# وجه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AC%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وجه

الوَجْهُ: معروف، والجمع الوُجُوه. وحكى الفراء: حَيِّ الأُجُوهَ وحَيِّ الوُجُوه. قال ابن السكيت: ويفعلون ذلك كثيراً في الواو إذا انضمت. وفي الحديث: أَنه ذكر فِتَناً كوُجُوهِ البَقَرِ أَي يُشْبِه بَعْضُها بعضاً لأَن وُجُوهَ البقر تتشابه كثيراً؛ أَراد أَنها فِتَنٌ مُشْتَبِهَةٌ لا يُدْرَى كيف يُؤْتَى لها. قال الزمخشري: وعندي أَن المراد تأْتي نواطِحَ للناس ومن ثم قالوا نَواطِحُ الدَّهْرِ لنوائبه. ووَجْهُ كُلِّ شيء: مُسْتَقْبَلُه، وفي التنزيل العزيز: فأَيْنَما تُوَلُّوا فثَمَّ وَجْهُ اللهِ. وفي حديث أُمّ سلمة: أَنها لما وَعَظَتْ عائشة حين خرجت إلى البصرة قالت لها: لو أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، عَارَضَكِ ببعض الفَلَواتِ ناصَّةً قَلُوصاً من مَنْهَلٍ إلى مَنْهَلٍ قد وَجِّهْتِ سدافَتَه وتَرَكْتِ عُهَّيْداهُ في حديث طويل؛ قولها: وَجَّهْتِ سِدافَتَه أَي أَخذتِ وَجْهاً هَتَكْتِ سِتْرَك فيه، وقيل: معناه أَزَلْتِ سِدافَتَهُ، وهي الحجابُ، من الموضع الذي أُمِرْتِ أَن تَلْزَمِيه وجَعَلْتِها أَمامَكِ. القتيبي: ويكون معنى وَجَّهْتِهَا أَي أَزَلْتِهَا من المكان الذي أُمِرْتِ بلزومه وجَعَلْتِهَا أَمامَكِ. والوَجْهُ: المُحَيَّا. وقوله تعالى: فأَقِمْ وَجْهَكَ للدِّين حَنِيفاً؛ أَي اتَّبِع الدِّينَ القَيِّمَ، وأَراد فأَقيموا وجوهكم، يدل على ذلك قوله عز وجل بعده: مُنِيبِينَ إليه واتَّقُوهُ؛ والمخاطَبُ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، والمراد هو والأُمَّةُ، والجمع أَوْجُهٌ ووُجُوهٌ. قال اللحياني: وقد تكون الأَوْجُهُ للكثير، وزعم أَن في مصحف أُبَيٍّ أَوْجُهِكُمْ مكان وُجُوهِكُمْ، أُراه يريد قوله تعالى: فامسحوا بوُجُوهِكُمْ. وقوله عز وجل: كلُّ شيءٍ هالكٌ إلا وَجْهَهُ؛ قال الزجاج: أَراد إلا إيَّاهُ. وفي الحديث: كانَتْ وُجُوهُ بُيُوت أَصحابِهِ شارعةً في المسجد؛ وَجْهُ البيتِ: الخَدُّ الذي يكون فيه بابه أَي كانت أَبواب بيوتهم في المسجد، ولذلك قيل لَخَدِّ البيت الذي فيه الباب وَجْهُ الكَعْبةِ. وفي الحديث: لتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ أَو لَيُخالِفَنَّ الله بين وُجُوهكم؛ أَراد وُجوهَ القلوب، كحديثه الآخر: لا تَخْتَلِفُوا فتَخْتَلِفَ قُلُوبكم أَي هَوَاها وإرادَتُها. وفي حديث أَبي الدَّرْداءِ: لا تَفْقَهُ حتى تَرَى للقرآن وُجُوهاً أَي تَرَى له مَعَانيَ يحتملها فتَهابَ الإقْدامَ عليه. ووُجُوهُ البلد: أَشرافُه. ويقال: هذا وَجْهُ الرأْيِ أَي هو الرأْيُ نَفْسُه. والوَجْه والجِهَةُ بمعنىً، والهاء عوض من الواو، والاسم الوِجْهَةُ والوُجْهَةُ، بكسر الواو وضمها، والواو تثبت في الأَسماء كما قالوا وِلْدَةٌ، وإنما لا تجتمع مع الهاء في المصادر. واتَّجَهَ له رأْيٌ أَي سَنَحَ، وهو افْتَعَلَ، صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها، وأُبدلت منها التاء وأُدغمت ثم بُنِيَ عليه قولك قعدت تُجاهَكَ وتِجَاهَكَ أَي تِلْقاءَك. ووَجْهُ الفَرَسِ: ما أَقبل عليك من الرأْس من دون مَنَابت شعر الرأْس. وإنه لعَبْدُ الوَجْهِ وحُرُّ الوَجْهِ، وإنه لسَهْلُ الوَجْهِ إذا لم يكن ظاهر الوَجْنَةِ. ووَجْهُ النهار: أَوَّلُهُ. وجئتك بوَجْهِ نهارٍ أَي بأَوّل نهار. وكان ذلك على وَجْهِ الدهرأَي أَوَّلِهِ؛ وبه يفسره ابن الأَعرابي. ويقال: أَتيته بوَجْهِ نهارٍ وشَبابِ نهارٍ وصَدْرِ نهارٍ أَي في أَوَّله؛ ومنه قوله: مَنْ كان مَسْروراً بمَقْتَلِ مالِكٍ،
فليأْتِ نِسْوَتَنَا بوَجْهِ نهارِ
وقيل في قوله تعالى: وَجْهَ النهارِ واكْفُروا آخِرَهُ؛ صلاة الصبح، وقيل: هو أَوّل النهار. ووَجْهُ النجم: ما بدا لك منه. ووَجْهُ الكلام: السبيلُ الذي تقصده به.
وجاهاهُ إذا فاخَرَهُ.
ووُجُوهُ القوم: سادتهم، واحدهم وَجْهٌ، وكذلك وُجَهَاؤهم، واحدهم وَجِيهٌ. وصَرَفَ الشيءَ عن وَجْهِهِ أَي سَنَنِهِ.
وجِهَةُ الأَمرِ وجَهَتُهُ ووِجْهَتُه ووُجْهَتُهُ: وَجْهُهُ. الجوهري: الاسم الوِجْهَة والوُجْهة، بكسر الواو وضمها، والواو تثبت في الأَسماء كما قالوا وِلْدَةٌ، وإنما لا تجتمع مع الهاء في المصادرِ. وما له جِهَةٌ في هذا الأَمرِ ولا وِجْهَةٌ أَي لا يبصر وجْهَ أَمره كيف يأْتي له. والجِهَةُ والوِجْهَةُ جميعاً: الموضعُ الذي تَتَوَجَّهُ إليه وتقصده. وضَلَّ وِجْهَةَ أَمْرهِ أَي قَصْدَهُ؛ قال:
نَبَذَ الجِوَارَ وضَلَّ وِجْهَةَ رَوْقِهِ،
لما اخْتَلَلْتُ فُؤَادَهُ بالمِطْرَدِ
ويروى: هِدْيَةَ رَوْقِهِ. وخَلِّ عن جِهَتِه: يريد جِهَةَ الطريقِ. وقلت كذا على جِهَةِ كذا، وفعلت ذلك على جهة العدل وجهة الجور؛ والجهة: النحو، تقول كذا على جهة كذا، وتقول: رجل أَحمر من جهته الحمرة، وأَسود من جهته السواد. والوِجهةُ والوُجهةُ: القِبلةُ وشِبْهها في كل وجهة أَي في كل وجه استقبلته وأَخذت فيه. وتَجَهْتُ إليك أَتْجَهُ أَي توجهتُ، لأَن أَصل التاء فيهما واو.وتوَجَّه إليه: ذهب. قال ابن بري: قال أَبو زيد تَجِهَ الرجلُ يَتْجَهُ تَجَهاً. وقال الأَصمعي: تَجَهَ،بالفتح؛ وأَنشد أَبو زيد لمِرْداسِ بن حُصين:
قَصَرْتُ له القبيلةَ، إذ تَجِهْنا
وما ضاقَتْ بشَدّته ذِراعي
والأَصمعي يرويه: تَجَهْنا، والذي أَراده اتَّجَهْنا، فحذف أَلف الوصل وإحدى التاءين، وقَصَرْتُ: حبَسْتُ. والقبيلةُ: اسم فرسه، وهي مذكورة في موضعها، وقيل: القبيلة اسم فرسٍ؛ أَنشد ابن بري لطُفيلٍ:
بناتُ الغُرابِ والوجِيهِ ولاحِقٍ،
وأَعْوَجَ تَنْمي نِسْبَةَ المُتَنسِّبِ
واتَّجَهَ له رأْيٌ أَي سَنَحَ، وهو افْتَعَل، صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها، وأُبدلت منها التاء وأُدغمت ثم بني عليه قولك قعدت تُجاهَكَ وتِجاهَكَ أَي تِلْقاءك. وتَجَهْتُ إليك أَتْجَهُ أَي توجهتُ لأَن أَصل التاء فيهما واو. ووَجَّه إليه كذا: أَرسله، ووجَّهْتُهُ في حاجةٍ ووجَّهْتُ وجْهِيَ لله وتوَجَّهْتُ نحوَكَ وإليك. ويقال في التحضيض: وَجِّهِ الحَجَرَ وجْهةٌ مّا له وجِهَةٌ مّا له ووَجْهٌ مّا له، وإنما رفع لأَن كل حَجَرٍ يُرْمى به فله وجْهٌ؛ كل ذلك عن اللحياني، قال: وقال بعضهم وجِّه الحَجَرَ وِجْهةً وجِهةً مّا له ووَجْهاً مّا له، فنصب بوقوع الفعل عليه، وجعل ما فَضْلاً، يريد وَجِّه الأَمرَ وَجْهَهُ؛ يضرب مثلاً للأَمر إذا لم يستقم من جهةٍ أَن يُوَجِّهَ له تدبيراً من جِهةٍ أُخرى، وأَصل هذا في الحَجَرِ يُوضَعُ في البناء فلا يستقيم، فيُقْلَبُ على وجْهٍ آخر فيستقيم. أَبو عبيد في باب الأَمر بحسن التدبير والنهي عن الخُرْقِ: وَجِّهْ وَجْهَ الحَجَرِ وِجْهةً مّا له، ويقال: وِجْهة مّا له، بالرفع، أَي دَبِّرِ الأَمر على وجْهِه الذي ينبغي أَن يُوَجَّهَ عليه. وفي حُسْنِ التدبير يقال: ضرب وجْهَ الأَمر وعيْنَه. أَبو عبيدة: يقال وَجِّه الحجر جهةٌ مّا له، يقال في موضع الحَضِّ على الطلب، لأَن كل حجر يُرْمى به فله وجْهٌ، فعلي هذا المعنى رفعه، ومن نصبه فكأَنه قال وَجِّه الحجر جِهَتَه، وما فضْلٌ، وموضع المثل ضََعْ كلَّ شيء موضعه. ابن الأَعرابي: وَجِّه الحجر جِهَةً مّا له وجهةٌ مّا له ووِجْهةً مّا له ووِجهةٌ مّا له ووَجْهاً مّا له ووَجْهٌ مّا له.
والمُواجَهَةُ: المُقابلَة. والمُواجَهةُ: استقبالك الرجل بكلام أَو وَجْهٍ؛ قاله الليث.
وهو وُجاهَكَ ووِجاهَكَ وتُجاهَكَ وتِجاهَكَ أَي حِذاءَكَ من تِلْقاءِ وَجْهِكَ. واستعمل سيبويه التُّجاهَ اسماً وظرفاً. وحكى اللحياني: داريِ وجاهَ دارِكَ ووَجاهَ دارِكَ ووُجاهَ دارك، وتبدل التاء من كل ذلك. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: وكان لعلي، رضوان الله عليه، وَجْهٌ من الناس حياةَ فاطمةَ، رِضوانُ الله عليها، أَي جاهٌ وعِزٌّ فقَدَهما بعدها.والوُجاهُ والتُّجاهُ: الوجْهُ الذي تقصده. ولقيه وِجاهاً ومُواجَهةً: قابَل وجْهَهُ بوجْهِه. وتواجَهَ المنزلانِ والرجلان: تقابلا. والوُجاهُ والتُّجاه: لغتان، وهما ما استقبل شيء شيئاً، تقول: دارُ فلانٍ تُجاهَ دار فلان. وفي حديث صلاة الخوف: وطائفةٌ وُجاهَ العدوّ أَي مُقابَلتَهم وحِذاءَهم، وتكسر الواو وتضم؛ وفي رواية: تُجاهَ العدوِّ، والتاء بدل من الواو مثلها في تُقاةٍ وتُخَمةٍ، وقد تكرر في الحديث.
ورجل ذو وَجْهينِ إذا لَقِيَ بخلاف ما في قلبه.
وتقول: توجَّهوا إليك ووَجَّهوا، كلٌّ يقال غير أَن قولك وَجَّهوا إليك على معنى وَلَّوْا وُجوهَهُم، والتَّوَجُّه الفعل اللازم. أَبو عبيد: من أَمثالهم: أَينما أُوَجِّهْ أَلْقَ سَعْداً؛ معناه أَين أَتَوَجَّه. وقَدَّمَ وتَقَدَّمَ وبَيَّنَ وتبَيَّنَ بمعنى واحد. والوجْهُ: الجاهُ. ورجل مُوَجَّهٌ ووَجِيهٌ: ذو جاه وقد وَجُهَ وَجاهةٌ. وأَوْجَهَه: جعل له وجْهاً عند الناس؛ وأَنشد ابن بري لامرئ القيس:
ونادَمْتُ قَيْصَرَ في مُلْكِه،
فأَوْجَهَني وركِبْتُ البَريدا
ورجل وَجِيهٌ: ذو وَجاهةٍ. وقد وَجُه الرجلُ، بالضم: صار وَجِيهاً أَي ذا جاهٍ وقَدْر. وأَوجَهَه الله أَي صَيَّرَه وَجِيهاً. ووجَّهَه السلطانُ وأَوجَهَه: شرَّفَه. وأَوجَهْتُه: صادَفْتُه وَجِيهاً، وكلُّه من الوَجْهِ؛ قال المُساوِرُ بن هِنْدِ بن قيْس بن زُهَيْر:
وأَرَى الغَواني، بَعْدَما أَوْجَهْنَني،
أَدْبَرْنَ ثُمَّتَ قُلْنَ: شيخٌ أَعْوَرُ
ورجل وَجْهٌ: ذو جاه. وكِساءٌ مُوَجَّهٌ أَي ذو وَجْهَينِ. وأَحْدَبُ مُوَجَّهٌ: له حَدَبَتانِ من خلفه وأَمامه، على التشبيه بذلك. وفي حديث أَهل البيت: لايُحِبُّنا الأَحْدَبُ المُوَجَّهُ؛ حكاه الهروي في الغريبين. ووَجَّهَتِ الأَرضَ المَطَرَةُ: صَيَّرتَهْا وَجْهاً واحداً، كما تقول: تَرَكَتِ الأَرضَ قَرْواً واحداً. ووَجَّهَها المطرُ: قَشَرَ وَجْهَها وأَثر فيه كحَرَصَها؛ عن ابن الأَعرابي.
وفي المثل: أَحمق ما يتَوَجَّهُ أَي لا يُحْسِنُ أَن يأْتي الغائط. ابن سيده: فلان ما يتَوَجَّهُ؛ يعني أَنه إذا أَتى الغائط جلس مستدبر الريح فتأْتيه الريح بريح خُرْئِه. والتَّوَجُّهُ: الإقبال والانهزام. وتَوَجَّهَ الرجلُ: وَلَّى وكَبِرَ؛ قال أَوْسُ بن حَجَرٍ: كعَهْدِكِ لا ظِلُّ الشَّبابِ يُكِنُّني،
ولا يَفَنٌ مِمَّنْ تَوَجَّهَ دالِفُ
ويقال للرجل إذا كَبِرَ سِنُّهُ: قد تَوَجَّهَ.ابن الأَعرابي: يقال شَمِطَ ثم شاخ ثم كَبِرَ ثم تَوَجَّهَ ثم دَلَف ثم دَبَّ ثم مَجَّ ثم ثَلَّبَ ثم الموت. وعندي امرأَة قد أَوْجَهَتْ أَي قعدت عن الولادة. ويقال: وَجَّهَتِ الريحُ الحصى تَوْجِيهاً إذا ساقته؛ وأَنشد: تُوَجِّهُ أَبْساطَ الحُقُوفِ التَّياهِرِ
ويقال: قاد فلانٌ فلاناً فوَجَّه أَي انقاد واتّبع. وشيءٌ مُوَجَّهٌ إذا جُعِلَ على جِهَةٍ واحدة لا يختلف. اللحياني: نظر فلانٌ بِوُجَيْهِ سُوءٍ وبجُوهِ سُوءٍ وبِجيهِ سوءٍ. وقال الأَصمعي: وَجَهْتُ فلاناً إذا ضربت في وجْهِه، فهو مَوْجوهٌ. ويقال: أَتى فلان فلاناً فأَوْجَهَهُ وأَوْجَأَهُ إذا رَدَّهُ. وجُهتُ فلاناً بما كره فأَنا أَجُوهه إذا استقبلته به؛ قاله الفراء، وكأَن أَصله من الوَجْه فقُلِبَ، وكذلك الجاهُ وأَصله الوَجْهُ. قال الفراء: وسمعت امرأَة تقول أَخاف أَن تجُوهَني بأَكثر من هذا أَي تستقبلني. قال شمر: أُراه مأْخوذاً من الوَجْهِ؛ الأَزهري: كأَنه مقلوب. ويقال: خرج القوم فوَجَّهُوا للناس الطريقَ توجيهاً إذا وَطِئُوه وسَلَكوه حتى استبان أَثَرُ الطريق لمن يسلكه.
وأَجْهَتِ السماءُ فهي مُجْهِيَةٌ إذا أَصْبَحت، وأَجْهَت لك السَّبيلُ أَي استبانت. وبيتٌ أَجْهَى: لا سِتْرَ عليه. وبيوتٌ جُهْوٌ، بالواو، وعَنْزٌ جَهْواء: لا يستر ذَنَبُها حياءها. وهم وِجاهُ أَلْفٍ أَي زُهاءُ أَلفٍ؛ عن ابن الأَعرابي.
ووَجَّهَ النخلةَ: غرسها فأَمالها قِبَلَ الشَّمال فأَقامتْها الشَّمالُ. والوَجِيهُ من الخيل: الذي تخرج يداه معاً عند النِّتاج، واسم ذلك الفعل التَّوْجيهُ. ويقال للولد إذا خرجت يداه من الرحم أَوّلاً: وَجِيهٌ، وإذا خرجت رجلاه أََّْلاً: يَتْنٌ. والوجيهُ: فرس من خيل العرب نَجِيبٌ، سمي بذلك.
والتَّوْجيهُ في القوائم: كالصَّدَفِ إلاَّ أَنه دونه، وقيل: التَّوْجيهُ من الفَرَس تَدانِي العُجايَتَيْنِ وتَداني الحافرين والْتِواءٌ مِنَ الرُّسْغَيْنِ. وفي قَوافي الشِّعْرِ التأْسيس والتَّوْجيهُ والقافيةُ، وذلك في مثل قوله:
كِلِيني لهَمٍّ، يا أُمَيمَةَ، ناصِبِ
فالباء هي القافية، والأَلف التي قبل الصاد تأْسيسٌ، والصادُ تَوْجِيهٌ بين التأْسيس والقافية، وإِنما قيل له تَوْجِيهٌ لأَن لك أَن تُغَيِّرَه بأَيِّ حرفٍ شئتَ، واسم الحرف الدَّخِيلُ. الجوهري: التَّوْجيهُ هو الحرف الذي بين أَلف التأْسيس وبين القافية، قال: ولك أَن تغيره بأَي حرف شئتَ كقول امرئ القيس: أَنِّي أَفِرْ، مع قوله: جميعاً صُبُرْ، واليومُ قَرّ، ولذلك قيل له تَوْجيهٌ؛ وغيره يقول: التوجيه اسم لحركاته إِذا كان الرَّوِيُّ مُقَيَّداً. قال ابن بري: التَّوْجيهُ هو حركة الحرف الذي قبل الرويِّ المقيد، وقيل له توجيه لأَنه وَجَّهَ الحرفَ الذي قبل الرَّوِيِّ المقيد إِليه لا غير، ولم يَحْدُث عنه حرفُ لِينٍ كما حدث عن الرَّسِّ والحَذْوِ والمَجْرَى والنَّفادِ، وأَما الحرف الذي بين أَلف التأْسيس والرَّوِيِّ فإِنه يسمى الدَّخيلَ، وسُمِّي دَخِيلاً لدخوله بين لازمين، وتسمى حركته الإِشباعَ، والخليل لا يجيز اختلاف التوجيه ويجيز اختلاف الإِشباع، ويرى أَن اختلاف التوجيه سِنادٌ، وأَبو الحسن بضدّه يرى اختلاف الإِشباع أَفحش من اختلاف التوجيه، إِلا أَنه يرى اختلافهما، بالكسر والضم، جائزاً، ويرى الفتح مع الكسر والضم قبيحاً في التوجيه والإِشباع، والخليل يستقبحه في التوجيه أَشدّ من استقباحه في الإِشباع، ويراه سِناداً بخلاف الإِشباع، والأَخفش يجعل اختلاف الإِشباع بالفتح والضم أَو الكسر سِناداً؛ قال: وحكاية الجوهري مناقضة لتمثيله، لأَنه حكى أَن التَّوْجِيهَ الحرف الذي بين أَلف التأْسيس والقافية، ثم مثَّله بما ليس له أَلف تأْسيس نحو قوله: أَني أَفرْ، مع قوله: صُبُرْ، واليومُ قَرّ. ابن سيده: والتَّوْجِيهُ في قَوافي الشِّعْرِ الحرفُ الذي قبل الرَّوِيّ في القافية المقيدة، وقيل: هو أَن تضمه وتفتحه، فإِن كسرته فذلك السِّنادُ؛ هذا قول أَهل اللغة، وتحريره أَن تقول: إِن التَّوْجيهَ اختلافُ حركة الحرف الذي قبل الرَّوِيَّ المقيد كقوله:
وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ
وقوله فيها:
أَلَّفَ شَتَّى ليس بالراعي الحَمِقْ
وقوله مع ذلك:
سِرّاً وقد أَوَّنَ تأْوينَ العُقُقْ
قال: والتوجيه أَيضاً الذي بين حرف الروي المطلق والتأْسيس كقوله: أَلا طالَ هذا الليلُ وازْوَرَّ جانِبُهْ
فالأَلف تأْسيس، والنون توجيه، والباء حرف الروي، والهاء صلة؛ وقال الأَحفش: التَّوْجيهُ حركة الحرف الذي إلى جنب الرَّوِيّ المقيد لا يجوز مع الفتح غيره نحو:
قد جَبَرَ الدِّينَ الإِلهُ فجَبَرْ
التزم الفتح فيها كلها، ويجوز معها الكسر والضم في قصيدة واحدة كما مثَّلنا. وقال ابن جني: أَصله من التَّوْجِيه، كأَن حرف الرَّوِيّ مُوَجَّهٌ عندهم أَي كأَنَّ له وجهين: أَحدهما من قبله، والآخر من بعده، أَلا ترى أَنهم استكرهوا اختلاف الحركة من قبله ما دام مقيداً نحو الحَمِقْ والعُقُقْ والمُخْتَرَقْ؟ كما يستقبحون اختلافها فيه ما دام مطلقاً نحو قوله:عَجْلانَ ذا زَادٍ وغيرَ مُزَوَّدِ
مع قوله فيها:
وبذاك خَبَّرَنا الغرابُ الأَسْوَدُ
وقوله:
عَنَمٌ يكادُ من اللَّطافَةِ يُعْقَدُ
فلذلك سميت الحركة قبل الرويّ المقيد تَوجيهاً، إَعلاماً أَن للرويّ وجهين في حالين مختلفين، وذلك أَنه إِذا كان مقيداً فله وَجْهٌ يتقدّمه، وإِذا كان مطلقاً فله وَجْهٌ يتأَخر عنه، فجرى مجرى الثوب المُوَجَّهِ ونحوِه؛ قال: وهذا أَمثل عندي من قول مَنْ قال إِنما سُمِّي تَوْجيهاً لأَنه يجوز فيه وُجُوهٌ من اختلاف الحركات، لأَنه لو كان كذلك لمَا تَشدَّد الخليل في اختلاف الحركات قبله، ولمَا فَحُشَ ذلك عنده. والوَجِيهَةُ: خَرَزَةٌ، وقيل: ضرب من الخَرَزِ. وبنو وَجِيهةَ: بطن.

### Türkçe

**الوَجْهُ**: bilinen (ma‘lûm); çoğulu **الوُجُوه**. el-Ferrâ rivayet etti: **حَيِّ الأُجُوهَ** ve **حَيِّ الوُجُوه**. İbnü’s-Sikkît dedi: Bunu, **الواو**’da, (harekesi) ötrelendiği zaman, çokça yaparlar. Hadiste: onun, sığırların yüzleri gibi fitneler zikrettiği (vardır); yani bazısı bazısına benzer; çünkü sığırların yüzleri çokça birbirine benzer; muradı: onların, nasıl gelinir (nasıl baş edilir) bilinmeyen, birbirine benzer fitneler olduğudur. ez-Zemahşerî dedi: Benim katımda murad: insanlara boynuz vuran (musibetler) olarak gelir; bundan dolayı “zamanın boynuz vuranları” dediler, onun nevâibi (musibetleri) için. Ve her şeyin **وَجْهُ**’i: onun karşı tarafı (müstakbeli)dir; aziz tenzilde: “Nereye dönerseniz, işte orada Allah’ın **وَجْهُ**’i vardır.” Ümmü Seleme hadîsinde: onun, Âişe’yi Basra’ya çıktığında öğütlediği vakit ona dediği: “Eğer Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, seni bazı çöllerde, bir menhelden bir menhele, bir dişi deveyi sürerek, sana karşılasaydı; sen onun **سدافَتَه**’ini **وَجِّهْتِ** ettin ve onun **عُهَّيْداهُ**’unu bıraktın...” uzun bir hadiste; onun sözü: **وَجَّهْتِ سِدافَتَه** yani bir **وَجْه** aldın; onda örtünü yırttın; ve denildi: manası, onun **سِدافَتَهُ**’ini—o, perde/örtüdür—emrolunduğun, yapışıp kalman gereken yerden kaldırdın ve onu önüne yaptın. el-Kuteybî: **وَجَّهْتِهَا**’nın manası da olur; yani onu, emrolunduğun, yapışıp kalman gereken yerden kaldırdın ve onu önüne yaptın. Ve **الوَجْهُ**: **المُحَيَّا** (yüz/sima). Ve O’nun sözü (Teâlâ): “Öyleyse din için yüzünü dosdoğru tut, hanîf olarak”; yani dosdoğru dini izle; ve “yüzlerinizi dosdoğru tutun”u murad etti; buna, azze ve celle, ondan sonra olan sözü delâlet eder: “O’na yönelenler olarak ve O’ndan sakının”; hitap edilen Peygamber’dir, sallallahu aleyhi ve sellem; murad ise o ve ümmettir; çoğul **أَوْجُهٌ** ve **وُجُوهٌ**. el-Lihyânî dedi: **الأَوْجُهُ** çokluk için de olabilir; ve Übeyy’in mushafında **أَوْجُهِكُمْ**’ün, **وُجُوهِكُمْ** yerine olduğunu iddia etti; zannederim muradı, O’nun sözü (Teâlâ): “yüzlerinize mesh edin”dir. Ve O’nun sözü (azze ve celle): “Her şey helâk olucudur, ancak O’nun **وَجْهَهُ** müstesna”; ez-Zeccâc dedi: “ancak O’nun kendisi”ni murad etti. Hadiste: “Onun ashabının evlerinin **وُجُوهُ**’u mescide açılır idi”; evin **وَجْهُ**’i: kapısının bulunduğu yanaktır; yani evlerinin kapıları mescidde idi; bundan dolayı, kapının bulunduğu ev yanağına **وَجْهُ الكَعْبةِ** denildi. Hadiste: “Saflarınızı mutlaka düzeltirsiniz; yoksa Allah, **وُجُوهكم** arasında mutlaka ihtilâf kılar”; muradı kalplerin yüzleridir; onun diğer hadisi gibi: “İhtilâf etmeyin de kalpleriniz ihtilâf etmesin”; yani hevesi ve iradesi. Ebü’d-Derdâ hadîsinde: “Sen, Kur’an için **وُجُوهاً** görmedikçe fıkhetmezsin”; yani onun, taşıyabileceği manalar görürsün de ona girişmekten çekinirsin. Ve beldenin **وُجُوهُ**’u: onun eşrafıdır. Ve denilir: “Bu, görüşün **وَجْهُ**’idir”; yani görüşün kendisidir. Ve **الوَجْه** ile **الجِهَةُ** bir manadadır; **الهاء** **الواو**’dan bedeldir; isim **الوِجْهَةُ** ve **الوُجْهَةُ**’dir; **الواو**’nun kesresi ve zammı ile; **الواو** isimlerde sabit olur; “**وِلْدَةٌ**” dedikleri gibi; ancak masdarlarda **الهاء** ile birlikte toplanmaz. Ve “Ona bir görüş **اتَّجَهَ** etti” yani belirdi; o **افْتَعَلَ**’dır; öncesindeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء** oldu; ondan **التاء** bedel kılındı ve sonra idğam edildi; sonra bunun üzerine “Senin **تُجاهَكَ**’ında ve **تِجاهَكَ**’ında oturdum” sözün bina edildi; yani senin karşı tarafında. Ve atın **وَجْهُ**’i: baştan, baş saçının bitim yerlerinden aşağı, sana yönelen kısımdır. Ve o, **عَبْدُ الوَجْهِ**’dir ve **حُرُّ الوَجْهِ**’dir; ve o, yanağı belirgin değilse, **سَهْلُ الوَجْهِ**’dir. Ve gündüzün **وَجْهُ**’i: onun evvelidir. “Sana gündüzün **وَجْهُ**’i ile geldim” yani gündüzün evveliyle. “Bu, zamanın **وَجْهِ**’i üzere idi” yani onun evveli üzere; İbnü’l-A‘râbî bunu böyle tefsir eder. Ve denilir: “Ona gündüzün **وَجْهُ**’i ile, gündüzün **شَبابِ**’ı ile, gündüzün **صَدْرِ**’ü ile geldim”; yani onun evvelinde; bundan (şu) sözü:
مَنْ كان مَسْروراً بمَقْتَلِ مالِكٍ،
فليأْتِ نِسْوَتَنَا بوَجْهِ نهارِ
Ve O’nun sözü (Teâlâ): **وَجْهَ النهارِ** “ve onun âhirinde inkâr edin” hakkında: sabah namazı (denildi); ve denildi: o, gündüzün evvelidir. Ve yıldızın **وَجْهُ**’i: ondan sana görünen şeydir. Ve sözün **وَجْهُ**’i: onunla kastettiğin yoldur.

**وجاهاهُ**: onunla övündü (müfâhara etti).

Kavmin **وُجُوهُ**’u: onların efendileridir; tekili **وَجْهٌ**’dir; ve yine onların **وُجَهَاؤهم**’u; tekili **وَجِيهٌ**’dir. Ve şeyi, onun **وَجْهِ**’inden çevirdi; yani onun sünnetinden/yolundan.

İşin **جِهَةُ**’si, **جَهَتُهُ**, **وِجْهَتُه**, **وُجْهَتُهُ**: onun **وَجْهُ**’idir. el-Cevherî: isim **الوِجْهَة** ve **الوُجْهة**’dir; **الواو**’nun kesresi ve zammı ile; **الواو** isimlerde sabit olur; “**وِلْدَةٌ**” dedikleri gibi; ancak masdarlarda **الهاء** ile birlikte toplanmaz. “Bu işte onun bir **جِهَةٌ**’si yoktur ve bir **وِجْهَةٌ**’si yoktur”; yani işinin **وَجْهَ**’ini, ona nasıl gelinir, görmez. Ve **الجِهَةُ** ile **الوِجْهَةُ** ikisi birlikte: yöneldiğin ve kastettiğin yerdir. Ve “işinin **وِجْهَةَ**’sini şaşırdı”; yani kastını; (şu) dedi:
نَبَذَ الجِوَارَ وضَلَّ وِجْهَةَ رَوْقِهِ،
لما اخْتَلَلْتُ فُؤَادَهُ بالمِطْرَدِ
Ve “**هِدْيَةَ رَوْقِهِ**” diye de rivayet olunur. Ve “Onun **جِهَتِه**’inden bırak”: yolun yönünü murad eder. Ve “Şunu, şunun **جِهَةِ**’si üzere söyledim”; ve “Bunu adalet **جهة**’si üzere ve zulüm **جهة**’si üzere yaptım”; ve **الجهة**: tarz/yön (nahv)dır; “Şunu, şunun **جهة**’si üzere söylersin”; ve “Adam, kızıllık **جهة**’sinden kızıldır; siyahlık **جهة**’sinden siyahtır” dersin. Ve **الوِجهةُ** ile **الوُجهةُ**: kıble ve onun benzeri; “Her **وجهة**’de” yani karşıladığın ve içine girdiğin her **وَجْه**’te. Ve “Sana **تَجَهْتُ**; **أَتْجَهُ**” yani yöneldim; çünkü ikisinde de **التاء**’nın aslı **واو**’dur. Ve “Ona **توَجَّه** etti”: gitti. İbn Berrî dedi: Ebû Zeyd dedi: “Adam **تَجِهَ** eder; **يَتْجَهُ**; **تَجَهاً**.” el-Asma‘î dedi: “**تَجَهَ**”, fetha ile; ve Ebû Zeyd, Mirdâs b. Husayn’dan (şu) okudu:
قَصَرْتُ له القبيلةَ، إذ تَجِهْنا
وما ضاقَتْ بشَدّته ذِراعي
el-Asma‘î onu “**تَجَهْنا**” diye rivayet eder; onun muradı **اتَّجَهْنا** idi; böylece **ألف الوصل**’i ve iki **التاء**’dan birini hazfetti. Ve **قَصَرْتُ**: hapsettim. Ve **القبيلةُ**: atının adıdır; o, yerinde zikredilmiştir. Ve denildi: **القبيلة** bir atın adıdır; İbn Berrî, Tufeyl’den (şu) okudu:
بناتُ الغُرابِ والوجِيهِ ولاحِقٍ،
وأَعْوَجَ تَنْمي نِسْبَةَ المُتَنسِّبِ
Ve “Ona bir görüş **اتَّجَهَ** etti” yani belirdi; o **افْتَعَل**’dır; öncesindeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء** oldu; ondan **التاء** bedel kılındı ve sonra idğam edildi; sonra bunun üzerine “Senin **تُجاهَكَ**’ında ve **تِجاهَكَ**’ında oturdum” sözün bina edildi; yani senin karşı tarafında. Ve “Sana **تَجَهْتُ**; **أَتْجَهُ**” yani yöneldim; çünkü ikisinde de **التاء**’nın aslı **واو**’dur. Ve “Ona şunu **وَجَّه** etti”: gönderdi; ve “Onu bir ihtiyaçta **وجَّهْتُ** ettim”; ve “Yüzümü Allah için **وجَّهْتُ** ettim”; ve “Sana doğru ve sana **توَجَّهْتُ** ettim.” Ve tahdîzde denilir: **وَجِّهِ الحَجَرَ**; “**وجْهةٌ مّا له**”, “**وجِهَةٌ مّا له**”, “**وَجْهٌ مّا له**”; ancak ref‘ edildi; çünkü atılan her taşın bir **وَجْهٌ**’i vardır; bunların hepsi el-Lihyânî’dendir. Dedi: Bazıları dedi ki: “**وجِّه الحَجَرَ وِجْهةً**”, “**وجِهةً مّا له**”, “**ووَجْهاً مّا له**”; böylece fiilin ona vuku bulmasıyla nasb etti; ve **ما**’yı fazlalık kıldı; muradı: “İşi, onun **وَجْهَ**’ine **وَجِّه** et”; bir iş, bir yönden doğrulmadığında, başka bir yönden ona bir tedbir **يُوَجِّهَ** etmesi için, ona misal vurulur; bunun aslı, taşın, binada konulmasıdır; doğrulmaz; başka bir **وَجْه** üzerine çevrilir de doğrulur. Ebû Ubeyd, güzel tedbirle emretme ve hoyratlıktan nehyetme babında: “**وَجِّهْ وَجْهَ الحَجَرِ وِجْهةً مّا له**”; ve “**وِجْهةٌ مّا له**” (ref‘ ile) denilir; yani işi, üzerinde **يُوَجَّهَ** edilmesi gereken **وَجْه**’i üzere tedbir et. Ve güzel tedbirde denilir: “İşin **وَجْهَ**’ini ve **عَيْنَ**’ını vurdu.” Ebû Ubeyde: “**وَجِّه الحجر جهةٌ مّا له**” denilir; talebe teşvik yerinde denilir; çünkü atılan her taşın bir **وَجْهٌ**’i vardır; bu manaya göre ref‘ etti; kim nasb ederse sanki “Taşı, onun **جِهَتَه**’ine **وَجِّه** et” demiş gibidir; ve **ما** fazlalıktır; meselin yeri: “Her şeyi yerine koy.” İbnü’l-A‘râbî: “**وَجِّه الحجر جِهَةً مّا له**; **وجهةٌ مّا له**; **ووِجْهةً مّا له**; **ووِجهةٌ مّا له**; **ووَجْهاً مّا له**; **ووَجْهٌ مّا له**.”

Ve **المُواجَهَةُ**: karşı karşıya gelme. Ve **المُواجَهةُ**: adamı sözle yahut yüzle karşılamandır; bunu el-Leys söyledi.

Ve o, senin **وُجاهَكَ**’ındadır, **وِجاهَكَ**’ındadır, **تُجاهَكَ**’ındadır, **تِجاهَكَ**’ındadır; yani yüzünün karşısından, senin hizandadır. Sîbeveyh **التُّجاهَ**’ı isim ve zarf olarak kullandı. el-Lihyânî rivayet etti: “Evimin, evinin **وجاهَ**’ıdır; ve **وَجاهَ** evinin; ve **وُجاهَ** evinin”; ve **التاء** bunların hepsinden bedel kılınır. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ali’nin, Allah’ın rıdvânı üzerine olsun, Fâtıma hayatta iken insanlar nezdinde bir **وَجْهٌ**’i vardı”; yani bir itibar ve izzet; ondan sonra ikisini kaybetti. Ve **الوُجاهُ** ile **التُّجاهُ**: kastettiğin **وَجْه**’tir. Ve onunla **وِجاهاً** ve **مُواجَهةً** karşılaştı: onun yüzünü kendi yüzüyle karşılaştırdı. Ve iki ev ve iki adam **تواجَهَ** etti: karşı karşıya geldiler. Ve **الوُجاهُ** ile **التُّجاه** iki lehçedir; ikisi de bir şeyin bir şeyi karşılamasıdır; “Falanın evi, falanın evinin **تُجاهَ**’ıdır” dersin. Korku namazı hadîsinde: “Bir taife **وُجاهَ** düşman”; yani onların karşısında ve hizalarında; **الواو** kesrelenir ve ötrelenir; bir rivayette: “**تُجاهَ** düşman”; **التاء**, **الواو**’dan bedeldir; **تُقاةٍ** ve **تُخَمةٍ**’deki gibi; hadiste tekrar etmiştir.

İki yüzlü adam: kalbinde olanın hilâfıyla karşılaşırsa.

Ve dersin: “Size doğru **توجَّهوا** ettiler” ve “**وَجَّهوا** ettiler”; her biri söylenir; ancak “Size doğru **وَجَّهوا**” sözün, “yüzlerini çevirdiler” manasınadır; ve **التَّوَجُّه** lâzım fiildir. Ebû Ubeyd: onların mesellerindendir: “Nereye **أُوَجِّهْ** etsem Sa‘d’ı bulurum”; manası: nereye **أَتَوَجَّه** etsem. Ve **قَدَّمَ** ile **تَقَدَّمَ**, **بَيَّنَ** ile **تبَيَّنَ** bir manadadır. Ve **الوجْهُ**: itibar/şeref (câh)tır. Ve **مُوَجَّهٌ** ve **وَجِيهٌ** adam: itibarlı; ve **وَجُهَ** etti, **وَجاهةٌ** (kazandı). Ve onu **أَوْجَهَه**: insanlar yanında ona bir **وَجْه** yaptı; ve İbn Berrî, İmruü’l-Kays’tan (şu) okudu:
ونادَمْتُ قَيْصَرَ في مُلْكِه،
فأَوْجَهَني وركِبْتُ البَريدا
Ve **وَجِيهٌ** adam: **وَجاهةٍ** sahibi. Ve adam **وَجُه** etti—zamm ile—: **وَجِيهاً** oldu; yani itibar ve değer sahibi. Ve Allah onu **أَوجَهَه** etti; yani onu **وَجِيهاً** kıldı. Ve sultan onu **وجَّهَه** etti ve **أَوجَهَه** etti: onu şereflendirdi. Ve onu **أَوجَهْتُ**: onu **وَجِيهاً** olarak buldum; hepsi **الوَجْهِ**’dendir; el-Musâvir b. Hind b. Kays b. Züheyr dedi:
وأَرَى الغَواني، بَعْدَما أَوْجَهْنَني،
أَدْبَرْنَ ثُمَّتَ قُلْنَ: شيخٌ أَعْوَرُ
Ve **وَجْهٌ** adam: itibarlı. Ve **مُوَجَّهٌ** kisâ: iki **وَجْه**’li. Ve **مُوَجَّهٌ** kambur: arkasında ve önünde iki hörgüç vardır; buna benzetme üzere. Ehl-i beyt hadîsinde: “**الأَحْدَبُ المُوَجَّهُ** bizi sevmez”; el-Herevî bunu **الغريبين**’de rivayet etti. Ve yağmur, yeri **وَجَّهَتِ** etti: onu tek bir **وَجْه** kıldı; “Yeri tek bir **قَرْو** bıraktı” dediğin gibi. Ve yağmur onu **وَجَّهَها** etti: onun **وَجْهَ**’ini soydu ve onda iz bıraktı; onu kazıdığı gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.

Meselde: “Ahmak, **ما يتَوَجَّهُ** eder”; yani büyük abdestini yapmaya iyi gelmez. İbn Sîde: “Falan **ما يتَوَجَّهُ** eder”; yani büyük abdestini yapmaya geldiğinde rüzgâra arkasını döner de rüzgâr, dışkısının kokusunu ona getirir. Ve **التَّوَجُّهُ**: yönelme ve bozguna uğrama. Ve adam **تَوَجَّهَ** etti: yüz çevirdi ve yaşlandı; Evs b. Hacer dedi:
كعَهْدِكِ لا ظِلُّ الشَّبابِ يُكِنُّني،
ولا يَفَنٌ مِمَّنْ تَوَجَّهَ دالِفُ
Ve adama, yaşı büyüdüğünde: “**قد تَوَجَّهَ** etti” denilir. İbnü’l-A‘râbî: “Ağardı, sonra ihtiyarladı, sonra yaşlandı, sonra **تَوَجَّهَ** etti, sonra **دَلَف** etti, sonra **دَبَّ** etti, sonra **مَجَّ** etti, sonra **ثَلَّبَ** etti, sonra ölüm” denilir. Ve bende bir kadın var, **قد أَوْجَهَتْ**; yani doğurmaktan oturdu (kesildi).

Ve denilir: “Rüzgâr çakılı **وَجَّهَتِ** etti, **تَوْجِيهاً**”; onu sürüklediği zaman; ve (şu) okundu:
تُوَجِّهُ أَبْساطَ الحُقُوفِ التَّياهِرِ
Ve denilir: Falan, falanı sevk etti de o **وَجَّهَ** etti; yani boyun eğdi ve tâbi oldu. Ve bir şey **مُوَجَّهٌ**: tek bir **جِهَة** üzerine kılındığında, ihtilâf etmez. el-Lihyânî: “Falan, **بِوُجَيْهِ سُوءٍ** ile, **وبجُوهِ سُوءٍ** ile, **وبِجيهِ سوءٍ** ile baktı.” el-Asma‘î dedi: “Falanı **وَجَهْتُ**” yani onun yüzüne vurdum; o, **مَوْجوهٌ**’dur. Ve denilir: Falan, falana geldi de onu **فأَوْجَهَهُ** etti ve **أَوْجَأَهُ** etti; yani onu geri çevirdi. “Falanı, hoşlanmadığı şeyle **جُهتُ** ettim; ben onu **أَجُوهه** ederim”; yani onu onunla karşıladım; bunu el-Ferrâ söyledi; sanki aslı **الوَجْه**’dendir de çevrilmiştir; yine **الجاهُ** da böyledir; aslı **الوَجْهُ**’dür. el-Ferrâ dedi: Bir kadını işittim, diyordu: “Korkarım ki beni bundan daha fazlasıyla **تجُوهَني** edesin”; yani beni karşılayasın. Şemmer dedi: Onu **الوَجْهِ**’den alınmış görürüm. el-Ezherî: sanki o, ters çevrilmiştir. Ve denilir: Kavim çıktı da yolu insanlara **فوَجَّهُوا** ettiler, **توجيهًا**; onu çiğnedikleri ve ona girdikleri zaman; ta ki yolu izleyen için yolun izi belirginleşti.

Ve gök **أَجْهَتِ** etti; o, **مُجْهِيَةٌ**’dir; sabahladığı zaman. Ve “Yol sana **أَجْهَت** etti”; yani belirginleşti. Ve **أَجْهَى** ev: üzerinde örtü yoktur. Ve **جُهْوٌ** evler—**الواو** ile. Ve **جَهْواء** keçi: kuyruğu, hayâsını örtmez. Ve onlar **وِجاهُ أَلْفٍ**’tir; yani bine yakın; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve hurma ağacını **وَجَّهَ** etti: onu dikti de onu kuzey tarafına meylettirdi; böylece kuzey onu doğrulttu. Ve atlardan **الوَجِيهُ**: doğumda iki eli (ön ayağı) birlikte çıkan; o fiilin adı **التَّوْجيهُ**’dir. Ve çocuk için, iki eli rahimden önce çıktığında: **وَجِيهٌ**; iki ayağı önce çıktığında: **يَتْنٌ** denilir. Ve **الوجيهُ**: Arap atlarından soylu bir attır; bununla adlandırıldı.

Ve bacaklarda **التَّوْجيهُ**: **الصَّدَفِ** gibidir; ancak ondan aşağıdır. Ve denildi: attan **التَّوْجيهُ**, iki **العُجايَتَيْنِ**’in yakınlığı, iki toynağın yakınlığı ve iki **الرُّسْغَيْنِ**’den bir bükülmedir. Ve şiirin kafiyelerinde **التأْسيس** ve **التَّوْجيهُ** ve **القافيةُ** vardır; bu, şu söz gibidir:
كِلِيني لهَمٍّ، يا أُمَيمَةَ, ناصِبِ
Burada **الباء** kafiye harfidir; **الصاد**’dan önceki **الأَلف** **تأْسيس**’tir; **الصادُ** ise **التأْسيس** ile kafiye arasında **تَوْجِيهٌ**’dir. Ona **تَوْجِيهٌ** denilmesi, onu, dilediğin herhangi bir harfle değiştirebilmen sebebiyledir; o giren harfin adı **الدَّخِيلُ**’dir. el-Cevherî: **التَّوْجيهُ**, **أَلف التأْسيس** ile kafiye arasındaki harftir; dedi: Onu, dilediğin herhangi bir harfle değiştirebilirsin; İmruü’l-Kays’ın “**أَنِّي أَفِرْ**” sözü gibi, onun “**جميعاً صُبُرْ**” ve “**واليومُ قَرّ**” sözüyle; bundan dolayı ona **تَوْجيهٌ** denildi. Başkası der ki: **التوجيه** adı, **الرَّوِيُّ** kayıtlı (mukayyed) olduğunda, onun harekelerinin adıdır. İbn Berrî dedi: **التَّوْجيهُ**, kayıtlı revîden önceki harfin harekesidir; ve ona **توجيه** denildi; çünkü kayıtlı revîden önceki harfi ona yöneltti, başkasına değil; ve **الرَّسِّ** ve **الحَذْوِ** ve **المَجْرَى** ve **النَّفادِ**’dan meydana geldiği gibi, ondan bir yumuşaklık harfi meydana gelmedi. أما **أَلف التأْسيس** ile **الرَّوِيِّ** arasındaki harf ise **الدَّخيلَ** diye adlandırılır; ve iki lâzım arasına girdiği için **دَخِيلاً** diye adlandırıldı; onun harekesi **الإِشباعَ** diye adlandırılır. el-Halîl, **التوجيه**’in ihtilâfını câiz görmez; **الإِشباع**’ın ihtilâfını câiz görür; ve **التوجيه**’in ihtilâfının **سِنادٌ** olduğunu görür. Ebü’l-Hasen bunun zıddıyla, **الإِشباع**’ın ihtilâfını **التوجيه**’in ihtilâfından daha çirkin görür; ancak ikisinin ihtilâfını—kesre ve zam ile—câiz görür; ve fethin, kesre ve zam ile birlikte olmasını, **التوجيه** ve **الإِشباع**’da çirkin görür. el-Halîl onu **التوجيه**’de, **الإِشباع**’daki istikbâhından daha şiddetli istikbâh eder; ve onu, **الإِشباع**’ın hilâfına, **سِناداً** görür. el-Ahfeş, **الإِشباع**’ın fetha ve zam yahut kesre ile ihtilâfını **سِناداً** kılar. Dedi: el-Cevherî’nin rivayeti, onun temsiline aykırıdır; çünkü o, **التَّوْجِيهَ**’in, **أَلف التأْسيس** ile kafiye arasındaki harf olduğunu rivayet etti; sonra onu, **أَلف تأْسيس**’i olmayan şeyle temsil etti; “**أَني أَفرْ**” sözü gibi, “**صُبُرْ**” ve “**واليومُ قَرّ**” ile. İbn Sîde: Şiirin kafiyelerinde **التَّوْجِيهُ**, kayıtlı kafiyede **الرَّوِيّ**’den önceki harftir. Ve denildi: onu zamlaman ve fethalaman; eğer onu kesrelersen, o **السِّنادُ**’dır; bu, dil ehlinin sözüdür. Bunun tahrîri: dersin ki: **التَّوْجيهَ**, kayıtlı revîden önceki harfin harekesinin ihtilâfıdır; şu sözü gibi:
وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ
ve onun içindeki şu sözü:
أَلَّفَ شَتَّى ليس بالراعي الحَمِقْ
ve bununla birlikte şu sözü:
سِرّاً وقد أَوَّنَ تأْوينَ العُقُقْ
Dedi: **التوجيه** ayrıca, mutlak revî ile **التأْسيس** arasındaki şeydir; şu sözü gibi:
أَلا طالَ هذا الليلُ وازْوَرَّ جانِبُهْ
Burada **الأَلف** **تأْسيس**’tir; **النون** **توجيه**’dir; **الباء** revî harfidir; **الهاء** ise sıla’dır. el-Ahfeş dedi: **التَّوْجيهُ**, kayıtlı revîye bitişik olan harfin harekesidir; feth ile birlikte ondan başkası câiz olmaz; şu söz gibi:
قد جَبَرَ الدِّينَ الإِلهُ فجَبَرْ
Onun hepsinde fethi iltizam etti; ve onunla birlikte, bir kasidede kesre ve zam câiz olur; bizim temsil ettiğimiz gibi. İbn Cinnî dedi: Aslı **التَّوْجِيه**’dendir; sanki revî harfi onların yanında **مُوَجَّهٌ**’dir; yani sanki onun iki **وَجْه**’i vardır: biri öncesinden, diğeri sonrasından. Görmez misin ki onlar, kayıtlı olduğu müddetçe, öncesindeki harekenin ihtilâfını çirkin gördüler; **الحَمِقْ** ve **العُقُقْ** ve **المُخْتَرَقْ** gibi? Nitekim mutlak olduğu müddetçe, onun içindeki ihtilâfını da çirkin görürler; şu sözü gibi:
عَجْلانَ ذا زَادٍ وغيرَ مُزَوَّدِ
onun içindeki şu sözüyle:
وبذاك خَبَّرَنا الغرابُ الأَسْوَدُ
ve şu sözü:
عَنَمٌ يكادُ من اللَّطافَةِ يُعْقَدُ
Bundan dolayı, kayıtlı revîden önceki hareke **تَوجيهاً** diye adlandırıldı; revînin, iki farklı halde iki **وَجْه**’i olduğuna bildirim olarak. Bu da şudur: o kayıtlı olduğunda, onun önünden gelen bir **وَجْه**’i vardır; mutlak olduğunda ise, onun ardından gelen bir **وَجْه**’i vardır; böylece iki yüzlü elbise (**الثوب المُوَجَّهِ**) ve benzeri gibi cereyan etti. Dedi: Bu, benim katımda, “Ona **تَوْجيهاً** denildi; çünkü onda, harekelerin ihtilâfından **وُجُوهٌ** câiz olur” diyenin sözünden daha örnektir; çünkü eğer öyle olsaydı, el-Halîl, öncesindeki harekelerin ihtilâfında bu kadar sıkı davranmazdı; ve bu, onun yanında çirkin olmazdı. Ve **الوَجِيهَةُ**: bir boncuk; ve denildi: boncuktan bir tür. Ve **بنو وَجِيهةَ**: bir batın (kabile kolu).
