# وجن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: وجن

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: “Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.”

Bu benim topladığım; onun seçkini de onun içindedir
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Ebû Ubeyd dedi: Bu, kişinin yanındaki şeyin en seçkinini arkadaşına tercih etmesi hakkında mesel olarak vurulur.

İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Lahmî Amr b. Adî’ye ait olduğunu zikretti; Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlı şeye el koyuyordu; bunun üzerine Amr dedi:

Bu benim topladığım; onun seçkini de onun içindedir
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Leys dedi: Denir ki: Adam **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç yükledi; (böylece) işler. Ve falan, falan üzerine işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani onu (işlemiş gibi) ona isnat etti, hâlbuki o berîdir.

**الجَنَى** : taze hurmadır.

Ferrâ onda (şu beyti) okudu:
“Gövdeden kendine doğru salla; sana **الجَنَى** toplatır.”

Ve bal için, sağılırsa: **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o **جَنًى**’dır; maksûr (sonu elif maksûreli)dır.

**الاجتِناء** : onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**’dır. Ve her şey için, ağacından alınmışsa, “**جُنِيَ**” ve “**اجتُنِيَ**” denir.

Râciz, **الْكَمْأَةَ**’yi anarak dedi:
“Onu, güç bir toplanandan topladım.”

Bir başkası dedi:
“Sen, dikenden üzüm toplamazsın.”

Ve meyve için, koparıldığında: **جَنِيّ** denir.

Ebû Ubeyd dedi: Denir ki: “Ben falana **جَنًى** yaptım”; yani onun için onu topladım. Ve (şu beyti) okudu:
“Gerçekten senin için **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım,
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**’den nehyettim.”

Şemir dedi: “**جنيتُك**” (demek) “senin için ve aleyhine topladım”dır. Ondan, senin şu sözündür:
“**جانِيكَ**: sana karşı işleyip duran kimsedir; ve (bazen)
Sağlamlara bulaştırır da uyuz, uyuzlanır.”

Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك**” sözünde dedi: Bu, kişinin kendi cinayetiyle cezalandırılması ve başkasının onun günahıyla alınmaması hakkında mesel olarak vurulur.

Ve denildi ki: Manası: ancak sana, cinayeti sana dönen kimse cinayet işler; bu da, kardeşlerin adam üzerine cinayet işlemeleridir; buna şu sözü delâlet eder:
“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır.”

Ebû Ubeyd dedi: Mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).

Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء** , **الجاني**’nin cem’idir; **الأبناء** da **الباني**’nin cem’idir; tıpkı: **شَاهِد** ve **أشْهاد** , **نَاصِر** ve **أَنصار** gibi. Mana: cinayet işleyip yıkan kimse, tedbirsizce bina edenin ta kendisidir; yaptığı şeyi eksiltmeye ve bozmasına muhtaç olur.

Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayır işleyen **الجاني** (kimse), sana şer işleyendir. Ve (şu beyti) okudu:
“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır.”

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **جنأ** koşusunda; ısrar ettiğinde ve (yere) kapanıp (hızla) yüklendiğinde. Ve (şu beyti) okudu:
“Sanki, yük taşıyanların kaçışı gibi, **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona, alçak (bir) köpek eşlik eder.”

**يُضايفه** : ona, alçak bir **رِئمٌ** ısrar eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني** , dölleyici (erkek)dir.

Dedim: **الجاني** : kazanan (kâsib)dir.

Ve denir: Ağaç **أَجنتِ**; yani ona, toplanıp yenilecek bir **جَنًى** oldu.

Şair dedi:
“Ona, **باللِّوَى**’da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** topladı.”

**جنأ** : Ebû Zeyd: Adam, bir şey üzerine **جَنَأَ** eder, **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona kapanır. Ve (şu beyti) okudu:
“Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin,
Döner gelenlerin yastığıma **جُنُوءَ**unu.”

Dedi: Adam **جَنيءَ** olur, **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; yani onda, yaratılıştan (bir hâl) bulunduğunda.

Asmaî dedi: Adam için, atına kapanıp mızrak darbesinden sakındığında: “**جَنَأَ** etti, **يَجْنَأُ** **جُنُوءًا**” denir.

Mâlik b. Nuveyra dedi:
“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildikten sonra,
Ölüm havuzlarını her murad olarak istemiştin.”

Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse: “**جَنِىءَ** olur, **يَجنَأُ** **جَنأ**; o da **أَجنَأَ**’dır” denir. Dedi: Adam, adam üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: “Onun üzerine **أَجنَأَ** etti, **إجناء** (ile)” denir.

Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ikisini recmetmeyi emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak yapıştı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُجْنَأ** : kalkandır. Ebû Kays söyledi:
“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; çok vuran.”

Dedi: **المُجْنَأ** kabir çukurudur.

Huzelî dedi:
“Ne zaman ki, üzerinde
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**’yi ziyaret etse.”

Leys dedi: **الأَجنأ** , omzunda göğsüne doğru bir eğrilik bulunan kimsedir; kambur değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَجنَأ** ve **أَدْنأ** (ikisi de) hemzelidir; **الأقْعَس** manasındadır; o da göğsünde sırtına doğru bir kapanma bulunan kimsedir.

Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ** ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**. Hemzeyi hazfeden: **جَنْواء** dedi. Masdar: **الجنَأ**. Ve (şu beyti) okudu:
“İki kulağı kesik, **أَجنَا** (bir) **أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن**.”

Dedim: Başkası, “**أَجنَى**” sözünde dedi ki: Ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ** (den) bir **جَنًى** oldu, onu yer; bu daha sahihdir.

**نجا** : Leys dedi: Denir: Adam şerden **نَجَا** eder, **يَنْجو**; **نَجْواً** yahut **نجاةً**. Ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o da hızlı bir **نَاجٍ**’dir. Ve hızlı olduğunda: **ناقةٌ ناجيَة** ve **نجاةٌ** (denir).

Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: “**النّجاءَ النّجاءَ**.” Ve “**النَّجا النَّجاءَ**.” (Ve “**النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**.”) Ve “**النجاكَ النَّجاكَ**.” Başkası (şu beyti) okudu:
“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**.”

Allah azze ve celle dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).

Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**’nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli yahut açık, kendisiyle tek başına kaldığı şeydir. Dedi: Azze ve celle’nin “( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** )” (İsrâ: 47) sözü; dedi: Bu, masdar manasındadır; yani onlar **ذُوو نجوى**’dır.

**النَّجْوى** : masdarın ismidir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu arındırdım ve attım. Ve denir: “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” yani onunla **ناجَيْتَه** ettiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: “**نجوْتُ** ilacı” denir; yani onu içtiğinde. Dedi: Ben ilâçtan ancak “onu **أَنْجَيتُه**” (kadarını) işitmişim. Ve “**نجوْتُ** deriyi” ve “**أَنْجَيْتُه**”.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “İlaç beni **أَنجاني** etti”; yani beni oturttu.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Falan **أَنجَى** eder, **إنْجاءاً**; yani dışkı üzerine oturur da dışkılar. Ve dışkının kendisi **نجَا** eder, **يَنْجُو**.

Dedi: Bazı Araplar dedi ki: Et, yemeğin en az **نَجْواً** olanıdır. Ve **النَّجْوُ** : dışkının kendisidir.

Dedi: “**اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**” (denir); yani onu topladığında.

Ve **النَّجو** : suyunu döken buluttur. Ve hızlı (olduğunda): **ناقة نجاةٌ**. Ve “Suyla taşları **اسْتَنْجَيْتُ**” (denir); yani onunla temizlendim.

Kisâî dedi: “Dışkıdan dolayı oturdum da hiçbir şey **أَنْجَيْتُ** etmedim.”

Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: “Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**”; yani onu kestim. Ve “Ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**”; yani onu kökünden kestiğinde.

Şemir dedi: “Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**”; yani onu kestiğinde.

Dedi: Abdestteki **الاسْتنجاء**’ı, bu pis parçayı suyla kesip atmadan (gelmiş) görüyorum.

Zeccâc dedi: Denir: “Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir hiçbir şey **نَجا** etmedi”; yani dışkı yapmadı.

Leys dedi: Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işler, sonra kurtulur. Dedi: **اسْتَنْجى** , **النجاة**’den **اسْتَفْعل** babındandır. Ve **الاسْتِنجاء** , suyla yahut taşla temizlenmedir. Ve **النَّجاة** : yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**’dir. Ve (şu beyti) okudu:
“Ben ırzımı korurum; bir **ينَجْوَةٍ**’ye erişmesin diye;
Şüphesiz berî olan, küçük kusurlardan (uzak olan) mutludur.”

Ve “Falan, falanın **نَجِيُّ**’sidir”; yani ondan başkası olmaksızın onunla gizlice konuşur.

Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşanlar olarak. Dersin: “**قَوْمٌ نَجِيٌّ**” ve “**أنجِيَة**”. Ve (şu beyti) okudu:
“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında,
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında…”

Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** tek bir lafızdır, “hepsi” manasında; aynı şekilde “( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** )” (İsrâ: 47) sözü. Ve caizdir: “**قَوْمٌ نَجِيٌّ**”, “**قَوْمٌ أنْجِيَةٌ**”, “**قَوْمٌ نَجْوَى**”.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; terlediğinde. Ve **أنْجَى**; dışkıladığında. Ve **أنجَى**; atının sırtından örtüyü kaldırdığında.

Ebû’l-Abbâs, “( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** )” (Ankebût: 33) sözünde dedi: yani seni ve aileni azaptan kurtarırız.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ okudu; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:
“İki arkadaşıma derim; bana göründü ki
İkisinden işaretler; hâlbuki ikisi **نَجِيّاً** idi.”

Kisâî dedi: **نَجِيّان** murad etti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; **نَجِيّاً**’yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.

Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “(Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**)”; manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.

Ve kavme, bozguna uğradıklarında: “**اسْتَنْجُوا**” denir. Ondan, Lokmân b. Âd’ın sözü: “Sabah çıktığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz”; yani o, bizim artçımızdır; bozguna uğradığımızda bizden savar.

Allah azze ve celle’nin sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).

Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.

Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ** , senin kurtuluşun olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.

İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; dağa **نَجْوَة** denir; dağa **نجوة** denir. Vadinin **نَجْوَةُ**’sine gelince: iki yamacı, ikisi de düz yahut yatık; her yamaç bir **نَجْوة**’dir. Dağdan ve tepeden de böyledir. Ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**’dir. Onlar **النجوَات**’tır. Ve kumun hepsi, **نجوة** olduğunu iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَةُ**’si: otun bittiği yerdir. Ve “Deriyi **نَجَوْتُ**” denir; yani onu deve ve başkasından attığında. Ve (şu beyti) okudu:
“Dedim ki: Ondan uzaklaşın; deriyi soyar gibi **نَجَا** edin; çünkü
Ondan size hörgüç ve omuz başı razı edecektir.”

Ve “Falanı **نَجَوْتُ**” (denir); yani onu kokladığında. Şair dedi:
“**مُجَالِداً**’yı kokladım; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi.”

Ve kirişi **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kurtardığında. Ve (şu beyti) okudu:
“Ona karşı sıçradı; ben de ona karşı sıçradım;
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder.”

Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**’dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.

Ubeyd dedi:
“Onun **بِنَجْوَتِه**’siyle (olan), onun **بعَقْوَتِه**’siyle (olan) gibidir;
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen gibidir.”

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazarla) şiddetli isabet eden adam için denir: “O, gözün **لَنَجُؤُ**’sudur”; **فَعُل** üzere. Ve gözün **نَجُوء**’u **فَعُول** üzere; ve gözün **نَجِيءُ**’ü **فَعِلَ** üzere; ve gözün **نَجِيءُ**’ü **فعيل** üzere. Ve onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu isabet ettirdin. Ve denir: “Senden, isteyenin **نَجْأَةَ**’sini defet”; yani onun şiddetli bakışını senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve ona (şu beyti) okudu:
“Dikkat et, ey **ردَّادُ**; **النَّجْأَةُ** sende (olsun).”

Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: “Bineği ve başkasını **نَجَأْتُ**”; yani onu gözümle isabet ettirdim. İsim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج** , telli **الصَّنْجِ**’den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ** mu‘arrebdir; aslı: **وَنَهْ**’dir. Araplar, nûnu şeddeli olarak: **الْوَنُّ** dedi.

**نأج** : Leys dedi: **نأَجَ** baykuş, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvardığında Allah’a **نَأَجَ** eder; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve (şu beyti) okudu:
“**النُّؤَّجِ**’in sözü seni aldatmasın;
Sözü çekip çıkaranların hepsi çekip çıkarandır.”

A‘câc, **الهام** hakkında dedi:
“Ve şiddetli esenler onu bir **مَنْأَجَا** edindi.”

Başkası dedi: **النَّائِجاتُ** , esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer, yürüyüşlerinde **نَأَجَت** etti. İbnü’s-Sikkît (şu beyti) okudu:
“**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan (yana) hiçbir söz **مَنْؤوج** değildir.”

Dedi: **الْمَنْؤوجُ** : bükülmüş/çevrilmiş olandır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **النَّؤوج** , şiddetli, acı rüzgârdır.

İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber; yani yeryüzünde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.

Leys dedi: Suyun **أجُونُ**’u; yani üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprak çöker.

A‘câc dedi:
“Üzerinde, rüzgârların savurduğu **الْخُطَّطِ**’tan
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış.”

Dedi: Başka bir lugat: **أجِنَ** eder, **يأجَنُ** **أجَناً**.

Seleme, Ferrâ’dan: **إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة** denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**’dir.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ** , iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Develerden **الأَوْجَنُ**; dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Pek az “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve denir: **الوَجْنَةُ** : iri olan (şey)dir; yerden **الوَجِين**’e benzetildi; o da küçük taşları olan bir sırt/omurga (gibi yükselti)dir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الوَجِينُ** : yerden bir yan şerit; uzanır ve yükselir; ve kalındır.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ** , **الوَجِين**’den **أفعل** veznidir; Ru’be’nin şu sözünde:
“Akça, atılgan; kalın **الأَوْجَن**’in sırtı gibi.”

Dedi: **الأَوْجَن** kalın dağdır.

İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ** , dağın önü ve yamacıdır. **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi için olur; vadinin içinde, sanki duvarlar gibi yarları olan, yere doğru giren vadiye karşıdan gelir; işte onlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: **الناقةُ الوَجْناء** , **الوَجِين**’e benzetilir; o, iri olandır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin rivayet ettiğini nakletti: **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**. Dedi: Bazı Arapların “**وِجْنَة**” dediğini işittim.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Deriyi kim **وَجَّنَ** etti, bilmiyorum”; yani hangi insan o?

Lihyânî dedi: **المِيَجَنة** , onunla derinin dövüldüğü şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdüğünde.

Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim;
Misafirlere daha söven ve daha çirkin göz çukurlu.”

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة** tokmaktır; cem’i: **مَوَاجِن**. Ve bize Mufaddal’dan, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için okundu:
“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; şaşıran,
Ve sağrılar, semerlerin üstünde yığma.”

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla yere **وَجَّنْتُ** ettim; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**”; yani onunla yere vurduğunda.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن** : zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan (kadın)dır.

İbnü’s-Sikkît: Adam **مُوَجَّن**; yani **الوَجَنَات**’ı büyük olduğunda.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ** , kapkara siyah olandır; dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve denir: Her deve, uzaktan **جَوْنٌ**’dur. Ve her yaban eşeği, uzaktan **جَوْنٌ**’dur. Güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her siyahlık rengi ki kızıllıkla karışık, **جَوْن**’dur; yahut kızıllıkla karışan siyahlık, **القَطا** rengi gibi.

İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.

Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ** , sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan (tür)dür.

Dedi: Ondan **القَطاطُ** , kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; ve gözleri büyüyen (tür)dür.

Leys dedi: **الجُونَةُ** , yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmış; attârların yanında bulunur. Cem’i **جُوَن**’dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:
“Onlar, akranlarına indikleri vakit,
Çarpışma, **الجُوَنْ**’da olanla olur.”

Süslü olarak erkeklere karşı çıkan kadınları vasfeder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّن** , gelin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّن** , ölünün kapısını karartmaktır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الجَوْنُ** siyah; ve **الجَونُ** beyazdır. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını göremiyordu. Ona, fasih olan falan dedi ki: “Güneş **جَوْنَة**’dir”; yani o, şiddetli parlaklıktadır; berraklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asmaî (şu beyti) okudu:
“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**’un değişmesi.”

Gündüzü murad eder. Başkası dedi:
“**الجَوْنَة**’yi, kaybolmadan önce acele eder.”

Ferazdak dedi:
“Üzerinde alçı olan beyaz bir **وجَوْنٍ**; içinde hasta (bir kadın)
Ondan can uzanır; ölüm de onun hazırıdır.”

Dedi: Burada **الجَوْن** : beyazdır; beyaz bir köşkü vasfeder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الجَوْنَةُ** , acem (dil)dir. Dedi: **الخابِية**’ye **جَوَنة** denir. Ve kova, karardığında **جَوْنة** (denir). Ve tere **جَوْنٌ** (denir).

İbnü’l-A‘râbî, bir kuyudan su çeken için okudu; kuyuda su çeken için dedi:
“Eğer (kova) **أُمّاً** ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını bağla;
Kovanın **امِّصَارَ**’ı ona zarar vermez.
O, **جُوَيْنٌ** müdür? onu karşıla; sonra iyilik et.
Sen hayır üzeresin; şerrinden korunursan.”

O da cevap verdi:
“İsterdim ki hayrını ve şerrini koruyayım.”

Dedi: Manası: “Benim sevgim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.

Ve “**أَهِيَ جُوَيْن**” sözü: “Kardeşim”i murad etti; adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe: **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.

Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان** : yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle riyâ yaptığında. Dedi: **النَّوْجَةُ** , rüzgârlardan bir girdaptır.
