# وجل (و-ج-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ürperdi

- Harfler: و - ج - ل
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَجِلَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعِلَتْ | Ürperdi | 2 | 2 | [8:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/8:2.md) |
| [تَوْجَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | تَفْعَلْ | Ürperme | 1 | 1 | [15:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/15:53.md) |
| [وَجِلَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعِلَةٌ | Ürperen | 1 | 1 | [23:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/23:60.md) |
| [وَجِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَعِلُونَ | Ürperenler | 1 | 1 | [15:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/15:52.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (31 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [غلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
3. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
4. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağanak yağmur demektir
5. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
6. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tilvi toklu demektir
7. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
8. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
9. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
10. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
11. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
12. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
13. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
14. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
15. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
16. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
17. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
18. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
19. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
22. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وجل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Misâl vāvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md), [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md), [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md), [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md), [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kalbin ansızın ürpermesi, sarsılması ve derinden gelen korku hissiyle titremesi |
| Çekirdek Özet 2 | Allah’ın anılması veya ilahi azamet karşısında müminin kalbinde doğan saygı dolu ürperme |
| Çekirdek Özet 3 | Amelin kabul edilip edilmediği endişesiyle daimi bir uyanıklık ve içsel teyakkuz hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını panik, çaresizlik ve felç edici bir korkuya indirgeyerek müminin bilinçli ve saygılı ürpertisini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وج | İçsel çarpma, ansızın vuran etki, sarsılma ve yönelim. Bu çekirdek [وجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%A8.md) kökünde yere düşüp sarsılma veya vacip olma, [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) kökünde içte bir halin belirmesi ve varlığa ulaşma, [وجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B3.md) kökünde gizli iç ses veya iç ürpertisi, [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) kökünde kalbin şiddetle çarpıp titremesi ve [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) kökünde bir hedefe yönelme anlamlarında görülür. | ل | Çoban değneği ve yönlendirici sınırlama imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içteki sarsıntı ve çarpma hissi, kalbin bütününe yayılan, kişiyi teyakkuza sevk eden ve davranışları dizginleyen bilinçli bir iç ürpertisine ve korkuya dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıdan gelen bir etkinin veya idrakin özneye kilitlenmesi, kişiyi o ana ve duruma sımsıkı bağlaması |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bünyede veya iç dünyada hareketlenmenin başlaması, içsel bir yükün ve ağırlığın taşınması |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belli bir sınırda tutma, kişiyi hizaya getirme, kontrol altına alma ve yönlendirme |
| وجل | Çengel ile bağlanan etkinin içte hareket başlatıp kişiyi dizginlemesi | İlahî bir uyaran veya tehlike hissinin kalbe tutunup içsel bir sarsıntı doğurması ve bu sarsıntının insanı sınırlarını bilen teyakkuz haline sevk etmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalbin göğüs kafesinde aniden sarsılması, bir tehlike ya da beklenmedik durum karşısında bedenin ve iç organların titreyip ürpermesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi şu beytinde ecelin belirsizliği ve ansızın gelişi karşısında duyduğu içsel ürpertiyi ifade eder: لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ / على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde kalbin derin bir vaaz veya ilahi azamet karşısında titremesini nitelemek için وعظنا موعظة وجلت منها القلوب ifadesi kullanılmış, bu hal bir tehlikeden kaçıştan ziyade derinden etkilenme olarak aktarılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وجل kökü, içsel ürperme ve korku duyma semantik dairesinde yer alır. Güney Sami ve Arap Yarımadası leksikonunda belirginleşen bu kök, doğrudan fiziksel tehdit karşısında kaçışı anlatan köklerden ziyade, nefiste uyanan dehşet ve ürperti duyumunu niteler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) kökün doğrudan ses denkliğiyle korunmuş yaygın bir formu bulunmamakta; benzer semantik alan genellikle titreme, sarsılma ve huşu bildiren köklerle karşılanmaktadır. Arapçada misâl vāvî yapısıyla korunan kök, kalbin vurulması ve sarsılması anlamındaki وج çekirdeğine son harfin yönlendirici etkisi eklenerek Arapçaya özgü derin bir psikolojik ve ahlaki duyuş haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وجل — وج kök ailesi | Kalbin aniden çarpması, titremesi ve sarsılması gibi içsel bedensel duyumdan kaynaklanan soyut korku ve huşu anlamı. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami leksikal katmanı | Doğrudan üçlü kök denkliği sınırlı olmakla birlikte sarsılma ve korku duyma anlam matrisinde Güney Sami kullanımına aittir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer ailelerde güvenilir bir soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وجل | Anlamlı | Kalbin ürpermesi ve korkması | İlahî azamet veya tehlike karşısında kalpte beliren derin sarsıntı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) | Anlamlı | Bir yere girmek, nüfuz etmek | Dar bir yere sızmak, gecenin gündüze girmesi, içli dışlı sırdaş edinmek. | Kur'an'da geçer; zıt yönde içe giriş hareketi. |
| [جول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) | Anlamlı | Dolaşmak, dönüp durmak | Bir alan içinde serbestçe hareket etmek, teftiş etmek veya savaş alanında gezinmek. | Kur'an'da geçmez; serbest ve dağınık hareket bildirir. |
| [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) | Anlamlı | Açığa çıkmak, parlamak, ayrılmak | Karanlığın veya örtünün kalkması, sürgün edilmek, parıldamak. | Kur'an'da geçer; ortaya çıkış ve berraklık bildirir. |
| [لوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [لجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Sığınmak, iltica etmek | Tehlikeden korunmak için sarp bir yere veya bir koruyucuya yönelmek. | Kur'an'da geçmez; korkudan sonra gelen sığınma fiili. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وجل | Merkez | Kalbin ürpermesi ve saygı dolu korku | Tehlikeden kaçmaktan ziyade idrak edilen azamet karşısında kalpte uyanan ani ve derin titreşimdir. | İçsel sarsıntı ve saygıyla karışık teyakkuz hali. |
| [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) | Komşu | Genel korku ve tehlike beklentisi | Gelecekte zarara uğrama veya acı çekme ihtimaline karşı duyulan genel korkudur. | Akıl ve tecrübeyle bilinen somut tehlikeler karşısındaki tedirginlik. |
| [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) | Komşu | Bilgiye ve azamete dayalı saygı korkusu | Karşıdakinin büyüklüğünü ve kudretini bilmekten doğan, tağzim içeren bilinçli çekinmedir. | İlim arttıkça artan, saygıyla şekillenen korku hali. |
| [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Sürekli çekinme ve sakınma hali | Korkulan şeyden uzak durmak için devamlı bir dikkat ve içsel baskı içinde bulunmaktır. | İbadette ve ahlakta devamlılık arz eden tedbirli sakınma. |
| [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) | Komşu | Kalbin şiddetle çarpması | Korku veya telaş anında kalbin göğüste hızla vurması ve fiziksel olarak yerinden oynar gibi olmasıdır. | Fiziksel çarpıntı ve panik boyutu daha ağır basan hal. |
| [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Ani panik ve dehşet | Beklenmedik bir tehlike karşısında kalbin aklî dengeyi bozacak derecede aniden dehşete düşmesidir. | Şaşkınlık ve kaçış refleksi doğuran ani şok hali. |
| [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) | Zıt | Güven, emniyet ve huzur | Korku, endişe ve sarsıntının yokluğu; kalbin tehditlerden emin olarak yatışmasıdır. | İçsel dinginlik ve korkudan kurtulmuşluk hali. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وجل | Kalbin ürpermesi | Bir azamet veya uyarı karşısında kalpte doğan sarsıntı ve iç korkusu; pasif bir korku değil uyanıklık halidir. | Kesin |
| Latince | tremor, reverentia, consternatio | Titreme, saygı korkusu, iç sarsıntısı | Tremor fiziksel titremeyi, reverentia saygılı çekinmeyi verir; kökün içsel şok boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | awe, trepidation, dread | Saygı dolu korku, ürperme, iç titremesi | Trepidation içsel ürpertiyi, awe ilahi azamet karşısındaki saygılı çekinmeyi karşılar; gündelik fear kelimesinden daha derindir. | Güçlü |
| Almanca | Ehrfurcht, Bangen, Schauder | Saygı korkusu, ürperme, iç titremesi | Schauder bedensel ve ruhsal ürpertiyi, Ehrfurcht ise ilahi saygıyı karşılar; anlık çarpıntı halini tam vermez. | Güçlü |
| Fransızca | effroi, appréhension, frisson | Ürperti, çekinme, iç sarsıntısı | Frisson duyusal ürpertiyi, appréhension endişeyi karşılar; kökün imanî saygı boyutunu tek başına taşımaz. | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ | Allah anıldığında kalplerin saygıyla ürpermesi | Müminlerin temel vasfı; ilahi azamet ve buyruk karşısında kalbin derhal teyakkuza geçmesi (Enfâl [8:2](https://lisan.digital/tr/ayet/8:2.md), Hac [22:35](https://lisan.digital/tr/ayet/22:35.md)). |
| قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ | Amelin kabul edilip edilmediği endişesiyle duyulan iç ürpertisi | İbadet ve sadaka verenlerin, Rablerine dönecekleri bilinciyle taşıdıkları sorumluluk ve teyakkuz hali (Mü'minûn [23:60](https://lisan.digital/tr/ayet/23:60.md)). |
| وَجِلُونَ / لَا تَوْجَلْ | Beklenmedik ilahi elçilerden duyulan insani tedirginlik ve ürperme | İbrahim'in tanımadığı melek misafirlerin geliş tarzından ürpermesi ve meleklerin bu ürpertiyi gidermesi (Hicr [15:52](https://lisan.digital/tr/ayet/15:52.md), Hicr [15:53](https://lisan.digital/tr/ayet/15:53.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman psikolojisi, havf ve recâ dengesi | Kalpteki ürpertinin imanın zâtından mı yoksa semeresinden mi olduğu; müminin Allah'tan korkarken aynı zamanda O'na ümit beslemesi dengesi. | İmanın kemali ve ilahi azametin kalpte somutlaşması. |
| Fıkıh | İbadette huşû ve niyet teyakkuzu | Kalpteki haşyet ve ürpertinin namazın sıhhatine ve kurbiyete etkisi; amelin ifası sırasında kendini beğenme (ucub) halini kıran içsel kontrol. | Amelin kabul şartı sayılan içsel dikkat ve ihlas. |
| Tefsir | Müminin vasıfları ve peygamber halleri | Enfâl [8:2](https://lisan.digital/tr/ayet/8:2.md) ve Mü'minûn [23:60](https://lisan.digital/tr/ayet/23:60.md) bağlamında kalbin ürpermesi ile mutmain olması arasındaki zahiri tezatın izahı; ayetin amel kusuru korkusuna hamletmesi. | İlahi hitap duyulduğunda kalbin anında sarsılıp teslim olması. |
| Hadis | Vaaz ve nasihatin kalp üzerindeki tesiri | Hz. Peygamber'in gözleri yaşartan ve kalpleri ürperten beliğ öğütlerini niteleyen lafızlarda geçmesi; tebliğin kalbe nüfuz derecesi. | Duyu organlarından kalbe inen derin manevi sarsıntı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Allah ile kul arasındaki manevi ilişki | Saygı dolu iç ürpertisi ve teyakkuz | İbadette lakayıtlığı ve kibri önleme | Kulun ibadetine güvenmeyip daima ilahi lütfa muhtaç olduğu bilinciyle hareket etmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve bilgi ahlakı | Hakikatin azameti karşısında duyulan mesuliyet | Yanılgıdan sakınma ve ilmi tevazu | Araştırıcının bildikleriyle gururlanmayıp ulaştığı hakikat karşısında mesuliyetle titremesi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite yönetimi | Adaletin tecellisinde duyulan vicdani çekinme | Gücün keyfileşmesini ve zulmü engelleme | Yöneticinin elindeki gücü kullanırken ilahi ve hukuki hesap verme korkusuyla teyakkuzda olması. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve kaynak tasarrufu | Mülkün asıl sahibine karşı hesap verme bilinci | İsrafı, sömürüyü ve kibirlenmeyi dizginleme | Kazanırken ve harcarken hakkı gözetme, sadaka verirken bile amele güvenmeme ahlakı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sistemlerde eşik uyarılması ve sönümlü rezonans | Dışsal bir kuvvet veya enerji darbesiyle bir sistemin denge noktasından aniden titreşip daha yüksek bir dikkat ve gerilim fazına geçmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Vicdani denetim mekanizması ve oto-kontrol refleksi | Bireyin içselleştirdiği ahlaki norm veya aşkın otorite karşısında benliğin ani bir frenleme ve dikkat mekanizmasıyla davranışlarını tartması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | وجل kökünün sıradan, mantıksız bir panik, fobi ya da insanı hareketsiz bırakan patolojik bir korku gibi anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da aksine amelle birlikte zikredilir; insanı eylemsizliğe değil, daha duyarlı, daha dikkatli ve daha ihlaslı amele sevk eden diri bir kalp hissiyatıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müminin Allah anıldığında veya Rabbe dönüş hatırlandığında hissettiği ürpertiyi travmatik bir korku sanarak, Kur'an'ın inşa ettiği saygı dolu içsel uyanıklığı ve manevi asaleti yitirmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mümin psikolojisini nasıl dengeli bir teyakkuz üzerine kurduğunu gösterir; mümin ne ameline güvenerek şımarır ne de ümidini keser, kalbindeki ürperti onu diri tutar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin temel ahlaki ve kalbi niteliklerinin anlatıldığı ayetlerde (Enfâl [8:2](https://lisan.digital/tr/ayet/8:2.md), Hac [22:35](https://lisan.digital/tr/ayet/22:35.md), Mü'minûn [23:60](https://lisan.digital/tr/ayet/23:60.md)) ve peygamberlerin ilahi tecellilerle karşılaşma anlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı salt şekilsel ritüellere indirgeyen veya amellerine güvenip cenneti garantilenmiş sayan anlayışı yıkar; kalbin daimi bir rikkat ve sorumluluk bilincinde olması gerektiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kalbin beklenmedik bir etki veya tehlike hissiyle aniden sarsılması, vurulması ve bedenin titremesi.
- Soyut anlam: İlahi azamet, ilahi kelam veya hesap verme bilinci karşısında nefiste uyanan saygılı ürperti, derin endişe ve uyanıklık.
- Sistematik karşılık: Otorite ve adalet karşısında teyakkuz halinde bulunarak bireyi lakayıtlıktan ve kibirden koruyan dinamik bir içsel frenleme sistemi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \alpha \cdot \frac{d\Phi}{dt} \cdot \exp(-\beta t)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S(t)$, $t$ anında kalpte ortaya çıkan ürperti ve teyakkuz şiddetini; $\Phi$, kalbe ulaşan ilahi hatırlatma veya azamet potansiyelini; $\frac{d\Phi}{dt}$, uyarının kalbe gelişindeki aniliği ve sarsıcı değişim hızını; $\alpha$, kalbin manevi duyarlılık ve idrak katsayısını; $\beta$ ise sarsıntının panik ve felce dönüşmeden bilinçli bir iç huzuruna ve hayırlı amele evrilmesini sağlayan itidal ve sönüm katsayısını temsil eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/8:2.md) — وَجِلَتْ

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Meal (IK): Mü’minler, ancak onlardır ki; Allah anıldığı zaman kalbleri ürperir, Allah’ ın ayetleri kendilerine okunduğu zaman imanları artar ve Rabblarına tevekkül ederler.

### [Hicr 15:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/15:52.md) — وَجِلُونَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ

Meal (IK): Onun yanına girip: Selam demişlerdi. O da: Doğrusu biz, sizden endişe ediyoruz, demişti.

### [Hicr 15:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/15:53.md) — تَوْجَلْ

قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ

Meal (IK): Demişlerdi ki: Korkma, biz sana bilgin bir oğlun olacağını müjdelemeye geldik.

### [Hac 22:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/22:35.md) — وَجِلَتْ

الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Onlar ki; Allah anıldığı zaman kalbleri titrer. Başlarına gelenlere sabr eder, namaz kılar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler.

### [Müminun 23:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/ayet/23:60.md) — وَجِلَةٌ

وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ

Meal (IK): Ve Rabblarına döneceklerinden kalbleri ürpererek vermeleri gerekenleri verenler,

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم واللام و و ا ي ء معهما
ج أ ل، ل ج أ، أ ج ل، ج ي ل، ج ل و، ج و ل، و ج ل، و ل ج مستعملات
جأل:
الجيألُ: الضَّبعُ. والجميع: الجيائل. قال الكُميتُ:
نُطعم الجيأل الِّهيد من الكـو		مِ ولم تدع من يُشيط الجَزُورا
لجأ:
لجأ فلان إلى كذا مَلجأ ولجأ وهو يلجأُ ويلتجىءُ. وألجأنا الأمر إلى كذا أي: إضطرّني إليه.
ولجأ: اسم رجل.
أجل:
الأجلُ: غاية الوقت في الموت. ومحل الدَّين ونحوه. وتقول: أجل هذا الشيءُ يأجل، فهو آجل، وهو نقيضُ عاجل.
والأجيلُ: المُؤجل إلى وقت، قال:
وغاية الأجيل مهواة الرُّدى
وتقول: فعلت ذاك من أجل كذا ومن جراءِ كذا أي: من أجله، وإن شئت طرحت:من: فقلت: فعلتُ ذاك أجل كذا، ولا فعل له. قال عديّ بن زيد:
أجلَ أنّ الله قد فـضـلـكـم		فوق من أحكى بصُلبٍ وإزار
وتقول: أجنَّك بمعنى: أجل أنك فحذفت اللام والألف، كما قال الله عز اسمه: "لكنّا هو الله ربي" معناه، والله أعلم: لكن أنا، فحذفت الألف فألتفتِ النّونان. فجاء التشديد. وفي الحديث: "أجنك من أصحاب رسول الله" أي: من أجل أنك. ومثله: لهنك لرجلٌ عاقلٌ، أي: والله إنك لرجلٌ عاقلٌ.
والإجلُ: القطيعُ من بقر الوحش، والجميعُ: الأجالُ. وتأجلَ الصّوار: صار قطيعاً قطيعا.
والأجلة: الآخرة، والعاجلة: الدُّنيا.
والمأجلُ: شبه حوضٍ واسع يُؤجل فيه ماءُ البئر. وماء القناة المحفورة أياماً، ثم يُفجَّرُ في الزّرع، وهو بالفارسية: طرخة، والجميع: المآجِل.
والأجلُ: مصدرُ قولك: أجلوا إبلهم يأجِلُونها أجلاً، أي: حبسُوها في المرعى، والأجلُ: الضِّيق أيضاً. وتقول: أجلَ عليهم شراً أجلاً، أي: جناه وبحثه.
والأجلً: وجعٌ في العُنُق.
جيل:
الجيلُ: كلُّ صنفٍ من الناس، التُّركُ: جيلٌ، والصِّينُ: جِيلٌ والعربُ: جِيلٌ، وجمعُه: أجيال.. وجَيلانُ: جِيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم يُقالُ لهم: جِيلُ جَيلان.
جلو:
جلال الصَّيقلُ السَّيف جِلاءً، ممدود، واجتلاه لنفسه، قال لبيد:
جُنوح الهالكي على يديه		مُكبَّا يجتلي نقب النِّصال

والماشطةُ تجلو العروس جلوه وجِلوة، وقد جُليت على زوجها واجتلاها زوجها، أي: نظر إليها.
وأمرٌ جليِّ: واضح. وتقول: أجل لنا هذا الأمر، أي: أوضحهُ.
وما أقمتُ عندهم إلا جَلاءَ يومٍ واحدٍ، أي: بياض يومٍ، قال:
مالي إن أقصيتني من مقعدِ
ولا بهذي الأرض من تجلُّدِ
إلا جلاءَ اليوم أو ضُحى الغَدِ
وتقول: جلا الله عنك المرض، أي: كشفه. وجَليت عن الزَّمان، وعن الشيء، إذا كان مدفوناً فأظهرته.. والله يُجلِّي الساعة، أي: يُظهرها.. والبازي يُجلِّي، إذا الصَّيد فرفع طرفه ورأسه.. وتجليتُ الشَّيءَ، نظرتُ إليه. قال الله عز وجل: "فلمّا تجلَّى ربُّه للجبل". أي: ظهر وبان، قال الحسن: تجلّى، أي: بدا للجبل نُورُ العَرش.
والجلا، مقصور: الإثمِدُ، لأنه يجلو البَصر.
والجبهةُ الجلواءُ: الواسعة الحسنة.. والرَّجُلُ أجلى.
والجَلاءُ: أن يخلو قوم عن بلادهم.. يقال: أجليناهم عن بلادهم فجلوا، أي: تحولوا وتركوها.
والجالية: أهلُ الذِّمّة الذين تحولوا من أرض إلى أرض، والجميع: الجوالي.
وأجلى القوم عن الشيء، أي، أفرجوا عنه بعد ما كانوا مُقبلين عليه، مُحدِقين به.
وتقول: أجلو عنه، وأجليت عنه الهمّ، أي: فَجته عنه. والأنجلاء:
الانكشاف عن الهموم.
وجلال: اسم، قال:
أنا ابن جلا وطلاّع الثَّـنـايا		متى أضعِ العِمامة تعرفوني
وهذا اللّيثي، وكان صاحب قتل يطلع في المغارات من ثنية الجبل على أهلها، فضربت العرب المثل هذا البيت، فقوله: أنا ابن جلا، أي: أنا ابن الواضح الأمر المشهور.
جول: تجوّلت البلاد، وجوَّلتُها، أي: جُلتُ فيها كثيراً.
والجَولانُ: التُّراب الذي تجول به على وجه الأرض. والجَول والجُولُ، كلٌّ لغة في الجَولان.
ويقال: جال التُّراثُ وانجال، وانجيالهُ: انكشاطُه.
وإذا ترك القومُ القصد والهُدى قِيل اجتالهم الشَّيطانُ، أي: جالوا معه في الضّلالة.
والجُول: لبُّ القلب ومعقول، يقال: له جُولُ، وله عقل ولا فعل له.
والجائل: السَّلِسُ من الوشُجِ والبُطنِ. يقال: وشاجٌ جالٌ.
وجالا كلِّ شيء جانباهُ والجالا الوادي: ناحيتاه وجانِبا مائة. وجالا البحرِ: شطّاه. والجميع: الأجوالُ والجِيلانُ.
وأجالوت السِّهام بين القوم، إذا حُرِّكت ثم أفضى بها في القسمة. وأجالوا الرَّأي والأمر ونحوه فيما بينهم.
وجل:
الوَجَلُ: الخَوفُ. وجِل يَوجَلُ وجَلاً، فهو وجِلٌ وأوجلُ، قال:
لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ		على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ
الولوج: الدُّخول. والوَليجة: بطانةُ الرَّجُلِ ودِخلتُهُ. قال جلّ وعزّ: "ولم يتَّخِذوا من دون الله ولا رسوله ولا المُؤمنين وليجةً". والتَّولجُ: كِناسُ الظَّبي، وقد اتَّلجَ الظَّبي في تولجة، وأتلجَهُ الحرُّ فيه وأولجه: أدخلهُ كِناسهُ.
ويقال: أعوز بالله من كل نافث ورافث. وشرِّ كلٌ تالجٍ ووالجٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**اللام** و **و** ا ي ء معهما
**ج أ ل**، **ل ج أ**، **أ ج ل**، **ج ي ل**، **ج ل و**، **ج و ل**، **و ج ل**، **و ل ج** مستعملات

**جأل**:
**الجيألُ**: sırtlan. Hepsi: **الجيائل**. **الكُميتُ** dedi ki:
نُطعم **الجيأل** الِّهيد من الكـو		مِ ولم تدع من يُشيط **الجَزُورا**

**لجأ**:
Falan kimse şuna sığındı: **مَلجأ**; ve **لجأ**; **يلجأُ** ve **يلتجىءُ**. Ve “işi şuna **ألجأنا**” yani: beni ona mecbur etti.
Ve **ولجأ**: bir adam adı.

**أجل**:
**الأجلُ**: ölümde vaktin sonu. Ve borcun ve benzerinin vadesi. Ve dersin ki: bu şey **أجل** eder, **يأجل**; o hâlde o **آجل**dir; ve o, **عاجل**in zıddıdır.
Ve **الأجيلُ**: bir vakte ertelenmiş olan; dedi ki:
وغاية **الأجيل** مهواة **الرُّدى**

Ve dersin ki: “şundan dolayı” **من أجل** kaza ve “şundan ötürü” **من جراءِ** kaza; yani: onun sebebiyle. Ve istersen **من**’i atarsın da şöyle dersin: “bunu yaptım: **أجل** kaza”; ve onun fiili yoktur. **عديّ بن زيد** dedi ki:
**أجلَ** أنّ الله قد فـضـلـكـم		فوق من أحكى بصُلبٍ وإزار

Ve dersin ki: **أجنَّك** “**أجل** أنك” mânâsında; böylece **اللام** ve **الألف**’i hazfettin; nitekim Allah عز اسمه şöyle dedi: “لكنّا هو الله ربي”; mânâsı, Allah daha iyi bilir: “لكن أنا”; böylece **الألف**’i hazfetti de iki **النون** birbirine döndü; böylece şeddeli geldi. Hadiste: “**أجنك** من أصحاب رسول الله” yani: “**من أجل** أنك”. Bunun benzeri: “**لهنك** لرجلٌ عاقلٌ” yani: “والله إنك لرجلٌ عاقلٌ”.

Ve **الإجلُ**: yaban sığırından sürü; hepsi: **الأجالُ**. Ve **تأجلَ** **الصّوار**: sürü sürü oldu.
Ve **الأجلة**: âhiret; ve **العاجلة**: dünya.
Ve **المأجلُ**: kuyu suyunun içinde toplandığı genişçe bir havuz benzeri; ve birkaç gün kazılmış kanalın suyu; sonra ekine yarılır; ve bu Farsçada: طرخة; hepsi: **المآجِل**.
Ve **الأجلُ**: “develerini **أجلوا** ederler, **يأجِلُونها** **أجلاً**” sözünün masdarıdır; yani: onları merada hapsettiler; ve **الأجلُ**: darlık da. Ve dersin ki: “onlara bir şer **أجلَ** etti, **أجلاً**”; yani: onu işledi ve araştırdı.
Ve **الأجلً**: boyunda bir ağrı.

**جيل**:
**الجيلُ**: insanların her bir sınıfı; Türkler: bir **جيل**; Çin: bir **جِيل**; Araplar: bir **جِيل**; çoğulu: **أجيال**.. Ve **جَيلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جِيل**; onlara **جِيلُ جَيلان** denir.

**جلو**:
**جلال** **الصَّيقلُ** kılıcı **جِلاءً** ile cilaladı; medli. Ve onu kendisi için **اجتلاه**. **لبيد** dedi ki:
جُنوح الهالكي على يديه		مُكبَّا يجتلي نقب **النِّصال**

Ve saç yapan kadın gelini **تجلو** eder: **جلوه** ve **جِلوة** ile; ve kocasına **جُليت** olundu; ve kocası onu **اجتلاها**; yani: ona baktı.
Ve **أمرٌ جليِّ**: açık. Ve dersin ki: “bize bu işi **أجل** et”; yani: onu açıkladı.
Ve onların yanında ancak bir tek günün **جَلاءَ**ı kadar kaldım; yani: bir günün beyazlığı kadar. Dedi ki:
مالي إن أقصيتني من مقعدِ
ولا بهذي الأرض من تجلُّدِ
إلا **جلاءَ** اليوم أو ضُحى الغَدِ

Ve dersin ki: Allah senden hastalığı **جلا** etti; yani: onu giderdi. Ve zamandan ve şeyden **جَليت**; eğer gömülü idi de onu ortaya çıkardıysan.. Ve Allah saati **يُجلِّي** eder; yani: onu ortaya çıkarır.. Ve doğan **يُجلِّي** eder; avı görünce gözünü ve başını kaldırdığında.. Ve ben şeyi **تجليتُ** ettim: ona baktım. Allah عز وجل dedi ki: “فلمّا **تجلَّى** ربُّه للجبل”. Yani: göründü ve belirdi. **الحسن** dedi ki: **تجلّى**; yani: dağa Arş’ın nuru göründü.
Ve **الجلا** (maksur): **الإثمِدُ**; çünkü o görmeyi **يجلو** eder.
Ve **الجبهةُ الجلواءُ**: güzel, geniş olan.. ve adam **أجلى**dır.
Ve **الجَلاءُ**: bir kavmin beldelerinden boşalmasıdır.. “Onları beldelerinden **أجلينا** ettik de **جلوا** ettiler” denir; yani: göçtüler ve onu terk ettiler.
Ve **الجالية**: bir yerden bir yere göçen zimmîler; hepsi: **الجوالي**.
Ve kavmi şeyden **أجلى** etti; yani: ona yönelmiş, onu kuşatmış iken ondan sonra ondan ayrıldılar.
Ve dersin ki: ondan **أجلو** et; ve ondan gamı **أجليت** ettim; yani: onu ondan giderdim. Ve **الأنجلاء**:
gamlerden açılma/dağılma.

Ve **جلال**: bir isim. Dedi ki:
أنا ابن **جلا** وطلاّع الثَّـنـايا		متى أضعِ العِمامة تعرفوني

Ve bu **اللّيثي** idi; öldürme sahibi idi; dağın geçidinden mağaralarda onların halkına karşı çıkardı; böylece Araplar bu beyti mesel yaptılar. Onun “أنا ابن **جلا**” sözü: yani: ben işi açık, meşhur olanın oğluyum.

**جول**:
Ülkelerde **تجوّلت** ettim; ve onları **جوَّلتُ** ettim; yani: onların içinde çok dolaştım.
Ve **الجَولانُ**: yeryüzü yüzünde onunla dolaşılan toprak. Ve **الجَول** ve **الجُولُ**: her biri **الجَولان** hakkında bir lehçedir.
Ve “miras **جال** etti ve **انجال** etti” denir; ve onun **انجيالهُ**: sıyrılıp çıkmasıdır.
Ve kavim kastı ve hidayeti terk edince “şeytan onları **اجتالهم** etti” denir; yani: onunla sapıklıkta dolaştılar.
Ve **الجُول**: kalbin özü ve akledilen; “onun **جُولُ** vardır; ve onun aklı vardır, fakat onun fiili yoktur” denir.
Ve **الجائل**: damar ve karından gevşek olan. “**وشاجٌ جالٌ**” denir.
Ve her şeyin iki yanı: **جالا**sıdır; ve vadinin **الجالا**sı: onun iki tarafı ve yüzün iki yanı. Ve denizin **جالا**sı: onun iki kıyısı. Hepsi: **الأجوالُ** ve **الجِيلانُ**.
Ve okları kavim arasında **أجالوت** ettim; hareket ettirildiğinde, sonra taksimde onunla sonuca varıldığında. Ve aralarında görüşü ve işi ve benzerini **أجالوا** ettiler.

**وجل**:
**الوَجَلُ**: korku. **وجِل** eder: **يَوجَلُ**; **وجَلاً**; o hâlde o **وجِلٌ** ve **أوجلُ**dür. Dedi ki:
لعمرك ما أدري وإنيّ لأوجلُ		على أيِّنا تغدو المـنـيّةُ أولُ

**الولوج**: giriş. Ve **الوَليجة**: adamın iç astarı ve içyüzü/gizlisi. جلّ وعزّ dedi ki: “ولم يتَّخِذوا من دون الله ولا رسوله ولا المُؤمنين **وليجةً**”. Ve **التَّولجُ**: ceylanın inidir; ve ceylan bir **تولجة** içine **اتَّلجَ** etti; ve sıcak onu onun içine **أتلجَهُ** etti ve onu **أولجه** etti: onu inine soktu.
Ve “her üfleyenden ve saçmalayandan Allah’a sığınırım; ve her **تالجٍ** ve **والجٍ**’in şerrinden” denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَجَلُ: الخوف. تقول منه: وَجِلَ وَجَلاً ومَوْجَلاً بالفتح، وهذا مَوْجِلُهُ بالكسر، للموضع. وفي المستقبل منه أربع لغات: يَوْجَلُ، وياجَلُ، ويَيْجَلُ، ويِيجَلُ بكسر الياء. والأمر منه ايجَلْ، صارت الواو ياءً لكسرة ما قبلها. وتقول: إني منه لأوْجَلُ، ولا يقال في المؤنث وَجْلاءُ، ولكن وَجِلَةٌ.

##### Türkçe

**الوَجَلُ**: korku. Ondan şöyle dersin: **وَجِلَ** **وَجَلاً** ve fetha ile **مَوْجَلاً**; ve bu, yer için, kesra ile onun **مَوْجِلُهُ**’dur. Ve ondan gelecek zamanda dört dil (kullanım) vardır: **يَوْجَلُ**, **وياجَلُ**, **ويَيْجَلُ**, ve **ويِيجَلُ** ( **الياء**’ın kesrası ile). Ve ondan emir: **ايجَلْ**; kendisinden öncekinin kesrası sebebiyle **الواو** **ياءً** oldu. Ve dersin: “Şüphesiz ben ondan elbette **لأوْجَلُ**”; ve müenneste **وَجْلاءُ** denilmez, fakat **وَجِلَةٌ** (denir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ل ( و ا ي ء )
جلا ، جلى ، جال ، لجأ ، ولج ، وجل ، أجل ، جلأ ، جيل .
جلا : قال اللّيث : يقال جَلا الصيْقَلُ السَّيفَ جِلاءً ، واجتَلاه لِنَفسه .
قال لَبِيد :
جُنوحُ الهالِكيِّ على يَدَيْه
مُكِبّاً يجتَلِي نُقَبَ النِّصَالِ
قال : والماشِطَة تَجلُو العروس جَلْوةً وجِلْوَة . وقد جُلِيَتْ على زواجها . واجتلاَها زوْجُها ، أي نَظَر إليها . وأمْرٌ جَلِيٌّ : واضِحٌ .
وتقول : أَجْلِ ليِ هذا الأمرَ ، أي أوْضِحْهُ .
وقال زهير :
وإنَّ الْحَقَّ مَقطعُه ثَلاثٌ
يمينٌ أوْ نِفَارٌ أَوْ جِلاَءُ
قال : يريد بالجِلاء الْبَيان ، والنِّفار الْمحاكَمة ، وأراد بالجِلاء البينَة والشُّهود .
وقال اللّيث : يقال ما أقَمتُ عندهم إلاَّ جِلاءً يومٍ واحد ، أي بَياضَ يَوْمٍ واحد .
وقال الراجز :
مَا ليَ إنْ أَقْصَيْتَنِي من مَقْعَدِ
ولا بِهَذِي الأرْض من تَجلُّدِ
إلاَّ جلاءَ اليوم أو ضُحَى الْغَدِ
ويقال للمريض : جَلاَ اللَّهُ عنه المرض ، أي كَشَفَه ، والله يُجَلِّي السَّاعَة ، أي يُظْهِرُها .
قال الله : ( لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ ) ( الأعراف : 187 ) .
والْبَازِي يُجَلِّي إذا آنس الصَّيْد ، فرفع طَرْفَه ورأْسه ، وتَجَلَّيْتُ الشَّيءَ ، إذا نَظَرْتَ إليه .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ) ( الأعراف : 143 ) .
حَدَّثني المنذريّ ، عن أبي بكر الخطّابيّ
عن هُدْبَة ، عن حَمَّاد ، عن ثابت ، عن أَنسَ ، قال : قرأ رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ) ( الأعراف : 143 ) قال : وَضَعَ إبْهامَهُ على قَريبٍ من طَرَفِ أَنْمُلَةِ خِنْصَرِه ، فَساخَ الجبَل .
قال حمَّاد : قلت لثابِت : تَقول هذا ؟ فقال : يقوله : رسولُ الله ، ويقوله أَنَس ، وأَنا أكتُمْه .
وقال الزّجاج في قوله : ( فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ( أيْ ظَهَرَ وَبَانَ ، وهو قول أَهْلِ السُّنَّة والجماعة .
وقال اللَّيْث : قال الحسن : تَجَلَّى بَدَا لِلْجَبَلِ نُور العَرْش .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جَلاهُ عن وطَنِه ، فَجَلا ، أي طَرَدَهُ فَهَرَبَ ، قال : وجَلاَ أيضاً ، إذا عَلا ، وجَلاَ ، إذا اكتَحَل ، قال : والجَلاَ . مَقصور ، والجِلاَءُ مَمدود ، والجِلاَ مَقصور : الأثمِد ، وأنشد :
أَكحُلْكَ بالصَّابِ أو بالجِلا
فَفَتِّحْ لذلك أو غَمِّضِ
ويقال : جَلاَ القَومُ عن أَوْطَانِهم ، يَجْلُون ، وأَجْلَوْا ويُجلُون ، وجَلَّوا يُجِلُّون ، إذا خَرجوا من بَلَدٍ إلى بَلد ، ومنه يقال : استُعمِلَ فلانٌ على الجَالِيةَ ؛ والجَالَّةِ لُغَتان .
والجَلاءُ ممدود مَصدَرُ جَلا عَن وَطَنه ، ويقال : أَجلاهم السُّلطان فأَجْلَوْا وجَلَوْا ، أي أخرَجَهم فَخَرجوا .
وقيل لأهلِ الذِّمَّة : الجالِيَة ؛ لأنَّ عمر بن الخطاب أَجلاَهُم عن جزيرة العرب لِما تَقَدَّمَ من أمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فيهم ؛ فسُمُّو جالِيَة . ولزمهم هذا الاسم أيْنَ حَلُّوا ثُمَّ لَزَمَ كُلَّ من لَزِمتَه الجِزية من أهلِ الكتاب بكُلِّ بَلَد ، وإن لم يُجلَوا عن أَوطانهم .
وقال الأصمعيّ : يقال : جَلَّى فلانٌ امرَأَتَه وَصيفاً حين اجتَلاها ، أي أعطاها وصيفاً عِندَ جَلْوَتِها . ويقال : ما جِلْوَتُها بالكسر . فيُقال : كَذَا وكَذَا .
وقال أبو زيد : يُقال : جَلَوْتُ بَصَرِي بالْكُحْلِ جَلْواً . وَانجَلى الْفَمُّ انجلاءً . وجَلَوتُ عَنِّي هَمِّي جَلواً ، إذا أَذهَبتَه . وأَجْلَيتُ العمامَةَ عن رَأْسي ، إذا رَفَعتها مع طَيِّها عن جَبِينك .
وقال أبو عبيد : إذا انحسر الشّعرُ عن جانِبي جَبْهَة الرّجُل ، فهو أَنزَع ، وإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بَلَغَ النِّصفَ ونحوه فهو أَجلَى ، ثم هو أَجْلَهُ ، وأَنشد :
مَعَ الجَلاَ ولائِحِ القَتِيرِ
وقد جَلَى يَجْلِي جَلًى ، فهو أَجْلَى ، وانْجَلى الظَّلامُ انْجِلاءً ، إذا انكَشَفَ ، ويقال للرجل إذا كان عَالي الشَّرف ، لا يَخْفَى مكانُه : هو ابْنُ جَلاَ .
وقال القُلاخ :
أَنا الْقُلاَخُ بنُ قُلاخِ بنِ جلاَ
ابنُ جَتَاثِيْر أَقُودُ الْجَمَلا
وقال سُحَيْم بن وَثيل الرّياحي :
أَنا ابْنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
مَتَى أَضَعِ الْعِمامَةَ تَعْرِفوني
ويقال : تَجلَّى فلانٌ مكانَ كَذا ، إذا علاه ، والأَصْل : تَجَلَّله .
قال ذو الرمة :
فَلَمَّا تَجَلَّى قَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وبَانَ له وَسْطَ الأَشاءِ انْغِلالُها
قال أبو نصر : التَّجَلِّي النَّظَر بالأشراف .
وقال غيره : التَّجَلِّي التَّجَلُّل ، أي تَجَلَّلَ فَرْعُها سَمْعَه في الْقاع .
رواه ابن الأعرابيّ :
تَجَلَّى فَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وقال الله جَلَّ وعَزَّ : ( تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا ) ( الشمس : 3 ) .
قال الفراء : إذا جَلَّى الظُّلْمة ، فجازت الكِنَايَة عن الظّلْمة ، ولم تُذْكَر في أوّله : لأنَّ معناها مَعْروف ، أَلا تَرى أنك تقول : أصْبَحت بارِدَةً ، وأَمْسَتْ عَرِيَّةِ ؛ وهَبَّتْ شَمالاً ، فكَنَّى عن مُؤَنَّثات لم يَجْرِ لَهُنَّ ذِكْر لأن مَعناهُن مَعْروف .
وقال الزّجّاج : إذا جَلاَّها إذا بَيّنَ الشّمس ؛ لأنَّها تَتَبين إذا انْبسط النهار .
وقال الليث : أَجْلَيْتُ عنه الْهَمَّ إذا فَرَّجت عنه ، وانْجلت عنه الهموم ، كما تَنْجَلِي الظُّلمة .
ويقال : أَخْبرني عن جَلِيّةِ الأمْر ، أي حَقِيقَتِه .
وقال النابغة :
وآبَ مُضِلُّوه بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ
وغُودِرَ بالجوْلاَنِ حَزْمٌ وناثِلُ
يقول : كذَّبُوا بخَبره أَول ما جاء . فجاء دافِنوه بخبر ما عايَنُوه .
ابن السِّكِّيت : قال الكِسَائيّ : فعلت ذاك من إجلاَك ، وأَجلاَك ، ومن جلالِكَ ، أي فعلته من جَرَّاكَ .
جول جيل : قال الليث : يُقال جالُوا في الحرب جَوْلَةً ، وجالوا في الطّوفان جَوَلاناً وجوَّلتُ البِلادَ تَجْويلاً ، أي جلْت فيها كثيراً .
والْجَوْلاَنُ : التّراب الذي تَجُولُ به الريح على وجه الأرض .
قال : والْجَوْلُ والْجُولُ ، كُلٌّ لغاتٌ في الْجَوَلَان . قال : ويقال جَال التُّراب وانْجال . قال : وانْجِياله انكِشاطُه . قال : ويقال للقوم إذا تركوا الْقَصْدَ والهُدى : اجتالهم الشيطان أي جالوا معه في الضّلالة .
وفي الحديث : ( إنَّ الله جلَّ وعزَّ قال : إنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنفَاءَ فاجتالتهم الشّياطين )
أي اسْتَخَفّتْهُم ، فجالوا معها .
وقال الليث : وِشَاحٌ جَايِلُ ، وبطانٌ جَايِلُ وهو السَّلِس .
ويقال : وِشَاحٌ جالٌ ، كما يُقال : كَبْشٌ صائِفٌ ، وصَافٌ ، ورجل شائِكُ السِّلاح ، وشَاكٌ . ويقال : أَجَلْتُ السِّلاح بين القوم إذا حَرَّكْتَها ثم أَفَضْتَ بها في القِسْمة ، ويقال : أَجالوا الرّأيَ فيما بينهم .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : اجْتَلْتُ منهم جَوْلاً ، وانتضَلْتُ منهم نَضْلَةً معناهما الاختيار .
أبو عبيد : الْجَالُ والْجولُ نواحي البِئر من أَسفلها إلى أعلاها .
وقال أبو الهيثَم : يقال للرَّجل الذي له رأي ومُسْكَة : رجلٌ له زَبْرٌ وجَولٌ ، أي تَماسُك لا ينهدِمُ جُولُه ، وهو مَزبُورٌ ما فوق الجُولِ منه ، وصُلْبٌ ما تحت الزَّبْرِ من الجُول .
ويقال للرجل الذي لا تماسُك له ولا حزْم : ليس لفلان جُولٌ أي ينهدِم جُولُه ، فلا يُؤْمَنُ أن يكون الزَّبْرُ يسقُط أيضاً .
وقال الرّاعي يمدح عبد الملك :
فأَبوكَ أَحْزَمُهم ، وأنت أميرهم
وأشَدُّهمْ عند العزائم جُولاً
ويقال في مَثَل : ليس لفلان جُولٌ ولا جالٌ ، أي ليس له حزم .
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجولُ الصخرة التي في الماء ، يكون عليها الطَّيُّ ، فإنْ زالت تلك الصَّخْرة ، تهوّر البئر ، فهذا أصل الجُول ، وأنشد :
أَوْفَى على رُكْنين فوق مَثَابةٍ
عن جُولِ نازحةِ الرِّشاءِ شَطُونِ
وقال الليث : جالاَ الوادي جَانبا مائه ، وجالا البحر شطّاه ، والجميع الأجوال ، وأنشد :
إِذا تنازعَ جالا مَجْهَلٍ قذَفٍ
أبو عبيدة ، عن الفرَّاء ، قال : جَوَلانُ المالِ : صغارُه ورديئُه ، وجَوْلان : قريةٌ بالشام .
وقال اللحيانيّ : يومٌ جولانيُّ ، وجَيْلانيّ : كثيرُ التراب ، والرِّيج .
ورُوِي عن عائشة ، أنَّها قالت : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا دخل إليها ، لبس مِجْوَلا .
قال أبو العَبَّاس ، قال ابن الأعرابيّ : المجْوَلُ الصُّدْرةُ ، وهو الصِّدار ، قال : والمجوَلُ الدرهمُ الصحيح ، والمجوَلُ العُوذَةُ ، والمجولُ : الحمار الوحشيُّ ، والمجوَلُ هلالٌ من فِضّةِ يكون وسطَ القلادة ، والأجوليُّ من الخيل : الجَوَّالُ السريع .
جلأ : أبو زيد : جَلأْتُ بالرجلِ أَجَلأُ به جَلأً إذا صَرَعَته ، وجلأ بثوبه : رمى به .
أبو عُبيد : الاجئِلال بوزن الافعِلال :
الفزَعُ والوَجل .
وأنشد :
للقَلْبِ من خوْفِهِ اجْئِلاَلُ
شَمر ، عن ابن الأعرابيّ : اجئلال أصله من الوجل ؛ قلت : لا يَسْتَقيم هذا القول إلا أن يكون مقلوباً كأنه في الأصل إيجْلال ، فأُخِّرت الياءُ والهمزة بعد الجيم . وفيه وجهٌ آخر .
قال أبو عبيد ، قال أبو زيد : من أسماء الضِّباع . والجَيْأَل .
قال : وقال الكسائي : هي الجَيْأَلة .
وقال أبو الهيثم ، قال ابن بُزُرْج ، قالوا : في الجيأَل ، وهي الضبُع ، جأَلَت تجأَلُ ، إذا أجمعت .
قال :
وكان لها جاران لا يُخفرانها
أبو جَعْدَةَ العادي وعَرفاءُ جَيْأَل
أبو جَعْدَة : الذئب ، وعَرفاء : الضبع . وإذا اجتمع الضبع في غنم منع كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ، وقال سيبويه في قولهم : اللهُمّ ضبُعاً وذئباً أي اجمعهما ، وإذا اجتمعا سلمت الغنم .
قال : والجَأَثانُ مثلُ مَشي الظليم وما أشبهه من مَشي الناس ، وقد جأثت جأَثاناً .
قلت : وجائز أن يكون اجْئِلال افعِلالاً من جَأَلَ يجأَلُ إذا ذهب وجاء ، كما يقال : وجَف القلبُ إذا اضْطَرَبَ .
وجل : قال الليث : الوجَل ، الخوْف ، وأنا وَجلٌ من هذا الأمر ، وقد وجِلْتَ ، فأنت تَوجلَ ، ولُغةٌ أخرى تَيْجلُ ، ويقال تأجل ، وهو وَجِلٌ وأوْجل ، وأنشد :
لَعَمْرَكَ ما أَدْرِي وإني لأَوْجلُ
عَلَى أَيِّنا تَعْدو المنيَّة أَوَّلُ
جيل : أخبرنا ابنُ رزين ، عن محمد بن عمرو ، عن الشاه ، عن المؤرج في قول الله جل وعز : ( إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ ) ( الأعراف : 27 ) أي جِيلُه ومعناه جِنسه .
وقال عمرو بن بجر : جَيْلانُ فَعَلَةُ الملوك . وكانوا من أهل الجيل : وأنشد :
أتيح لهُ جَيلانُ عند جِدَاره
وردَّد فيه الطرفَ حتى تحيَّرا
وأنشد الأصمعيّ :
أرسل جَيلانَ ينحِتون له
ساتيدَ ما بالحديد فانصدَعا
وقال الليث : الجيلُ كلُّ صنف من الناس ، التُّرك جيل ؛ والصِّين جيل ، والجميع أجيال ، وجَيْلانُ : جيلٌ من المشركين خلف الدَّيلم ، يقال لهم : جيلُ جيلان .
ولج : في ( نوادر الأعراب ) : وَلَّجَ فلانٌ ماله توْليجاً ، إذا جعله في حياته لبعض ولَدِه
فتسامَع الناسُ بذلك ، فانَقَدَعُو عن سُؤاله .
وقال الليث : الولُوج الدُّخول ، قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً ) ( التوبة : 16 ) .
وقال أبو عبيدة : الوليجةُ البطانَة ، وهي مأخوذة من وَلَج يَلِجُ وُلوجاً ، إذا دخل ، أي يَتّخذوا بينهم وبين الكافرين دخيلةَ مَوَدَّة .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّانيّ ، عن أبي عبيدة ، أنه قال : وَلِيجَةُ ، كلّ شيءٍ أدخلته في شيءٍ ليس منه فهو وليجة ، والرجل يكون في القوم وليس منهم فهو وليجةٌ فيهم . يقول : فلا تتخذوا أولياء ليسوا من المسلمين دون الله ورسوله . ومنه قوله :
فإنَّ القوافي يَتَّلجْنَ مَوَالجاً
تضايَقَ عنه أن تَولّجهُ الأمرْ
وقال الفراء : الوليجةُ البِطانةُ من المشركين .
والتَّوْلَجُ : كِنَاسُ الظِّباء وبَقَر الوحش ، وأصله ( وَوْلَج ) فَقُلِبَتْ إحدى الواوين تاء ، وقد اتَّلَجَ في تَوْلَجِه ، وأَتْلَجُهُ الْحَرُّ فيه ، أي أَوْلَجه .
وقال الليث : جَاءَ في بعض الرُّقَى : أَعُوذُ باللَّهِ من كُلِّ نَافِثٍ ورَافثٍ ، وشَرِّ كُلِّ تَالِجٍ وَوَالِج .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أَوْلاَجُ الْوَادِي : مَعاطِفُه وزواياه ، وَاحِدَتها وَلَجَة ، وتُجْمَعُ : الْوُلُج ، وأنشد ابن الأعرابي :
أَنْتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ الْبِطاحِ ولَمْ
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والْوُلُجُ
قال : الْحُنِيُّ : الأَزِقَّةِ والوُلُجُ مثله ، والْوُلُجُ : النَّواحي ، والْوُلُج أيضاً : مَغَارِف الْعَسَل . وقال ابن السكيت : الوَلَجَةُ مكانٌ من الوادي دايعه فيها شجر ، وأنشد :
ولم تُطرّق عليك الحنِيُّ والوَلَجُ
قال : والوَلَج : جمع وَلَجةٍ .
لجأ : أبو زيد : لَجأَتُ إلى المكان ، فَأَنا أَلْجأُ إليه لُجوءًا وَلَجْأً . وأَلْجَأْتُ فُلاناً إلى الشَّيء إِلْجاءً إذا اضْطَرَرْتَه ، ولَجَأ : اسم رجل .
يقال : أَلْجَأْتُ الشَّيء ، إذا حَصَّنْتَه في مَلْجأ ولجاء والْتَجأْتُ إليه الْتِجاءً .
وقال أبو الهيثم : التَّلجِئَةُ أَنْ يُلجئَكَ أن تَأتِيَ أمراً باطنُه خلافُ ظاهره ، وذلك مثلُ إشْهادٍ على أَمْرٍ ظاهرٍ ، وباطنه خلاف ذلك .
وقال ابن شُميل : أَلْجأتُه إلى كذا ، أي اضْطَررته ، قال ولجَّأ فلان ماله ، والتَّلجئَةُ أن يَجْعَلَهُ لبَعْضِ وَرَثَتِه دونَ بَعْض ، كأَنَّه يَتَصَدَّق به عليه ، وهو وارثهُ ، قال : ولا تَلجِئَةَ إلاَّ إلى وارِث . قال ابن الأنباريّ : اللَّجَأُ مهموز مقصور : ما لجأتَ إليه ، واللجا مقصور غير مهموز : جمع لجاةٍ . وهي الضِّفْدَعَةُ الأنثى ، يقال لذكرها : لَجأَ .
قال ابن شميل : ويقال : أَلَكَ لَجَأٌ يا فلان ؟ واللَّجَأُ : الزّوجة . وقال اللِّحيانيّ : يقال : ما لي فيه حَوْجَاءُ وَلا لَوْجَاء ، وما لي فيه حُوَيجاء ، ولا لُوَيجاء كلاهما بالمَدّ ، أي ما لي فيه حَاجَة .
وقال غيره : يقال ما لِيَ عليه عِوَجٌ ولا لِوَج .
أجل : قال الليث : الأجَلُ غايةُ الوقْت في المَوت ، ومَحَلُّ الدَّيْن ونحوه .
أبو عُبَيْد عن أبي زيد : أَجَلْتُ عليهم آجَلُ أَجْلاً : أي جَرَرْتُ جَريرةً .
وقال أبو عمرو ، ويقال : جَلَبْتُ عليهم ، وجَرَرْتُ ، وأَجَلتُ ، بمعنًى واحد ، أي جَنَيْت . الكسائي : فعلت ذَاك من أَجْلاَك وإجْلاكَ ومن جَلاَلِكَ بمعنًى واحد .
الحرانيّ عن ابن السكّيت : فعلتُ ذاك من أجْلكَ ، وإذا اسْقَطْتَ ( مِنْ ) قلتَ : فعلتُ ذاك أَجْلَكَ . هذا كلامُ العرب ، ومن أجل جَرَّاك ، وإذا جِئْتَ ب ( من ) قلت : من أجلِكَ . وتقول أجَلَ هذا الشيء يأجِلُ فهو آجِل ، وهو نَقيض الْعَاجل ، قال : والأجيلُ والْمُؤَجَّلُ إلى وَقْت ، وأنشد :
وغَايَةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرَّدَى
الحَرانيّ عن ابن السكيت : الأجْلُ : مَصْدَر أجَلَ عليهم شَرّاً يَأجِلَهُ أجْلاً إذا جَنَاه عليه .
وقال خَوَّاتُ بن جُبَيْر :
وأهْلِ خِبَاءٍ صَالحٍ ذاتُ بينهم
قد احْتَرَبوا في عاجِلٍ أنا آجِلُه
أي جَانيه .
قال : والأَجْلُ الْقَطيعُ من بَقَر الوحش ، وجمعه الآجَال .
قال : وحَكَى لنا الفَرَّاء : والإجْلُ وَجَعٌ في الْعُنق .
وحكي عن أبي الجرَّاحِ ، أنه قال : بي إجْلٌ فَأَجِّلوني ، أي دَاوُوني .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : هو الأَجَلُ والأَدَل ، وهو وَجَعُ العُنُق من تَعادِي الْوِسَاد .
وقال الأصمعيّ : هو الْبَدَلُ أيضاً ، وقول الله جلَّ وعزَّ : ( مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِسْرَاءِيلَ ) ( المائدة : 32 ) . الأَلفُ مقطوعةٌ من جَرَّى ذلك وربَّما حَذَفَت العرب مِنْ فقالت : فَعَلْتُ ذاكَ أجْلَ كذا . قال عدِيّ :
أجْلَ أنَّ اللَّهَ قد فَضَّلَكُمْ
فوق ما أحكي بصُلْب وإزارِ
رواه شَمِر : إجْلَ أَنَّ اللَّهَ قد فضَّلكم .
وقال الليث : الآجِلَة الآخِرة ، والعاجِلَةُ الدُّنيا .
قلت : والأُصل في قولهم فَعَلْتُه من أجلِكَ ، من قولهم أجَلَ عليه أجْلاً ، أيْ
جَنَى وَجَرَّ . والمَأجَل : شِبْهُ حَوْضٍ واسعٍ يُؤْجَلُ فيه ماءُ القَناة إذا كان قليلاً ، أي يجْمَعُ ، ثم يُفجَّر إلى المزرعة ، وهو بالفارسية طَرخَا .
وقال غير الليث : المأْجَلُ : الجِبَأةُ التي يجتمع فيها مياه الأمطار من الدّور قلت : وأصلُ قولهم : من أجلك ، مأخوذ من قولك : أجَلْتُ ، أي جَنيت ، وهو كقولك : فعلت من جرَّاك .
وبعضهم لا يهمِزُ المأْجَل ، وبكسر الجيم ، فيقول الماجل ، ويجعله من المَجْل ، وهو الماء يجتمع في النُّقطة تمتلىء ماء من عَمَل أو حَرَق .
وأَجَلْ : تَصْديقٌ لخبرٍ يُخْبِرُك به صاحِبُك ، فنقول : فَعل فلان كذا وكذا ، فَتُصَدِّقه بقَولك له : أجَلْ ، وأَمَّا نعم ، فإنَّه جواب المستَفْهِم بكلامٍ لا جحَدْ فيه ، يقول لك هل صَلَّيْت ، فتقول : نعم .

##### Türkçe

ج ل ( **و ا ي ء** )
**جلا** ، **جلى** ، **جال** ، **لجأ** ، **ولج** ، **وجل** ، **أجل** ، **جلأ** ، **جيل** .
**جلا** : el-Leys dedi: denir ki: **جَلا الصيْقَلُ السَّيفَ جِلاءً** , ve onu kendisi için **واجتَلاه** .

Lebîd dedi:
هالِكيِّnin iki eli üzerinde eğilişi
kılıçların uçlarının oyuklarını **يجتَلِي** ederek

Dedi: ve tarayan kadın gelini **تَجلُو** eder, **جَلْوةً** ve **جِلْوَة** (olarak). Ve evliliği üzerine **جُلِيَتْ** olundu. Ve kocası onu **اجتلاَها** etti; yani ona baktı. Ve **أَمْرٌ جَلِيٌّ**: açık.

Ve dersin: **أَجْلِ** bana bu işi; yani onu açıkla.

Züheyr dedi:
Ve muhakkak hak, kesimi üçtür:
yemin, yahut kaçınma, yahut **جِلاَءُ**

Dedi: **الجِلاء** ile beyanı kastediyor; **النِّفار** ise muhakeme(yi); ve **الجِلاء** ile delili ve şahitleri murad etti.

El-Leys dedi: denir ki: onların yanında bir günün **جِلاءً**’sından başka kalmadım; yani bir günün beyazlığı kadar.

Râciz dedi:
مَا ليَ إنْ أَقْصَيْتَنِي من مَقْعَدِ
ولا بِهَذِي الأرْض من تَجلُّدِ
إلاَّ جلاءَ اليوم أو ضُحَى الْغَدِ

Ve hastaya denir: Allah ondan hastalığı **جَلاَ** etti; yani onu giderdi. Ve Allah saati **يُجَلِّي** eder; yani onu ortaya çıkarır.

Allah dedi: ( **لاَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَآ إِلاَّ هُوَ** ) (el-A‘râf: 187).

Ve doğan kuşu avı görünce **يُجَلِّي** eder; böylece gözünü ve başını kaldırır. Ve ben şeyi **تَجَلَّيْتُ** ettim; ona baktığın zaman.

Ve Allah جلَّ وعَزَّ’ün sözü: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) (el-A‘râf: 143).

Bana Münzirî haber verdi; Ebû Bekr el-Hattâbî’den,
Hudbe’den, Hammâd’dan, Sâbit’ten, Enes’ten; dedi ki: Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا** ) (el-A‘râf: 143) okudu; dedi ki: başparmağını serçe parmağının parmak ucunun kenarına yakın bir yere koydu; dağ çöktü.

Hammâd dedi: Sâbit’e dedim: bunu söylüyor musun? dedi ki: bunu Resûlullah söylüyor, Enes söylüyor; ben de onu gizliyorum.

Zeccâc, şu sözünde dedi: ( **فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ** ) yani göründü ve açığa çıktı; bu, ehl-i sünnet ve cemaatin sözüdür.

El-Leys dedi: Hasan dedi: **تَجَلَّى**: arşın nuru dağa göründü.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu vatanından **جَلاهُ** etti; o da **فَجَلا**; yani onu kovdu da kaçtı. Dedi: ve **جَلاَ** da (vardır), yükseldiği zaman; ve **جَلاَ** (vardır), sürme çektiği zaman. Dedi: ve **الجَلاَ**: kısaltılmıştır; **الجِلاَءُ** uzatılmıştır; ve **الجِلاَ** kısaltılmıştır: ismid. Ve şu beyiti okudu:
أَكحُلْكَ بالصَّابِ أو بالجِلا
فَفَتِّحْ لذلك أو غَمِّضِ

Ve denir: kavim vatanlarından **جَلاَ** etti; **يَجْلُون**; ve **أَجْلَوْا** ve **يُجلُون**; ve **جَلَّوا يُجِلُّون**; bir beldeden bir beldeye çıktıkları zaman. Bundan dolayı denir: falan kimse **الجَالِيةَ** üzerine görevlendirildi; **الجَالَّةِ** iki lugattır.

Ve **الجَلاءُ** uzatılmıştır; vatanından **جَلا** etmenin masdarıdır. Ve denir: sultan onları **أَجلاهم** etti; onlar da **فأَجْلَوْا** ve **جَلَوْا**; yani onları çıkardı da çıktılar.

Ve ehl-i zimmete **الجالِيَة** denildi; çünkü Ömer b. el-Hattâb onları Arap yarımadasından **أَجلاَهُم** etti; onlarda ( صلى الله عليه وسلم )’in emrinden önce geçen şey sebebiyle; böylece **جالِيَة** diye adlandırıldılar. Bu isim, nerede konaklasalar onlara yapıştı; sonra her beldede ehl-i kitaptan cizye kendisine lâzım gelen herkese yapıştı; vatanlarından çıkarılmamış olsalar bile.

Asma‘î dedi: denir: falan kimse karısına, onu **اجتَلاها** ettiği vakit bir **وَصيفاً** verdi; yani onun **جَلْوَتِها**’sı sırasında ona bir hizmetçi verdi. Ve denir: onun **جِلْوَتُها**’sı (kesre ile) nedir? Böylece denir: şöyle ve şöyle.

Ebû Zeyd dedi: denir: gözümü sürme ile **جَلَوْتُ**; **جَلْواً**. Ve ağız **انجَلى**; **انجلاءً**. Ve benden gamımı **جَلَوتُ**; **جَلواً**; onu giderdiğin zaman. Ve sarığı başımdan **أَجْلَيتُ**; onu, kıvrımıyla birlikte alnından kaldırdığın zaman.

Ebû Ubeyd dedi: saç erkeğin alnının iki yanından çekilirse o **أَنزَع**’dır; biraz daha artarsa o **أجْلَح**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أَجلَى**’dır; sonra o **أَجْلَهُ**’dur. Ve şu beyiti okudu:
مَعَ الجَلاَ ولائِحِ القَتِيرِ

Ve **جَلَى يَجْلِي جَلًى** olmuştur; o halde o **أَجْلَى**’dır. Ve karanlık **انْجَلى**; **انْجِلاءً**; açıldığı zaman. Ve erkeğe, şerefi yüksek olup yeri gizli olmayan kimseye: o **ابْنُ جَلاَ** denir.

Kulâh dedi:
أَنا الْقُلاَخُ بنُ قُلاخِ بنِ جلاَ
ابنُ جَتَاثِيْر أَقُودُ الْجَمَلا

Suhaym b. Vethîl er-Riyâhî dedi:
أَنا ابْنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
مَتَى أَضَعِ الْعِمامَةَ تَعْرِفوني

Ve denir: falan kimse şu yerin üzerine **تَجلَّى** etti; onu aştığı zaman. Asıl: **تَجَلَّله**’dir.

Zü’r-Rumme dedi:
فَلَمَّا تَجَلَّى قَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه
وبَانَ له وَسْطَ الأَشاءِ انْغِلالُها

Ebû Nasr dedi: **التَّجَلِّي**: yüksek yerlerden bakıştır.

Başkası dedi: **التَّجَلِّي**: **التَّجَلُّل**’dür; yani onun dalı düzlükte onun işitmesini örttü.

İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:
تَجَلَّى فَرْعُها الْقاعَ سَمْعَه

Ve Allah جلَّ وعَزَّ dedi: ( **تَلاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا** ) (eş-Şems: 3).

Ferrâ dedi: karanlığı **جَلَّى** ettiği zaman, kinaye karanlıktan geçti; ve başında zikredilmedi; çünkü manası bilinir. Görmüyor musun ki sen: sabahladı soğuk (olarak), akşamladi çıplak (olarak); ve kuzey esti, dersin; böylece, kendileri için bir zikrin geçmediği müenneslerden kinaye etti; çünkü manaları bilinir.

Zeccâc dedi: **جَلاَّها**: güneşi beyan etti; çünkü gündüz yayıldığı zaman o belirginleşir.

Leys dedi: ondan gamı **أَجْلَيْتُ**; ondan ferahlattığın zaman. Ve ondan gamlar **انْجلت**; tıpkı karanlığın **تَنْجَلِي** olması gibi.

Ve denir: bana işin **جَلِيّةِ**’sini haber ver; yani hakikatini.

Nâbiga dedi:
وآبَ مُضِلُّوه بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ
وغُودِرَ بالجوْلاَنِ حَزْمٌ وناثِلُ

Diyor ki: onun haberini ilk geldiğinde yalanladılar; sonra onu gömenler, gördükleri şeyin haberiyle geldiler.

İbnü’s-Sikkît: Kisâî dedi: bunu senin **إجلاَك**’ından ve **أَجلاَك**’ından ve senin **جلالِكَ**’ından yaptım; yani senin sevkinle yaptım.

**جول جيل** : Leys dedi: denir: savaşta bir **جَوْلَةً** **جالُوا** ettiler; ve tufanda **جَوَلاناً** **جالوا** ettiler. Ve beldeleri **جوَّلتُ**; **تَجْويلاً**; yani onlarda çok dolaştım.

Ve **الْجَوْلاَنُ**: rüzgârın yer yüzünde dolaştırdığı topraktır.

Dedi: **الْجَوْلُ** ve **الْجُولُ**: her biri **الْجَوَلَان** hakkında lugatlardır. Dedi: ve denir: toprak **جَال** etti ve **انْجال** etti. Dedi: ve onun **انْجِياله**’i: onun sıyrılıp çekilmesidir. Dedi: ve kavme, kastı ve hidayeti terk ettikleri zaman: şeytan onları **اجتالهم** etti; yani onunla sapıklıkta dolaştılar.

Hadiste: (Allah جلَّ وعزَّ dedi: “Ben kullarımı hanîfler olarak yarattım; şeytanlar onları **فاجتالتهم** etti”)
yani onları hafife aldı; böylece onunla dolaştılar.

Leys dedi: **وِشَاحٌ جَايِلُ** ve **بطانٌ جَايِلُ**; o, yumuşak olandır.

Ve denir: **وِشَاحٌ جالٌ**; tıpkı denildiği gibi: **كَبْشٌ صائِفٌ** ve **صَافٌ**; ve silahı dikenli adam, ve **شَاكٌ**. Ve denir: silahı kavim arasında **أَجَلْتُ**; onu hareket ettirdiğin, sonra taksimde onunla dağıttığın zaman. Ve denir: onlar aralarında görüşü **أَجالوا** ettiler.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: onlardan bir **جَوْلاً** **اجْتَلْتُ** ettim; ve onlardan bir **نَضْلَةً** **انتضَلْتُ** ettim; ikisinin manası seçmedir.

Ebû Ubeyd: **الْجَالُ** ve **الْجولُ**: kuyunun aşağısından yukarısına kadar olan yanlarıdır.

Ebû’l-Heysem dedi: görüşü ve tutarlılığı olan erkeğe denir: **زَبْرٌ** ve **جَولٌ** sahibi adam; yani tutarlılık; onun **جُولُه** yıkılmaz. Ve o, **مَزبُورٌ**’dur: ondan **الجُولِ**’ün üstü; ve **صُلْبٌ**’dur: **الزَّبْرِ**’ün altından **الجُولِ**.

Ve tutarlılığı ve azmi olmayan erkeğe denir: falanın **جُولٌ**’ü yoktur; yani onun **جُولُه** yıkılır; böylece **الزَّبْرُ**’ün de düşmesinden emin olunmaz.

Râ‘î, Abdülmelik’i överken dedi:
فأَبوكَ أَحْزَمُهم ، وأنت أميرهم
وأشَدُّهمْ عند العزائم جُولاً

Ve meselde denir: falanın ne **جُولٌ**’ü vardır ne **جالٌ**’ı; yani onun azmi yoktur.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الجولُ**: suda olan kaya; onun üzerinde kuyu duvarı olur. O kaya yerinden oynarsa kuyu çöker; işte **الجُول**’ün aslı budur. Ve şu beyiti okudu:
أَوْفَى على رُكْنين فوق مَثَابةٍ
عن جُولِ نازحةِ الرِّشاءِ شَطُونِ

Leys dedi: **جالاَ الوادي**: suyunun iki yanı; ve **جالا البحر**: onun iki kıyısı; hepsi **الأجوال**’dır. Ve şu beyiti okudu:
إِذا تنازعَ جالا مَجْهَلٍ قذَفٍ

Ebû Ubeyde, Ferrâ’dan: malın **جَوَلانُ**’ı: onun küçükleri ve kötüleridir. Ve **جَوْلان**: Şam’da bir köydür.

Lihyânî dedi: **يومٌ جولانيُّ** ve **جَيْلانيّ**: toprağı ve toz bulutu çok olan.

Âişe’den rivayet edildi: dedi ki: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onun yanına girdiği zaman bir **مِجْوَلا** giyerdi.

Ebû’l-Abbâs dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: **المجْوَلُ**: göğüslük; o, **الصِّدار**’dır. Dedi: ve **المجوَلُ**: sahih dirhem; ve **المجوَلُ**: muska; ve **المجولُ**: yaban eşeği; ve **المجوَلُ**: gerdanlığın ortasında bulunan gümüşten bir hilal. Ve atlardan **الأجوليُّ**: hızlı dolaşan **الجَوَّالُ**.

**جلأ** : Ebû Zeyd: adamı **جَلأْتُ**; onunla **أَجَلأُ**; **جَلأً**; onu yere serdiğin zaman. Ve elbisesiyle **جلأ** etti: onu attı.

Ebû Ubeyd: **الاجئِلال** ( **الافعِلال** vezninde):
korku ve **الوَجل**.

Ve şu beyiti okudu:
للقَلْبِ من خوْفِهِ اجْئِلاَلُ

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **اجئلال**’ın aslı **الوجل**’dendir. Dedim: bu söz, ancak ters çevrilmiş olmasıyla doğru olur; sanki asılda **إيجْلال** idi; böylece **الياءُ** ve **الهمزة** **الجيم**’den sonra geri bırakıldı. Ve onda başka bir yön vardır.

Ebû Ubeyd dedi; Ebû Zeyd dedi: sırtlanların isimlerindendir: **الجَيْأَل**.

Dedi: Kisâî dedi: o **الجَيْأَلة**’dir.

Ebû’l-Heysem dedi; İbn Büzurc dedi; dediler ki: **الجيأَل** hakkında—o sırtlandır—**جأَلَت تجأَلُ**; toplandığı zaman.

Dedi:
وكان لها جاران لا يُخفرانها
أبو جَعْدَةَ العادي وعَرفاءُ جَيْأَل

**أبو جَعْدَة**: kurt; **عَرفاء**: sırtlan. Sırtlan koyun sürüsüne toplandığı zaman, ikisinden her biri arkadaşını engeller. Sîbeveyh onların şu sözünde dedi: “Allah’ım, sırtlanı ve kurdu (bir araya getir)” yani ikisini topla; ikisi toplandığı zaman koyun sürüsü selamet bulur.

Dedi: ve **الجَأَثانُ**: devekuşunun yürüyüşü gibi ve insanların yürüyüşünden ona benzeyen şeydir. Ve **جأثت**; **جأَثاناً**.

Dedim: caizdir ki **اجْئِلال** , **جَأَلَ يجأَلُ**’den **افعِلال** olsun; gidip geldiği zaman; tıpkı denildiği gibi: kalp **وجَف** etti; çırpındığı zaman.

**وجل** : Leys dedi: **الوجَل**: korku. Ve ben bu işten **وَجلٌ**’im. Ve sen **وجِلْتَ** oldun; böylece sen **تَوجلَ** olursun. Ve başka bir lugat: **تَيْجلُ**. Ve denir: **تأجل**. Ve o **وَجِلٌ**’dir ve **أوْجل**. Ve şu beyiti okudu:
لَعَمْرَكَ ما أَدْرِي وإني لأَوْجلُ
عَلَى أَيِّنا تَعْدو المنيَّة أَوَّلُ

**جيل** : Bize İbn Ruzeyn haber verdi; Muhammed b. Amr’dan; eş-Şâh’tan; el-Muerric’ten; Allah جل وعزّ’ün şu sözünde: ( **إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ** ) (el-A‘râf: 27) yani onun **جِيلُه**’i; manası: onun cinsi.

Amr b. Becer dedi: **جَيْلانُ**: kralların hizmetkârlarıdır. Ve onlar **الجيل** ehlindendiler. Ve şu beyiti okudu:
أتيح لهُ جَيلانُ عند جِدَاره
وردَّد فيه الطرفَ حتى تحيَّرا

Ve Asma‘î şu beyiti okudu:
أرسل جَيلانَ ينحِتون له
ساتيدَ ما بالحديد فانصدَعا

Leys dedi: **الجيل**: insanlardan her sınıftır; Türkler bir **جيل**’dir; Çin bir **جيل**’dir. Çoğulu: **أجيال**. Ve **جَيْلانُ**: Deylem’in arkasında müşriklerden bir **جيل**’dir; onlara: **جيلُ جيلان** denir.

**ولج** : ( **نوادر الأعراب** )’da: falan kimse malını **وَلَّجَ** etti; **توْليجاً**; onu hayatında çocuklarından birine yaptığı zaman,
insanlar bunu işittiler; böylece onu sormaktan vazgeçtiler.

Leys dedi: **الولُوج**: girmedir. Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً** ) (et-Tevbe: 16).

Ebû Ubeyde dedi: **الوليجةُ**: iç sırdaşlıktır; o, **وَلَج يَلِجُ وُلوجاً**’dan alınmıştır; girdiği zaman; yani kâfirlerle aralarında gizli bir sevgi içliği edinmesinler.

Münzirî bana Gassânî’den, Ebû Ubeyde’den haber verdi: dedi ki: **وَلِيجَةُ**: bir şeyi, ondan olmayan bir şeyin içine soktuğun her şeydir; ve adam kavmin içinde olur da onlardan olmazsa, o onların içinde bir **وليجةٌ**’dir. Diyor ki: Allah ve Resûlü dışında, Müslümanlardan olmayan dostlar edinmeyin. Bundan onun sözü:
فإنَّ القوافي يَتَّلجْنَ مَوَالجاً
تضايَقَ عنه أن تَولّجهُ الأمرْ

Ferrâ dedi: **الوليجةُ**: müşriklerden iç sırdaşlıktır.

Ve **التَّوْلَجُ**: ceylanların ve yaban sığırlarının inidir. Aslı ( **وَوْلَج** )’dir; böylece iki **الواوين**’den biri **تاء**’ya çevrildi. Ve o, **تَوْلَجِه**’ine **اتَّلَجَ** etmiştir. Ve sıcağın onu oraya **أَتْلَجُهُ** etmesi: yani onu oraya **أَوْلَجه** etmesi.

Leys dedi: bazı rukyelerde geldi: “Her üfleyenin ve saçmalayanın şerrinden, ve her **تَالِجٍ** ve **وَالِج**’in şerrinden Allah’a sığınırım.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: vadinin **أَوْلاَجُ**’ı: onun kıvrımları ve köşeleridir; bir tanesi **وَلَجَة**’dir. Ve toplanır: **الْوُلُج**. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
أَنْتَ ابنُ مُسْلَنْطِحِ الْبِطاحِ ولَمْ
تَعْطِفْ عليك الحُنِيُّ والْوُلُجُ

Dedi: **الْحُنِيُّ**: dar sokaklardır; **الْوُلُج** de onun gibidir. Ve **الْوُلُج**: yanlardır. Ve **الْوُلُج** ayrıca: bal kepçeleridir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَلَجَةُ**: vadide, içinde ağaç bulunan alçak bir yerdir. Ve şu beyiti okudu:
ولم تُطرّق عليك الحنِيُّ والوَلَجُ

Dedi: ve **الوَلَج**: **وَلَجةٍ**’nin çoğuludur.

**لجأ** : Ebû Zeyd: mekâna **لَجأَتُ** ettim; böylece ben ona **أَلْجأُ** ederim; **لُجوءًا** ve **وَلَجْأً**. Ve falanı şeye **أَلْجَأْتُ** ettim; **إِلْجاءً**; onu zorladığın zaman. Ve **لَجَأ**: bir adam adıdır.

Denir: şeyi **أَلْجَأْتُ** ettim; onu bir **مَلْجأ**’de korunaklı kıldığın zaman. Ve ona **الْتَجأْتُ** ettim; **الْتِجاءً**.

Ebû’l-Heysem dedi: **التَّلجِئَةُ**: seni, içi dışına aykırı olan bir işi yapmaya mecbur etmesidir. Bu da, dışı açık olan bir iş üzerine şahit tutmak gibidir; içi ise bunun tersidir.

İbn Şümeyl dedi: onu şuna **أَلْجأتُه** ettim; yani onu zorladım. Dedi: falan kimse malını **ولجَّأ** etti; ve **التَّلجئَةُ**: onu, mirasçılarından bazısına bazısını bırakıp vermesidir; sanki onu ona sadaka veriyor gibidir; hâlbuki o onun mirasçısıdır. Dedi: **تَلجِئَةَ** ancak mirasçıya olur. İbnü’l-Enbârî dedi: **اللَّجَأُ** hemzeli, kısaltılmıştır: kendisine sığındığın şey. Ve **اللجا** kısaltılmış, hemzesizdir: **لجاةٍ**’nin çoğuludur. O, dişi kurbağadır; erkeğine: **لَجأَ** denir.

İbn Şümeyl dedi: ve denir: “Ey falan, senin bir **لَجَأٌ**’ün var mı?” Ve **اللَّجَأُ**: eş (kadın)dır. Lihyânî dedi: denir: bende onda ne **حَوْجَاءُ** vardır ne **لَوْجَاء**; ve bende onda ne **حُوَيجاء** vardır ne **لُوَيجاء**; ikisi de med ile; yani bende onda ihtiyaç yoktur.

Başkası dedi: denir: bende onun üzerinde ne **عِوَجٌ** vardır ne **لِوَج**.

**أجل** : Leys dedi: **الأجَلُ**: ölümde vaktin sonu; ve borcun vadesi ve benzeri.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onların üzerine **أَجَلْتُ**; **آجَلُ**; **أَجْلاً**; yani bir suç yükledim.

Ebû Amr dedi: ve denir: onların üzerine **جَلَبْتُ** ve **جَرَرْتُ** ve **أَجَلتُ**; tek manada; yani işledim. Kisâî: bunu senin **أَجْلاَك**’ından ve **إجْلاكَ**’ından ve senin **جَلاَلِكَ**’ından yaptım; tek manada.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: bunu senin **أجْلكَ**’inden yaptım. Ve ( **مِنْ** )’i düşürdüğün zaman: bunu senin **أَجْلَكَ**’inden yaptım, dersin. Bu Arapların sözüdür. Ve **من أجل**: senin sevkinle demektir. Ve ( **من** ) ile geldiğin zaman: **من أجلِكَ** dersin. Ve dersin: bu şey **أجَلَ** eder; **يأجِلُ**; böylece o **آجِل**’dir; o, **الْعَاجل**’in zıddıdır. Dedi: ve **الأجيلُ** ve **الْمُؤَجَّلُ** bir vakte kadardır. Ve şu beyiti okudu:
وغَايَةُ الأَجِيلِ مَهْوَاةُ الرَّدَى

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأجْلُ**: onların üzerine bir kötülük **أجَلَ** etmenin masdarıdır; onu **يَأجِلَهُ**; **أجْلاً**; onu işlediği zaman.

Havvât b. Cübeyr dedi:
وأهْلِ خِبَاءٍ صَالحٍ ذاتُ بينهم
قد احْتَرَبوا في عاجِلٍ أنا آجِلُه

yani onun işleyeni.

Dedi: ve **الأَجْلُ**: yaban sığırından sürüdür; çoğulu **الآجَال**.

Dedi: ve Ferrâ bize hikâye etti: ve **الإجْلُ**: boyunda bir ağrıdır.

Ebû’l-Cerrâh’tan hikâye edildi: dedi ki: bende **إجْلٌ** var; beni **فَأَجِّلوني** edin; yani beni tedavi edin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o **الأَجَلُ** ve **الأَدَل**’dir; o, yastığın sürtünmesinden boyun ağrısıdır.

Asma‘î dedi: o **الْبَدَلُ** da (denir). Ve Allah جلَّ وعزَّ’ün sözü: ( **مِنْ أَجْلِ ذالِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ** ) (el-Mâide: 32). **الأَلفُ** kesiktir; “bunun sevkiyle”dendir. Ve Araplar bazen **مِنْ**’i hazfeder de: bunu şöyle için yaptım, der. ‘Adî dedi:
أجْلَ أنَّ اللَّهَ قد فَضَّلَكُمْ
فوق ما أحكي بصُلْب وإزارِ

Şemmer rivayet etti: **إجْلَ أَنَّ اللَّهَ قد فضَّلكم**.

Leys dedi: **الآجِلَة**: âhirettir; **العاجِلَةُ**: dünyadır.

Dedim: onların “bunu senin için yaptım” sözünün aslı, onların “ona bir **أجْلاً** **أجَلَ** etti” sözündendir; yani işledi ve sürükledi. Ve **المَأجَل**: genişçe bir havuz benzeridir; kanaldan gelen su az olduğu zaman onda **يُؤْجَلُ** edilir; yani toplanır; sonra ekine akıtılır. O, Farsçada **طَرخَا**’dır.

Leys’ten başkası dedi: **المأْجَلُ**: evlerden yağmur sularının toplandığı çukurdur. Dedim: “senin için” sözünün aslı, “**أجَلْتُ**” sözünden alınmıştır; yani işledim; o, “senin sevkinle yaptım” sözün gibidir.

Bazıları **المأْجَل**’i hemzelemez; ve **الجيم**’i kesre ile (söyler); böylece **الماجل** der. Ve onu **المَجْل**’den yapar; o, bir noktada toplanan sudur; bir işten yahut yanmadan dolayı suyla dolar.

Ve **أَجَلْ**: arkadaşının sana haber verdiği bir haberi tasdiktir. Böylece: falan şöyle şöyle yaptı, deriz; sen de ona sözünle tasdik edersin: **أجَلْ**. Ama **نعم** ise, içinde inkâr olmayan bir sözle soru soranın cevabıdır; sana “namaz kıldın mı?” der; sen de: **نعم** dersin.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوجل: استشعار الخوف. يقال: وجل يوجل وجلا، فهو وجل. قال تعالى: ﴿إنما المؤمنون الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم﴾ [الأنفال/2]، ﴿إنا منكم وجلون * قالوا لا توجل﴾ [الحجر/52 - 53]، ﴿وقلوبهم وجلة﴾ [المؤمنون/ 60].

##### Türkçe

- **الوجل**: korkuyu içte duyumsama. Denir ki: **وجل** **يوجل** **وجلا**; o hâlde o **وجل**dür. Yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz müminler ancak, Allah anıldığı zaman kalpleri **وجلت** olanlardır﴾ [الأنفال/2]، ﴿Şüphesiz biz sizden **وجلون**uz * dediler ki: **لا توجل**﴾ [الحجر/52 - 53]، ﴿ve kalpleri **وجلة**dir﴾ [المؤمنون/ 60].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ج ل
رجل وجل وقوم وجال وقد وجل وجلاً وفي قلبه وجل وفي قلوبهم أوجال وإني منه لأوجل أي وجل‏.‏
قال‏:‏ لعمرك ما أدري وإنّي لأوجل على أيّنا تعدو المنيّة أوّل وتقول‏:‏ لو واجلت فلاناً لوجلته‏:‏ لغلبته في الوجل وكنت أوجل منه‏.‏

##### Türkçe

و ج ل
**رجل** **وجل** ve **قوم** **وجال**; ve **قد** **وجل** **وجلاً**; ve onun kalbinde **وجل**; ve onların kalplerinde **أوجال**; ve ben ondan elbette **لأوجل**; yani **وجل**.

Dedi ki: “Ömrüne yemin olsun, bilmem; ve ben elbette **لأوجل**: ölüm hangimize önce saldırır?” Ve dersin ki: “Eğer falancayı **واجلت** olsaydın, onu **لوجلته**: yani onu **الوجل**’de yenerdin; ve sen ondan daha **أوجل** idin.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَجَل : الفزع والخوف وَجِلَ وَجَلاً بالفتح . وفي الحديث : وَعَظَنا مَوْعِظة وَجِلَتْ منها القلوب و وَجِلْتَ تَوْجَل وفي لغة تَيْجَل ويقال : تَاجَل قال سيبويه : وَجِلَ يَاجَلُ و يِيجَل أَبدلوا الواو أَلفاً كراهية الواو مع الياء وقلبوها في يِيجَل ياءً لقربها من الياء وكسروا الياء إِشْعاراً بوجل وهو شاذ الجوهري : في المستقبَل منه أَربع لغات يَوْجَل و ياجَل و يَيْجل و يِيجَل بكسر الياء قال : وكذلك فيما أَشبهه من باب المثال إِذا كان لازماً فمن قال ياجَل جعل الواو أَلفاً لفتحة ما قبلها ومن قال يِيجَل بكسر الياء فهي على لغة بني أَسد فإِنهم يقولون أَنا إِيجَل ونحن نِيجَل وأَنت تِيجَل كلها بالكسر وهم لا يكسرون الياء في يَعْلَم لاستثقالهم الكسر على الياء وإِنما يكسرون في يِيجَل لتقوَّى إِحدى الياءين بالأُخرى ومن قال يَيْجَل بناه على هذه اللغة ولكنه فتح الياء كما فتحوها في يَعْلم والأَمر منه إِيْجَلْ صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها . قال ابن بري : إِنما كسرت الياء من يِيجَلُ ليكون قلب الواو ياءً بوجه صحيح فأَما يَيْجَل بفتح الياء فإِنَّ قلب الواو فيه على غير قياس صحيحٍ وتقول منه : إِنِّي لأَوْجَل ورجلٌ أَوْجَلُ و وَجِلٌ قال الشاعر مَعْن بنُ أَوْس المُزَني : لعَمْرُكَ ما أَدرِي وإِنِّي لأَوْجَلُ على أَيِّنا تَغْدُو المَنِيَّةُ أَوَّلُ وكان لها جارَانِ لا يَخْفُرانِها أَبو جَعْدة العادِي وعَرْفاءُ جَيْأَلُ أَبو جَعْدة : الذئب وعَرْفاء : الضبُع وإِذا وقع الذئب والضبعُ في غنم مَنَعَ كلُّ واحد منهما صاحبَه . وقال سيبويه في قوله : اللهمَّ ضَبُعاً وذِئباً أَي اجْمَعْهُما وإِذا اجتمعا سَلِمَت الغنم وجمعه وِجَالٌ قالت جنوب أُخت عَمْرو ذي الكَلْب تَرْثِيه : وكُلُّ قَتِيلٍ وإِن لم تكن أَرَدْتَهُمُ منك باتوا وِجالا والأُنثى وَجِلة ولا يقال وَجْلاء وقومٌ وَجِلون و وِجالٌ . و واجَلَهُ فوَجَلَه : كان أَشدَّ وَجَلاً منه . وهذا مَوْجِله بالكسر : للموضع . و الوَجِيل و المَوْجِل : حفرة يستنقع فيها الماء يمانية

##### Türkçe

**الوَجَل**: dehşet ve korku. **وَجِلَ** **وَجَلاً** (fetḥa ile). Hadiste: “Bize bir öğütle öğüt verdi; ondan kalpler **وَجِلَتْ**.” Ve **وَجِلْتَ** **تَوْجَل**; ve Teycəl dilinde **تَيْجَل**. Ve denilir: **تَاجَل**. Sîbeveyh dedi: **وَجِلَ** **يَاجَلُ** ve **يِيجَل**; **الواو**’u **أَلف**’e bedel ettiler, **الواو**’dan **الياء** ile birlikte hoşlanmama sebebiyle; ve onu **يِيجَل**’de **ياء**’a çevirdiler, **الياء**’a yakınlığından dolayı; ve **الياء**’ı kesrelediler, **وجل**’e işaret olmak üzere; ve o şâzdır. Cevherî: onun muzâri‘inde dört dil vardır: **يَوْجَل** ve **ياجَل** ve **يَيْجل** ve **يِيجَل** ( **الياء**’ın kesresiyle). Dedi: ve bunun benzeri olanlarda da, misâl bâbından, eğer lâzım ise; kim **ياجَل** derse **الواو**’u, kendisinden öncekinin fethası sebebiyle, **أَلف** kılar; kim **يِيجَل** derse, **الياء**’ın kesresiyle, o Benî Esed’in dili üzerinedir; çünkü onlar derler: “Ben **إِيجَل**’im, biz **نِيجَل**’iz, sen **تِيجَل**’sin”; hepsi kesre iledir. Ve onlar **يَعْلَم**’de **الياء**’ı kesrelemezler; kesreyi **الياء** üzerinde ağır bulduklarından; ancak **يِيجَل**’de kesrelerler, iki **ياء**’dan birinin ötekiyle kuvvet bulması için. Kim **يَيْجَل** derse onu bu dil üzere bina etmiştir; fakat **يَعْلم**’de onu fetha ettikleri gibi **الياء**’ı fetha etmiştir. Onun emri: **إِيْجَلْ**; **الواو**, kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **ياء** oldu. İbn Berrî dedi: **يِيجَلُ**’den **الياء** ancak, **الواو**’nun **ياء**’a çevrilmesi sahih bir vecih üzere olsun diye kesrelendi; ama **يَيْجَل** ( **الياء**’ın fethasıyla) ise, onda **الواو**’nun çevrilmesi sahih bir kıyas üzere değildir. Ve ondan dersin: “Şüphesiz ben elbette **لأَوْجَل**’im”; ve “bir adam **أَوْجَلُ** ve **وَجِلٌ**.” Şair Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi:

“Hayatına yemin olsun, bilmem; ve şüphesiz ben elbette **لأَوْجَلُ**’im,
Hangimiz üzerine ölüm önce sabahlar?”

“Onun iki komşusu vardı; onu yüzüstü bırakmazlardı:
Saldıran Ebû Ca‘de ve ‘Arfâ’ Cey’el.”

**أَبو جَعْدة**: kurt; **عَرْفاء**: sırtlan. Ve kurt ile sırtlan koyun sürüsüne düştüğünde, her biri arkadaşını engeller. Sîbeveyh onun sözü hakkında dedi: “Allah’ım, **ضَبُعاً** ve **ذِئباً**”; yani “ikisini bir araya getir.” Ve ikisi bir araya geldiğinde koyunlar selâmette olur. Onun çoğulu **وِجَالٌ**’dır. Cenûb, ‘Amr Zî’l-Kelb’in kız kardeşi, onu mersiyeleyerek dedi:

“Her öldürülen, onları senden istememiş olsan bile,
Geceyi **وِجالا** olarak geçirirler.”

Dişisi **وَجِلة**’dir; **وَجْلاء** denilmez. Ve bir kavim **وَجِلون** ve **وِجالٌ**. Ve **واجَلَهُ**; böylece **فوَجَلَه**: ondan daha şiddetli **وَجَلاً** idi. Ve bu, kesre ile, **مَوْجِله**’dir: yer için. Ve **الوَجِيل** ve **المَوْجِل**: içinde suyun biriktiği çukur; Yemenîdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ج ل * * الوَجَلُ * الخوف وقد * وَجِلَ * بالكسر يَوْجَل * وَجَلاً * و * مَوْجَلا * أيضا بفتح الجيم فيهما والموضع * مَوْجِلٌ * بالكسر

##### Türkçe

* و ج ل * * **الوَجَلُ** * korkudur; ve (fiil) **وَجِلَ** kesre ile, **يَوْجَل**; **وَجَلاً** ve **مَوْجَلا** da (vardır); ayrıca ikisinde de **الجيم**’in fethasıyla; ve yer (mekân) **مَوْجِلٌ** kesre ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( * ! الوَجَلُ ، مُحَرَّكَة ) : الفَزَعُ | و ( الخَوْفُ ) ، وَجَمْعُهُ * ! أَوْجَالٌ ، تَقُولُ | مِنْهُ : ( * ! وَجِلَ ، كَفَرِحَ ) ، وَفِي | الحَدِيثِ :
  * ! وَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوب   . | وَفِي مُسْتَقْبَله أَرْبَعُ لُغَاتٍ ( * ! يَاجَلُ | * ! وَيَيْجَلُ * ! وَيَوْجَلُ * ! وَيِيْجَلُ بِكَسْر أَوَّله ) ، | وَكَذلِكَ فِيْما أَشْبَهَهُ مِنْ بَابِ المِثَالِ | إِذا كَانَ لاَزِمًا ، فَمَنْ قَالَ : يَاجَلُ ، | جَعَلَ الواوَ أَلِفًا لِفَتْحِهِ مَا قَبْلَها ، وَمَنْ | قَالَ : يِيْجَلُ ، بِكَسْرِ الياءِ ، فَهِيَ عَلَى | لُغَةِ بَنِي أَسَدٍ ، فَإِنَّهُم يَقُولُونَ : أَنَا | * ! إِيْجَلُ ، وَنَحْنُ * ! نِيْجَلُ ، وَأَنْتَ * ! تِيْجَلُ ، | كُلُّها بِالكَسْرِ ، وَهُمْ لاَ يَكْسِرُونَ الياءَ | في يَعْلَم ، لاسْتِثْقَالِهِم الكَسرَ عَلَى | الياءِ ، وَإِنَّمَا يَكْسِرُونَ فِي * ! يِيجَل | لِتَقَوِّي إِحْدَى الياءَيْنِ بِالأُخْرَى ، | وَمِنْ قَالَ : يَيْجَل بَنَاهُ عَلى هذِهِ | اللُّغَة ، وَلكِنَّهُ فَتَحَ الياءَ كَما فَتَحُوهَا | في يَعْلَم ، كَمَا فِي الصِّحاحِ . وَقَالَ | ابْنُ بَرِّي : إِنَّما كُسِرَتْ الياءُ مِنْ | يِيْجَل ؛ لِيَكُونَ قَلْبُ الواوِ ياءً بِوَجْهٍ | صَحِيحٍ ، فَأَمَّا يَيْجَل ، بِفَتْح الياءِ ، فَإِنّ | قَلْبَ الواوِ فِيْهِ عَلى غَيْرِ قِياسٍ | صَحِيح . ( * ! وَجَلاً ) ، بالتَّحْرِيك ، | ( * ! وَمَوْجَلاً ، كَمَقْعَدٍ ، والأَمْرُ ) مِنْهُ | ( * ! ايْجَلْ ) ، صَارَتِ الواوُ يَاءً لِكَسْرَةِ مَا | قَبْلَها . | | ( و ) * ! المَوْجِلُ ، ( كَمَنْزِلٍ ، لِلْمَوْضِعِ ) ، | عَلَى ما فُسِّرَ في   و ع د   . | ( وَرَجُلٌ * ! أَوْجَلُ * ! وَوَجِلٌ ) ، تَقُولُ : | إِنِّي مِنْهُ * ! لِأَوْجَلُ ، قَالَ مَعْنُ بن أَوْسٍ | المُزَنِيُّ : | % ( لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَإِنِّي * ! لَأَوْجَلُ % | عَلَى أَيِّنَا تَغْدُو المَنِيَّةُ أَوَّلُ ) % | ( ج : * ! وِجَالٌ ) ، بِالكَسْرِ ، ( * ! وَوَجِلُون ) ، |

| قَالَتْ جَنُوبُ أُخْتُ عَمْرو ذِي الكَلْبِ | تَرْثِيْه : | % ( وَكُلُّ قَبِيْلٍ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ % | أَرَدْتَهُمُ مِنْكَ بَاتُوا * ! وِجالاَ ) % | ( وَهِي * ! وَجِلَةٌ ) ، وَلاَ يُقَالُ * ! وَجْلاءُ كَما | في الصِّحاح . | ( * ! وَواجَلَهُ * ! فَوَجَلَهُ : كَانَ أَشَدَّ * ! وَجَلاً | مِنْهُ ) ، وَتَقُولُ : لَو * ! وَاجَلْتَ فُلاَنًا | * ! لَوَجَلْتَه ؛ أَي : غَلَبْتَهُ في * ! الوَجَل . | | ( و ) * ! الوَجِيْلُ * ! والمَوْجِلُ ، ( كَأَمِيْرٍ | وَمَوْعِدٍ : حُفْرَةٌ يُسْتَنْقَعُ فِيْها الْماءُ ) ، | يَمانِيَةٌ ، عَنْ ابْنِ دُرَيْدٍ . | | ( * ! وإِيْجَلَى ) ، بِالكَسْرِ وَفَتْحِ الجِيمِ | مَقْصُورًأ : ( ع ) ، كَمَا في العُبابِ . | ( * ! وَإِيْجَلَنْ ) كَذلِكَ : ( قَلْعَةٌ بِالمَغْرِبِ ، | * ! وَإِيْجِلِين ) ، بِكَسَرات : ( جَبَلٌ مُشْرِفٌ | عَلَى مُرَّاكِشَ ) ، وَلَمْ يَذْكُرْ مُرَّاكِشَ | في مَوْضِعِهِ ، وَقَدْ نَبَّهْنَا عَلَيْهِ في |   ر ك ش   . | | ( و ) فِي المُحِيطِ : ( * ! وَجُلَ ) فُلاَنٌ ، | ( كَكَرُمَ ) * ! يَوْجُلُ * ! وَجَلاً : ( كَبِرَ ) ، قَالَ : | ( * ! والوُجولُ ) ، بِالضَّمّ : ( الشُّيُوخُ ) . | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | * ! المَوْجَلُ ، كَمَقْعَدٍ : حِجَارَةٌ مُلْسٌ | لَيِّنَةٌ ، ذَكَرَهُ أَبُو بَحْرٍ عَنْ أَبِي الوَلِيْد | الوَقَّشِيّ . | | وَبَنُو * ! أَوْجَلَ : بَطْنٌ مِنْ جُهَيْنَةَ وَهُمْ | إِخْوَةُ أَحْمَسَ وَأَكْتَم ، وَهُمْ بَنُو عامِرِ | ابْنِ مَوْدعة غَرَّبُوا ، وَبِهِم سُمِّيَتْ | * ! أَوْجَلَة مَدِيْنَةٌ بَيْنَ بَرْقَةَ وَفَزَّانَ ، ذَكَرَهُ | الشَّرِيْفُ النَّسّابَة . |

##### Türkçe

| | ( * ! **الوَجَلُ** ، مُحَرَّكَة ) : dehşet | ve ( **الخَوْفُ** ) , ve onun çoğulu * ! **أَوْجَالٌ** , dersin | ondan: ( * ! **وَجِلَ** ، كَفَرِحَ ) , ve | hadiste:
  * ! **وَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوب**   . | Ve onun muzârisinde dört lugat vardır ( * ! **يَاجَلُ** | * ! **وَيَيْجَلُ** * ! **وَيَوْجَلُ** * ! **وَيِيْجَلُ** بِكَسْر أَوَّله ) , | ve bunun benzeri olan şeylerde de böyledir, misâl bâbından | eğer lâzım olursa; artık kim: **يَاجَلُ** derse, | vav’ı elif kılmış olur, ondan öncekinin fethası sebebiyle; ve kim | **يِيْجَلُ** derse, yâ’nın kesriyle, o | Benî Esed’in lugatı üzerinedir; çünkü onlar derler: ben | * ! **إِيْجَلُ** , ve biz * ! **نِيْجَلُ** , ve sen * ! **تِيْجَلُ** , | hepsi kesr iledir; ve onlar yâ’yı kesretmezler | **يَعْلَم**’da, kesri yâ üzerinde ağır bulmalarından dolayı; | ancak kesrederler * ! **يِيجَل**’de, | iki yâ’dan birinin ötekiyle kuvvetlenmesi için. | Ve kim: **يَيْجَل** derse, onu bu | lugat üzerine bina etmiştir; fakat yâ’yı fethetmiştir, onların fethettikleri gibi | **يَعْلَم**’da; Sıhâh’ta olduğu üzere. Ve dedi | İbn Berrî: ancak kesredildi yâ, | **يِيْجَل**’den; vav’ın yâ’ya çevrilmesi için, sahih bir vecih ile. | Amma **يَيْجَل** ise, yâ’nın fethasıyla, artık | vav’ın çevrilmesi onda sahih bir kıyas üzere değildir. ( * ! **وَجَلاً** ) , tahrîk ile, | ( * ! **وَمَوْجَلاً** , كَمَقْعَدٍ , ve emir ) ondan | ( * ! **ايْجَلْ** ) , vav yâ olmuştur, ondan öncekinin kesresi sebebiyle. | | ( و ) * ! **المَوْجِلُ** , ( كَمَنْزِلٍ , yer için ) , | **و ع د**’de tefsir olunduğu üzere. | ( Ve bir adam * ! **أَوْجَلُ** * ! **وَوَجِلٌ** ) , dersin: | şüphesiz ben ondan * ! **لِأَوْجَلُ** ; dedi Ma‘n b. Evs | el-Müzenî: | % ( Ömrüne yemin olsun, bilmem, hâlbuki ben * ! **لَأَوْجَلُ** % | hangimiz üzerine ölüm önce gider ) % | ( çoğul: * ! **وِجَالٌ** ) , kesr ile, ( * ! **وَوَجِلُون** ) , |

| Dedi Cenûb, Amr Zî’l-Kelb’in kız kardeşi, | onu mersiye söylerken: | % ( Ve her kabile, her ne kadar olmasa da % | onları senden istemiş, geceleyin * ! **وِجالاَ** oldular ) % | ( ve o * ! **وَجِلَةٌ** ) , ve denilmez * ! **وَجْلاءُ** , Sıhâh’ta olduğu gibi. | ( * ! **وَواجَلَهُ** * ! **فَوَجَلَهُ** : ondan daha şiddetli * ! **وَجَلاً** oldu ) , ve dersin: eğer * ! **وَاجَلْتَ** falancayı | * ! **لَوَجَلْتَه** ; yani: onu * ! **الوَجَل**’de yendin. | | ( و ) * ! **الوَجِيْلُ** * ! **والمَوْجِلُ** , ( كَأَمِيْرٍ | وَمَوْعِدٍ : içinde suyun biriktiği çukur ) , | Yemenîdir, İbn Düreyd’den. | | ( * ! **وإِيْجَلَى** ) , kesr ile ve cîm’in fethasıyla, | maksûr: ( ع ) , ‘Ubâb’da olduğu gibi. | ( * ! **وَإِيْجَلَنْ** ) yine böyle: ( Mağrib’de bir kale, | * ! **وَإِيْجِلِين** ) , kesrelerle: ( Marakeş’e nazır | yüksek bir dağ ) , ve Marakeş’i zikretmedi | yerinde; hâlbuki biz ona dikkat çektik | **ر ك ش**’de. | | ( و ) el-Muhît’te: ( * ! **وَجُلَ** ) falanca, | ( كَكَرُمَ ) * ! **يَوْجُلُ** * ! **وَجَلاً** : ( yaşlandı ) , dedi: | ( * ! **والوُجولُ** ) , damme ile: ( ihtiyarlıklar ) . | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | * ! **المَوْجَلُ** , كَمَقْعَدٍ : pürüzsüz | yumuşak taşlar; onu zikretti Ebû Bahr, Ebü’l-Velîd | el-Vakkışî’den. | | Ve Benû * ! **أَوْجَلَ** : Cüheyne’den bir batındır ve onlar | Ahmes ve Ektam’ın kardeşleridir; ve onlar Âmir oğullarıdır, | İbn Mûd‘a; uzaklaştılar; ve onlarla adlandırıldı | * ! **أَوْجَلَة** , Berka ile Fezzân arasında bir şehir; onu zikretti | eş-Şerîf en-Nessâbe. |

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَجَلَ
وَجَلَ U ( n. ac. وَجْل 1 ),
a.  Was more cowardly than.

وَجِلَ
وَجِلَ A [&
a.  يَاجَلُ ,  يَيْجَلُ ] ( n. ac. وَجَل 4 ,  مَوْجَل 17 ), Was afraid.

وَجُلَ
وَجُلَ U ( n. ac. وَجَاْلَة 22t ),
a.  Was aged.

وَاْجَلَ
وَاْجَلَ III ,
a.  see I .

وَجَل
وَجَل 4 , ( pl. أَوْجَاْل 38 ),
a.  Fear.

وَجِل
وَجِل 5 , ( pl. reg. &  وِجَاْل 23 ),
a.  Afraid; timid, nervous.

أَوْجَلُ
أَوْجَلُ 14 ,
a.  see 5 .

مَوْجِل
مَوْجِل 18 ,
a.  Dangerous place.

b.  see 25 .

مَوْجِلَة
مَوْجِلَة 18t ,
a.  see 18 (a) .

وَجِيْل
وَجِيْل 25 ,
a.  Pond, pool.

وُجُوْل
وُجُوْل 27 ,
a.  Gray-beards.

##### Türkçe

**وَجَلَ**
**وَجَلَ** U (n. ac. **وَجْل** 1),
a. Daha korkak oldu.

**وَجِلَ**
**وَجِلَ** A [&
a. **يَاجَلُ** , **يَيْجَلُ**] (n. ac. **وَجَل** 4, **مَوْجَل** 17), Korktu.

**وَجُلَ**
**وَجُلَ** U (n. ac. **وَجَاْلَة** 22t),
a. Yaşlı oldu.

**وَاْجَلَ**
**وَاْجَلَ** III,
a. I’e bak.

**وَجَل**
**وَجَل** 4, (pl. **أَوْجَاْل** 38),
a. Korku.

**وَجِل**
**وَجِل** 5, (pl. reg. & **وِجَاْل** 23),
a. Korkmuş; ürkek, sinirli.

**أَوْجَلُ**
**أَوْجَلُ** 14,
a. 5’e bak.

**مَوْجِل**
**مَوْجِل** 18,
a. Tehlikeli yer.

b. 25’e bak.

**مَوْجِلَة**
**مَوْجِلَة** 18t,
a. 18 (a)’ya bak.

**وَجِيْل**
**وَجِيْل** 25,
a. Gölet, havuz.

**وُجُوْل**
**وُجُوْل** 27,
a. Ak sakallılar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وجل
وَجِلَ - يَوْجَلُ - وَجِلٌ - وَجِلَة
وَجِلَ -  يَوْجَلُ + الكائن: يترقب بخوف وحذر ورجاء: يكون في موقف فيه شك وعدم يقين، فيشعر في نفسه بالخوف والترقب والحذر والرجاء والأمل، بأن لا يأتي الموقف إلا بخير
وَجِلَ - يَوْجَلُ + كائن + من شيء أو كائن: يترقب بحذر ورجاء ما سيأتي من الكائن أو الشيء
وَجِلٌ: على وزن " فَعِل" اسم فاعل مبالغة من " وَجِلَ - يَوْجَلُ "
وَجِلَة: مؤنث " وَجِلَ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور النفسي بالرعب والروع والجزع "، وهي:
هَلِعَ - يَهْلَعُ، جَزِعَ - يَجْزَعُ، رَعَبَ - يَرعَبُ، راعَ - يَرُوْعُ، فَرِقَ - يَفْرَقُ، وَجِلَ -  يَوْجَلُ
وَجِل -  يَوجَل - لا توجل
 	﴿قالوا لا توجل إنا نبشرك بغلام عليم(53)﴾ الحجر ﴿إذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال إنا منكم وجلون(52)﴾ الحجر
 	﴿الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم والصابرين على ما أصابهم والمقيم الصلاة ومما رزقناهم ينفقون(35)﴾ الحج ﴿إنما المؤمنون الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم وإذا تليت عليهم آياته زادتهم إيمانا وعلى ربهم يتوكلون (2)﴾ الأنفال
وَجِلٌ - وجلة
 ﴿والذين يؤتون ما آتوا وقلوبهم وجلة أنهم إلى ربهم راجعون(60)﴾ المؤمنون ﴿إذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال إنا منكم وجلون(52)﴾ الحجر
مختار الصحاح
● [وجل] و ج ل: الوَجَلُ الخوف وقد وَجِلَ بالكسر يَوْجَل وَجَلاً و مَوْجَلا أيضا بفتح الجيم فيهما والموضع مَوْجِلٌ بالكسر
الراغب
وجل
- الوجل: استشعار الخوف. يقال: وجل يوجل وجلا، فهو وجل. قال تعالى: }إنما المؤمنون الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم﴿[الأنفال/2]،﴾إنا منكم وجلون * قالوا لا توجل﴿[الحجر/52 - 53]،﴾وقلوبهم وجلة{ [المؤمنون/ 60].
القاموس المحيط:
1.     الوَجَلُ، محرَّكةً الخَوْفُ. وجِلَ، كفَرِحَ، ياجَلُ ويَيْجَلُ ويَوْجَلُ ويِيْجلُ، بكسر أوَّلِهِ، وَجَلاً ومَوْجَلاً، كمَقْعَدٍ، والأمرُ ايْجَلْ. وكَمَنْزِلٍ للمَوْضِعِ. ورجُلٌ أوْجَلُ ووجِلٌ ج وِجالٌ ووَجِلونَ،
وهي وَجِلَةٌ. وواجَلَهُ فوجَلَهُ: كان أشدَّ وَجَلاً منه.
2.     وكأَميرٍ ومَوْعِدٍ: حُفْرَةٌ يُسْتَنْقَعُ فيها الماءُ.
3.     وإِيْجَلَى: ع. وإيْجَلَنْ: قَلْعَةٌ بالمَغْرِبِ. وإِيْجِلِينُ: جَبَلٌ مُشْرِفٌ على مُرَّاكِش.
4.     ووَجُلَ، ككَرُمَ: كَبِرَ.
5.     والوُجولُ: الشُّيوخُ.
تاج العروس:
( الوجل محركة ) الفزع و ( الخوف ) وجمعه أو جال تقول منه ( وجل كفرح ) وفي الحديث وجلت منها القلوب وفي مستقبله أربع لغات ( يا جل وييجل ويوجل وييجل بكسر أوله ) وكذلك فيما أشبهه من باب المثال إذا كان لازما فمن قال يا جل جعل الواو ألفا لفتحة ما قبلها ومن قال ييجل بكسر الياء فهى على لغة بنى أسد فانهم يقولون انا ايجل ونحن نيجل وأنت تيجل كلها بالكسر وهم لا يكسرون الياء في يعلم لاستثقالهم الكسر على الياء وانما يكسرون في ييجل لتقوى احدى الياءين بالاخرى ومن قال ييجل بناه على هذه اللغة ولكنه فتح الياء كما فتحوها في يعلم كما في الصحاح وقال ابن برى انما كسرت الياء من ييجل ليكون قلب الواو ياء بوجه صحيح فاما ييجل بفتح الياء فان قلب الواو فيه على غير قياس صحيح ( وجلا ) بالتحريك ( وموجلا كمقعد والامر ) منه ( ايجل ) صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها ( و ) المؤجل ( كمنزل للموضع ) على ما فسر في وع د ( ورجل أوجل ووجل ) تقول انى منه لاوجل قال معن بن أوس المزني لعمرك ما أدرى وانى لاوجل * على أينا تغد والمنية أول ( ج وجال ) بالكسر ( ووجلون ) قالت جنوب أخت عمر وذى الكلب ترثيه وكل قتيل وان لم تكن * أردتهم منك باتوا وجالا ( وهى وجلة ) ولا يقال وجلاء كما في الصحاح ( وواجله فوجله كان أشد وجلا منه ) وتقول لو واجلت فلانا لوجلته أي غلبته في الوجل ( و ) الوجيل والموجل ( كامير وموعد حفرة يستنقع فيها الماء ) يمانية عن ابن دريد ( وايجلى ) بالكسر وفتح الجيم مقصورا ( ع ) كما في العباب ( وايجلن ) كذلك ( قلعة بالمغرب وايجلين ) بكسرات ( جبل مشرف على مراكش ) ولم يذكر مراكش في موضعه وقد نبهنا عليه في ر ك ش ( و ) في المحيط ( وجل ) فلان ( ككرم ) يوجل وجلا ( كبر ) قال ( والوجول ) بالضم ( الشيوخ ) * ومما يستدرك عليه المؤجل كمقعد حجارة ملس لينة ذكره أبو بحر عن أبى الوليد الوقشى وبنو أوجل بطن من جهينة وهم اخوة أخمس وأكتم وهم بنو عامر بن مودعة غربوا وبهم سميت أو جلة مدينة بين برقة وفزان ذكره الشريف النسابة

##### Türkçe

**وجل**
**وَجِلَ** - **يَوْجَلُ** - **وَجِلٌ** - **وَجِلَة**
**وَجِلَ -  يَوْجَلُ** + varlık: korku, sakınma ve ümit ile gözetler: şüphe ve kesin olmayış bulunan bir durumda olur; böylece kendi içinde korku, gözetleme, sakınma ve ümit ve umut hisseder; (şöyle ki) durumdan hayırdan başka bir şey gelmemesi (ümidiyle).
**وَجِلَ - يَوْجَلُ** + varlık + bir şeyden veya bir varlıktan: varlıktan veya şeyden gelecek olanı sakınma ve ümit ile gözetler.
**وَجِلٌ**: “**فَعِل**” vezni üzere, **وَجِلَ - يَوْجَلُ**’dan mübalağa ism-i fâil.
**وَجِلَة**: **وَجِلَ**’in müennesi.
Lafız, “psikolojik duygu olarak dehşet, ürperti ve korku” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**هَلِعَ - يَهْلَعُ**، **جَزِعَ - يَجْزَعُ**، **رَعَبَ - يَرعَبُ**، **راعَ - يَرُوْعُ**، **فَرِقَ - يَفْرَقُ**، **وَجِلَ -  يَوْجَلُ**
**وَجِل -  يَوجَل - لا توجل**
	﴿Dediler ki: “**لا توجل**; biz seni bilgin bir oğlanla müjdeliyoruz (53)”﴾ **الحجر** ﴿Hani onun yanına girdiler de “Selâm” dediler; dedi ki: “Biz sizden **وجلون**’uz (52)”﴾ **الحجر**
	﴿Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri **وجلت** olur; ve kendilerine isabet edene sabredenler; ve namazı ikame edenler; ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler (35)﴾ **الحج** ﴿Müminler ancak şunlardır: Allah anıldığı zaman kalpleri **وجلت** olur; ve onlara O’nun âyetleri okunduğu zaman onları iman bakımından artırır; ve Rablerine tevekkül ederler (2)﴾ **الأنفال**
**وَجِلٌ - وجلة**
﴿Ve onlar ki verdiklerini verirler, hâlbuki kalpleri **وجلة**’dir; çünkü onlar Rablerine döneceklerdir (60)﴾ **المؤمنون** ﴿Hani onun yanına girdiler de “Selâm” dediler; dedi ki: “Biz sizden **وجلون**’uz (52)”﴾ **الحجر**

مختار الصحاح
● [**وجل**] **و ج ل**: **الوَجَلُ** korkudur; ve kesre ile **وَجِلَ** olur, **يَوْجَل**; **وَجَلاً** ve ayrıca **مَوْجَلا**; ikisinde de **الجيم**’in fethasıyla; ve yer **مَوْجِلٌ**’dir, kesre ile.

الراغب
**وجل**
- **الوجل**: korkuyu içten duyumsama. Denir ki: **وجل يوجل وجلا**; o hâlde o **وجل**’dir. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Müminler ancak şunlardır: Allah anıldığı zaman kalpleri **وجلت** olur”﴾ [**الأنفال/2**]، ﴿“Biz sizden **وجلون**’uz * Dediler ki: **لا توجل**”﴾ [**الحجر/52 - 53**]، ﴿“ve kalpleri **وجلة**’dir”﴾ [**المؤمنون/ 60**].

القاموس المحيط:
1.     **الوَجَلُ** (harekeli): korkudur. **وجِلَ**، **كفَرِحَ** gibi; **ياجَلُ** ve **يَيْجَلُ** ve **يَوْجَلُ** ve **يِيْجلُ**; evvelinin kesriyle; **وَجَلاً** ve **مَوْجَلاً**; **كمَقْعَدٍ** gibi; ve emir: **ايْجَلْ**. Ve **كَمَنْزِلٍ** gibi, yer için. Ve bir adam **أوْجَلُ** ve **وجِلٌ**; çoğulu **وِجالٌ** ve **وَجِلونَ**,
ve o (kadın) **وَجِلَةٌ**’dir. Ve **واجَلَهُ** da, onu **فوجَلَهُ**: ondan daha şiddetli **وَجَلاً** oldu.
2.     Ve **كأَميرٍ** ve **مَوْعِدٍ** gibi: içinde suyun biriktiği çukur.
3.     Ve **إِيْجَلَى**: (özel isim). Ve **إيْجَلَنْ**: Mağrib’de bir kale. Ve **إِيْجِلِينُ**: Marakeş’e nazır bir dağ.
4.     Ve **وَجُلَ**، **ككَرُمَ** gibi: büyüdü.
5.     Ve **الوُجولُ**: ihtiyarlar.

تاج العروس:
( **الوجل** harekeli ) ürperti ve ( korku ); cem‘i **أو جال**. Ondan ( **وجل كفرح** ) dersin. Hadiste: “kalpler ondan **وجلت** oldu.” Ve muzâriinde dört lügat vardır: ( **يا جل وييجل ويوجل وييجل بكسر أوله** ); ve bunun benzeri olanlarda da, misal bâbından, lâzım olduğu zaman. Kim **يا جل** derse, **الواو**’yu, öncesinin fethası sebebiyle **ألف** kılar. Kim **ييجل** derse, **الياء**’ın kesriyle, o Benî Esed lügatidir; çünkü onlar “ben **ايجل** derim, biz **نيجل**, sen **تيجل**” derler; hepsi kesre iledir; ve onlar, kesreyi **الياء** üzerinde ağır gördüklerinden, **يعلم**’de **الياء**’ı kesrelemezler; ancak **ييجل**’de kesrelerler; iki **الياء**’dan birinin diğeriyle kuvvet bulması sebebiyle. Kim **ييجل** derse, bunu bu lügat üzerine bina etmiştir; fakat **يعلم**’de açtıkları gibi **الياء**’ı fethetmiştir; **الصحاح**’ta olduğu üzere. İbn Berrî dedi ki: **ييجل**’in **الياء**’ı ancak, **الواو**’nun **ياء**’a çevrilmesi sahih bir vecih üzere olsun diye kesrelendi; ama **ييجل**’de **الياء**’ın fethası ise, onda **الواو**’nun çevrilmesi sahih kıyas üzere değildir. ( **وجلا** ) hareke ile; ve **موجلا** **كمقعد** gibi; ve emir ( ondan ) **ايجل**: öncesindeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء** oldu. Ve ( **المؤجل** ) **كمنزل** gibi, yer için; **وع د** maddesinde açıklandığı üzere. Ve bir adam **أوجل** ve **وجل**: “ben ondan **لاوجل**’im” dersin. Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi ki:
لعمرك ما أدرى وانى لاوجل * على أينا تغد والمنية أول
( cem‘i **وجال** ) kesre ile; ve **وجلون**. Cenûb, Ömer’in kız kardeşi ve Zû’l-Kelb, onu mersiye ederken dedi:
وكل قتيل وان لم تكن * أردتهم منك باتوا وجالا
( ve o **وجلة**’dir ) ve **الصحاح**’ta olduğu gibi **وجلاء** denmez. ( ve **واجله فوجله كان أشد وجلا منه** ): ondan daha şiddetli **وجلا** oldu. Ve dersin ki: “eğer falanla **واجلت** olsaydım, onu **لوجلته**”; yani onu **الوجل**’de yenerdim. Ve ( **الوجيل والموجل** ) **كامير وموعد** gibi: içinde suyun biriktiği çukur; İbn Düreyd’den, Yemenî (rivayet). Ve **وايجلى**: kesre ile ve **الجيم**’in fethasıyla, kısaltılmış; (özel isim); **العباب**’da olduğu gibi. Ve **وايجلن**: yine böyle; Mağrib’de bir kale. Ve **وايجلين**: kesrelerle; Marakeş’e nazır bir dağ. Marakeş’i kendi yerinde zikretmedi; biz onu **ر ك ش**’ta hatırlattık. Ve ( **وجل** ) filan ( **ككرم** ) **يوجل وجلا**: büyüdü. Dedi ki: ve **الوجول** zamme ile: ihtiyarlar. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المؤجل** **كمقعد** gibi; yumuşak, kaygan taşlar; Ebû Bahr, Ebû’l-Velîd el-Vakşî’den zikretti. Ve Benû **أوجل** Cüheyne’den bir batındır; onlar Ahmes ve Ektem’in kardeşleridir; onlar Âmir b. Mûdi‘a oğullarıdır; gurbet ettiler; ve onlarla isimlendirildi: **أوجلة**; Berka ile Fezzân arasında bir şehir; şerîf nesebeci zikretti.
