’nun sözü (yüce): **فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب**. Ve **الأزهري** dedi: **الوجيف** deve için de at için de elverişlidir. Ve başkası dedi: devenin binicisi **يوضع**, atın binicisi **يوجف**. Ve hadiste: **ليس البر بالإيجاف**.

Ve **الليث** dedi: **استوجف الحب فؤاده**: onu alıp götürdüğü zaman. Ve **أبي نخيلة**’den inşad etti:
  ولكن هذا القلب قلب مضلل                      هفا هفوة فاستوجفته المقادر

**الصاغاني** dedi: o, **أبي نخلية**’nin şiirindedir; ve **استوخفته** (noktalı **الخاء** ile). Ve beytin şerhinde dedi: **استوخفته**: onu alıp götürdüm; ve zaman **استوخف** onun malını. Bu, beytin şerhinde olanın sonudur.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أوجف الباب إيجافا**: onu kapattı; bunu **ابن القطاع** ve başkaları nakletti. Ve **الإيجاف**: hareket ettirme ve hızlandırmadır. Ve **ناقة ميجاف**: çok hareket ettirilen. Ve **الوجيف**, **الوجيب** gibi: korkudan düşüştür. Ve **قلب وجاف**: şiddetli çarpıntılıdır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَجَفَ
وَجَفَ
a.  [ يَجِفُ ] ( n. ac. وَجْف 1 ,  وَجِيْف 25 ,  وُجُوْف 27 ), Was agitated; throbbed ( heart ).

b.  ( n. ac. وَجْف 1 ,  وَجِيْف 25 ), Ran fast.

أَوْجَفَ
أَوْجَفَ IV ,
a.  Made to gallop.

اِسْتَوْجَفَ
اِسْتَوْجَفَ X ,
a.  Captivated ( the heart: love ).

وَجْف
وَجْف 1 ,
a.  Gallop, run.

وَاْجِف
وَاْجِف 21 ,
a.  Throbbing, beating.

وَجِيْف
وَجِيْف 25 ,
a.  see 1 .

##### Türkçe

وَجَفَ
وَجَفَ
a. [ **يَجِفُ** ] ( n. ac. **وَجْف** 1 , **وَجِيْف** 25 , **وُجُوْف** 27 ), Çalkalandı; çarptı (kalp).

b. ( n. ac. **وَجْف** 1 , **وَجِيْف** 25 ), Hızlı koştu.

أَوْجَفَ
أَوْجَفَ IV ,
a. Dörtnala koşturdu.

اِسْتَوْجَفَ
اِسْتَوْجَفَ X ,
a. (Kalbi: aşk) esir etti.

وَجْف
**وَجْف** 1 ,
a. Dörtnala koşma, koşu.

وَاْجِف
**وَاْجِف** 21 ,
a. Çarpan, atan.

وَجِيْف
**وَجِيْف** 25 ,
a. 1’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وجف
وَجَفَ - يَجِفُ - وَاجِف - وَاجِفَة - أَوْجَفَ - يُوْجِفُ
وَجَفَ - يَجِفُ + الكائن أو الشيء: يخفق ويضطرب: يتحرك بسرعة وقوة وعنف واضطراب
وَاجِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَجَفَ - يَجِفُ ": خافق: متحرك بسرعة وقوة
وَاجِفة: مؤنث " وَاجِف"
أَوْجَفَ - يُوْجِفُ: على وزن " أَفْعَلَ " من " وَجَفَ - يَجِفُ ": جعله " يَجِفُ ": جعله يتحرك بسرعة: يحثه على الحركة والتقدم بسرعة وقوة
﴿فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب﴾: فما حثثتم خيلكم ولا ركابكم للتقدم عليه بقوة وسرعة: أي جاءكم من غير شوكة منكم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الارتجاف والرعدة والحركة الاهتزازية والاضطرابية في المكان، بشكل ذاتي"، وهي:
رَجَفَ - يَرْجُفُ، رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ)، رَجَزَ - يَرْجُزُ، مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ) (مَخِضَتْ - تَمْخَصُ)، وَجَفَ - يَجِفُ، رَفَّ- يَرِفُّ

وَجَف- واجف - واجفة
	﴿قلوب يومئذ واجفة (8)﴾ النازعات
أوجف
﴿وما أفاء الله على رسوله منهم فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله على من يشاء والله على كل شيء قدير(6)﴾ الحشر
مختار الصحاح
● [وجف] و ج ف: وجَفَ الشيء يجِف بالكسر وَجِيفاً اضطرب وقلب وَاجِفٌ و الوَجِيفُ ضرب من سير الإبل والخيل وقد وَجَفَ البعير يجِفُ بالكسر وَجْفاً بوزن ضرْبٍ و وَجِيفا و أَوْجَفَهُ صاحبه يقال أوْجَف فأَعْجف وقال الله تعالى ﴿فما أَوْجَفْتم عليه من خيل ولا رِكاب﴾ أي ما أعملتم
الراغب
وجف
- الوجيف: سرعة السير، وأوجفت البعير: أسرعته. قال تعالى: }فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب﴿[الحشر/6] وقيل: أدل فأمل، وأوجف فأعجف، أي: حمل الفرس على الإسراع فهزله بذلك، قال تعالى:﴾قلوب يومئذ واجفة{ [النازعات/8] أي: مضطربة كقولك: طائرة وخافقة، ونحو ذلك من الاستعارات لها.
ملخص اللسان
1.     الوَجْفُ: سُرْعة السير. وجَفَ البعيرُ والفرس يَجِف وجْفاً ووجِيفاً: أَسْرعَ. والوجِيف: دون التقريب من السير. الوجِيفُ ضرب من سير الإبل والخيل، وقد وجف البعير يجف وجفاً ووجيفاً.
2.     وأَوجف دابته إذا حثَّها، وأَوجفْته أَنا
3.     وأَوجَفَ الذِّكْرَ بلسانه أَي حرَّكه، وأَوجفَه راكبُه.
4.  ووَجَف الشيءُ إذا اضطرب. ووجَف القلب وجِيفاً: خَفَق، وقلب واجِف. وفي التنزيل العزيز: قلوبٌ يومئذ واجفة؛ قال الزجاج: شديدة الاضطراب؛ قال قتادة: وجفَت عما عاينت
5.  فما أَوجفتم عليه من خيل ولا رِكاب؛ أَي ما أَعملتم يعني ما أَفاء اللّه على رسوله من أَموال بني النضير مما لم يُوجف المسلمون عليه خيلاً ولا رِكاباً،والرِّكاب الإبل. الإيجاف: سُرعة السير؛
6.     استوْجَف الحُبُّ فُؤاده إذا ذهب به؛
لسان العرب
● - وجف: الوَجْفُ: سُرْعة السير. وجَفَ البعيرُ والفرس يَجِف وجْفاً   ووجِيفاً: أَسْرعَ. والوجِيف: دون التقريب من السير. الجوهري: الوجِيفُ ضرب من   سير الإبل والخيل، وقد وجف البعير يجف وجفاً ووجيفاً. وأَوجف دابته إذا   حثَّها، وأَوجفْته أَنا. وفي الحديث: ليس البِرُّ بالإيجاف. وفي حديث   عليّ، كرم اللّه وجهه: وأَوجَفَ الذِّكْرَ بلسانه أَي حرَّكه، وأَوجفَه   راكبُه. وحديث علي، عليه السلام: أَهونُ سيرِها فيه الوَجِيف؛ هو ضرب من السير   سريع.و ناقة مِيجاف: كثيرة الوجيف.وراكب البعير يُوضِع وراكب الفرس   يُوجِف. قال الأَزهري: الوجيف يصلح للبعير والفرس.   ووَجَف الشيءُ إذا اضطرب. ووجَف القلب وجِيفاً: خَفَق، وقلب واجِف. وفي   التنزيل العزيز: قلوبٌ يومئذ واجفة؛ قال الزجاج: شديدة الاضطراب؛ قال   قتادة: وجفَت عما عاينت، وقال ابن الكلبي: خائفة. وقوله تعالى: فما أَوجفتم   عليه من خيل ولا رِكاب؛ أَي ما أَعملتم يعني ما أَفاء اللّه على رسوله من   أَموال بني النضير مما لم يُوجف المسلمون عليه خيلاً ولا رِكاباً،   والرِّكاب الإبل. وفي الحديث: لم يُوجِفوا عليه بخيل ولا ركاب؛ الإيجاف: سُرعة   السير؛ ويقال أَوجف فأَعجَف؛ قال العجاج:   ناجٍ طَواه الأَيْنُ مما وَجَفا،   طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فَزُلَفا،   سَماوَةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا   ويقال: استوْجَف الحُبُّ فُؤاده إذا ذهب به؛ وأَنشد:   ولكنّ هذا القلبَ قلبٌ مُضَلَّلٌ،   هَفا هَفْوةً فاسْتَوْجَفَته المَقادِرُ
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
وَجَفَ يَجِفُ وَجْفاً وَوَجيفاً ووُجوفاً اضْطَرَبَ. والوَجْفُ والوَجيفُ ضَرْبٌ من سَيْرِ الخَيْلِ والإِبِلِ، وَجَفَ يَجِفُ، وأوْجَفْتُه. واسْتَوْجَفَ الحُبُّ فُؤَادَهُ ذَهَبَ به.
تاج العروس:
و - ج - ف
وَجَفَ الشَّيْءُ يَجِفُ وَجْفاً ووَجِيفاً ووُجُوفاً : اضْطَرَبَ وقَلْبٌ واجِفٌ : مُضْطَرِبٌ خافِقٌ قالَ اللهُ تعَاَلى : " قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ " قال الزَّجّاجُ : أَي شَدِيَدةُ الاضْطِرابِ وقالَ قَتادَةُ : وَجَفَتْ عَمّا عايَنَتْ وقالَ ابنُ الكَلْبِيِّ : خائِفَةٌ . والوَجْفُ والوَجِيفُ : ضَرْبٌ من سَيْرِ الخَيْلِ والإبِلِ سَرِيعٌ وهو دُونَ التَّقْرِيبِ . وقد وَجَفَ الفَرَسُ والبَعِيرُ يَجِفُ وَجْفاً ووَجِيفاً : أَسْرَعَ . وأَوْجَفْتُه : حَثَثْتُه ويُقالُ : أَوْجَفَ فأَعْجَفَ . وشاهِدُ وَجَفَ قولُ العَجّاجِ :
" ناجٍ طَواهُ الأَيْنُ مِمّا وَجَفَا
" طَيَّ اللَّيالِي زُلَفاً فزُلَفَا
" سَماوَةَ الهِلالِ حَتّى احْقَوْقَفَا وشاهِدُ الإيجافِ قَولُه تَعالَى : " فَمَا أَوْجَفْتُمْ علَيْهِ مِنْ خَيْلٍ ولا رِكابٍ " . وقال الأَزهرِيُّ : الوَجِيفُ يَصْلُحُ للبَعِيِرِ وللفَرَسِ وقال غيرُه : راكِبُ البَعِيرِ يُوضِعُ وراكِبُ الفَرَسِ يُوجِفُ وفي الحَدِيثِ : لَيْسَ البِرُّ بالإِيجافِ وقال اللَّيْثُ : اسْتَوْجَفَ الحُبُّ فُؤادَه : إذا ذَهَبَ بهِ وأَنشَدَ لأبَيِ نُخَيْلَةَ :
ولِكَّن هَذَا القَلْبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ ... هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوْجَفَتْهُ المَقادِرُ
قالَ الصاغانِيُّ : هو في شِعْرِ أَبي نُخَلْيَةَ واسْتَوْخَفَتْهُ بالخاءِ المعجمة وقال في شرحِ البيتِ : اسْتَوْخَفَتْهُ : ذَهَبَت به واسْتَوْخَفَ الدَّهْرُ مالَه . هذا آخر ما في شرحِ البَيْتِ
ومما يُسْتَدرَكُ عليه : أَوْجَفَ البابَ إيجافاً : أَغْلَقَه نقَلَه ابنُ القَطّاعِ وغيرُه . والإيجافُ : التَّحْرِيكُ والإسْراعُ . وناقَةٌ مِيجافٌ : كَثيرةُ التّحْريكِ . والوَجِيفُ كالوَجِيبِ : السُّقُوطُ من الخَوْفِ . وقَلْبٌ وَجّافٌ : شَدِيدُ الخَفَقانِ

##### Türkçe

وجف
**وَجَفَ** - **يَجِفُ** - **وَاجِف** - **وَاجِفَة** - **أَوْجَفَ** - **يُوْجِفُ**
**وَجَفَ - يَجِفُ** + canlı veya şey: çarpar ve çalkalanır: hız, kuvvet, şiddet ve çalkantı ile hızlıca hareket eder.
**وَاجِف**: “**وَجَفَ - يَجِفُ**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: çarpan: hız ve kuvvetle hareket eden.
**وَاجِفة**: “**وَاجِف**”in müennesi.
**أَوْجَفَ - يُوْجِفُ**: “**وَجَفَ - يَجِفُ**”den “**أَفْعَلَ**” vezninde: onu “**يَجِفُ**” kıldı: onu hızlı hareket eder kıldı: onu hareket etmeye ve hız ve kuvvetle ilerlemeye sevk etti.
﴿**فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب**﴾: öyleyse onun üzerine (karşı) atlarınızı ve bineklerinizi kuvvet ve hızla ilerlemeye sevk etmediniz: yani sizden bir güç olmaksızın size geldi.
Ve lafız, “mekânda, kendiliğinden, titreme ve ürperme ve sarsıntılı ve çalkantılı hareket” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَجَفَ - يَرْجُفُ**، **رَعَدَ - يَرْعُدُ** (**رَعَدَ - يَرْعَدُ**)، **رَجَزَ - يَرْجُزُ**، **مَخِضَ - يَمْخَصُ** (**مَخَضَ - يَمْخُصُ**) (**مَخِضَتْ - تَمْخَصُ**)، **وَجَفَ - يَجِفُ**، **رَفَّ- يَرِفُّ**

**وَجَف- واجف - واجفة**
	﴿**قلوب يومئذ واجفة (8)**﴾ **النازعات**
**أوجف**
﴿**وما أفاء الله على رسوله منهم فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله على من يشاء والله على كل شيء قدير(6)**﴾ **الحشر**

مختار الصحاح
● [**وجف**] و ج ف: **وجَفَ** şey **يجِف** (kesre ile) **وَجِيفاً**: çalkalandı. Ve **قلب** **وَاجِفٌ**dur. Ve **الوَجِيفُ** develerin ve atların yürüyüşünden bir türdür. Ve deve **وَجَفَ** eder, **يجِفُ** (kesre ile) **وَجْفاً** “**ضرْبٍ**” vezninde, ve **وَجِيفا**. Ve sahibi onu **أَوْجَفَهُ**. Denir ki: **أوْجَف** etti de **فأَعْجف** etti. Ve Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**فما أَوْجَفْتم عليه من خيل ولا رِكاب**﴾ yani: çalıştırmadınız.

الراغب
وجف
- **الوجيف**: yürüyüşün hızı; ve **أوجفت البعير**: onu hızlandırdım. Teâlâ dedi ki: }**فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب**﴿[**الحشر/6**]. Ve denildi ki: **أدل** etti de **فأمل** etti; ve **أوجف** etti de **فأعجف** etti; yani: atı hızlanmaya yükledi de bununla onu zayıflattı. Teâlâ dedi ki:﴾**قلوب يومئذ واجفة**{ [**النازعات/8**] yani: “uçan” ve “çarpan” demen gibi çalkantılı; ve bunun benzeri, onlar için mecazlardandır.

ملخص اللسان
1.     **الوَجْفُ**: yürüyüşün hızı. Deve ve at **وجَفَ** eder, **يَجِف** **وجْفاً** ve **وجِيفاً**: hızlandı. Ve **الوجِيف**: yürüyüşte **التقريب**den aşağıdır. **الوجِيفُ** develerin ve atların yürüyüşünden bir türdür; ve deve **وجف** eder, **يجف** **وجفاً** ve **وجيفاً**.
2.     Ve binitini **أَوجف** ettiğinde: onu sevk etti; ve ben onu **أَوجفْته**.
3.     Ve diliyle zikri **أَوجَفَ** etti: yani onu hareket ettirdi; ve binicisi onu **أَوجفَه**.
4.  Ve şey **وَجَف** ettiğinde: çalkalandı. Ve kalp **وجَف** etti **وجِيفاً**: çarptı; ve kalp **واجِف**tir. Ve aziz tenzilde: **قلوبٌ يومئذ واجفة**; **الزجاج** dedi ki: şiddetli çalkantılı; **قتادة** dedi ki: gördüğü şeyden dolayı **وجفَت** etti.
5.  **فما أَوجفتم عليه من خيل ولا رِكاب**; yani: çalıştırmadınız; yani Allah’ın Resulüne, Müslümanların onun üzerine at ve binek koşturmadığı (çalıştırmadığı) **بني النضير** mallarından iade ettiği şey. Ve **الرِّكاب** develerdir. **الإيجاف**: yürüyüşün hızı.
6.     Aşk onun gönlünü **استوْجَف** ettiğinde: onu alıp götürdü.

لسان العرب
● - **وجف**: **الوَجْفُ**: yürüyüşün hızı. Deve ve at **وجَفَ** eder, **يَجِف** **وجْفاً** ve **وجِيفاً**: hızlandı. Ve **الوجِيف**: yürüyüşte **التقريب**den aşağıdır. **الجوهري**: **الوجِيفُ** develerin ve atların yürüyüşünden bir türdür; ve deve **وجف** eder, **يجف** **وجفاً** ve **وجيفاً**. Ve binitini **أَوجف** ettiğinde: onu sevk etti; ve ben onu **أَوجفْته**. Hadiste: **ليس البِرُّ بالإيجاف**. Ve **عليّ** hadisi, Allah yüzünü keremli kılsın: diliyle zikri **أَوجَفَ** etti, yani onu hareket ettirdi; ve binicisi onu **أَوجفَه**. Ve **علي** hadisi, عليه السلام: onun yürüyüşünün en hafifi onda **الوَجِيف**tir; o, yürüyüşten hızlı bir türdür. Ve **ناقة مِيجاف**: çok **الوجيف**li. Ve devenin binicisi **يُوضِع** eder, atın binicisi **يُوجِف** eder. **الأَزهري** dedi ki: **الوجيف** deve ve at için uygundur. Ve şey **وَجَف** ettiğinde: çalkalandı. Ve kalp **وجَف** etti **وجِيفاً**: çarptı; ve kalp **واجِف**tir. Ve aziz tenzilde: **قلوبٌ يومئذ واجفة**; **الزجاج** dedi ki: şiddetli çalkantılı; **قتادة** dedi ki: gördüğü şeyden dolayı **وجفَت** etti; ve **ابن الكلبي** dedi ki: korkmuş. Ve Teâlâ’nın sözü: **فما أَوجفتم عليه من خيل ولا رِكاب**; yani: çalıştırmadınız; yani Allah’ın Resulüne, Müslümanların onun üzerine at ve binek koşturmadığı **بني النضير** mallarından iade ettiği şey; ve **الرِّكاب** develerdir. Hadiste: onun üzerine at ve binek ile **لم يُوجِفوا**; **الإيجاف**: yürüyüşün hızı; ve denir ki: **أَوجف** etti de **فأَعجَف** etti; **العجاج** dedi ki:
   **ناجٍ طَواه الأَيْنُ مما وَجَفا،**
   **طَيَّ اللَّيالي زُلَفاً فَزُلَفا،**
   **سَماوَةَ الهِلالِ حتى احْقَوْقَفا**
Ve denir ki: aşk onun gönlünü **استوْجَف** ettiğinde: onu alıp götürdü; ve şu beyit okundu:
   **ولكنّ هذا القلبَ قلبٌ مُضَلَّلٌ،**
   **هَفا هَفْوةً فاسْتَوْجَفَته المَقادِرُ**

مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
**وَجَفَ** **يَجِفُ** **وَجْفاً** ve **وَجيفاً** ve **وُجوفاً**: çalkalandı. Ve **الوَجْفُ** ve **الوَجيفُ**: atların ve develerin yürüyüşünden bir türdür; **وَجَفَ** **يَجِفُ**; ve ben onu **أوْجَفْتُه**. Aşk onun gönlünü **اسْتَوْجَفَ** etti: onu alıp götürdü.

تاج العروس:
و - ج - ف
**وَجَفَ** şey **يَجِفُ** **وَجْفاً** ve **وَجِيفاً** ve **وُجُوفاً**: çalkalandı. Ve **قَلْبٌ واجِفٌ**: çalkantılı, çarpan. Allah Teâlâ dedi ki: "**قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ**". **الزَّجّاج** dedi ki: yani şiddetli çalkantı; **قَتادَة** dedi ki: gördüğü şeyden dolayı **وَجَفَتْ** etti; ve **ابنُ الكَلْبِيِّ** dedi ki: korkmuş. Ve **الوَجْفُ** ve **الوَجِيفُ**: atların ve develerin yürüyüşünden hızlı bir türdür; ve o, **التَّقْرِيب**den aşağıdır. Ve at ve deve **وَجَفَ** eder, **يَجِفُ** **وَجْفاً** ve **وَجِيفاً**: hızlandı. Ve ben onu **أَوْجَفْتُه**: onu sevk ettim. Ve denilir: **أَوْجَفَ** etti de **فأَعْجَفَ** etti. **وَجَفَ**in şahidi **العَجّاج**ın sözü:
" **ناجٍ طَواهُ الأَيْنُ مِمّا وَجَفَا**
" **طَيَّ اللَّيالِي زُلَفاً فزُلَفَا**
" **سَماوَةَ الهِلالِ حَتّى احْقَوْقَفَا**
Ve **الإيجاف**ın şahidi, Teâlâ’nın sözü: "**فَمَا أَوْجَفْتُمْ علَيْهِ مِنْ خَيْلٍ ولا رِكابٍ**". Ve **الأَزهرِيُّ** dedi ki: **الوَجِيفُ** deve ve at için uygundur. Ve başkası dedi ki: devenin binicisi **يُوضِعُ** eder, atın binicisi **يُوجِفُ** eder. Ve hadiste: **لَيْسَ البِرُّ بالإِيجافِ**. Ve **اللَّيْثُ** dedi ki: aşk onun gönlünü **اسْتَوْجَفَ** etti: onu alıp götürdüğünde; ve **أبَيِ نُخَيْلَةَ** için şu beyit okundu:
**ولِكَّن هَذَا القَلْبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ ... هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوْجَفَتْهُ المَقادِرُ**
**الصاغانِيُّ** dedi ki: o, **أَبي نُخَلْيَةَ** şiirindedir; ve **اسْتَوْخَفَتْهُ** (خاء mu‘ceme ile) şeklindedir. Ve beytin şerhinde dedi ki: **اسْتَوْخَفَتْهُ**: onu alıp götürdü; ve zaman onun malını **اسْتَوْخَفَ** etti. Bu, beytin şerhinde olanın sonudur.
Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: kapıyı **أَوْجَفَ** etti **إيجافاً**: onu kapattı; bunu **ابنُ القَطّاعِ** ve başkası nakletti. Ve **الإيجافُ**: hareket ettirme ve hızlandırmadır. Ve **ناقَةٌ مِيجافٌ**: çok hareket ettiren. Ve **الوَجِيفُ** **الوَجِيبِ** gibi: korkudan düşüştür. Ve **قَلْبٌ وَجّافٌ**: şiddetli çarpıntılıdır.
