# وحش (و-ح-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AD%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Vahşiler

- Harfler: و - ح - ش
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْوُحُوشُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%88%D9%8F%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%B4%D9%8F.md) | الْفُعُولُ | Vahşiler | 1 | 1 | [81:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/ayet/81:5.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وحش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misal (ilk harfi illetli و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md), [شرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF.md), [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnsandan ve yerleşimden uzaklaşma, yabanilik, ıssızlık ve ünsiyetin zıddı olma durumu |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet sahnesinde doğal içgüdüsü kaçış ve dağınıklık olan yaban hayvanlarının dehşet anında bir araya toplanması |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî çekiniklik ve vahşetin, mutlak ilahî sevk ve kozmik altüst oluş karşısında işlevsiz kalarak cem edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca saldırganlık veya yırtıcılık olarak daraltılması; asıl anlam olan ürkeklik, yabancılık ve ehlileşmemişlik boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وح | Topluluktan veya alışılandan ayrışarak tek başına kalma, yalınlaşma ve dış dünyaya kapanma hareketidir. Bu çekirdek [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) kökünde tekillik ve benzersizleşme, [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) kökünde ise çevreden soyutlanmış gizli ve hızlı yönelim anlamında belirgindir. | ش | Yayılma, saçılma ve temasın dağılması boyutu eklenerek, ayrışma hareketi ehlî ortamdan kaçıp ıssız ve yabani sahaya dağılma anlamına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, yönelme ve bir durumu başka bir duruma eklemleme eğilimini başlatır. |
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, sınırı çekme, içerisi ile dışarısını kesin bir hatla birbirinden ayırma hareketidir. |
| ش | Diş | Keskinlik, parçalanma, temas noktalarının birbirinden kopup dağılması ve tedirginlik hareketini temsil eder. |
| وحش | Çitten dışarı sıçrayarak bağları koparma ve parçalanıp dağılma | Korunaklı çitin ve çadır kazıklarının temsil ettiği yerleşik/ünsiyet alanından çıkarak, sınırın ötesindeki emniyetsiz ve temasın koptuğu yabani sahaya yönelme hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsana alışmamış, ehlileşmemiş çöl veya kır hayvanı; insanın bulunmadığı ıssız, boş arazi; açlıktan dolayı karnın bomboş kalması; yayın insana bakmayan dış yüzü. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Kebîr el-Hüzelî bir beytinde sert ve yabani ağaçtan yapılan yayını nitelemek üzere şöyle der: ولقد عَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيّةٌ، / تحتَ الرِّداء، بَصِيرةٌ بالمُشْرِف |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’n-Necm terk edilmiş ıssız yurdu betimlerken yaban hayvanlarının toplanışını şöyle anar: أَمْسى يَبَاباً، والنَّعامُ نَعَمُهْ، / قَفْراً، وآجَالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde وحش kökü, merkezi Samicede özellikle insanın yerleşik, güvenli ve medenî çevresinin karşıtı olan bozkır, ıssızlık ve yabani yaşam alanı bağlamında biçimlenmiştir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren yaygın bir kök yerine yabani hayvan ve ıssızlık alanı için başka leksikal birimler öne çıksa da kökün semantik matrisi, Güney Sami ve Arapça sahasında insan temasından yoksun olma, açlık nedeniyle için boşalması ve ürkme semantiği üzerinde berraklaşmıştır. İnsanın yerleşim sınırının bittiği yer «vahşet», oradaki canlılar ise «vuhûş» olarak adlandırılmıştır. Bu durum kökün Arapçada kazandığı özgün fıtrî ürkeklik ve medeniyet dışılık semantiğini açıkça yansıtır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) kavramının tam zıddı olarak insanın varlığından yoksunluk | Mekân için ıssızlık, canlı için ehlî olmama, beden için gıdadan boş kalma durumunu ifade eden somut kök. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça havzasında yabani çevre ve ehlileşmemiş fauna | Kuzeybatı Sami dillerindeki köklerle paralel anlam alanları paylaşılmakla birlikte Arapçada semantik genişlik kazanmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kanıtlanmış düzenli dış akrabalık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وحش | Anlamlı | Yabanilik, ıssızlık, ehlî olmama | İnsandan kaçan hayvan, terk edilmiş ıssız yer. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [وشح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%AD.md) | Anlamlı | Kuşanmak, çapraz bağlamak | Kılıç bağını veya süs kuşağını göğse çapraz takmak. | Ters yönde birleşme ve kuşatma; Kur'an'da geçmez. |
| [حوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B4.md) | Anlamlı | Çevirmek, toplamak, ürkütmek | Hayvanları bir yere toplamak, etrafını sarmak. | Vahşeti zapt edip toplama yönü; Kur'an'da geçmez. |
| [حشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%88.md) | Anlamlı | İçini doldurmak, tıkmak | Bir kabın veya nesnenin iç boşluğunu doldurmak. | وحش kökünün açlık/boşluk anlamına zıt hareket; Kur'an'da geçmez. |
| [شوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%AD.md) | Anlamlı | Yönelmek, gayret etmek, boyun uzatmak | Bir hedefe doğru dikkatle atılmak, hızlanmak. | Çekilmenin aksine hedefe yöneliş; Kur'an'da geçmez. |
| [شحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%88.md) | Anlamlı | Ağzı veya adımı geniş açmak | Bir şeyin ağzını sonuna kadar açması, mesafeyi açma. | Ayrışma ve aralık bırakma ortak nüansı; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وحش | Merkez | Yabanilik ve ünsiyetsizlik | İnsana alışık olmama ve doğası gereği ürkerek uzakta yaşama hali. | Hem canlının mizacını hem de mekânın insansızlığını kapsar. |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Ürkme ve kaçış | Bir dış etkenden veya tehlikeden dolayı hızla irkilip kaçma eylemidir; fıtrî yabanilik şart değildir. | Anlık kaçışı ve dağılmayı anlatır. |
| [شرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Başıboşluk ve itaatten çıkış | Ehlî iken veya bir düzene bağlıyken kaçıp kontrolden çıkma durumudur. | Aslen ehlî olanın kaçışını da kapsar. |
| [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) | Komşu | Yabanileşme ve süreklilik | Zaman içinde yalnızlaşıp yabani tabiat kazanma, ehlîlikten kopup vahşileşme. | Süreçle gelen yabancılaşmayı vurgular. |
| [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) | Zıt | Ünsiyet, alışma ve yakınlık | İnsanın varlığıyla huzur bulma, ehlileşme, bir arada uyumla yaşama durumu. | وحش halinin tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وحش | İnsana alışık olmayan yabani canlı, ıssızlık | Ünsiyetin yokluğu, fıtrî ürkeklik ve medeniyet dışı alan anlamını tam karşılar. | Kesin |
| Latince | Fera, ferus, silvestris | Yabani hayvan, ehlileşmemiş, ıssız | Fiziksel yabani hayvanı karşılar; açlık ve ıssızlık hissi boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Wild beast, feral, untamed | Yabani hayvan, ehlileşmemiş | Biyolojik yabancılığı iyi verir; kelimenin taşıdığı ıssızlık ve yalnızlık nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | Wildtier, ungezähmt, Verwilderung | Yabani hayvan, ehlileştirilmemiş | Fiziksel tabiatı karşılar; çöl hüznü ve mekânın insansızlığı boyutu eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Bête sauvage, farouche | Yabani hayvan, ürkek/yabani | «Farouche» kelimesi insanın yaklaşmasından ürken fıtratı çok iyi yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْوُحُوشُ (Çoğul isim) | Doğası gereği birbirinden ve insandan kaçan yabani hayvanlar | Kıyamet sahneleri ve kozmik altüst oluş bağlamı; kıyametin dehşetiyle tabiatlarındaki kaçış güdüsünün kırılarak bir araya toplanması (Tekvîr [81:5](https://lisan.digital/tr/ayet/81:5.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haşr ve adalet teorisi | Hayvanların kıyamet günü diriltilip diriltilmeyeceği, aralarındaki hakkın alınıp sonra toprak edilip edilmeyecekleri meselesi. | Biyolojik canlıların ilahî adalet ve haşr kapsamına dahil oluşu. |
| Fıkıh | Av ve kurban hükümleri | Ehlî hayvan ile yabani hayvan ayrımı; kurban edilecek ve avlanacak hayvanların statüsü. | İnsanın mülkiyetine ve hâkimiyetine girmeyen canlı türü. |
| Tefsir | Kıyamet tasviri | Tekvîr [81:5](https://lisan.digital/tr/ayet/81:5.md) ayetindeki haşrın ölüm, toplanma veya hesap manasına gelişi tartışılmıştır. | Fıtratındaki ürkekliğe rağmen müşterek dehşet sebebiyle yan yana gelme hali. |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve ahlak | Vahşi hayvanların insanlarla konuşması rivayetleri ve yırtıcıların ahlakından sakınma bağlamı. | Fıtrî sınırın ve yabancılığın ortadan kalkması alameti. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik intizam ve haşr | Ehlîleşmemiş fıtratın ilahî iradeye boyun eğişi | Mutlak acziyet göstergesi | En bağımsız ve ürkek varlık bile ilahî kudret karşısında başıboş kalamaz. | Kesin |
| İlmi | Zooloji ve ekosistem | Yabani fauna ve doğal yaşam | Ekosistem dengesi | İnsan müdahalesinden uzak kendi fıtrî alanında varlığını sürdüren türler. | Güçlü |
| Siyasi | Toplum sözleşmesi ve kamu düzeni | Hukuk dışı ve denetimsiz alan | Medeniyetin zıddı | Devlet otoritesinin ve hukukun ulaşmadığı sahra veya kaos ortamı. | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve av hukuku | Mubah mallar ve ihraz konusu | Sahipsiz doğal kaynak | Sahipsiz olup ancak fiilî yakalama ve avlanma ile mülkiyete konu olan varlıklar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dağınık ve rastgele parçacıkların haricî alan etkisiyle odaklanması | Normalde birbirini iten veya birbirinden bağımsız hareket eden serbest parçacıkların, yüksek bir kütleçekim veya elektromanyetik alan altında zorunlu olarak tek noktaya toplanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve yabancılaşma halinin olağanüstü krizde zorunlu dayanışmaya dönüşmesi | Bireylerin toplumsal bağlardan kopup birbirine yabancılaştığı bir vasatta, büyük bir ortak felaket karşısında refleksif olarak bir araya gelmesi. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca «canavarlık», «yırtıcılık» ve «saldırgan vahşet» olarak anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsandan ve medeniyetten uzak, fıtraten ürkek, ehlileşmemiş ve bağımsız yaşayan her türlü yabani hayvanı ve ıssızlığı ifade etmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tekvîr [81:5](https://lisan.digital/tr/ayet/81:5.md) ayetinde «vuhûş» kelimesi yalnızca yırtıcı hayvanlar sanılırsa, ayetteki asıl mucizevi ve sarsıcı vurgu (yani doğası gereği birbirinden kaçan zayıf ve güçlü bütün yabani canlıların dehşetten birbirine sığınarak toplanması gerçeği) anlaşılamaz. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kıyamet tasvirlerinde psikolojik ve fıtrî zıtlıkları nasıl kullandığını gösterir. Doğası kaçmak ve dağılmak olan bir varlığın «toplanması» (haşr), ilahî kudretin dehşetini ve kozmik altüst oluşun derinliğini kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tekvîr suresi başta olmak üzere kozmik kıyamet sahneleri, yaratılışın tamamının hesaba veya sonuca dahil edilişini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahşetin bir ahlak bozukluğu veya salt saldırganlık olduğu yanılgısını düzeltir; kökün özünde tabii bir ürkeklik, insansızlık ve ehlileşmemişlik bulunduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İnsandan ve yerleşim yerlerinden uzak, ehlileşmemiş yabani canlılar; insanın bulunmadığı ıssız arazi ve açlıktan dolayı karnın boş kalması.
- Soyut anlam: Bir düzen veya otorite merkezine bağlanmama hali, temas ve ünsiyet eksikliği, fıtrî ürkeklik ve bağımsız dağılma eğilimi.
- Sistematik karşılık: Dağılma ve kaçış tabiatına sahip bağımsız unsurların, üst bir çekim veya dehşet etkisi altında iradeleri dışında tek bir merkezde toplanması.
- LaTeX modeli: $$F_{\mathrm{ext}} \gg 0 \implies \lim_{t \to t_c} \sum_{i=1}^n \mathbf{x}_i(t) = \mathbf{X}_0 \quad \text{hâlbuki} \quad \forall t < t_c, \; \|\mathbf{x}_i - \mathbf{x}_j\| \to \infty$$
- LaTeX açıklaması: Modelde normal şartlar altında ($t < t_c$) yabani unsurlar ($i, j$) arasındaki mesafe sonsuza gitme eğilimindedir, yani fıtrî olarak birbirlerinden ve merkezden kaçıp dağılırlar. Ancak kritik anda ($t = t_c$) uygulanan mutlak haricî kuvvet veya dehşet alanı ($F_{\mathrm{ext}}$), bütün bağımsız konum vektörlerini tek bir toplanma noktasına ($\mathbf{X}_0$) zorunlu olarak odaklar. Bu durum Tekvîr [81:5](https://lisan.digital/tr/ayet/81:5.md) ayetindeki yabani hayvanların fıtratlarına aykırı biçimde toplanışını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AD%D8%B4/occurrences?meal=IK

### [Tekvir 81:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/ayet/81:5.md) — الْوُحُوشُ

وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

Meal (IK): Vahşi hayvanlar bir araya toplandığı zaman;

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين و واي معهما
ح ش و، ح و ش، و ح ش، و ش ح، ش ي ح، ش ح و مستعملات
حشو:
الحَشْوُ: ما حَشَوْتَ به فراشاً وغيره. والحَشْيَّةُ: الفراش المَحْشُوّ. واحتَشَيْتُ: بمعنى امتلأت. وتقول: انحَشَى صوتٌ في صوتٍ، وانحشَى حرفٌ في حرفٍ.
والاحتِشاءُ: احتِشاءُ الرّجل ذي الإبْرِدة. والمُسْتَحاضةُ تحتشي بالكُرْسُف والحَشْوُ: صغارُ الإِبل، وحَشْوُها: حاشيتها أيضاً. قال:
يعصوصِبُ الحشوُ، إذا افتدى بها
وحاشيتا الثّوبِ: جانباهُ الطّويلان في طرفيهما الهُدْبُ. وحاشية السّراب: كلّ ناحية منه، وهنّ الحواشي.
والحشو من الكلام: الفَضْلُ الذي لا يُعْتَمَدُ عليه. والحَشْوُ من النّاس: من لا يُعْتَدُّ به.
والحَشَا: ما دون الحجاب ممّا في البطن كله من الطّحِال والكَرِش والكبد، وما تَبِع ذلك حشاً كلُّه.
والحشا: ظاهرُ البَطْن وهو الخَصْر.
وحشوته سهماً إذا أصبت حشاه. وحَشَأْته بالعصا حشأً- مهموزا-: إذا ضربت بها بطنه، وفرّقوا بينهما بالهَمْز.
وحشَأْتُ النّار: غَشْيتُها.
وقول العرب: حشياء رابية: منتفخة من بهر ونحوه. وحشياء: ضخمة الأحشاء.
حوش:
المحاش: كأنّه مِفْعل من الحَوْش، وهم قومٌ لفيفٌ أُشابة. قال النابغة:
اجمعْ مِحاشَك يا يزيدُ فإنّي		أعددتُ يَربُوعاً لكم وتَميما
والحُوْشُ: بلاد الجنّ، لا يمرُّ بها أحدٌ من النّاس.
ورجل حُوشيٌّ: لا يُخالطُ النّاسَ. وليلٌ حُوشيٌّ: مُظِلمٌ هائِل، وهذه سَنَةٌ مَحْوشٌ: يابسة. قال:
وطولُ مَحْشِ الزَّمَنِ المَحُوشِ
وحُشْنا اليّدَ وأحشناها: أي: أخذناها من حواليها لنصرفها إلى الحبائل التي نصبت لها.
واحتوش القومُ فلاناً وتحاوَشُوه: جعلوه وسطهم.
وما أَنْحاشُ من شيءٍ، أي: ما أكثرتُ له.
والتّحويش: التّحويل.
وحاشا: كلمةُ استثناء، وربّما ضمّ إليها لام الصّفة. قال الله تعالى: "قُلْنَ حاشَ لله". وقال النابغة:
وما أُحاشي من الأَقْوامِ مِنْ أَحَدِ
والحائش: جماعةُ النّخل، لا واحد له.
وحش:
الوَحْشُ: كلّ ما لا يُستأنس من دوابّ البَرِّ، فهو وحشيّ. تقول: هذا حمارُ وحشٍ. وحمارٌ وحشيّ، وكل شيء يستوحش عن النّاس فهو وحشيّ.
وفي بعض الكلام: إذا أقبل اللّيل استأنس كلّ وحشيّ، واستوحش كلّ إنْسيّ.
ويقال للجائع: قد توحّش، أي: خلا بطنُه. ويقال للمحتمي لشرب الدّواء: قد توحش، وللمكان إذا ذهب عنه الإنس: قد أوحش، وطللٌ مُوحش. قال:
لسَلْمَى مُوحشاً طَلَلُ		يلوح كأنّه خِلَـلُ
ودارُ مُوحِشَة. قال:
معالمها حِشُونا
على قياس سنون وبالنّصب والجدّ: حِشِينَ، قال:
فأَمْسَتْ بعدَ ساكِنِها حِشِينا
والوَحْشِيُّ والإنْسيّ شِقّا كلّ شيء فإِنسيّ القَدَمِ ما أقبل منها على القَدَم الأُخْرى، ووَحْشِيُّها ما خالف إنّسِيَّها. ووحشيّ القَوْس الأعجمية ظهرها، وإنسِيُّها بطنها المُقْبِل عليك. ووحشيّ كلّ دابّة: شِقْها الأَيْمن والِإنسيّ الأَيْسَر. وإذا كان بيدك شيء فرميت به عنك بعيداً قلت: وحّشت.
وشح:
الوَشْحُ من الوِشاح، والجمع: الوُشُحُ. والوِشاح: من حَلْيِ النّساء: كِرْسانِ من لؤلؤٍ وجوهر منظومان، مُخَالَفٌ بينهما، معطوف أحدهما على الآخر تتوشّح به المرأة.
وشاةٌ مُوَشَحة، وطائر مُوَشَّح إذا كان لهما خُطَّتان، من كلّ جانب خُطَّة كالوِشاح قال الطرماح يصف الديك:
وَنَبِّهْ ذا العِفاءِ الموشَّحِ.
شيح:
الشِّيحُ: نبات. والشّيِح: ضربٌ من بُرود اليَمَنِ. والمُشَيَّح: المُخطَّط، وبالسّين أيضاً.
والشّيِاح: الحذار. ورجلٌ شائحٌ: حَذِرٌ. ومُشِيحٌ: أي: حازم حَذِر. قال:
شايحنَ منه أَيَّما شِياحِ
ويقال: شائح، أي قاتل. وأشاح الفَرَس بذنَبِه، أي: أرخاه. وأشاح فلان بوجهه عن وَهَج النّار، أو عن أذى إذا نحّاه. قال النابغة:
تُشِيحُ على الفلاةِ فتَعْتَلِيهـا		بِبَوْعِ القَدْرِ إذ قَلِقَ الوَضِينُ
أي: تُدِيمُ السَّير، والبَوْع: المداومة، وناقة شيحانة مداومة في الرّسل. قال الحطيئة: شَيْحانَةً خُلِقَتْ خَلْقَ المصاعيب والشَّيْحانُ: الطَّويلُ.
شحى:
شحَى فلان فاه شَحْياً، واللجام يَشْحَى فم الفرس شحياً. قال:
كأنّ فاها واللِّجام شاحِيَه
ويقال: أقبلت الخيل شَواحيَ وشاحِياتٍ. أي: فاتحاتٍ أفواهَها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** ve **واي** onlarla birlikte

**ح ش و**، **ح و ش**، و **ح ش**، و **و ش ح**، **ش ي ح**، **ش ح و** kullanılagelenlerdir

**حشو**:
**الحَشْوُ**: bir döşeği ve başkasını onunla doldurduğun şey. **الحَشْيَّةُ**: doldurulmuş döşek. Ve **احتَشَيْتُ**: doldu(m) anlamındadır. Ve dersin: bir ses bir sesin içine **انحَشَى** etti; bir harf bir harfin içine **انحشَى** etti.
Ve **الاحتِشاءُ**: soğutucular sahibi erkeğin **احتِشاءُ**’sudur. Ve **المُسْتَحاضةُ** **الكُرْسُف** ile **تحتشي** eder. Ve **الحَشْوُ**: develerin küçükleridir; ve onun **حَشْوُها**’sı: onun **حاشيتها**’sı da. Dedi ki:
يعصوصِبُ الحشوُ، إذا افتدى بها
Ve elbisenin **حاشيتا**’sı: iki ucunda püskül bulunan iki uzun yanıdır. Ve serabın **حاشية**’si: ondan her bir yan; ve onlar **الحواشي**’dir.
Ve sözden **الحشو**: kendisine dayanılmayan fazlalıktır. Ve insanlardan **الحَشْوُ**: kendisine itibar edilmeyen kimsedir.
Ve **الحَشَا**: karında perde altındaki şeylerden; dalak, işkembe ve karaciğerin tamamı ve buna tâbi olan şeyler; hepsi **حشاً**’dır.
Ve **الحشا**: karnın dışı; o da beldir.
Ve onu bir okla **حشوته** ettim: **حشاه**’sını vurduğum zaman. Ve onu sopayla **حَشَأْته** **حشأً** -hemzeli-: onun karnına onunla vurduğun zaman; ve ikisi arasında **الهَمْز** ile ayırdılar.
Ve **وحشَأْتُ** ateşi: onu kapladım.
Ve Arapların sözü: **حشياء رابية**: nefes darlığı ve benzeri sebebiyle şişkin. Ve **حشياء**: iç organları iri.

**حوش**:
**المحاش**: sanki **الحَوْش**’tan **مِفْعل** gibidir; ve onlar karışık bir topluluk, bir karma zümredir. Nâbiga dedi:
اجمعْ مِحاشَك يا يزيدُ فإنّي		أعددتُ يَربُوعاً لكم وتَميما
Ve **الحُوْشُ**: cinlerin ülkeleridir; insanların hiçbirinden hiç kimse oradan geçmez.
Ve **رجل حُوشيٌّ**: insanlarla karışmaz. Ve **ليلٌ حُوشيٌّ**: karanlık, dehşetli. Ve bu **سَنَةٌ مَحْوشٌ**: kurak. Dedi ki:
وطولُ مَحْشِ الزَّمَنِ المَحُوشِ
Ve eli **حُشْنا** ettik ve onu **أحشناها** ettik: yani onu çevresinden aldık ki onu kendisi için kurulmuş tuzaklara sevk edelim.
Ve kavim falanı **احتوش** etti ve onu **تحاوَشُوه**: onu aralarına orta yaptılar.
Ve “ben bir şeyden **أَنْحاشُ** değilim”: yani onun için çoğaltmadım.
Ve **التّحويش**: dönüştürme.
Ve **حاشا**: istisna kelimesidir; ve bazen ona sıfatın **لام**’ı eklenir. Allah Teâlâ dedi ki: “قُلْنَ **حاشَ لله**”. Ve Nâbiga dedi:
وما أُحاشي من الأَقْوامِ مِنْ أَحَدِ
Ve **الحائش**: hurma topluluğu; onun tekili yoktur.

**وحش**:
**الوَحْشُ**: kara hayvanlarından ehlileşmeyen her şeydir; o halde o **وحشيّ**dir. Dersin: bu **حمارُ وحشٍ**. Ve **حمارٌ وحشيّ**. Ve insanlardan ürküp uzak duran her şey **وحشيّ**dir.
Ve bazı sözde: gece gelince her **وحشيّ** ünsiyet eder, her **إنْسيّ** ürker.
Ve aç olana denir: **توحّش** etti; yani karnı boşaldı. Ve ilacı içmek için perhiz yapan kimseye denir: **توحش** etti. Ve mekâna, ondan ünsiyet gidince: **أوحش** etti; ve **طللٌ مُوحش**. Dedi ki:
لسَلْمَى مُوحشاً طَلَلُ		يلوح كأنّه خِلَـلُ
Ve **دارُ مُوحِشَة**. Dedi ki:
معالمها حِشُونا
**سنون** kıyasınca ve nasb ile ve cidd: **حِشِينَ**. Dedi ki:
فأَمْسَتْ بعدَ ساكِنِها حِشِينا
Ve **الوَحْشِيُّ** ile **الإنْسيّ** her şeyin iki yarısıdır: ayağın **إنسيّ**si, ondan öteki ayağa bakan tarafıdır; ve onun **وَحْشِيُّ**si, onun **إنّسِيَّ**sine muhalif olandır. Ve Acem yayı’nın **وحشيّ**si onun sırtıdır; ve onun **إنسِيُّ**si sana dönük karnıdır. Ve her binek hayvanının **وحشيّ**si: onun sağ yanı; ve **الِإنسيّ**: sol yanı. Ve elinde bir şey olup da onu senden uzağa attığın zaman dersin: **وحّشت**.

**وشح**:
**الوَشْحُ**: **الوِشاح**tandır; çoğulu: **الوُشُحُ**. Ve **الوِشاح**: kadınların süsünden; inci ve cevherden dizilmiş iki şerittir; ikisi arasında karşılıklı farklılık vardır; biri ötekine kıvrılmıştır; kadın onunla kuşanır.
Ve **شاةٌ مُوَشَحة**; ve **طائر مُوَشَّح**: ikisinin iki çizgisi olduğu zaman; her yandan bir çizgi, **الوِشاح** gibi. Tırmâh horozu vasfederek dedi:
وَنَبِّهْ ذا العِفاءِ الموشَّحِ.

**شيح**:
**الشِّيحُ**: bir bitki. Ve **الشّيِح**: Yemen bürdelerinden bir tür. Ve **المُشَيَّح**: çizgili; **بالسّين** ile de.
Ve **الشّيِاح**: sakınma. Ve **رجلٌ شائحٌ**: sakınan. Ve **مُشِيحٌ**: yani kararlı, sakınan. Dedi ki:
شايحنَ منه أَيَّما شِياحِ
Ve denir: **شائح**; yani öldürücü. Ve at kuyruğuyla **أشاح** etti: yani onu saldı. Ve falan, ateşin hararetinden yahut bir eziyetten yüzüyle **أشاح** etti: onu uzaklaştırdığı zaman. Nâbiga dedi:
تُشِيحُ على الفلاةِ فتَعْتَلِيهـا		بِبَوْعِ القَدْرِ إذ قَلِقَ الوَضِينُ
Yani: yürüyüşü sürdürür. Ve **البَوْع**: devamlılık. Ve **ناقة شيحانة**: gönderişte devamlı. Hutay’a dedi: **شَيْحانَةً خُلِقَتْ خَلْقَ المصاعيب**. Ve **الشَّيْحانُ**: uzun.

**شحى**:
Falan ağzını **شحَى** etti **شَحْياً**; ve gem, atın ağzını **يَشْحَى** eder **شحياً**. Dedi ki:
كأنّ فاها واللِّجام شاحِيَه
Ve denir: atlar **شَواحيَ** ve **شاحِياتٍ** olarak geldiler: yani ağızlarını açmışlar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَحْشُ: الوُحوشُ، وهي حيوان البَرِّ، الواحدُ وَحْشِيٌّ. يقال حمارُ وَحْشٍ بالإضافة، وحمارٌ وَحْشِيٌّ. وأرضٌ مَوْحوشَةٌ: ذاتُ وُحوشٍ. والوَحْشِيُّ: الجانبُ الأيمنُ من كلِّ شيء. قال الراعي:
فَمالَتْ على شِقِّ وَحْشِيِّهاوقد ريعَ جانِبُها الأيسرَ
ويقال: ليس من شيءٍ يَفْزَعُ إلاّ مال على جانبه الأيمن، لأن الدابَّة لا تُؤتى من جانبها الأيمن، وإنَّما تؤتى في الاحتلاب والركوب من جانبها الأيسر، فإنَّما خوفُها منه، والخائفُ إنَّما يفرّ من موضع المخافة إلى موضع الأمن. وكان الأصمعي يقول: الوَحْشِيُّ الجانب الأيسر من كل شيء. ووَحْشِيُّ القوسِ: ظهرُها. وإنْسِيُّها: ما أقبلَ عليك منها. وكذلك وَحْشِيُّ اليدِ والرِجلِ وإنْسِيُّهما. والوَحْشَةُ: الخلوةُ والهمُّ. وقد أوْحَشْتُ الرجلَ فاسْتَوْحَشَ. وأرضٌ وَحْشَةٌ وبلدٌ وَحْشٌ بالتسكين، أي قفرٌ. وتَوَحَّشَتِ الأرضُ: صارت وَحْشَةً. وأوْحَشْتُ الأرضَ: وجدتها وَحْشَةً. وأوْحَشَ المنزل أيضاً:صار كذلك وذهب عنه الناس. وأوْحَشَ الرجلُ: جاعَ. وتَوَحَّشَ الرجلُ، أي خلا بطنُه من الجوع. يقال: تَوَحَّشْ للدواء، أي أخْلِ جوفَك من الطعام. وبات فلانٌ وَحْشاً، أي جائعاً. وبتنا أوْحاشاً. وقد أوْحَشْنا منذ ليلتانِ، أي نَفِذَ زادُنا. وقال حُميدٌ يصف ذئباً:
وإنْ باتَ وَحْشاً ليلةً يم يَضِقْ بهاذِراعاً ولم يُصْبح بها وهو خاشِعُ
ووَحَّشَ الرجلُ، إذا رمى بثوبه وسلاحه مخافةَ أن يُلحَقَ. وفي الحديث: "فوَحَّشوا برماحهم". وقال الشاعر:
فذَروا السِلاحَ ووَحَّشوا بالأبْرَقِ

##### Türkçe

**الوَحْشُ**: **الوُحوشُ**; ve o, kara hayvanıdır; teki **وَحْشِيٌّ**’dir. **حمارُ وَحْشٍ** izafetle söylenir; ve **حمارٌ وَحْشِيٌّ**. Ve **أرضٌ مَوْحوشَةٌ**: **وُحوشٍ** sahibi (olan). Ve **الوَحْشِيُّ**: her şeyin sağ yanı. Çoban dedi ki:
فَمالَتْ على شِقِّ **وَحْشِيِّها** وقد ريعَ جانِبُها الأيسرَ

Ve denilir: hiçbir şey yoktur ki korksun da ancak sağ yanına meyletmiş olmasın; çünkü binek hayvanına sağ yanından gelinmez; ancak sağımda ve binmede sol yanından gelinir; korkusu ancak ondandır; korkan ise ancak korku yerinden güven yerine kaçar. Asmaî derdi ki: **الوَحْشِيُّ** her şeyin sol yanıdır. Ve **وَحْشِيُّ القوسِ**: onun sırtıdır. Ve **إنْسِيُّها**: ondan sana yönelen (kısmı)dır. Ve bunun gibi **وَحْشِيُّ اليدِ** ve **الرِجلِ** ve onların **إنْسِيُّهما**’sı. Ve **الوَحْشَةُ**: tenhalık ve kederdir. Ve ben adamı **أوْحَشْتُ** da o **فاسْتَوْحَشَ**. Ve **أرضٌ وَحْشَةٌ** ve **بلدٌ وَحْشٌ** sükûn ile; yani ıssız. Ve **تَوَحَّشَتِ الأرضُ**: **وَحْشَةً** oldu. Ve ben yeri **أوْحَشْتُ**: onu **وَحْشَةً** buldum. Ve mesken de **أوْحَشَ**: yine öyle oldu ve insanlardan boşaldı. Ve adam **أوْحَشَ**: acıktı. Ve adam **تَوَحَّشَ**; yani karnı açlıktan boşaldı. Denilir: **تَوَحَّشْ للدواء**; yani içini yemekten boşalt. Ve falan kimse **وَحْشاً** geceledi; yani aç olarak. Ve biz **أوْحاشاً** geceledik. Ve iki geceden beri **أوْحَشْنا**; yani azığımız tükendi. Humeyd bir kurdu vasfederek dedi ki:
وإنْ باتَ **وَحْشاً** ليلةً يم يَضِقْ بها ذِراعاً ولم يُصْبح بها وهو خاشِعُ

Ve adam **وَحَّشَ**; elbisesini ve silahını, yakalanmaktan korkarak attığı zaman. Ve hadiste: "فوَحَّشوا برماحهم". Şair dedi ki:
فذَروا السِلاحَ ووَحَّشوا بالأبْرَقِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والشين
حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح .
حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن تحشُو به فرجَهَا .
والحَشْوُ من الكلام الفضْل الذي لا يُعتَمد عليه . قال : والحشو صِغَارُ الإبل ، وكذلك حَوَاشِيها صغارُها ، واحدها حاشِيَةٌ . والحَشْوُ من النّاس الذين لا يُعتدُّ بهم . وحاشِيَتَا الثوب جَنَبَتَاه الطويلتَان في طرفيْهما الهُدْبُ . وحاشيةُ السَّرَابِ كلُّ ناحيةٍ منه .
والحشا ما دُون الحجابِ مِمَّا في البطن كله من الكبد والطحَال والكَرِش وما تبع ذَلِكَ حشاً كُلُّه . وأخبرني المنذري عن الحَرَّاني عن ابن السكيت : الحَشَا مَا بَيْن آخِرِ الأَضْلاَع إلى الوَرِك . قلت والشافعيُّ ح سَمَّى ذلك كلّه حِشْوَةً . ونحوَ ذلك سمعت العرب تقول لجميع ما في البَطْنِ : حِشْوَةٌ ما عدا الشَّحْم فإنه ليس من الحِشْوَة . وقال الليث الحشَا أيضاً ظاهرُ البطْنِ وهو الخَصْرُ ، وأنشد في صفة امرأة :
هَضِيم الحشَا ما الشمسُ في يوم دَجْنها
وإذا ثنَّيتَ قلت حشَيانِ ، والجميعُ الأحشاء . ويقال فلان لطيفُ الحشَا إذا كان أقبَّ ضامر الخَصْر .
وقال الليث : تقول حشوتُه سَهْماً إذا أَصَبْتَ حشاه . قال وتقول : حشأتُه بالعصَا حشَأً مهموزٌ إذا ضربْتَ بطنه بها ، مَزَّقوا بينهما . وأنشد :
وكائِنْ تَرى يوم الكُلاَبِ مُجَدلاً
حشوناه مَحْشُورَ الحديدةِ أَصْمَعَا
وتقول حشَأْتُ النارَ أي غَشِيتُها . قلت : هذا غلطٌ وصوابه حشأتُ المرأَةَ إذ غشِيتَها ، وكأنه من تصحيفِ الورَّاقين . شمر عن ابن الأعرابي حشَأْتُه سهماً وحشَوْتُه . وقال الفراء : حشأتُه إذا أدخلته جوفَه . وإذا أصبتَ حشَاه قلت حَشِيْتُه . وروَى أبو الفضل لنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي : حشَأْته سهْماً إذا رميتَه فأصاب جوفه وأنشد هذه الأبيات :
لي كلَّ يوم مِنْ ذُؤاله
ضغثٌ يزيد على إبَاله
لي كلَّ يوم صِبْقَةٌ
فوقي تَأَجَّلُ كالظُّلاَله
فلأحْشَأَنَّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهباله
والصبْقَةُ الغبار وقوله أَوْساً أي عوضاً من هَبَالتك يا أَوْسُ ، وهو الذئب كان يعبَثُ في غَنَمِه ويَهْتَبِلُ لَحْمَها فرماه بسهم في جوْفِه وقَتَلَه .
الحراني عن ابن السكيت قال حَشَأَ الرجلُ امرأَتَهُ يَحْشَؤُهَا حَشْأً إذا نَكَحَها .
قال وحشَأتَه بسهمٍ إذا أصبتَ به جَوْفه . وقد حشَا الوسادةَ يحشُوها حَشْواً . وقال أبو زيد حشَأتُ الرجلَ بالسهمِ حَشْأً إذا أصبتَ به جَنْبَيْهِ وبطنَه وحشَأتُ المرأة حَشْأ إذا نكَحْتَها . وحشأتُ بطنَه بالعَصَا حَشْأ إذا ضربتَه بها . قلت : والصوابُ في حشَأت ما رويناه عن هؤلاء الأئمة .
قال المنذريُّ قال أبو حاتم قال الأصمعيُّ الحِشْوَةُ موَاضِعُ الطعام ، وفيه الأحْشَاءُ والأقْصَاب . قال وسمعت الأصمعيَّ يقول : أسفلُ مواضِعِ الطعامِ الذي يُؤَدي إلى المذهب المَحْشَاة بنصْبِ الميم والجميع مَحَاشٍ وهي المَبْعَرُ من الدوابّ . وقال : إيَّاكم وإتْيَانَ النساء في مَحَاشِيهنَّ ؛ فإن كل مَحْشَاةٍ حَرَامٌ . قال : والكُلْيَتَان في أسفل البطْن بينهما المثانة ومكان البول في المثانة . والمَرْبَضُ تحت السُّرَّة وفيه الصفاقُ . والصفاق جلدةُ البطْن الباطِنَة والجلْدُ الأسفلُ الذي إذا انخرق كان رقيقاً . والمَأْنَةُ ما غَلُظَ مما تحت السُّرَّة . وروى أبو نصر عن الأصمعي أنه قال المحاشِيءُ بالهمزة أكسيةٌ خَشْنَة تحلق الجسد واحدها مِحْشَأُ . وأنشد :
ينْفُضْن بالمشافر الهَدَالِق
نَفْضَك بالمَحَاشِىء المَحَالِقِ
وقال غيره المِحْشَاةُ بغير همز ما وَلِي الدُّبُرَ من المَبْعَر . وقال أبو عبيدة الحَشِيَّة رِفاعةُ المرأة وهو ما تَضَعه المرأةُ على عَجِيزَتِها تفطمها به ، يقال تَحَشَّت المرأة تَحشياً فهي متحشيَةٌ .
وعيش رقيق الحَوَاشِي إذا كان نَاعِماً في دَعَةٍ . وقال ابن السكيت الحاشِيَتان ابنُ المَخَاض وابنُ اللَّبُون . يقال : أرسلَ بنُو فلان رَائِداً وانتهى إلى أرض قد شبعت حاشيتاها .
أبو عبيد إذا اشتكى الرَّجُلُ حَشَاه ونَسَاهُ فهو حَشٍ ونَسٍ . قال والحَشْيَان الذي به الرَّبْوُ . وامرأة حَشْيَا . وفي حديث عائشة : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ من بيتها ليلاً ومضى إلى البقيعِ ، فتبعَتْهُ عائشةُ وظنَّت أنه دخلَ بعضَ حُجَرِ نسائِه ، فلما أَحَسَّ بسوادِها قصد قَصْدَه فعدَتْ وعَدَا على إثْرِها ، فلم يدْرِكْها إلا وهي في جوف حُجْرَتِها ، فدنا منها وقد وقَع عليها البَهْرُ والرَّبْوُ فقال لها مَالي أرَاك حَشْيَا رَابِية . أراد ما لي أراك قد وقع عليك الرَّبْوُ وهو البَهْرُ ، والرَّبْو يقال له الحشَا وقال الهذلي :
فَنَهْنَهْتُ أُولَى القوم منْهم بضرْبةٍ
تَنَفَّس منها كلُّ حشيانَ مُحْجِرُ
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( قُلْنَ حَاشَ للَّهِ ) ( يُوسُف : 51 ) هو مِنْ حَاشَيْتُ أُحَاشِي . وقال غيره يقال شَتَمْتُم فما تحشَّيْتُ منهم أحداً وما حَاشَيْتُ منهم أحداً ومَا حَاشَيْتُ أي ما قلت حَاشَى فلانٍ أي ما استثْنيت منهم أحداً .
وقال أبو بكر بن الأنباري : معنى حَاشَا في كلام العرب أَعْزِلُ فلاناً من وصْفِ القوم بالحَشَا ، وأعْزِلُه بناحيته ولا أُدْخِلُه في جُمْلتهم ، ومعنى الحشا النَّاحِبةُ وأنشد :
ولا أُحَاشِي من الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ
ويقالُ حاشَى لِفُلانٍ ، وحَاشَا فلاناً وحَشَى فُلاَنٍ . قال عمرُ بن أبي ربيعة :
من رَامَها حاشَى النَّبِيَّ وَأَهْلهُ
في الفَخْرِ غَطْمَطَهُ هناك المُزْبِدُ
وأنشد الفراء :
حشَى رَهْطِ النَّبِي فإنّ منهم
بُحوراً لا تكدرُها الدَّلاَءُ
فمن قال حاشى لِفُلانٍ خَفَضَه باللام الزائدة ، ومن قال حَاشى فلاناً أضمر في حاشَى مرفوعاً ونصبَ فلاناً بحَاشَى ، والتقدير حاشَى فِعْلُهُم فلاناً . ومن قال حاشى فلانٍ خفض بإضمار اللام لِطُول صُحبتها حَاشَى ، ويجوز أن تَخْفِضَه بحاشى لأنَّ حَاشَى لَمَّا خلت من الصَّاحِب أَشْبَهت الاسم فَأَضيفَتْ إلى ما بَعْدَها . ومن العرب من يقول حَاشَ لفُلان فيُسقط الألف ، وقَدْ قُرِىءَ في القرآن بالوجهين . قلت حَاشَ لله كان في الأصل حاشَى لله فلما كثُرَ في كَلاَمِهمْ حَذَفُوا الياءَ وجُعِلَ اسماً وإن كان في الأصل فِعْلاً ، وهو حَرْفٌ من حُرُوفِ الاستثناء مثل عدا وخَلاَ ولِذَلِكَ خَفَضوا بِحَاشى كما خَفَضُوا بهما لأنهما جُعِلا حَرْفين وإن كان في الأصْل فعلين . وقال أبو إسحاق في قوله ) قُلْنَ حَاشَ للَّهِ ) ( يُوسُف : 51 ) اشتُق هذا من قَوْلِك كُنْتَ في حَشَا فَلاَنٍ أي في ناحِيَتِه فالمعنى في حاشى لله براءة لله من هذا التَنَحّي . المعنى قد نَحَّى الله هذا من هذا وإذا قُلْتَ حَاشَ لِزَيْدٍ من هذا فالمعنى قد تَنَحَّى زَيْدٌ من هذا وتَبَاعَد مِنْهُ ، كما تقول تَنَحَّى من النَّاحِيَةِ ، كذلك تَحاشَى من حاشِية الشيء وهو ناحيته . وأنشد أبو بكر بن الأنباري في الحشا الناحية :
يقول الَّذِي أَمْسَى إلى الحَزْن أهْلُهُ
بأيّ الحَشَا أمسى الحبيبُ المبَايِنُ
وقال أبو بكر بن الأنباري في قولهم : حاشَى فلاناً ، معناه قد استثنَيْتُه وأخرجْتُه فلم أُدْخِلْه في جُمْلَة المذكورين . قلت : جعله من حَشَا الشَّيْءِ وهو ناحيتُه . وأنشد الباهليُّ في المعاني :
ولا يتحَشَّى الفحلُ إن أَعْرَضَتْ بِه
ولا يَمْنَعُ المِرْبَاعَ منه فَصِيلُها
قال لا يَتَحَشَّى لا يُبالي مَنْ حاشى . يقال : شتَمْتُهم فما تحشَّيت منهم أَحَداً وما حاشَيتُ منهم أحداً أي ما بالَيْتُه مِنْ حاشى فلانٌ ، وقال ابن الأعرابيّ تحشَّيْتُ من فلانٍ أي تَذَمَّمْتُ وقال الأخطل :
فلولا التَّحَشي من رِياحٍ رمَيْتُها
بكالِمةِ الأنْيابِ باقٍ وُسومُها
حوش ( حاشا ) : قال الليث : المَحاش كأنه مَفْعل من الحَوْشِ . وهو قَوْمٌ لفيف أُشابَةٌ . وأنشد بيتَ النابِغة :
جَمعْ مَحاشَكَ يايزيدُ فإنَّني
أَعْدَدْتُ يَربوعاً لكم وتمِيماً
قلت غلط الليث في المَحاش من جهتين إحْداهُما فَتْحُه المِيمِ وجعلُه إيَّاه مَفْعَلاً من الحَوْش ، والجهةُ الأخرى ما قال في تفسيرِه ، والصواب المِحاشُ بكسر الميم ، قال أبو عبيدة فيما يَرْوِي عنه أبو عبيد وهو قول ابن الأعرابيّ إنَّما هو : جمّع
مِحاشَك ، بكسر الميم ، جعلوه من مَحَشَتْه النارُ إذا أحْرَقَتْه لا من الحَوْش وقد مرّ تفسيره فيما تقدم من الكتاب أن المِحاش القومُ يتحالفون عند النار وأمَّا المَحاشُ بفتح الميم فهو أثاث البيت ، وأصله من الحَوْشِ وهو جمع الشيء وضَمُّه ، ولا يقال للفيف الناس مَحاش .
وقال الليث : الحُوْش بِلادُ الجنّ لا يَمُرُّ بها أحدٌ من الناس ورجل حُوشِيُّ لا يألَفُ الناسَ ولَيْلٌ حوشِيٌ مظلم هائل وقال رؤبة :
إلَيْكَ سارَتْ من بِلادِ الحوشِ
وأخبرني المنذريُّ عن ابن الهيثم أنه قال الإبل الحوشِيَّةُ هي الوحْشِيَّة ، ويقال إن فحلاً من فحولها ضرب في إبل لمَهْرة بن حَيْدان فَنُتِجَتْ النجائبُ المهريَّةُ من تلك الفحول الحوشيَّةِ فهي لا يكادُ يُدْرِكُها التعب . قال وذكر أبو عمرو الشيباني أنه رأى أرْبَع فِقَرٍ من مَهْرِيَّةٍ عَظْماً واحداً . قال وإبل حوشِيَّةٌ محرماتٌ لعِزَّة نُفوسِها . ويقال : فلانٌ يتَتَبَّعُ حوشِيَّ الكلام وَوَحْشِيَّ الكلامِ وعُقْمِيَّ الكلام بمعنى واحد .
وقال الليثُ : يقال حُشْنا الصيدَ وأحَشْناها أخذْناها من نواحيها تعْرِفُها إلى الحبائل التي نُصِبَتْ لها . ويقال فلان ما يَنْحاشُ من فلان أي ما يكْتَرِثُ له . وزجرتُ الذئْبَ في أنْحاشَ لِزَجْرِي وأنشد الأَصْمعيُّ بيتَ ذي الرُّمَّة يصف النعامة وبيضها .
وبيضاءَ لاتَنْحاشُ مِنَّا وأمها
إذا ما رأتْنا ذِيلَ منها زَوِيلَها
أراد بالبيضاءِ بيْضَةَ النعامة وأمُّها النعامَةُ لأنها باضَتْها .
قال أبو عبيدٍ قال أبو زيد حُشْتُ عليه الصيدَ وأحْوَشْتُ أي أخَذْنا مِنْ حواليه لنَعْرِفَه إلى الحِبالَةِ . ويقال احْتَوَش القومُ فلاناً أو تحاوَشوه أي جعلوه وسطهم . وقال التحْويش التحويل .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحُواشَةُ الاستحياء ، والحُواسَة بالسين الأكلُ الشديدُ وقال أبو عبيد الحائش جِماع النَّخْلِ . وقال شمر الحائش جماعة كل شجرٍ من الطرفاء والنخْلِ وغيرهما وأنشد :
فَوُجِدَ الحائش فيما أحْدَقا
قَفْرَا من الرَّامين إذ تَوَدَّقا
قال وقال بعضهم إنما جُعل حائِشاً لأنه لا منْفذَ له ويقال الحُواشة من الأمر ما فيه قَطِيعَةٌ ، يقال لا تَغْش الحُواشة قال الشاعر :
غَشِيتُ حُواشَةً وجَهِلْتُ حقّاً
وآثَرْتُ الغُواية غَيْرَ راض
وقال أبو عمرو في ( نوادره ) : التحوّشُ الاستحياء وقد تحوشت منه أي استحيت .
وحش : وقال الليث : الوَحْشُ كلّ شيء من دوابّ البر مِمَّا لا يُستأنس فهو وَحْشِيٌّ والجميع الوحوشُ يقال هذا حمارُ وحْشٍ وحمارٌ وحَشْيٌّ . وكل شيء يَستوْحِشُ عَنِ الناس فهو وَحْشِي .
قال وقال بعضهم : إذا أقْبل اللّيلُ استأنس كلُّ وحْشِيّ واستوْحَش كلُّ إنْسِيّ .
ويقال للجائع الخالي البطنِ : قد توحَّش . أبو عبيد عن أبي زيد : رجل موحِشٌ وَوَحْشٌ وهو الجائع من قوم أَوْحاشٍ . يقال بات وَحْشاً وَوَحِشاً أي جائعاً . ويقال توحّش فلان للدواء إذا أَخْلى مَعِدتَه ليكون أسهلَ لخروج الفضولِ من عُروقه .
وفي حديث الحَرورِيّين الذين قاتلوا عَلِياً بالنهرَوَان أنهم وحَّشوا برماحهم أي رَمَوْا بها على بُعْدٍ منهم . يقال للرجل إذا كان بيده شيءٌ فَزَجَّه زَجّاً بعيداً قد وحّش به وقال :
إن أنتم لم تطلبوا بأخيكم
فَذروا السلاح ووحشوا بالأبْرَقِ
وقال الليث : يقال للمكان الذي ذهبَ عنه الناسُ قد أَوْحَشَ ، وطلَلُ موحِشُ وأنشد :
لِسَلْمى موحِشاً طَلَلُ
يلوح كأنَّه خِلل
نَصَبَ موحِشاً لأنه نَعْتُ النكرةِ مُقدَّماً وأنشد :
مَنازِلُها حِشونا
على قياس سنون ، وفي موضع النصبِ والجرِ حِشِيْنَ مثل سِنين ، وأنشد :
فأمْسَتْ بَعْدَ ساكنِها حِشِينا
قلت أنا : حِشُون جمع حِشَةٍ وهو من الأسماء الناقِصة وأصلها وَحْشَةٌ فنقص منها الواوُ كما نقصوها من زِنَةٍ وصِلَةٍ وعِدَةٍ ، ثم جَمَعوها على حِشِينَ كما قالوا عِزِين وعِضِينَ من الأسماء الناقصة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : وحش فلانٌ بثوبه ووحَشَ بدرْعه إذا أرهقه طالبُه فخافَ أن يلحقَه فرسَ بِدرْعه ليُخَففَ عن دابّته ونحوِ ذلك .
قال الليثُ : ورأيت في كتابٍ أَنَّ أبا النجم وَحَش بِثيابه وارْتدَّ يُنْشِد ، أي رَمَى بثيابه قال والوَحْشيُّ والإنسي شِقّا كُل شيء ، فإنسيّ القَدَمِ من الإنسان مَا أَقْبَلَ منها على القَدم الأُخْرَى ووحشيُّها ما خالَفَ إنسيها ، عن ابن الأعرابي قال ووحشيُّ القوس الفارسيّة ظهْرُها وإنسيُّها بَطْنُها المقبلُ عليك . قال : ووحْشِيُّ كل دابَّةٍ شقُّه الأَيْمَنُ وإنسيُّه شقه الأيْسر قلت جَوَّد ابنُ المظفَّر في تفسير الوحشيّ والإنسيّ ووافَقَ قولُه قولُ أَئِمتنا المتقنين .
وروى أحمد بن يحيى عن المفضّل وروي عن أبي نصرٍ عن الأصمعيّ وروي عن الأَثْرَم عن أبي عبيدة قالوا كلهم : الوحشيُّ من جميع الحيوان ليس الإنسانَ هو الجانبُ الذي لا يُرْكَبُ منه ولا يُحْلَبُ ، والإنسيّ الجانب الذي يُركبُ منه ويحلب منه الحالبُ ، قال أبو العباس واختلف الناس فيهما من الإنسان ؛ فبعضهم يُلْحِقُه بالخيلِ والإبلِ ، وبعضهم فرّق بينهما فقال الوحشيّ ما وَلِيَ الكَيْفَ ، والإنسيّ ما وَلِيَ الإبِطَ ، قال وهذا هو الاختبار ليكون فَرْقا بين بني آدمَ وسائِر الحيوان . وروى أبو عبيد عن أبي زيد والعَدَبَّس الكناني ، في الوحشِيّ والإنسي من البهائِم مثلَ ما روى أحمدُ بن يحيى عن المفضّل والأصمعيّ وأبي عبيدة ، وهكذا قال ابن شميل . ورأيت كلام العرب على ما قالوه ، وقد روى أبو عبيدٍ عن الأصمعيّ في الوحْشِيّ
والإنسي شيئاً خالفَ فيه روايةَ ثعلبٍ عن أبي نصر عن الأصمعيّ . والصواب ما عليه الجماعةُ وأما قول أبي كبير الهذلي :
ولقد غَدَوْتُ وصاحِبِي وحشيَّةٌ
تحتَ الرداءِ بصيرةٌ بالمُشْرِفِ
فإن الباهليَّ زعم أنه عَنَى بِالوَحْشيَّةِ ريحاً تدخُلُ تحتَ ثِيَابِه ، وقوله بصيرةٌ بالمشرف يعني الريح من أَشْرَفَ لها أصابته ، والرداء السيف .
شمر عن ابن شميل يقال للواحد من الوحْشِ هذا وَحْشٌ ضَخْمٌ وهذه شاة وَحْشٌ ، والجماعة هي الوَحْشُ والوُحُوشُ والوحيشُ وقال أبو النجم :
أمسى يبابا والنَعَامُ نَعمُهْ
قَفْراً وآجَالُ الوحِيش غَنَمُهْ
وهذا مثل ضَائِنٍ وضَئِينِ . وأرض مَوْحُوشة كثيرةُ الوحش . والموَحْشَةُ الفَرَقُ من الخَلْوَةِ ، أخَذَتْهُ وَحْشَةٌ ويقال أوحَشْتُ المكانَ إذا صَادفته وَحْشاً ، ومنه قوله :
وأوحَشَ منها رَحْرَحانَ فَرَاكِسا
قال أبو عبيد وأرض موحوشة كثيرة الوَحْش .
وشح : وقال الليث : جمع الوِشاح وُشُحٌ وهو حَلْيُ النساء كِرْسَانِ من لُؤْلؤٍ وجَوْهَرٍ منْظُومَان مُخَالَفٌ بينهما معطوفٌ أَحَدُهما على الآخَرِ ، تتوشَّحُ المرأةُ به ، ومنه اشْتُق تَوَشَّحَ الرجلَ بثوبه . قلت : والتوشُّحُ بالرداء مثل التَّأَبُّط والاضْطِبَاع وهو أن يُدْخل الرجُل الثوبَ من تحتِ يدِه اليُمْنى فيلقيَهُ على عاتِقِه الأَيْسرِ كما يفعله المُحْرِمُ ، وكذلك الرجُلُ يَتَوَشَّحُ بحمائِل سيفه فتقع الحمائِل على عاتِقِه اليُسرى وتكون اليُمْنى مكشوفة ، ومنه قول لبيد في توشّحه بلجام فرسه :
ولقد حَمَيْتَ الحَيَّ تحمل شِكَّتِي
فُرُطٌ وِشَاحِي إذْ غَدَوْتُ لِجامُها
أخبر أنه خرج رَبِيئَةً أي طَلِيعةً لقومه على رَاحِلته ، وقد اجْتَنب إليها فَرَسه يقوده بِمِقْوَدِه وتوشَّح بلجام فَرَسه ، فإن أحسّ بالعدوّ أَلْجَمَها أوْرَابَهُ منه رَيْبٌ نزل عن راحلته وأَلْجَمَ فرسه وركبه تحرُّزاً من العدُو وغَاوَلهم إلى الحي مُنْذِراً .
أبو عبيد عن أبي زيد الوشحاء من المِعزى الموشّحة ببياض . وأمَّا قولُ الراجز يخاطب ابناً له :
أحبُّ منك موضع الْوُشْحُنّ
وأنه زاد نوناً في الوُشُح كما زادها في قوله ومَوْضِعَ الإزَارِ والقَفَنَّ أراد القفا فزاد نوناً ، هكذا أنشدهما أبو عبيد وقال الليث : ديك مُوشَّحٌ إذا كان له خُطَّتان كالوِشاح وقال الطرماح :
ونَبهْ ذا العفَاءِ الموشَّحِ
وقال أبو عبيد الموشَّحَةُ من الظباء التي لها طرَّتَانِ من جانِبَيْها ، ويقال وِشاح وإشاح كما يقال وِكاف وِإكافٌ .
شيح : قال الليث : الشيحُ نبت يُتخذ من بعضه المكانسُ . قال : والشيحُ ضرب من بُرودِ اليمن ، يقال له الشّيح والمشَيَّح وهو مخطّط ، قلت ليس في البرُود والثيابِ شِيحٌ ولا شِيح بالشين معجمةً من فوق ،
وصوابه السّيح والمسيَّح بالسين والياء ، وأنا أذكرهما في موضعِهما من باب الحاء والسين في أبواب المعتلّ ، وأَعْزِي ما قيلَ فيهما إلى قائِله إن شاء الله .
وقال الليث الشياحُ الحِذَارُ ورجل شائحٌ حَذِر وتقول إنه لمُشيح حازمٌ حَذِرٌ ، وأنشد :
أَمُرُّ مُشِيحاً معي فتية
فَمِنْ بَيْنِ مُؤْدٍ ومن خَاسِر
والمشيح المجدُّ . وقال عمرو بن الإطنابة :
وإقدامي على المكرُوه نَفْسِي
وضربي هامةَ البطلِ المُشِيح
قال الليث : وإذا أَرْخَى الفَرَسُ ذَنَبَهُ قيل قد أَشَاح بذنبه وإذا نَحَّى الرجلُ وجْهَهُ عن وهَجِ نارٍ أصابَه ، أو عن أَذًى قيل قد أَشَاحَ بِوَجْهه . قلت أَمَّا ما قال في إشَاحَتِه عن وَهَج النَّار فهو صَحيحٌ لأنَّه حَذَرٌ وأَمَّا قولُه : أَشَاح الفرسُ بذنَبه إذا أَرْخَاه فإنه تصْحيف عندي ، والصواب فيه أَسَاح بِذَنبه ، وكذلك أَسَابَ به ، ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قَالَ ( اتَّقُوا النار ولو بِشِقّ تَمْرَةٍ ثم أعْرض وأشاح ) .
أبو عبيد عن الأصمعي المُشِيح الجادُّ والمُشيح الحذِر ، وروى سلمةُ عن الفراءِ أنه قال : المُشِيحُ على وجهين : أحدهما المُقْبِلُ عليك ، والآخَرُ المانِعُ لِما ورَاءَ ظَهْرِه ، قال : وقوله أَعْرَضَ ثم أَشَاحَ : أي أقْبَلَ . الفراء ويقال إنهم لفي مَشْيُوحَاءَ ومَشِحَاءَ من أمرهم : أي يُحَاوِلون أَمْراً يَبْتَدِرُونه وقال بعضهم : في اختلاطٍ من أمرِهِمْ . وقال شمر : المُشِيحُ ليسَ من الأضْدَادِ ، إنما هي كلمةٌ جاءت بِمَعْنَيَيْنِ . قال : وقال ابن الأعرابي : أعرض بِوَجْهِه وأَشَاح أي جَدَّ في الإعراض ، وقال : المُشِيحُ الجادُّ قال : وأقرأَنا لطرفة يصف الخيل :
دُوخِلُ الصَّنْعةُ في أَمْتُنِها
فهي من تحتُ مُشِيحَاتُ الحُزُمْ
يقول جَدّ ارتفاعُها في الحُزُم . وقال : إذا ضَمُرَ وارتفع حزامه سمي مُشِيحاً .
وقال ابن الأعرابي : الإشَاحَةُ أيضاً الحَذَرُ ، وأنشد قول أَوْسٍ :
في حيثُ لا تنفعُ الإشَاحَةُ من
أَمْرٍ لمن قد يُحاولُ البِدَعا
قال والإشاحَةُ الحَذَرُ والخوفُ لمن حاولَ أن يَدْفَعَ المَوْتَ ، ومُحاوَلَتُه دَفْعُهُ بِدْعَةٌ . قال ولا يكون الحذِرُ بغير جِدّ مُشِيحاً . وقال خالد بن جَنْبة الشَّيْحَانُ الذي يتهمّسُ عدْواً أراد السرعة ، أبو عبيد عن أبي عمرو الشَّيْحَانُ الطويلُ وأنشد شمر :
مُشِيحٌ فوق شَيْحَانِ
يَدُورُ كأَنَّه كَلْبُ
وقال شمر : وروي فوق شِيحانٍ بكسر الشين .
وقال الليثُ : شَايَحَ أي قَاتَل وأنشد :
وشايَحْتَ قبل اليومِ إنك شِيحُ
وقال في قوله :
تُشِيح على الفَلاةِ فتعْتَليها
بِبَوْع القِدْرِ إذ قَلِق الوضِينُ
أي تُديم السير . أبو عبيد عن الأصمعي : المَشْيُوحَاءُ الأرض التي تُنبت الشيحَ ،
يقصرُ ويمدُّ . وقال ابن الأعرابي يقال شَيَحَ الرجلُ إذا نظر إلى خصمه فضايَقَه . وقال شمر الشَّيحان الغَيور وأنشد المفضل :
لما استمرّ بها شَيْحان مَبْتَجِجٌ
بالبَيْن عَنْك بها يَرْآكَ شَنْأَنا
شحا : قال الليثُ : شَحَى فلانٌ فَاهُ شَحْيَاً ، واللجامُ يَشْحَى فَمَ الفَرَسِ شَحْياً . وأنشد :
كأنَّ فاهاً واللجام شاحِيه
جَنْباً غَبيطٍ سَلِسٍ نواحِيه
ويقال : أقبلت الخيلُ شواحِيَ وشَاحِيَاتٍ أي فاتِحَاتٍ أَفْوَاهَهَا . أبو عبيدٍ عن الكسائي : شَحَوْتُ فَمِي أَشْحَاه إذا فَتَحْتُهُ . وأَشْحُوه شَحْواً مصدرهما واحِدٌ . وأبو زيد قال مثلَه : ثعلب عن ابن الأعرابي يقال شَحَا فَاهُ ، وشَحَا فُوه وأشحَى وَشحَّى فاه ، ولا يقال أشْحَى فُوه قلت : والصواب ما قال الكسائيُّ . وأبو زيد شَحَا يَشْحُو وَيَشْحَى شَحْواً .
عمرو عن أبيه جاءنا شَاحِياً أي في غيرِ حاجةٍ وشاحِياً خاطِياً من الخَطْوِ . ويقال للفرس إذا كان واسع الذَّرع إنه لرعِيبُ الشَّحْوَةِ وقال أبو سعيد تَشحَّى فلانٌ على فلانٍ إذا بَسَط لِسَانَهُ فيه . وأصْلُه التوسُّعُ في كُل شيْءٍ ؛ قال الفراء شَحَا ماءَةٌ لبعض العرَب ، تكتب بالياء وإن شئت بالألف ، لأنه يقال شَحَوْتُ وشَحيْتُ ولا تجريها . نقول هذه شَحَا فاعلم . وقال ابن الأعْرابي سَجَا بالسين والجيم اسمُ بئرٍ قال وماءةٌ يقال لها وَشْحَى بفتح الواو وتسكين الشين قال الراجز :
صبَّحْنَ من وشْحَى قَلِيباً سُكَّا
أشح : عن أبي عدنَان أَشِحَ الرجل يأْشَحُ ، وهو رجل أَشْحَان أي غَضْبَانُ . قلت وهذا حرف غريب وأظن قول الطرماح منه :
على تُشْحَةٍ من ذائد غيرِ واهن
أراد على وُشْحَةٍ فقلب الهمزة واو في الفعل ، وقلبها تَاءً في الشعر ، كما قالوا تُراث ووُراث وتُكلان في وُكلان ومعنى قوله على تُشْحَةٍ أي عَلَى حَمِيَّة غضب من أَشِح يَأْشَحُ .
حيش ( حاشا ) : ثعلب عن ابن الأعرابي حَاشَ يحِيشُ حَيْشاً إذا فَزِع . وقال عُمَر لأخيه زيد حين نُدِبَ لقتال أهل الردَّة فَتَثَاقَلَ : ما هذا الحَيْش والقِلُّ ؟ أي ما هذا الفَزَعُ والرعْدَة ؟ قال وحَوَّش إذا جَمع وشوّح إذا أنْكر . قال والحَيْشَانُ الكثير الفزع والشَّيْحَان الطويل الحسَن الطول والحَيْشَانَةُ المرأة الذَّعُورُ ، وهي المذْعُورَة من الريبة .

##### Türkçe

**باب الحاء والشين**
**حشا** , **شحا** , **حاش** , **شاح** , **وشح** , **وحش** . **أشح** .

**حشا** : Leys dedi: **الحشو**: bir döşeği yahut başka bir şeyi onunla doldurduğun şeydir. **الحَشِيَّةُ**: doldurulmuş döşektir. Ve “**احتشيتُ**” dersin, “doldum” manasında. Ve “bir ses bir sesin içine **انْحشَى** etti” ve “bir harf bir harfin içine **انحشى** etti” dersin. Dedi: **الاحْتِشَاء**: **الإبْرِدِة** sahibi erkeğin ihtişâsıdır; **المستحاضةُ** ise **الكُرْسُف** ile **تحْتَشِي** eder. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir kadına dedi ki: “(**احْتَشِي كُرْسُفاً**)”; o, onunla ferçini doldurduğu pamuktur.

Ve **الحَشْوُ** sözden, kendisine dayanılmayan fazlalıktır. Dedi: **الحشو** deve yavrularıdır; aynı şekilde onların **حَوَاشِيها**’sı da onların küçükleridir; tekili **حاشِيَةٌ**’dir. Ve **الحَشْوُ** insanlardan, kendilerine itibar edilmeyen kimselerdir. Ve **حاشِيَتَا الثوب**: iki ucunda püskül bulunan, elbisenin iki uzun yanıdır. Ve **حاشيةُ السَّرَابِ**: onun her bir tarafıdır.

Ve **الحشا**: karında, perde (hicap) altındaki şeylerden; karında bulunanların hepsi: karaciğer, dalak, işkembe ve buna tâbi olanlar; bunların hepsi **حشاً**’dır. Ve bana Münzirî, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: **الحَشَا**: kaburgaların sonundan kalçaya kadar olan şeydir. Dedim: Şâfiî, **ح**’da bunun hepsini **حِشْوَةً** diye adlandırdı. Buna benzer şekilde Arapların, yağ hariç karında olanların hepsine “**حِشْوَةٌ**” dediklerini işittim; çünkü **الشَّحْم** **الحِشْوَة**’den değildir. Leys dedi: **الحشَا** ayrıca karnın dışı, yani beldir; bir kadının vasfında şu beyti okudu:
هَضِيم الحشَا ما الشمسُ في يوم دَجْنها

İkil yaptığında “**حشَيانِ**” dersin; çoğulu **الأحشاء**’dır. “Falanca **لطيفُ الحشَا**’dır” denir; bel ince, içe çökük ve zayıf ise.

Leys dedi: “Onu bir okla **حشوتُه**” dersin; onun **حشاه**’ını vurduğun zaman. Dedi: “Onu sopayla **حشأتُه**” dersin; hemzeli **حشَأً**; onun karnına onunla vurduğun zaman; ikisinin arasını ayırdılar. Şu beyti okudu:
وكائِنْ تَرى يوم الكُلاَبِ مُجَدلاً
حشوناه مَحْشُورَ الحديدةِ أَصْمَعَا

Ve “ateşi **حشَأْتُ**” dersin; yani ona yaklaştım. Dedim: Bu yanlıştır; doğrusu “kadını **حشأتُ**”tur; ona yaklaştığın zaman; sanki müstensihlerin tashifindendir. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: “Onu okla **حشَأْتُه** ve **حشَوْتُه**” dedi. Ferrâ dedi: “Onu **حشأتُه**” (dersin) onu iç boşluğuna soktuğun zaman. Ve onun **حشَاه**’ını vurduğun zaman “onu **حَشِيْتُه**” dersin. Ebü’l-Fazl bize, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “Onu okla **حشَأْته**” (dersin); onu attın da iç boşluğunu vurduğun zaman. Ve şu beyitleri okudu:
لي كلَّ يوم مِنْ ذُؤاله
ضغثٌ يزيد على إبَاله
لي كلَّ يوم صِبْقَةٌ
فوقي تَأَجَّلُ كالظُّلاَله
فلأحْشَأَنَّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهباله

Ve **الصبْقَةُ**: tozdur. Ve onun “**أَوْساً**” sözü: “ey **أَوْسُ**, senin **هَبَالتك**’inden bir bedel olarak” demektir; o, bir kurt idi; koyunlarıyla oynar ve etini **يَهْتَبِلُ** ederdi; onu bir okla iç boşluğundan vurdu ve onu öldürdü.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: “Adam karısını **حَشَأَ** eder; onu **يَحْشَؤُهَا حَشْأً**; onu nikâhladığı zaman” dedi.

Dedi: “Onu bir okla **وحشَأتَه**” (dersin); onunla iç boşluğunu vurduğun zaman. Ve yastığı **حشَا** etti; onu **يحشُوها حَشْواً**. Ebû Zeyd dedi: “Adamı okla **حشَأتُ**; **حَشْأً**; onunla iki yanını ve karnını vurduğun zaman. Ve kadını **حشَأتُ**; **حَشْأ**; onu nikâhladığın zaman. Ve karnını sopayla **حشَأتُ**; **حَشْأ**; onunla vurduğun zaman.” Dedim: **حشَأت** hakkında doğru olan, bu imamlar’dan rivayet ettiğimizdir.

Münzirî dedi: Ebû Hâtim dedi: Asma‘î dedi: **الحِشْوَةُ**: yemeğin yerleridir; onda **الأحْشَاءُ** ve **الأقْصَاب** vardır. Dedi: Asma‘î’yi şöyle derken işittim: yemeğin yerlerinin aşağısı; dışkı yerine götüren şey: mîm’in nasbıyla **المَحْشَاة**; çoğulu **مَحَاشٍ**; o, hayvanların **المَبْعَرُ**’ıdır. Ve dedi: “Kadınlara onların **مَحَاشِيهنَّ**’inde gelmekten sakının; çünkü her **مَحْشَاةٍ** haramdır.” Dedi: “İki böbrek karnın aşağısındadır; ikisinin arasında mesane vardır; idrarın yeri mesanededir. Ve **المَرْبَضُ** göbek altındadır; onda **الصفاقُ** vardır. Ve **الصفاق**: karnın iç derisi ve yırtıldığı zaman ince olan alt deridir. Ve **المَأْنَةُ**: göbek altından kalın olan şeydir.” Ebû Nasr, Asma‘î’den rivayet etti: o dedi ki: hemzeli **المحاشِيءُ**: bedene yapışan kaba örtülerdir; tekili **مِحْشَأُ**’dur. Şu beyti okudu:
ينْفُضْن بالمشافر الهَدَالِق
نَفْضَك بالمَحَاشِىء المَحَالِقِ

Başkası dedi: hemzesiz **المِحْشَاةُ**: **المَبْعَر**’dan, dübüre bitişik olan şeydir. Ebû Ubeyde dedi: **الحَشِيَّة**: kadının dolgusudur; kadının kalçasının üzerine koyduğu şeydir; onunla onu (kalçayı) büyütür; “kadın **تَحَشَّت** eder; **تَحشياً**; o halde o **متحشيَةٌ**’dir” denir.

Ve **وعيش رقيق الحَوَاشِي**: yumuşak, rahatlık içinde, nimet içinde olduğu zaman. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحاشِيَتان**: **ابنُ المَخَاض** ve **ابنُ اللَّبُون**’dur. “Falancanın oğulları bir öncü gönderdi; iki **حاشيتاها**’sı doymuş bir araziye vardı” denir.

Ebû Ubeyd: Adam **حَشَاه**’ından ve **نَسَاهُ**’ından şikâyet ederse, o **حَشٍ** ve **نَسٍ**’dir. Dedi: **الحَشْيَان**: kendisinde **الرَّبْوُ** olan kimsedir. Ve kadın **حَشْيَا** (dır). Âişe’nin hadîsinde: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onun evinden gece çıktı ve Bakî‘e gitti; Âişe onu takip etti ve onun kadınlarının odalarından birine girdiğini zannetti; onun karaltısını hissedince, o yöneldiği yöne yöneldi; o koştu, o da onun ardından koştu; onu ancak odasının içindeyken yakaladı; ona yaklaştı; onun üzerine **البَهْرُ** ve **الرَّبْوُ** düşmüştü; ona dedi ki: “Bana ne oluyor da seni **حَشْيَا رَابِية** görüyorum?” Yani: “Bana ne oluyor da seni **الرَّبْوُ** sana düşmüş görüyorum; o, **البَهْرُ**’dür.” Ve **الرَّبْو**’ya **الحشَا** denir. Hüzeylî dedi:
فَنَهْنَهْتُ أُولَى القوم منْهم بضرْبةٍ
تَنَفَّس منها كلُّ حشيانَ مُحْجِرُ

Ferrâ, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında: “(**قُلْنَ حَاشَ للَّهِ**)” (Yûsuf: 51): o, “**حَاشَيْتُ أُحَاشِي**”dendir, dedi. Başkası dedi: “Siz sövdünüz; ben onlardan hiç kimseyi **تحشَّيْتُ** etmedim ve onlardan hiç kimseyi **حَاشَيْتُ** etmedim; ve **مَا حَاشَيْتُ**: yani ‘**حَاشَى** falanca’ demedim; yani onlardan hiç kimseyi istisna etmedim” denir.

Ebû Bekir b. el-Enbârî dedi: Arapların كلامında **حَاشَا**’nın manası: “Falancayı, kavmin vasfından **بالحَشَا** ile ayırırım; onu kendi tarafıyla ayırırım ve onu onların cümlesine sokmam.” Ve **الحشا**’nın manası: **النَّاحِبةُ**’dir. Şu beyti okudu:
ولا أُحَاشِي من الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ

Ve “**حاشَى** falanca için” denir; ve “**حَاشَا** falancayı” ve “**حَشَى** falanca(ya)” (denir). Ömer b. Ebî Rebî‘a dedi:
من رَامَها حاشَى النَّبِيَّ وَأَهْلهُ
في الفَخْرِ غَطْمَطَهُ هناك المُزْبِدُ

Ferrâ şu beyti okudu:
حشَى رَهْطِ النَّبِي فإنّ منهم
بُحوراً لا تكدرُها الدَّلاَءُ

Kim **حاشى لِفُلانٍ** derse, onu زائد **اللام** ile mecrur yapmıştır. Kim **حَاشى فلاناً** derse, **حاشَى** içinde merfu‘ bir (zamir) gizlemiş ve **فلاناً**’ı **حَاشَى** ile mansub yapmıştır; takdir: **حاشَى فِعْلُهُم فلاناً**. Kim **حاشى فلانٍ** derse, **حاشَى** ile uzun beraberliğinden dolayı **اللام**’ı gizleyerek mecrur yapmıştır. Ve onu **حاشى** ile mecrur yapman caizdir; çünkü **حَاشَى** صاحِب’den boş kalınca isme benzemiş, böylece kendisinden sonrakine izafe edilmiştir. Araplardan kimi **حَاشَ لفُلان** der de elif’i düşürür; Kur’an’da iki vecihle de okunmuştur. Ben dedim: **حَاشَ لله** aslında **حاشَى لله** idi; onların كلام’ında çok olunca **الياء**’yı sildiler ve aslı fiil olsa da isim kılındı. Ve o, **عدا** ve **خَلاَ** gibi istisna harflerinden bir harftir; bunun için **حَاشى** ile mecrur yaptılar, tıpkı o ikisiyle mecrur yaptıkları gibi; çünkü o ikisi de asılda iki fiil olsalar da iki harf kılındılar. Ebû İshak, şu sözü hakkında: (**قُلْنَ حَاشَ للَّهِ**) (**يُوسُف : 51**) dedi ki: Bu, senin “**كُنْتَ في حَشَا فَلاَنٍ**” sözünden türetilmiştir; yani onun ناحية’sında. O hâlde **حاشى لله**’de mana: bu تنحّي’den Allah için beraattir. Mana: Allah bunu bundan uzaklaştırmıştır. Ve sen “**حَاشَ لِزَيْدٍ من هذا**” dediğinde mana: Zeyd bundan تنحّى etmiş ve ondan uzaklaşmıştır; tıpkı “**تَنَحَّى من النَّاحِيَةِ**” dediğin gibi; كذلك, şeyin حاشِية’sinden, o da onun ناحية’sı iken, **تَحاشَى**. Ebû Bekr b. el-Enbârî, **الحشا** (yani) **الناحية** hakkında şu beyti okudu:
يقول الَّذِي أَمْسَى إلى الحَزْن أهْلُهُ
بأيّ الحَشَا أمسى الحبيبُ المبَايِنُ

Ebû Bekr b. el-Enbârî, onların “**حاشَى فلاناً**” sözünde dedi ki: manası, onu istisna ettim ve çıkardım; böylece onu zikredilenlerin cümlesine sokmadım. Ben dedim: onu, şeyin **حَشَا**’sından kıldı; o da onun ناحية’sıdır. Bâhilî, manalar hakkında şu beyti okudu:
ولا يتحَشَّى الفحلُ إن أَعْرَضَتْ بِه
ولا يَمْنَعُ المِرْبَاعَ منه فَصِيلُها

Dedi ki: **لا يَتَحَشَّى**: **لا يُبالي مَنْ حاشى**. Denir: “Onlara sövdüm; onlardan hiç kimseyi **تحشَّيت** etmedim ve onlardan hiç kimseyi **حاشَيتُ** etmedim”; yani “**مِنْ حاشى فلانٌ**”dan ona aldırmadım. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**تحشَّيْتُ من فلانٍ**” yani “tiksindim/ayıpladım.” el-Ahtal dedi ki:
فلولا التَّحَشي من رِياحٍ رمَيْتُها
بكالِمةِ الأنْيابِ باقٍ وُسومُها

**حوش ( حاشا )**: Leys dedi: **المَحاش** sanki **الحَوْشِ**’tan **مَفْعل** gibidir. Ve o, karışık bir topluluk, bir **أُشابَةٌ**’dır. Nâbiga’nın beytini okudu:
جَمعْ مَحاشَكَ يايزيدُ فإنَّني
أَعْدَدْتُ يَربوعاً لكم وتمِيماً

Ben dedim: Leys, **المَحاش**’ta iki yönden yanıldı: birincisi, **الميم**’i fetha ile okuması ve onu **الحَوْش**’tan **مَفْعَلاً** kılması; ikinci yön de onun tefsirinde söylediğidir. Doğrusu, **المِحاشُ** mim’in kesriyledir. Ebû Ubeyde, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği üzere—ve bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür—dedi ki: ancak şöyledir: “**جمّع مِحاشَك**”, mim’in kesriyle. Onu, “ateş onu yaktığında” **مَحَشَتْه النارُ إذا أحْرَقَتْه**’tan kıldılar; **الحَوْش**’tan değil. Onun tefsiri, kitabın önce geçen kısmında geçti: **المِحاش** ateş yanında antlaşan topluluktur. أما mim’in fethasıyla **المَحاشُ** ise ev eşyasıdır; aslı **الحَوْشِ**’tandır; o da şeyi toplamak ve bir araya getirmektir. İnsanların karışık topluluğuna **مَحاش** denmez.

Leys dedi: **الحُوْش** cinlerin بلاد’ıdır; insanların hiçbirinden kimse oradan geçmez. Ve **رجل حُوشِيُّ**: insanlara ünsiyet etmez. Ve **لَيْلٌ حوشِيٌ**: karanlık, dehşetli. Ru’be dedi ki:
إلَيْكَ سارَتْ من بِلادِ الحوشِ

Münzirî bana, İbnü’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki, **الإبل الحوشِيَّةُ** **الوحْشِيَّة**’dir. Ve denir ki, onun aygırlarından bir aygır, Mehre b. Haydân’ın develerine aştı; o **الفحول الحوشيَّة**’den **النجائبُ المهريَّةُ** doğdu; onlar, yorgunluğun onları yakalamasına neredeyse imkân vermez. Dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî zikretti: Mehreli bir deveden dört **فِقَرٍ**’ın tek bir kemik olduğunu gördü. Dedi ki: **إبل حوشِيَّةٌ** nefislerinin عزّة’sinden dolayı haram kılınmışlardır. Ve denir: falan, **حوشِيَّ الكلام**’ı ve **وَحْشِيَّ الكلامِ**’ı ve **عُقْمِيَّ الكلام**’ı takip eder; mana bakımından birdir.

Leys dedi: denir: “**حُشْنا الصيدَ** ve **أحَشْناها**”; onu, çevrelerinden aldık; onu, kendisi için kurulmuş حبائل’e doğru sevk edersin. Ve denir: “falan, falandan **ما يَنْحاشُ**”; yani ona aldırmaz. “Kurdu azarladım; o, azarlamamdan dolayı **في أنْحاشَ** (oldu).” el-Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin, devekuşunu ve yumurtasını vasfeden beytini okudu:
وبيضاءَ لاتَنْحاشُ مِنَّا وأمها
إذا ما رأتْنا ذِيلَ منها زَوِيلَها

**البيضاء** ile devekuşunun yumurtasını kastetti; annesi de devekuşudur; çünkü onu yumurtlamıştır.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: “**حُشْتُ عليه الصيدَ** ve **أحْوَشْتُ**”; yani çevresinden aldık; onu, **الحِبالَةِ**’ye doğru sevk etmek için. Ve denir: “kavim falanı **احْتَوَش** etti” yahut “onu **تحاوَشوه**”; yani onu aralarında orta yaptılar. Ve **التحْويش**: dönüştürmedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki, **الحُواشَةُ** hayâdır; **الحُواسَة** (sin ile) şiddetli yemektir. Ebû Ubeyd dedi: **الحائش** hurmalıkların toplamıdır. Şemmer dedi: **الحائش** طرفاء, hurma ve başkalarından her ağacın topluluğudur. Şu beyti okudu:
فَوُجِدَ الحائش فيما أحْدَقا
قَفْرَا من الرَّامين إذ تَوَدَّقا

Dedi ki: Bazıları dedi: ancak ona **حائِشاً** denilmiştir; çünkü onun için çıkış yoktur. Ve denir: işten **الحُواشة**: içinde قطعِيعة olan şeydir. Denir: “**لا تَغْش الحُواشة**.” Şair dedi ki:
غَشِيتُ حُواشَةً وجَهِلْتُ حقّاً
وآثَرْتُ الغُواية غَيْرَ راض

Ebû Amr, **( نوادره )**’de dedi: **التحوّشُ** hayâdır. “Ondan **تحوشت** ettim” yani utandım.

**وحش**: Leys dedi: **الوَحْشُ**, ünsiyet edilmeyen kara hayvanlarından her şeydir; o hâlde o **وَحْشِيٌّ**’dir. Çoğulu **الوحوشُ**’tur. Denir: “bu, **حمارُ وحْشٍ**” ve “**حمارٌ وحَشْيٌّ**.” Ve insanlardan ürken her şey **وَحْشِي**’dir.

Dedi ki: Bazıları dedi: gece gelince her **وحْشِيّ** ünsiyet eder, her **إنْسِيّ** ürker.

Ve aç, karnı boş olana denir: “**قد توحَّش**.” Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **رجل موحِشٌ** ve **وَوَحْشٌ**; o, **قوم أَوْحاشٍ**’tan aç olandır. Denir: “**بات وَحْشاً وَوَحِشاً**”; yani aç olarak. Ve denir: falan, ilaç için **توحّش** etti; yani midesini boşalttı ki, damarlarından فضول’ün çıkması daha kolay olsun.

Nehrevân’da Ali ile savaşan Harûrîler hakkında hadiste: “onlar mızraklarıyla **وحَّشوا** ettiler”; yani onları kendilerinden uzak bir mesafeden attılar. Denir: bir adamın elinde bir şey olup da onu uzak bir atışla fırlatırsa, onunla **وحّش** etmiştir. Ve dedi ki:
إن أنتم لم تطلبوا بأخيكم
فَذروا السلاح ووحشوا بالأبْرَقِ

Leys dedi: insanların terk ettiği yere “**قد أَوْحَشَ**” denir; ve “**طلَلُ موحِشُ**.” Şu beyti okudu:
لِسَلْمى موحِشاً طَلَلُ
يلوح كأنَّه خِلل

**موحِشاً**’ı nasb etti; çünkü o, nekrenin sıfatıdır, öne geçirilmiştir. Ve şu beyti okudu:
مَنازِلُها حِشونا

**سنون** kıyasınca; nasb ve cer yerinde **حِشِيْنَ**, **سِنين** gibi. Ve şu beyti okudu:
فأمْسَتْ بَعْدَ ساكنِها حِشِينا

Ben dedim: **حِشُون**, **حِشَةٍ**’nin cem‘idir; o, eksik isimlerdendir. Aslı **وَحْشَةٌ** idi; ondan **الواو** eksiltildi; tıpkı **زِنَةٍ** ve **صِلَةٍ** ve **عِدَةٍ**’den eksilttikleri gibi. Sonra onu **حِشِينَ** üzerine cem‘ ettiler; tıpkı eksik isimlerden **عِزِين** ve **عِضِينَ** dedikleri gibi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “falan, elbisesiyle **وحش** etti” ve “zırhıyla **وحَشَ** etti”; yani onu isteyen kimse onu bunaltınca ve ona yetişmesinden korkunca, binitini hafifletmek ve bunun benzeri için zırhını attı.

قال الليثُ : Ve **اللَّيْثُ** dedi: Bir kitapta gördüm ki **أبا النجم** elbiseleriyle **وَحَشَ** etti ve dönüp şiir okur hâlde geri döndü; yani elbiselerini attı. Dedi: **الوَحْشِيُّ** ve **الإنسي** her şeyin iki yarısıdır; zira insandan ayağın **إنسيّ**si, ondan öteki ayağa doğru gelen kısmıdır; onun **وحشيّ**si ise onun **إنسيّ**sine muhalif olandır; İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: Fars yayı’nın **وحشيّ**si onun sırtıdır, **إنسيّ**si ise sana dönük olan karnıdır. Dedi: Her binek hayvanının **وحشيّ**si onun sağ yarısıdır, **إنسيّ**si sol yarısıdır. Dedim: İbnü’l-Muzaffar **الوحشيّ** ve **الإنسيّ**nin tefsirinde güzel yaptı ve onun sözü, sağlamlaştırıcı imamlarımızın sözüne uygun düştü.

وروى أحمد بن يحيى عن المفضّل وروي عن أبي نصرٍ عن الأصمعيّ وروي عن الأَثْرَم عن أبي عبيدة قالوا كلهم : Ahmed b. Yahyâ, el-Mufaḍḍal’den rivayet etti; Ebû Naṣr’dan, el-Aṣma‘î’den rivayet edildi; el-Aṯram’dan, Ebû ‘Ubeyde’den rivayet edildi; hepsi dediler ki: Bütün hayvandan **الوحشيُّ**—insan hariç—üzerinden binilmeyen ve sağılmayan taraftır; **الإنسيّ** ise üzerinden binilen ve sağanın sağdığı taraftır. Ebû’l-‘Abbâs dedi: İnsan hakkında ikisinde insanlar ihtilaf etti; kimi onu atlara ve develere ilhak eder; kimi de ikisini ayırdı da dedi ki: **الوحشيّ** **الكَيْفَ**e bitişik olan, **الإنسيّ** **الإبِطَ**a bitişik olandır. Dedi: Bu, Âdemoğulları ile diğer hayvan arasında fark olsun diye imtihandır. Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den ve el-‘Adabbas el-Kinânî’den, behîmelerde **الوحشِيّ** ve **الإنسي** hakkında, Ahmed b. Yahyâ’nın el-Mufaḍḍal, el-Aṣma‘î ve Ebû ‘Ubeyde’den rivayet ettiği gibi rivayet etti; İbn Şümeyl de böyle dedi. Arapların sözünü onların dedikleri üzere gördüm; Ebû ‘Ubeyd, el-Aṣma‘î’den **الوحْشِيّ** ve **الإنسي** hakkında, Sa‘leb’in Ebû Naṣr’dan el-Aṣma‘î’den rivayetine muhalif bir şey rivayet etmiştir. Doğru olan cemaatin üzerinde bulunduğudur. Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözüne gelince:

ولقد غَدَوْتُ وصاحِبِي وحشيَّةٌ
تحتَ الرداءِ بصيرةٌ بالمُشْرِفِ

Şu hâlde el-Bâhilî, **الوَحْشيَّةِ** ile elbiselerinin altına giren bir rüzgârı kastettiğini iddia etti; onun “**بصيرةٌ بالمشرف**” sözü, **أَشْرَفَ** ettiği kimseye isabet eden rüzgâr demektir; **الرداء** ise kılıçtır.

شمر عن ابن شميل يقال للواحد من الوحْشِ هذا وَحْشٌ ضَخْمٌ وهذه شاة وَحْشٌ ، والجماعة هي الوَحْشُ والوُحُوشُ والوحيشُ وقال أبو النجم : Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الوحْشِ**ten bir tek olana “Bu büyük bir **وَحْشٌ**tur” ve “Bu bir **شاة وَحْشٌ**tur” denir; cemaat ise **الوَحْشُ** ve **الوُحُوشُ** ve **الوحيشُ**tur. Ebû’n-Necm dedi:

أمسى يبابا والنَعَامُ نَعمُهْ
قَفْراً وآجَالُ الوحِيش غَنَمُهْ

Bu, **ضَائِنٍ** ve **ضَئِينِ** gibidir. **أرض مَوْحُوشة**: vahşı çok olan (arazi). **الموَحْشَةُ**: tenhalıktan korkudur; ona bir **وَحْشَةٌ** geldi. “Mekânı **أوحَشْتُ**” denir; onu **وَحْشاً** olarak bulduğunda. Ondandır ki onun sözü:

وأوحَشَ منها رَحْرَحانَ فَرَاكِسا

Ebû ‘Ubeyd dedi: **أرض موحوشة**: **الوَحْش**ı çok olan (arazi).

وشح : **وشح**: **اللَّيْثُ** dedi: **الوِشاح**ın cemi **وُشُحٌ**tur; o, kadınların süsüdür: inci ve dizilmiş cevherden iki kayıştır; ikisi arasında muhalefetli (çapraz)dır; birisi ötekine atfedilmiş (dolandırılmış)tır; kadın onunla **تتوشَّحُ** eder. Ondan, erkeğin elbisesiyle **تَوَشَّحَ** etmesi türetilmiştir. Dedim: **التوشُّحُ** **الرداء** ile, **التَّأَبُّط** ve **الاضْطِبَاع** gibidir; o da erkeğin elbiseyi sağ elinin altından sokup onu sol omzunun üzerine atmasıdır; **المُحْرِمُ**in yaptığı gibi. Yine erkek, kılıcının askılarıyla **يَتَوَشَّحُ** eder; askılar sol omzunun üzerine düşer ve sağ taraf açık olur. Ondandır ki Lebîd’in, atının gemiyle kuşanması hakkında sözü:

ولقد حَمَيْتَ الحَيَّ تحمل شِكَّتِي
فُرُطٌ وِشَاحِي إذْ غَدَوْتُ لِجامُها

Haber verdi ki o, kavmi için **رَبِيئَةً** yani öncü olarak binitinin üzerinde çıktı; atını ona doğru yanaştırmış, onu yularıyla çekip götürüyor ve atının gemiyle **توشَّح** etmişti; düşmanı hissederse onu gemlerdi; yahut ondan bir şüphe inerse binitinden iner, atını gemler ve düşmandan sakınmak için ona biner; onları kavme doğru uyarıcı olarak **غَاوَل** ederdi.

أبو عبيد عن أبي زيد الوشحاء من المِعزى الموشّحة ببياض . Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوشحاء** keçilerden, beyazlıkla **الموشّحة** olan (keçi)dir. Ve recezin, bir oğluna hitap ederek sözüne gelince:

أحبُّ منك موضع الْوُشْحُنّ

Ve o, **الوُشُح**ta bir **نون** artırdı; “**ومَوْضِعَ الإزَارِ والقَفَنَّ**” sözünde artırdığı gibi; **القفا**yı kastetti de bir **نون** artırdı; Ebû ‘Ubeyd ikisini böyle inşad etti. **اللَّيْثُ** dedi: **ديك مُوشَّحٌ**: üzerinde **الوِشاح** gibi iki çizgi olduğunda. Et-Tırimmâḥ dedi:

ونَبهْ ذا العفَاءِ الموشَّحِ

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الموشَّحَةُ** yanlarının iki tarafında iki püskülü olan ceylanlardandır. Ve **وِشاح** ve **إشاح** denir; **وِكاف** ve **إِكافٌ** denildiği gibi.

شيح : **شيح**: **اللَّيْثُ** dedi: **الشيحُ** bir bitkidir; onun bir kısmından süpürgeler yapılır. Dedi: **الشيحُ** Yemen bürdelerinden bir türdür; ona **الشّيح** ve **المشَيَّح** denir; o çizgilidir. Dedim: Bürdelerde ve elbiselerde ne **شِيحٌ** vardır ne de üstten noktalı **شين** ile **شِيح**; onun doğrusu **السّيح** ve **المسيَّح**tır, **السين** ve **الياء** ile; ben ikisini, illetli bablarda **الحاء** ve **السين** babından kendi yerlerinde zikredeceğim; inşallah, onlar hakkında söyleneni söyleyene nispet edeceğim.

Ve **اللَّيْثُ** dedi: **الشياحُ** sakınmadır; **رجل شائحٌ** sakınan (ihtiyatlı)dır. “O, elbette **لمُشيح**: azimli, sakınan” dersin. Şunu inşad etti:

أَمُرُّ مُشِيحاً معي فتية
فَمِنْ بَيْنِ مُؤْدٍ ومن خَاسِر

**المشيح**: ciddi (gayretli)dir. ‘Amr b. el-İṭnâbe dedi:

وإقدامي على المكرُوه نَفْسِي
وضربي هامةَ البطلِ المُشِيح

**اللَّيْثُ** dedi: At kuyruğunu salıverdiğinde “Kuyruğuyla **أَشَاح** etti” denir. Adam, kendisine isabet eden ateşin hararetinden yahut bir eziyetten yüzünü çevirdiğinde “Yüzüyle **أَشَاحَ** etti” denir. Dedim: Ateşin hararetinden **إشَاحَتِه** hakkında söylediği doğru­dur; çünkü o sakınmadır. Ama “At kuyruğuyla **أَشَاح** etti, onu salıverdiğinde” sözü, bence bir tashîftir; doğrusu onda “Kuyruğuyla **أَسَاح** etti”dir; yine “**أَسَابَ**” da böyledir. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: “(Ateşten sakının, bir hurmanın yarısıyla bile.) Sonra yüz çevirdi ve **أشاح** etti.”

Ebû ‘Ubeyd, el-Aṣma‘î’den: **المُشِيح** ciddi olandır; **المُشيح** sakınandır. Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti ki dedi: **المُشِيحُ** iki vech üzeredir: birisi sana yönelen; diğeri sırtının arkasında olana engel olan. Dedi: “**أَعْرَضَ ثم أَشَاحَ**” sözü: yani yöneldi. El-Ferrâ: “Onlar işlerinde elbette **مَشْيُوحَاءَ** ve **مَشِحَاءَ** içindedirler” denir: yani bir işi, ona atılarak, deniyorlar. Bazıları dedi: İşlerinde bir karışıklık içindedirler. Şemmer dedi: **المُشِيحُ** zıt anlamlılardan değildir; ancak iki manayla gelmiş bir kelimedir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Yüzüyle **أعرض** etti ve **أَشَاح** etti: yani yüz çevirmede ciddileşti. Dedi: **المُشِيحُ** ciddi olandır. Dedi: Bize, Ṭarafe’nin atları vasfederken (şu beyti) okuttu:

دُوخِلُ الصَّنْعةُ في أَمْتُنِها
فهي من تحتُ مُشِيحَاتُ الحُزُمْ

Diyor ki: Kayışlarda yükselişleri ciddileşti. Dedi: Zayıflayıp kemeri yükseldiğinde ona **مُشِيحاً** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الإشَاحَةُ** da sakınmadır. Evs’in sözünü inşad etti:

في حيثُ لا تنفعُ الإشَاحَةُ من
أَمْرٍ لمن قد يُحاولُ البِدَعا

Dedi: **الإشاحَةُ** sakınma ve korkudur; ölümü defetmeye yeltenen kimse içindir; onun defetmeye yeltenmesi bir **بِدْعَةٌ**dır. Dedi: Sakınan, ciddiyet olmaksızın **مُشِيحاً** olmaz. Hâlid b. Cenbe dedi: **الشَّيْحَانُ** koşarak fısıldayan (hız isteyen)dir; sürati kastetti. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الشَّيْحَانُ** uzun olandır. Şemmer inşad etti:

مُشِيحٌ فوق شَيْحَانِ
يَدُورُ كأَنَّه كَلْبُ

Şemmer dedi: “**فوق شِيحانٍ**” diye, **شين**i kesreli olarak da rivayet edildi.

Ve **اللَّيْثُ** dedi: **شَايَحَ** yani savaştı. Şunu inşad etti:

وشايَحْتَ قبل اليومِ إنك شِيحُ

Ve onun sözü hakkında dedi:
تُشِيح على الفَلاةِ فتعْتَليها
بِبَوْع القِدْرِ إذ قَلِق الوضِينُ
Yani: yürüyüşü sürdürür. Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: **المَشْيُوحَاءُ**; **الشيحَ** bitiren yer (toprak)tır; kısaltılır ve uzatılır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam için, hasmına baktığında ve onu sıkıştırdığında **شَيَحَ** denir. Şemmer dedi: **الشَّيحان** kıskançtır; el-Mufaḍḍal şu şiiri okudu:
لما استمرّ بها شَيْحان مَبْتَجِجٌ
بالبَيْن عَنْك بها يَرْآكَ شَنْأَنا

**شحا**: el-Leys dedi: Falan, ağzını **شَحْيَاً** olarak **شَحَى**; gem de atın ağzını **شَحْياً** olarak **يَشْحَى**. Şu şiiri okudu:
كأنَّ فاهاً واللجام شاحِيه
جَنْباً غَبيطٍ سَلِسٍ نواحِيه
Ve denir: Atlar **شواحِيَ** ve **شَاحِيَاتٍ** olarak geldiler; yani ağızlarını açanlar. Ebû Ubeyd, el-Kisâʾî’den: Onu açtığımda “Ağzımı **أَشْحَاه** olarak **شَحَوْتُ**” derim. Ve “**أَشْحُوه** **شَحْواً**” ikisinin masdarı birdir. Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi: Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “Ağzını **شَحَا**” denir; “**شَحَا فُوه**” ve “**أشحَى**” ve “**وَشحَّى** ağzını” (denir); “**أشْحَى فُوه**” denmez. Dedim: Doğru olan el-Kisâʾî’nin söylediğidir. Ve Ebû Zeyd: **شَحَا** **يَشْحُو** ve **يَشْحَى**; masdar **شَحْواً**.

ʿAmr, babasından: Bize **شَاحِياً** geldi; yani bir ihtiyaç içinde olmaksızın; ve **شاحِياً** “**خاطِياً**” (olarak), **الخَطْوِ**’dan (adım atma)dır. Ve ata, kol açıklığı geniş olduğunda: “O, **رعِيبُ الشَّحْوَةِ**’dir” denir. Ebû Saʿîd dedi: Falan, falana karşı, onun hakkında dilini yaydığında **تَشحَّى** etti. Aslı, her şeyde genişlemedir. el-Ferrâʾ dedi: Bazı Araplar için bir **ماءَةٌ** (su yeri) **شَحَا** (diye adlandırılır); istersen **الياء** ile, istersen **الألف** ile yazarsın; çünkü “**شَحَوْتُ**” ve “**شَحيْتُ**” denir; ve onu iʿrâba sokmazsın. “Bu **شَحَا**dır; bil” deriz. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **سَجَا** ( **السين** ve **الجيم** ile) bir kuyunun adıdır. Dedi ki: Açık **الواو** ile ve **الشين**’i sükûnlu kılarak **وَشْحَى** denilen bir **ماءةٌ** vardır. er-Râciz dedi:
صبَّحْنَ من وشْحَى قَلِيباً سُكَّا

**أشح**: Ebû ʿAdnân’dan: Adam **أَشِحَ** eder, **يَأْشَحُ**; o, **أَشْحَان** bir adamdır; yani öfkeli. Dedim: Bu garip bir harftir; ve zannederim et-Tırimmâḥ’ın sözü ondandır:
على تُشْحَةٍ من ذائد غيرِ واهن
“**وُشْحَةٍ** üzere” demek istedi; sonra fiilde hemzeyi **واو**ya çevirdi; şiirde de onu **تَاءً**ya çevirdi; tıpkı “**تُراث**” ve “**وُراث**” ve “**تُكلان**”ın **وُكلان**da (denmesi) gibi. Onun sözünün manası “**على تُشْحَةٍ** üzere” yani **أَشِح يَأْشَحُ**’tan, öfke hamiyeti üzeredir.

**حيش** ( **حاشا** ): Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Korktuğunda **حَاشَ** **يحِيشُ** **حَيْشاً** (denir). ʿUmar, ridde ehliyle savaş için çağrıldığında ağır davranan kardeşi Zeyd’e dedi ki: “Bu **الحَيْش** ve **القِلُّ** nedir?” yani “Bu korku ve titreme nedir?” Dedi ki: Topladığında **حَوَّش**; inkâr ettiğinde **شوّح**. Dedi ki: **الحَيْشَانُ** çok korkan (kimsedir); **الشَّيْحَان** uzun, boyu güzel olan (kimsedir); **الحَيْشَانَةُ** ürkek kadındır; o, şüpheden dolayı ürkütülmüş olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والحاء وما يثلثهما)
(وحد) الواو والحاء والدال: أصلٌ واحد يدلُّ على الانفراد. من ذلك الوَحْدَة([1]). وهو وَاحدُ* قبيلته، إذا لم يكنْ فيهم مثلُه، قال:
يا واحدَ العُرْبِ الذي *** ما في الأنامِ لـه نَظِير([2])ولقيتُ القَومَ مَوحَدَ مَوْحَدَ. ولقيتُه وَحْدَه. ولا يُضاف([3]) إلاَّ في قولهم: نَسيجُ وَحْدِه، وعُيَيْرُ وَحدِه، وجُحَيْش وَحده، ونَسيجُ وحدِه، أي لا يُنسَج غيره لنفاسته، وهو مَثَل. والواحد: المنفرد. وقول عبيد:
واللهِ لو مِتُّ ما ضَرَّني *** وما أنا إن عشت في واحِدَه([4])يريد: ما أنا إن عِشت في خَلّة واحدة تدوم، لأنه لا بدَّ لكلِّ شيءٍ من انقضاء.
(وحر) الواو والحاء والراء: كلمة واحدة، هي الوَحَرة: دُوَيبَّةٌ شبه العَظاية إذا دبَّتْ على اللحم وَحِر، ثم شبِّه الغِلُّ في الصَّدر بها، فيقال وَحِرَ صدره. وفي الحديث: "يذهب وَحَرُ صدرهِ".
(وحش) الواو والحاء والشين: كلمةٌ تدلُّ على خلاف الإنس. توحَّش: فارَقَ الأنيس. والوَحْش: خلاف الإنس. وأرضٌ مُوحِشَةٌ، من الوَحْش. ووَحشيُّ القَوس: ظَهْرُها؛ وإنسيُّها: ما أقبَلَ عليك. ووَحْشِيُّ الدَّابّة في قول الأصمعي: الجانبُ الذي يَرْكَب منه الرَّاكبُ ويحتلِبُ الحالب. قال: وإنَّما قالوا:
* فجال على وحشيِّه([5]) *
و:                      * انصاع جانبُه الوَحشيُّ([6]) *
لأنّه لا يُؤْتَى في الرُّكوب والحَلَب والمعالجة إلاّ منه، فإنَّما خوفُه منه، والإنسيّ: الجانِب الآخَر.
ويقولون: لقيتُ فلاناً بوحْشِ إصْمِتَ، أي ببلدٍ قَفْر. ويقال: وَحَش بثَوْبه([7]) رمى به. وبات الوَحْشَ([8])، أي جائعاً. كأنّه كان بأرضٍ وَحْش لا يجد ما يأكلُه.
(وحف) الواو والحاء والفاء: كلمةٌ تدلُّ على سَوادٍ في شيء. وشعرٌ وحفٌ: أسوَدُ ليِّن. والوَحْفاء: أرضٌ فيها حجارةٌ سود. وعُشْب وَحْف: كثير، وإذا كَثُر تبيَّنَ أسودَ.
ومما شذ عنه كلمتان: المُوَحَّف، يقولون: البعير المهزول. قال:
* لمَّا رأيتُ الشّارفَ المُوَحَّفا([9]) *
والواحِفُ: الغَرْب الذي ينقطع منه وَذَمَتان ويتعلَّق بوَذَمَتَيْن.
(وحل) الواو والحاء واللام: كلمةٌ واحدة، هي الوَحَل([10]). واستَوْحَل المكان: صار فيه الوَحَل. والمَوْحِل([11]): موضع الوَحَل. ووَحِلَت الدّوابُّ تَوْحَلُ: وقعت([12]) في الوَحَل.
(وحم) الواو والحاء والميم: كلمتان. الوَحَم والوَِحَام. والوَحَم: شهوةُ المرأة للشيء على الحَبَل. وامرأةٌ وَحْمَى، وقد وحَّمْناها. قال:
* أيّامَ ليلَى عامَ لَيْلَى وَحَمِي([13]) *
أي شَهوتي وغايتي([14]) وطَلِبَتي.
ومن هذا الاشتقاق: وحمْتُ وَحْمَهُ: كأنَّكَ اشتهيتَ ما اشتهاه.
وأمّا الوَِحَامُ فيقال: الأنثى إذا حَمَلَتْ استعصَتْ، فيقال وَحِمَتْ.
(وحي) الواو والحاء والحرف المعتلّ: أصلٌ يدلُّ على إلقاء عِلْمٍ في إخفاء أو غيره([15]) إلى غيرك. فالوَحْيُ: الإشارة. والوَحْي: الكتابُ والرِّسالة. وكلُّ ما ألقيتَه إلى غيرك حتَّى علِمَهُ فهو وَحيٌ كيف كان. وأوْحَى الله تعالى ووَحَى. قال:
* وَحَى لها القرارَ فاستقَرَّتِ([16]) *
وكل ما في باب الوحي فراجعٌ إلى هذا الأصل الذي ذكرناه. والوَحِيّ: السَّريع: والوَحَى: الصَّوت. والله أعلم.
---------------------__
([1]) ضبطت في القاموس بضم الواو، وفي اللسان بفتحها، ضبط قلم فيهما.
([2]) نسب إلى بشار يمدح عقبة بن مسلم في الأغاني (3: 38)، وإلى ابن المولى يمدح يزيد بن حاتم في الأغاني (3: 87).
([3]) في الأصل: "ولا يقال"، صوابه في المجمل.
([4]) كلمة (أنا) ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل (وحد).
([5]) قطعة من بيت للأعشى في ديوانه 93 واللسان (ثمثم). وهو بتمامه:
فمر نضي السهم تحت لبانه *** وجال على وحشيه لم يثمثم
 ([6]) وهذا قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 24 واللسان (صوع، طلب، لحب). وهو بتمامه:
فانصاع جانبه الوحشي وانكدرت *** يلحبن لا يأتلي المطلوب والطلب
          وانظر الحيوان (4: 438) وجمهرة أشعار العرب 184.
([7]) يقال بتخفيف الحاء وتشديدها.
([8]) كذا في الأصل. وفي المجمل واللسان والقاموس: "بات وحشاً".
([9]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وفي اللسان (وحف):
جون ترى فيه الجبال خشفا *** كما رأيت الشارف الموحفا
 ([10]) هو بالتحريك، وسكون الحاء لغة رديئة.
([11]) هو بكسر الحاء موضع الموحل، وبفتحها مصدر ميمي.
([12]) في الأصل: "وقع".
([13]) سبق إنشاده وتخريجه في (زمن).
([14]) في الأصل: "وغلبتي".
([15]) كذا في الأصل.
([16]) العجاج في ديوانه 5 واللسان (وحى).

ـ

##### Türkçe

(وav ve **الحاء** ve onların üçüncüsü olanlar babı)
(**وحد**) **الواو** ve **الحاء** ve **الدال**: tek bir asıl; yalnız kalmaya delâlet eder. Bundan: **الوَحْدَة**. Ve o, içinde onun benzeri bulunmadığı zaman kabilesinin **وَاحدُ**’idir, dedi ki:
Ey Arap’ın bir teki ki *** insanlar içinde onun için bir benzer yoktur
Ve kavmi **مَوحَدَ مَوْحَدَ** olarak karşıladım. Ve onu **وَحْدَه** (tek başına) karşıladım. Ve (bu lafız) ancak onların sözlerinde izâfe edilir: **نَسيجُ وَحْدِه** ve **عُيَيْرُ وَحدِه** ve **جُحَيْش وَحده** ve **نَسيجُ وحدِه**; yani kıymetliliğinden dolayı ondan başkası dokunmaz; ve o bir meseldir. Ve **الواحد**: tek başına olan. Ve Ubeyd’in sözü:
Vallahi ölsem bana zarar vermezdi *** ve ben, yaşarsam, onun birinde değilim
İster: Ben, yaşarsam, devam eden tek bir dostluk içinde değilim; çünkü her şey için mutlaka bir sona erme vardır.

(**وحر**) **الواو** ve **الحاء** ve **الراء**: tek bir kelime; o da **الوَحَرة**’dir: et üzerinde yürüdüğü zaman (et) **وَحِر** olan, keler benzeri küçük bir canlı; sonra göğüsteki kin ona benzetildi; denir: **وَحِرَ** göğsü. Hadiste: “Onun göğsünün **وَحَرُ**’u gider.”

(**وحش**) **الواو** ve **الحاء** ve **الشين**: ünsün zıddına delâlet eden bir kelime. **توحَّش**: ünsî olanı terk etti. Ve **الوَحْش**: ünsün zıddı. Ve **أرضٌ مُوحِشَةٌ**, **الوَحْش**’ten. Ve yayın **وَحشيُّ**’si: onun sırtıdır; **إنسيُّ**’si: sana yönelen tarafıdır. Ve Asmaî’nin sözüne göre binitin **وَحْشِيُّ**’si: binicinin bindiği ve sağanın sağdığı taraftır. Dedi ki: ancak şöyle dediler:
* **فجال على وحشيِّه** *
ve:
* **انصاع جانبُه الوَحشيُّ** *
çünkü binmede, sağmada ve işlemde ancak ondan gelinir; korkusu da ancak ondandır; ve **الإنسيّ**: öteki taraftır.
Ve derler: Falancayı **بوحْشِ إصْمِتَ** ile karşıladım; yani ıssız bir beldede. Ve denir: **وَحَش بثَوْبه**; onu attı. Ve **بات الوَحْشَ**; yani aç olarak geceledi. Sanki **وَحْش** bir arazideydi; yiyecek bir şey bulamıyordu.

(**وحف**) **الواو** ve **الحاء** ve **الفاء**: bir şeyde siyahlığa delâlet eden bir kelime. Ve **شعرٌ وحفٌ**: yumuşak siyah. Ve **الوَحْفاء**: içinde siyah taşlar bulunan bir arazi. Ve **عُشْب وَحْف**: çok; çoğaldığı zaman siyah olarak belirginleşir.
Ve ondan şâz olan iki kelime vardır: **المُوَحَّف**; derler: zayıf deve. Dedi ki:
* **لمَّا رأيتُ الشّارفَ المُوَحَّفا** *
Ve **الواحِفُ**: ondan iki **وَذَمَة** kopan ve iki **وَذَمَة** ile asılı kalan **الغَرْب**.

(**وحل**) **الواو** ve **الحاء** ve **اللام**: tek bir kelime; o da **الوَحَل**’dir. Ve **استَوْحَل** yer: onda **الوَحَل** oldu. Ve **المَوْحِل**: **الوَحَل** yeri. Ve binitler **وَحِلَت** **تَوْحَلُ**: **الوَحَل**’e düştü.

(**وحم**) **الواو** ve **الحاء** ve **الميم**: iki kelime. **الوَحَم** ve **الوَِحَام**. Ve **الوَحَم**: hamilelikte kadının bir şeye iştahı. Ve **امرأةٌ وَحْمَى**; ve onu **وحَّمْناها**. Dedi ki:
* **أيّامَ ليلَى عامَ لَيْلَى وَحَمِي** *
yani iştahım ve gayem ve talebim.
Ve bu iştikaktan: **وحمْتُ وَحْمَهُ**: sanki onun iştah ettiği şeyi iştah ettin.
أما **الوَِحَامُ** ise denir: dişi hamile kaldığı zaman huysuzlaştı; denir: **وَحِمَتْ**.

(**وحي**) **الواو** ve **الحاء** ve illetli harf: gizlilikte veya başkasında bir ilmi sana atmaya delâlet eden bir asıl. O hâlde **الوَحْيُ**: işaret. Ve **الوَحْي**: kitap ve risale. Ve her neyi başkasına atıp da o onu bilinceye kadar (ulaştırırsan), nasıl olursa olsun o **وَحيٌ**’dir. Ve Allah Teâlâ **أوْحَى** ve **وَحَى**. Dedi ki:
* **وَحَى لها القرارَ فاستقَرَّتِ** *
Ve vahiy babında olan her şey, zikrettiğimiz bu asla dönücüdür. Ve **الوَحِيّ**: hızlı olan; ve **الوَحَى**: ses. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) Kamus’ta **الواو**’nun dammesiyle, Lisan’da fethasıyla ضبط edildi; ikisinde de bir kalem ضبط etti.
([2]) Ağânî’de (3: 38) Ukbe b. Müslim’i öven Beşşâr’a, Ağânî’de (3: 87) Yezîd b. Hâtim’i öven İbnü’l-Mevlâ’ya nispet edildi.
([3]) Asılda: “ve denmez”; doğrusu Mücmel’dedir.
([4]) (أنا) kelimesi asıldan düşmüştür; onu ispat Mücmel’den (**وحد**)’dendir.
([5]) A‘şâ’nın divanında 93 ve Lisan (**ثمثم**)’de bir beytin parçasıdır. Tamamı:
فمر نضي السهم تحت لبانه *** وجال على وحشيه لم يثمثم
([6]) Ve bu, Zü’r-Rumme’nin divanında 24 ve Lisan (**صوع**، **طلب**، **لحب**)’de bir beytin parçasıdır. Tamamı:
فانصاع جانبه الوحشي وانكدرت *** يلحبن لا يأتلي المطلوب والطلب
Hayvan’a (4: 438) ve Cümheretü Eş‘âri’l-‘Arab 184’e bak.
([7]) **الحاء**’nın hafifletilmesiyle ve şeddelenmesiyle söylenir.
([8]) Asılda böyledir. Mücmel ve Lisan ve Kamus’ta: “**بات وحشاً**”.
([9]) Mücmel’de inşâdı böyle vârid olmuştur. Lisan (**وحف**)’te:
جون ترى فيه الجبال خشفا *** كما رأيت الشارف الموحفا
([10]) Harekelidir; **الحاء**’nın sükûnu kötü bir lehçedir.
([11]) **الحاء**’nın kesresiyle **الموحل**’in yeri; fethasıyla mîmî mastardır.
([12]) Asılda: “düştü”.
([13]) İnşâdı ve tahrici (**زمن**)’de geçti.
([14]) Asılda: “ve galebem”.
([15]) Asılda böyledir.
([16]) ‘Accâc, divanında 5 ve Lisan (**وحى**)’de.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوحش: خلاف الإنس، وتسمى الحيوانات التي لا أنس لها بالإنس وحشا، وجمعه: وحوش. قال تعالى: ﴿وإذا الوحوش حشرت﴾ [التكوير/5]، والمكان الذي لا أنس فيه: وحش، يقال: لقيته بوحش إصمت (انظر: المجمل 3/918؛ والبصائر 5/175؛ ومعجم البلدان 1/212؛ واللسان (وحش) ). أي: ببلد قفر، وبات فلان وحشا: إذا لم يكن في جوفه طعام، وجمعه أوحاش، وأرض موحشة: من الوحش، ويسمى المنسوب إلى المكان الوحش وحشيا، وعبر بالوحشي عن الجانب الذي يضاد الإنسي، والإنسي هو ما يقبل منهما على الإنسان، وعلى هذا وحشي القوس وإنسيه.

##### Türkçe

- **الوحش**: **الإنس**’in zıddıdır; ve kendisine ünsiyet olmayan hayvanlara **الإنس** karşısında **وحشا** denir; onun çoğulu: **وحوش**. Yüce Allah dedi ki: ﴿وإذا **الوحوش** حشرت﴾ [التكوير/5]. Ve içinde ünsiyet olmayan yer: **وحش**; şöyle denir: **لقيته بوحش إصمت** (bak: المجمل 3/918؛ والبصائر 5/175؛ ومعجم البلدان 1/212؛ واللسان (**وحش**) ). Yani: ıssız bir beldede. Ve falan kimse **وحشا** geceledi: eğer karnında yiyecek yok ise; onun çoğulu **أوحاش**. Ve **أرض موحشة**: **الوحش**’tandır. Ve mekâna nisbet edilen **الوحش**’a **وحشيا** denir. Ve **الوحشي** ile, **الإنسي**’ye zıt olan taraf kastedilmiştir; **الإنسي** ise, ikisinden insana yönelen/insana bakan şeydir. Buna göre: yayın **وحشي**’si ve onun **إنسي**’si.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ح ش
أرض كثيرة الوحش والوحوش‏.‏
وهذا حمار وحشٍ وحمارٌ وحشيّ ويقال إذا أقبل الليل‏:‏ استأنس كلّ وحشيٍّ واستوحش كلّ إنسيّ‏.‏
وأرض موحوشة‏:‏ ذات وحشٍ‏.‏
واستوحشت منه وأوحشني وأوحش المكان وتوحّش ومكان موحش ومتوحش ووحشٌ‏:‏ خالٍ من الإنس‏.‏
وتركوا الدّار وحشاً ووحشةً‏.‏
وباتوا أوحاشاً‏:‏ جوعاً‏.‏
وأوحش الرّجل وتوحّش‏:‏ جاع‏.‏
وبات وإن بات وحشاً ليلةً لم يضيق بها ذراعاً ولم يصبح لها وهو خاشع وتوحّش للدّواء‏:‏ تجوّع له‏.‏
ووحّش المهزوم ثيابه وسلاحه تخفّفاً‏:‏ رمى به بعيداً‏.‏
ومال الرّجل لوحشيّه‏:‏ لشقّه الأيسر‏.‏

##### Türkçe

و ح ش
Vahşi ve vahşî hayvanı çok olan bir yer.
Ve bu, **حمار وحشٍ** ve **حمارٌ وحشيّ**’dir; ve gece geldiği vakit şöyle denir: “Her **وحشيّ** ünsiyet eder, her **إنسيّ** vahşîleşir.”
Ve **أرض موحوشة**: **وحشٍ** sahibi (olan).
Ve ondan **استوحشت**; ve beni **أوحشني**; ve mekânı **أوحش**; ve **توحّش**; ve **مكان موحش** ve **متوحش** ve **وحشٌ**: insanlardan boş.
Ve evi **وحشاً** ve **وحشةً** olarak terk ettiler.
Ve **أوحاشاً** olarak gecelediler: açlıktan.
Ve adam **أوحش** ve **توحّش**: acıktı.
Ve geceledi; ve eğer bir gece **وحشاً** olarak gecelediyse, onunla kolu daralmaz ve onun için sabahlamazken o, boyun eğmiş (hâlde) olur; ve ilaca **توحّش**: onun için aç kaldı.
Ve yenilmiş olan, elbiselerini ve silahını hafiflemek için **وحّش**: onu uzağa attı.
Ve adam, **لوحشيّه**’e meyletti: sol yanına.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَحْش: كلُّ شيء من جواب البَرّ مما لا يَسْتأْنس مُؤنث، وهو وَحْشِيّ، والجمع وُحُوشٌ لا يُكسّر على غير ذلك؛ حمارٌ وحْشَيٌّ وثورٌ وَحْشِيٌّ كلاهما منسوب إِلى الوَحْشِ. ويقال: حمارُ وَحْشٍ بالإِضافة وحمارٌ وحْشِيٌّ. ابن شميل: يقال للواحد من الوحْشِ هذا وحْشٌ ضَخْم وهذه شاةٌ وَحْش، والجماعة هي الوَحْشُ والوُحُوش والوَحِيش؛ قال أَبو النجم: أَمْسى يَبَاباً، والنَّعامُ نَعَمُهْ،
قَفْراً، وآجَالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ
وهذا مثل ضائِنِ وضَئينٍ. وكل شيء يسْتَوْحِشُ عن الناس، فهو وَحْشِيّ؛ وكل شيء لا يَسْتَأْنس بالناس وَحْشِيٌّ. قال بعضهم: إِذا أَقبل الليلُ استأْنس كلُّ وَحْشِيٍّ واسْتَوْحَش كل إِنْسِيّ.
والوَحْشةُ: الفَرَقُ من الخَلْوة. يقال: أَخذَتْه وَحْشةٌ. وأَرض مَوْحُوشةٌ: كثيرة الوَحْشِ. واسْتَوْحَشَ منه: لم يَأْنَسْ به فكان كالوَحْشيّ؛ وقول أَبي كبير الهذلي:
ولقد عَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيّةٌ،
تحتَ الرِّداء، بَصِيرةٌ بالمُشْرِف
(* قوله «ولقد عدوت» في شرح القاموس: ولقد غدوت بالغين المعجمة.) قيل: عَنى بوَحْشِيّة رِيحاً تدخل تحت ثيابه، وقوله بَصِيرة بالمُشْرف يعني الرِّيحَ أَي من أَشْرَفَ لها أَصابته، والرِّداءُ السَّيفُ. وفي حديث النجاشي: فنَفَخَ في إِحْلِيل عُمارَةَ فاسْتَوْحَشَ أَي سُحِرَ حتى جُنَّ فصار يَعْدُو مَع الوَحْشِ في البَرِّية حتى مات، وفي رواية: فطارَ مع الوَحْشِ. ومكانٌ وَحْشٌ: خالٍ، وأَرض وَحْشةٌ، بالتسكين، أَي قَفْرٌ. وأَوْحَشَ المكانُ من أَهله وتوَحّشَ: خَلا وذهبَ عنه الناسُ. ويقال للمكان الذي ذهب عنه الناسُ: قد أَوْحَشَ، وطَلَلٌ مُوحِشٌ؛ وأَنشد: لِسَلْمى مُوحِشاً طَلَلُ،
يَلُوح كأَنه خِلَلُ
وهذا البيت أَورده الجوهري فقال: لِمَيّةَ موحشاً؛ وقال ابن بري: البيت لكُيَيّر، قال وصواب إِنشاده: لِعَزَّةَ موحشاً، وأَوْحَشَ المكانَ: وجَدَه وحْشاً خالياً. وتوَحَّشَت الأَرضُ: صارت وحْشةً؛ وأَنشد الأَصمعي لعبّاس بن مِرْداس:
لأَسْماءَ رَسْمٌ أَصْبَحَ اليومَ دارِسا،
وأَوْحَشَ منها رَحْرَحانَ فراكِسا
ويروى:
وأَقْفَر إِلاَّ رَحْرَحانَ فراكِسا
ورَحْرَحانُ وراكِس: موضعان. وفي الحديث: لا تَحْقِرَنَّ شيئاً من المعروف ولو أَن تُؤْنِسَ الوَحْشانَ؛ الوَحْشانُ: المُغْتَمُّ. وقومٌ وَحاشَى: وهو فَعْلانُ من الوَحْشة ضدّ الأُنْس. والوَحْشةُ: الخَلْوة والهَمُّ. وأَوْحَشَ المكانُ إِذا صارَ وَحْشاً، وكذلك توحّشَ، وقد أَوْحَشْت الرجلَ فاسْتَوْحَشَ. وفي حديث عبد اللَّه: أَنه كان يَمْشِي مع رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، في الأَرضِ وَحْشاً أَي وحْدَه ليس معه غيره. وفي حديث فاطمة بنت قيس: أَنها كانت في مكانٍ وحْشٍ فخِيفَ على ناحِيتها أَي خَلاءٍ لا ساكنَ به. وفي حديث المدينة: فيَجدانه وَحْشاً. وفي حديث ابن المسيب وسئل عن المرأَة: هي في وَحْشٍ من الأَرض. ولَقِيَه بوَحْشِ إِصْمِتَ وإِصْمِتَةَ، ومعناه كمعنى الأَول، أَي ببلد قَفْر. وتركته بوَحْشِ المَتْنِ أَي بحيث لا يُقْدر عليه، ثم فسّر المَتْنَ فقال: وهو المتنُ من الأَرض وكلُّه من الخَلاء.
وبلادٌ حِشُون: قَفْرةٌ خالية؛ وأَنشد:
منازلُها حِشُونا
على قياس سِنُونَ وفي موضع النصب والجرّ حِشِينَ مثل سِنِينَ؛ وأَنشد: فأَمْسَتْ بَعْدَ ساكِنها حِشِينَا
قال أَبو منصور: حِشُون جمعُ حِشَةٍ وهو من الأَسماء الناقصة، وأَصلُها وِحْشةٌ فنُقِصَ منها الواوُ كما نَقَصُوها من زِنَةٍ وصِلَةٍ وعِدَة، ثم جَمَعُوها على حِشِينَ كما قالوا عِزِينَ وعِضِينَ من الأَسماء الناقصة. وباتَ وَحْشاً ووَحِشاً أَي جائعاً لم يأْكل شيئاً فخلا جَوفُه، والجمع أَوْحاشٌ. والوَحْشُ والمُوحِشُ: الجائعُ من الناس وغيرهم لخُلُوِّهِ من الطعام. وتوَحَّشَ جوفُه: خَلا من الطعام. ويقال: تَوَحَّشْ للدَّواء أَي أَخْل جوفَك له من الطعام. وتوَحَّشَ فلان للدَّواء إِذا أَخلى مَعِدَتَه ليكون أَسْهَلَ لخروج الفُضول من عُروقه. والتوَحُّشُ للدواء. الخُلُوُّ له. ويقال للجائع الخالي البطن: قد توَحَّشَ. أَبو زيد: رجل مُوحِشٌ ووحْشٌ ووحِشٌ وهو الجائع من قوم أَوْحاشٍ. ويقال: بات وَحْشاً ووَحِشاً أَي جائعاً. وأَوْحَشَ الرجلُ: جاعَ. وبِتْنا أَوْحاشاً أَي جِياعاً. وقد أَوْحَشْنا مُذْ لَيْلَتانِ أَي نِفِدَ زادُنا؛ قال حُمَيد يصف ذئباً: وإِن بات وحْشاً لَيْلةً لم يَضِقْ بها
ذِراعاً، ولم يُصْبِحْ بها وهو خاشِعُ
وفي الحديث: لقد بِتْنا وَحْشِينَ ما لنا طعام. يقال: رجل وَحْشٌ، بالسكون، من قوم أَوْحاشٍ إِذا كان جائعاً لا طعام له؛ وقد أَوْحَشَ إِذا جاع. قال ابن الأَثير: وجاء في رواية الترمذي: لقد بِتْنا لَيْلتَنا هذه وَحْشى، كأَنه أَراد جماعةَ وحْشِيٍّ؛ والوَحْشِيُّ والإِنْسِيُّ: شِقَّا كلِّ شيء. ووَحْشِيُّ كلِّ شيء: شِقُّه الأَيْسَرُ، وإِنْسِيُّه شِقُّه الأََيْمنُ، وقد قيل بخلاف ذلك. الجوهري: والوَحْشِيُّ الجانبُ الأَيْمن من كل شيء؛ هذا قول أَبي زيد وأَبي عمرو؛ قال عنترة:
وكأَنما تَنْأَى بجانب دَفّها الـ
ـوَحْشِيّ من هَزَجِ العَشِيّ مُؤوَّم
وإِنما تَنْأَى بالجانب الوَحْشِيّ لأَنَّ سوطَ الراكب في يده اليمنى؛ وقال الراعي:
فمالَتْ على شِقِّ وَحْشِيِّها،
وقدْ رِيعَ جانِبُها الأَيْسَرُ
ويقال: ليس من شيء يَفْزَع إِلا مال على جانبه الأَيمن لأَن الدابة لا تؤْتى من جانبها الأَيْمَن وإِنما تُؤْتى في الاحْتِلاب والركُوبِ من جانبها الأَيْسر، فإِنما خَوْقُه منه، والخائف إِنما يَفِرّ من موضع المخافة إِلى موضع الأَمْن. والأَصمعي يقول: الوحْشِيُّ الجانبُ الأَيْسرُ من كل شيء. وقال بعضهم: إِنْسِيُّ القَدَمِ ما أَقْبَلَ منها على القدم الأُخرى، ووَحْشِيُّها ما خالفَ إِنْسِيَّها. ووَحْشِيُّ القَوْسِ الأَعْجمِيّةِ: ظَهرُها، وإِنْسِيُّها: بَطنُها المُقْدِمُ عليك، وفي الصحاح: وإِنْسِيُّها ما أَقْبَل عليك منها، وكذلك وَحْشِيُّ اليدِ والرجْل وإِنْسِيُّهما، وقيل: وحْشِيُّها الجانبُ الذي لا يقع عليه السَّهمُ، لم يَخُصَّ بذلك أَعْجميّةٌ من غيرها. ووَحْشِيُّ كلِّ دابة: شِقَّه الأَيمن، وإِنْسِيُّه: شقُّه الأَيسر. قال الأَزهري: جوّدَ الليثُ في هذا التفسير في الوَحْشِيّ والإِنْسِيّ ووافَقَ قولُه قول الأَئمة المُتْقِنِينَ. ورُوي عن المفضل وعن الأَصمعي وعن أَبي عبيدة قالوا كلُّهم: الوَحْشِيُّ من جميع الحيوان ليس الإِنسان، هو الجانبُ الذي لا يُحْلَب منه ولا يُرْكَبُ، والإِنسيُّ الجانبُ الذي يَرْكَب منه الراكب ويَحْلُب منه الحالب. قال أَبو العباس: واختلف الناس فيهما من الإِنسان، فبعضهم يُلْحِقه في الخيل والدواب والإِبل، وبعضهم فرّق بينهما فقال: الوَحْشِيّ ما وَليَ الكتِفَ، والإِنْسِيُّ ما وَليَ الإِبْطَ، قال: هذا هو الاختيار ليكون فرقاً بين بني آدم وسائرٍ الحيوان؛ وقيل: الوَحْشِيُّ من الدابة ما يَرْكب منه الراكبُ ويَحْتَلِبُ منه الحالبُ، وإِنما قالوا: فَجالَ على وَحْشِيّه وانْصاعَ جانبُه الوَحْشِيُّ لأَنه لا يؤْتى في الركوب والحلب والمُعالجة وكلِّ شيء إِلا منه فإِنما خوْفُه منه، والإِنْسِيُّ الجانبُ الآخر؛ وقيل: الوحشي الذي لا يُقدَر على أَخذ الدابة إِذا أَفْلَتت منه وإِنما يؤخذ من الإِنْسِيّ، وهو الجانب الذي تُرْكب منه الدابة. وقال ابن الأَعرابي: الجانب الوَحِيشُ كالوَحْشِيّ؛ وأَنشد:
بأَقدامِنا عن جارِنا أَجنَبِيّة
حَياء، وللمُهْدى إِليه طَريقُ
لِجارتِنا الشِّقُّ الوَحِيشُ، ولا يُرى
لِجارتِنا منّا أَخٌ وصديقُ
وتَوَحَّشَ الرجلُ: رَمى بثوبه أَو بما كان. ووَحَشَ بِثَوْبه وبسيفه وبرُمْحه، خَفِيف: رَمى؛ عن ابن الأَعرابي، قال: والناسُ يقولون وَحَّشَ، مُشَدَّداً، وقال مرّة: وحَشَ بثوبه وبدِرْعه ووَحَّش، مخفف ومثقَّل، خافَ أَن يُدْرَك فرَمى به ليُخَفِّفَ عن دابته. قال الأَزهري: ورأَيت في كتابٍ أَن أَبا النجم وَحَّشَ بثيابه وارْتَدَّ يُنْشِد أَي رَمى بثيابه. وفي الحديث: كانَ بين الأَوْس والخَزْرج قِتال فجاء النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، فلما رآهم نادى: أَيُّها الناسُ اتَّقوا اللَّه حق تُقاتِه «الآيات» فوَحَّشُوا بأَسْلحتهم واعْتَنَق بعضُهم بعضاً أَي رَمَوْها؛ قالت أُم عمرو بنت وَقْدانَ:
إِن أَنتُمُ لم تَطْلُبوا بأَخِيكُم،
فذَرُوا السِّلاحَ وَوَحِّشُوا بالأَبْرَقِ
وفي حديث عليّ، رضي اللَّه عنه: أَنه لَقي الخوارجَ فوَحَّشُوا برِماحِهم واستَلّوا السيوف؛ ومنه الحديث: كان لرسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، خاتم من حديد
(* قوله «من حديد» الذي في النهاية من ذهب.) فَوَحَّشَ به بين ظَهْرانَيْ أَصحابهِ فَوحّشَ الناسُ بخواتيمهم، وفي الحديث: أَتاه سائلٌ فأَعطاه تمرةً َوَحَّشَ بها. والوحشي من التِّين: ما نَبَت في الجبال وشَواحِط الأَوْدية، ويكون من كل لون: أَسود وأَحمر وأَبيض، وهو أَصغر التين، وإِذا أَكل جَنِيّاً أَحْرق الفم، ويُزَبَّبُ؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة.
ووَحْشِيٌّ: اسم رجل، ووَحْشِيَّةُ: اسم امرأَة؛ قال الوَقَّافُ أَو المرّار الفقعسي:
إِذا تَرَكَتْ وَحْشِيَةُ النَّجْدَ لم يكن
لِعَيْنَيك، مما تَشْكُوانِ، طَبِيبُ
والوَحْشةُ: الخَلْوةُ والهَمُّ، وقد أَوْحَشْت الرجلَ فاسْتَوْحَشَ.

##### Türkçe

**الوَحْش**: kırın hayvanlarından, ünsiyet etmeyen her şey; müennestir; o **وَحْشِيّ**’dir; çoğulu **وُحُوشٌ**dur, bunun dışında başka bir kalıba kırılmaz; **حمارٌ وحْشَيٌّ** ve **ثورٌ وَحْشِيٌّ**: ikisi de **الوَحْشِ**’e nisbet edilmiştir. Ve denir: izafetle **حمارُ وَحْشٍ** ve **حمارٌ وحْشِيٌّ**. İbn Şümeyl: **الوحْشِ**’ten bir tek ferde “bu iri bir **وحْشٌ**” ve “bu bir **شاةٌ وَحْش**” denir; cemaat ise **الوَحْشُ** ve **الوُحُوش** ve **الوَحِيش**’tir; Ebû’n-Necm dedi ki:

أَمْسى يَبَاباً، والنَّعامُ نَعَمُهْ،
قَفْراً، وآجَالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ

Bu, **ضائِنِ** ve **ضَئينٍ** misali gibidir. İnsanlardan ürküp yabancılaşan her şey, **وَحْشِيّ**’dir; insanlarla ünsiyet etmeyen her şey **وَحْشِيٌّ**dir. Bazıları dedi ki: Gece gelince her **وَحْشِيٍّ** ünsiyet eder, her **إِنْسِيّ** ürküp yabancılaşır.

**الوَحْشةُ**: halvetten (yalnızlıktan) doğan korku. Denir: ona bir **وَحْشةٌ** aldı. Ve **أَرض مَوْحُوشةٌ**: **الوَحْشِ**’i çok olan. Ve **اسْتَوْحَشَ منه**: onunla ünsiyet etmedi; böylece **الوَحْشيّ** gibi oldu; Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:

ولقد عَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيّةٌ،
تحتَ الرِّداء، بَصِيرةٌ بالمُشْرِف

(* «ولقد عدوت» sözü, Şerhu’l-Kâmûs’ta: **ولقد غدوت** (غ ile) şeklindedir.)

Denildi: **وَحْشِيّة** ile, elbisesinin altına giren bir rüzgârı kastetti; “**بَصِيرةٌ بالمُشْرِف**” sözüyle rüzgârı kastediyor; yani ona **أَشْرَفَ** eden kimseye isabet eder; **الرِّداءُ** kılıçtır. Ve Necâşî hadîsinde: “**فَنَفَخَ في إِحْلِيل عُمارَةَ فاسْتَوْحَشَ**” yani büyülendi; nihayet delirdi, kırda **الوَحْشِ** ile birlikte koşar oldu, ta ki öldü; bir rivayette: **فطارَ مع الوَحْشِ**. Ve **مَكانٌ وَحْشٌ**: boş; ve **أَرض وَحْشةٌ** (sükûn ile): yani çöl. Ve **أَوْحَشَ المكانُ من أَهله** ve **توَحّشَ**: boşaldı ve insanlardan uzaklaştı. Ve insanlardan boşalan yere denir: “**قد أَوْحَشَ**”; ve **طَلَلٌ مُوحِشٌ**; ve şu beyit okundu:

لِسَلْمى مُوحِشاً طَلَلُ،
يَلُوح كأَنه خِلَلُ

Bu beyti Cevherî nakletti ve “**لِمَيّةَ موحشاً**” dedi; İbn Berrî dedi ki: Beyit Küyeyyir’indir; ve doğru inşadı: “**لِعَزَّةَ موحشاً**”. Ve **أَوْحَشَ المكانَ**: onu **وحْشاً** (boş) buldu. Ve **توَحَّشَت الأَرضُ**: **وحْشةً** oldu; Asma‘î, Abbâs b. Mirdâs’tan şu beyti okudu:

لأَسْماءَ رَسْمٌ أَصْبَحَ اليومَ دارِسا،
وأَوْحَشَ منها رَحْرَحانَ فراكِسا

Şöyle de rivayet edilir:

وأَقْفَر إِلاَّ رَحْرَحانَ فراكِسا

**ورَحْرَحانُ** ve **وراكِس**: iki yerdir. Hadîste: “**لا تَحْقِرَنَّ شيئاً من المعروف ولو أَن تُؤْنِسَ الوَحْشانَ**”; **الوَحْشانُ**: kederli olan. Ve **قومٌ وَحاشَى**: bu, ünsün zıddı olan **الوَحْشة**’den **فَعْلانُ** veznindedir. Ve **الوَحْشةُ**: halvet ve gam. Ve yer **أَوْحَشَ** eder, yani **وَحْشاً** olursa; aynı şekilde **توحّشَ**; ve “ben adamı **أَوْحَشْت** ettim, o da **فاسْتَوْحَشَ** etti” denir. Abdullah hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ile birlikte **الأَرضِ وَحْشاً** yani tek başına yürürdü, onunla beraber ondan başkası yoktu. Fâtıma bint Kays hadîsinde: **مكانٍ وحْشٍ**de idi; bu yüzden tarafı hakkında korkuldu; yani içinde oturan bulunmayan bir boşluk. Medine hadîsinde: “**فيَجدانه وَحْشاً**”. İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde, kadından soruldu: “o, yerin bir **وَحْشٍ**’indedir.” Ve ona **بوَحْشِ إِصْمِتَ وإِصْمِتَةَ**’de rastladı; manası birincinin manası gibidir; yani çorak bir beldede. Onu **بوَحْشِ المَتْنِ**’de bıraktım; yani kendisine güç yetirilemeyecek bir yerde; sonra **المَتْنَ**’i açıkladı ve dedi ki: o, yerin metnidir ve tamamı boşluktandır.

Ve **بلادٌ حِشُون**: boş, çorak; ve şu beyit okundu:

منازلُها حِشُونا

**سِنُونَ** kıyasınca; nasb ve cerr yerinde **حِشِينَ**, **سِنِينَ** gibi; ve şu beyit okundu:

فأَمْسَتْ بَعْدَ ساكِنها حِشِينَا

Ebû Mansûr dedi ki: **حِشُون**; **حِشَةٍ**’nin cem‘idir; o, eksik isimlerdendir; aslı **وِحْشةٌ** idi; ondan vav eksiltildi; tıpkı **زِنَةٍ** ve **صِلَةٍ** ve **عِدَة**’den eksilttikleri gibi; sonra onu **حِشِينَ** üzerine cem‘ ettiler; tıpkı eksik isimlerden **عِزِينَ** ve **عِضِينَ** dedikleri gibi.

Ve **باتَ وَحْشاً ووَحِشاً**: yani aç olarak, hiçbir şey yemeden; böylece içi boş kaldı; çoğulu **أَوْحاشٌ**. Ve **الوَحْشُ** ile **المُوحِشُ**: yemekten boş oluşu sebebiyle, insanlardan ve başkalarından aç olan. Ve **توَحَّشَ جوفُه**: yemekten boşaldı. Ve denir: “ilaç için **تَوَحَّشْ**” yani karnını ona yemekten boşalt. Ve falan kimse, ilaç için **توَحَّشَ** eder; yani midesini boşalttı; böylece fazlalıkların damarlarından çıkması daha kolay olur. Ve ilaca yönelik **التوَحُّشُ**: ona yönelik boşluk. Ve aç, karnı boş olana denir: “**قد توَحَّشَ**”. Ebû Zeyd: **رجل مُوحِشٌ** ve **وحْشٌ** ve **وحِشٌ**: o, **قوم أَوْحاشٍ**’tan aç olandır. Ve denir: **بات وَحْشاً ووَحِشاً** yani aç olarak. Ve **أَوْحَشَ الرجلُ**: acıktı. Ve “**بِتْنا أَوْحاشاً**” yani açlar olarak. Ve “iki geceden beri **أَوْحَشْنا**” yani azığımız tükendi; Humeyd, bir kurdu tasvir ederek dedi ki:

وإِن بات وحْشاً لَيْلةً لم يَضِقْ بها
ذِراعاً، ولم يُصْبِحْ بها وهو خاشِعُ

Hadîste: “biz **وَحْشِينَ** yattık; bize yiyecek yok.” Denir: **رجل وَحْشٌ** (sükûn ile), **قوم أَوْحاشٍ**’tan; eğer aç olup yiyeceği yoksa; ve acıkınca **أَوْحَشَ** eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: Tirmizî rivayetinde: “bu gecemizi **وَحْشى** geçirdik” geldi; sanki **وحْشِيٍّ** cemaatini kastetti. Ve **الوَحْشِيُّ** ile **الإِنْسِيُّ**: her şeyin iki yarısıdır. Ve her şeyin **وَحْشِيُّ**si: onun sol yarısıdır; **إِنْسِيُّ**si: onun sağ yarısıdır; bunun tersine de söylenmiştir. Cevherî: **الوَحْشِيُّ** her şeyin sağ tarafıdır; bu, Ebû Zeyd ve Ebû Amr’un sözüdür; Antere dedi ki:

وكأَنما تَنْأَى بجانب دَفّها الـ
ـوَحْشِيّ من هَزَجِ العَشِيّ مُؤوَّم

Ancak **الجانب الوَحْشِيّ** ile uzaklaşır; çünkü binicinin kamçısı sağ elindedir. Râ‘î dedi ki:

فمالَتْ على شِقِّ وَحْشِيِّها،
وقدْ رِيعَ جانِبُها الأَيْسَرُ

Ve denir: korkan hiçbir şey yoktur ki sağ tarafına meyletmesin; çünkü binek hayvanına sağ tarafından gelinmez; sağım ve binme ancak sol tarafından olur; korkusu da ondandır; korkan ise korku yerinden emniyet yerine kaçar. Asma‘î der ki: **الوحْشِيُّ** her şeyin sol tarafıdır. Bazıları dedi ki: ayağın **إِنْسِيُّ**si, diğer ayağa bakan kısmıdır; **وَحْشِيُّ**si ise onun **إِنْسِيّ**sine aykırı olandır. Ve Acem yayı olan **القَوْسِ الأَعْجمِيّةِ**’nin **وَحْشِيُّ**si: sırtıdır; **إِنْسِيُّ**si: sana dönük olan karnıdır; Sıhâh’ta: **وإِنْسِيُّها ما أَقْبَل عليك منها**; aynı şekilde elin ve ayağın **وَحْشِيُّ**si ve **إِنْسِيُّ**si; ve denildi: **وحْشِيُّها** okun düşmediği taraftır; bununla, Acem yayı başkasından ayrılmadı. Ve her binek hayvanının **وَحْشِيُّ**si: sağ yarısıdır; **إِنْسِيُّه**: sol yarısıdır. Ezherî dedi ki: Leys, **الوَحْشِيّ** ve **الإِنْسِيّ** hakkında bu tefsirde güzel yaptı; onun sözü, sağlam imamların sözüne uygun düştü. Mufaddal’dan, Asma‘î’den ve Ebû Ubeyde’den rivayet edildi; hepsi dediler ki: insan olmayan bütün hayvanda **الوَحْشِيُّ**, sağılmayan ve binilmeyen taraftır; **الإِنسيُّ** ise binicinin bindiği ve sağanın sağdığı taraftır. Ebû’l-Abbâs dedi ki: İnsan hakkında ikisi hususunda ihtilaf ettiler; bazısı onu atlarda, bineklerde ve develerdeki gibi sayar; bazısı ise aralarını ayırdı ve dedi ki: **الوَحْشِيّ** omuza bitişik olan; **الإِنْسِيُّ** koltuk altına bitişik olan; dedi ki: bu, Âdemoğulları ile diğer hayvanlar arasında fark olsun diye tercihtir. Ve denildi: binek hayvanında **الوَحْشِيُّ**, binicinin bindiği ve sağanın sağdığı taraftır; “**فَجالَ على وَحْشِيّه وانْصاعَ جانبُه الوَحْشِيُّ**” demeleri de bundandır; çünkü binme, sağma, muamele ve her şey ancak ondan yapılır; korkusu da ondandır; **الإِنْسِيُّ** ise öteki taraftır. Ve denildi: **الوحشي**; hayvan ondan kaçıp kurtulduğunda onu almaya güç yetirilemeyen taraftır; ancak **الإِنْسِيّ**den alınır; o, hayvanın binildiği taraftır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجانب الوَحِيشُ**; **الوَحْشِيّ** gibidir; ve şu beyit okundu:

بأَقدامِنا عن جارِنا أَجنَبِيّة
حَياء، وللمُهْدى إِليه طَريقُ
لِجارتِنا الشِّقُّ الوَحِيشُ، ولا يُرى
لِجارتِنا منّا أَخٌ وصديقُ

Ve **تَوَحَّشَ الرجلُ**: elbisesini yahut yanında olanı attı. Ve **وَحَشَ بِثَوْبه** ve kılıcıyla ve mızrağıyla: Hafîf: attı; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: insanlar şeddeli olarak **وَحَّشَ** derler; bir defa da dedi ki: **وحَشَ** elbisesiyle ve zırhıyla ve **وَحَّشَ**; hafif ve ağır; yakalanmaktan korktu, binitini hafifletmek için onu attı. Ezherî dedi ki: Bir kitapta gördüm ki Ebû’n-Necm elbiseleriyle **وَحَّشَ** etti ve geri dönüp şiir okudu; yani elbiselerini attı. Hadîste: Evs ile Hazrec arasında savaş vardı; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; onları görünce seslendi: “ey insanlar, Allah’tan O’na yaraşır şekilde sakının” “âyetler”; bunun üzerine silahlarıyla **فوَحَّشُوا** ve birbirlerine sarıldılar; yani onları attılar; Ümmü Amr bint Vukdân dedi ki:

إِن أَنتُمُ لم تَطْلُبوا بأَخِيكُم،
فذَرُوا السِّلاحَ وَوَحِّشُوا بالأَبْرَقِ

Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Haricîlerle karşılaştı; onlar mızraklarıyla **فوَحَّشُوا** ettiler ve kılıçları çektiler; ve ondan: hadîs: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, demirden bir yüzüğü vardı
(* «من حديد» sözü, Nihâye’de altındandır.) onunla ashabının arasında **فَوَحَّشَ** etti; insanlar da yüzükleriyle **فَوحّشَ** ettiler. Hadîste: Bir dilenci geldi; ona bir hurma verdi ve onunla **وَحَّشَ** etti. Ve incirin **الوحشي**si: dağlarda ve vadilerin uzak kenarlarında bitendir; her renkten olur: siyah, kırmızı ve beyaz; o, incirin en küçüğüdür; taze iken yenirse ağzı yakar; ve kuru üzüm gibi buruşur; bunların hepsi Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **وَحْشِيٌّ**: bir erkeğin adıdır; **وَحْشِيَّةُ**: bir kadının adıdır; el-Vakkâf yahut el-Merrâr el-Fuka‘sî dedi ki:

إِذا تَرَكَتْ وَحْشِيَةُ النَّجْدَ لم يكن
لِعَيْنَيك، مما تَشْكُوانِ، طَبِيبُ

Ve **الوَحْشةُ**: halvet ve gam; ve “ben adamı **أَوْحَشْت** ettim, o da **فاسْتَوْحَشَ** etti” (denir).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ح ش * * الوَحْشُ * الوُحُوش وهي حيوان البر الواحد * وَحْشِيٌّ * يقال حِمار * وَحْش * بالإضافة وحِمار * وَحْشِيٌّ * وأرض * مَوْحُوشَةٌ * ذات * وُحُوش * و * الوَحْشَةُ * الخلوة والهمُّ وقد * أَوْحَشَهُ * الله * فاسْتَوْحَشَ * و * أَوْحَشَ * المنزل أقفر وذهب عنه الناس و * وَحَّشَ * الرجل * تَوْحِيشاً * إذا رمى بثوبه وسلاحه مخافة أن يُلحق وفي الحديث ﴿فوَحَّشُوا برماحهم﴾

##### Türkçe

* و ح ش * **الوَحْشُ**: **الوُحُوش**; o, kır hayvanıdır; tekili (böyledir). **وَحْشِيٌّ**: denilir: **حِمار وَحْش** izafetle; ve **حِمار وَحْشِيٌّ**. Ve **أرض مَوْحُوشَةٌ**: **وُحُوش** sahibi. Ve **الوَحْشَةُ**: tenhalık ve kederdir. Ve Allah onu **أَوْحَشَهُ**; böylece **فاسْتَوْحَشَ**. Ve **أَوْحَشَ** ev: ıssızlaştı ve ondan insanlar gitti. Ve **وَحَّشَ** adamı **تَوْحِيشاً**: eğer elbisesini ve silahını attıysa, yetişilmesinden korkarak. Hadiste: ﴿böylece mızraklarıyla **فوَحَّشُوا**﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوحش، من حيوان البر، كل ما لا يستأنس، مؤنث، كالوحيش، كأمير، عن ابن الأعرابي، ونصه: الجانب الوحيش كالوحشي، وأنشد:
  لجارتنا الشق الوحيش ولا يرى                      لجارتنا مـنـا أخ وصـديق ج: وحوش، لا يكسر على غير ذلك، وقيل وحشان أيضا، وهو بالضم، نقله الصاغاني، قال ابن شميل: والجماعة هي الوحش والوحوش والوحيش، قال أبو النجم:
  أمسى يبابا والنعام نعـمـه                      قفرا وآجال الوحيش غنمه قال الصاغاني: هو جمع وحش، مثل ضئين في جمع ضأن، الواحد وحشي، كزنج وزنجي، وروم ورومي ويقال: حمار وحش، بالإضافة، وحمار وحشي، على النعت. وقال ابن شميل: يقال للواحد من الوحش: هذا وحش ضخم، وهذه شاة وحش، وقال غيره: كل شئ يستوحش فهو وحيش. وقال بعضهم: إذا أقبل الليل استأنس كل وحشي واستوحش كل إنسي. وأرض موحشة، هكذا في سائر النسخ، والصواب موحوشة: كثيرتها، أي الوحوش، ومثله في الأساس، وفي الصحاح، ونصه: أرض موحوشة: ذات وحوش، عن الفراء. والوحشي: الجانب الأيمن من كل شيء، قال الجوهري: وهذا قول أبي زيد وأبي عمرو، قال عنترة:
  وكأنما تنأى بجانب دفـهـا ال                      وحشي من هزج العشي مؤوم وإنما تنأى بالجانب الوحشي لأن سوط الراكب في يده اليمنى، قال الراعي:
  فمالت على شق وحشيها                      وقد ريع جانبها الأيسر

  ويقال: ليس من شئ يفزع إلا مال على جانبه الأيمن؛ لأن الدابة لا تؤتى من جانبها الأيمن، وإنما تؤتى في الاحتلاب والركوب من جانبها الأضيسر، فإنما خوفه منه، والخائف إنما يفر من موضع الأمن، هذا نص الجوهري. أو الوحشي: الجانب الأيسر من كل شئ، وهو قول الأصمعي، كما نقله الجوهري، وقال الليث: وحشي كل دابة: شقه الأيمن، وإنسيه: شقه الأيسر، قال الأزهري: جود الليث في هذا التفسير في الوحشي والإنسي، ووافق قول الأئمة المتقنين. وروى عن المفضل وعن الأصمعي وعن أبي عبيدة قالوا كلهم: الوحشي من جميع الحيوان، ليس الإنسان: هو الجانب الذي لا يحلب منه ولا يركب، والإنسي: الجانب الذي يركب منه الراكب، ويحلب منه الحالب، قال أبو العباس: واختلف الناس فيهما من الإنسان، فبعضهم يلحقه في الخيل والدواب والإبل، وبعضهم فرق بينهما، فقال: الوحشي: ما ولي الكتف، والإنسي: ما ولي الإبط، قال: وهذا هو الاختيار؛ ليكون فرقا بين بني آدم وسائر الحيوان. وقيل الوحشي: الذي لا يقدر على أخذ الدابة إذا أفلتت منه وإنما يؤخذ من الإنسي، وهو الجانب الذي تركب منه الدابة. والوحشي من القوس الأعجمية: ظهرها، وإنسيها: ما أقبل عليك منها، وكذلشك وحشي اليد والرجل وإنسيهما، نقله الجوهري وقيل: وحشي القوس: الجانب الذي لا يقع عليه السهم. لم يخص بذلك أعجمية من غيرها، وكذلك الجوهري، وأطلق القوس. وقال بعضهم: إنسي القدم: ما أقبل منها على القدم الأخرى، ووحشيها ما خالف إنسيها. ووحشي بن حرب الحبشي، من سودان مكة، صحابي، وكنيته أبو دسمة، وكان مولى جبير بن مطعم بن عدي القرشي، رضي الله تعالى عنه، وهو قاتل حمزة بن عبد المطلب في الجاهلية، قال شيخنا: لعل المراد جاهلية نفس القاتل، وإلا فهو إنما قتله في الإسلام في غزوة أحد. قلت: وهو كما ظن، ويدل له فيما بعد: ومسيلمة الكذاب في الإسلام، أي حالة كونه مسلما، أي فجبر ذاك بذا. والوحشية: ريح تدخل تحت ثيابك لقوتها، وبه فسر قول أبي كبير الهذلي:
  ولقد غدوت وصاحبي وحشية                      تحت الرداء بصيرة بالمشرف وقوله: بصيرة بالمشرف يعني الريح، من أشرف لها أصابته، والرداء: السيف، وقد تقدم في ب ص ر. وبلد وحش: قفر لا ساكن به، ومكان وحش: خال، وكذلك أرض وحشة، بالفتح، وفي حديث فاطمة بنت قيس أنها كانت في مكان وحش فخيف على ناحيتها أي خلاء لا ساكن به، وفي حديث المدينة فيجدانه وحشا. ولقيته بوحش إصمت وإصمتة، أي ببلد قفر، وكذا تركته بوحش المتن، أي بحيث لا يقدر عليه، وقال ياقوت في المعجم: إصمت، بالكسر: اسم لبرية بعينها قال الراعي:
  أشلى سلوقية باتت وبات بـهـا                      بوحش إصمت في أصلابها أود

  وقال بعضهم: العلم هو وحش إصمت، الكلمتان معا، قال أبو زيد: لقيته بوحش إصمت، وببلدة إصمت، أي بمكان قفر، وإصمت: منقول من فعل الأمر مجردا عن الضمير، وقطعت همزته، ليجري على غالب الأسماء، هكذا جميع ما يسمى به من فعل الأمر، وكسر الهمزة في إصمت إما لغة لم تبلغنا وإما أن يكون غير في التسمية به عن اصمت، بالضم الذي هو منقول من مضارع هذا الفعل، وإما أن يكون مرتجلا وافق فعل الأمر الذي بمعنى اسكت، وربما كان تسمية هذه الصحراء بهذا الفعل للغلبة، لكثرة ما يقول الرجل لصاحبه إذا سلكها: اصمت. لئلا تسمع فتهلك لشدة الخوف بها. وبات وحشا بالفتح وككتف، أي جائعا لم يأكل شيئا فخلا جوفه، ومنه حديث سلمة بن صخر البياضي، رضي الله تعالى عنه لقد بتنا وحشين ما لنا طعام وقال حميد يصف ذئبا:
  وإن بات وحشا ليلة لم يضق بهاذراعا ولم يصبح بها وهو خاشع وقد أوحش، وهم أوحاش، يقال: بتنا أوحاشا: أي جائعين. والوحشة: الهم. والوحشة: الخلوة. والوحشة: الخوف، وقيل: الفرق الحاصل من الخلوة، وكذلك يقال في الهم، أي الحاصل من الخلوة، يقال: أخذته الوحشة. والوحشة: الأرض المستوحشة، وقد توحشت. ووحش بثوبه، كوعد، وكذا بسيفه، وبرمحه: رمى به مخافة أن يدرك؛ ليخفف عن دابته، كوحش به، مشددا، والتخفيف عن ابن الأعرابي، وأنكر التشديد، وهما لغتان صحيحتان، قالت أم عمرو بنت وقدان:
  إن أنتم لم تطلبـوا بـأخـيكـم                      فذروا السلاح ووحشوا بالأبرق وفي حديث الأوس والخزرج فوحشوا بأسلحتهم، واعتنق بعضهم بعضا. ورجل وحشان كسحبان: مغتم، ومنه الحديث لا تحقرن من المعروف شيئا، ولو أن تؤنس الوحشان. قال ابن الأثير: هو فعلان من الوحشة ضد الأنس، ج: وحاشي، مثل حيران وحيارى. وأوحش الأرض: وجدها وحشة، عن الأصمعي، وأنشد للعباس بن مرداس:
  لأسماء رسم أصبح اليوم دارسـا                      وأوحش منها رحرحان فراكسا هكذا أنشده الجوهري، وقال ابن بري، ويروى: وأقفر إلا رحرحان فراكسا. وأوحش المنزل من أهله: صار وحشا، وذهب عنه الناس، كتوحش. وطلل موحش، قال كثير:
  لعزة موحشا طلل قديم                      عفاها كل أسحم مستديم

  وأوحش الرجل: جاع فهو موحش، عن أبي زيد، وقال غيره: من الناس وغيرهم؛ لخلوه عن الطعام. ويقال: قد أوحش منذ ليلتين؛ إذا نفد زاده. وتوحش الرجل: خلا بطنه، من الجوع، فهو متوحش. واستوحش منه: وجد الوحشة ولم يأنس به، فكان كالوحشي. ويقال: توحش يا فلان، أي أخل معدتك، وفي الصحاح: جوفك من الطعام والشراب لشرب الدواء ليكون أسهل لخروج الفضول من عروقه، وليس في الصحاح ذكر الشراب. ومما يستدرك عليه: استوحش الرجل: لحق بالوحش، ومنه حديث النجاشي فنفخ في إحليل عمارة فاستوحش ذكره السهيلي في الروض. وتوحشت الأرض: صارت وحشة. ووحش المكان، بالضم: كثر وحشه، عن ابن القطاع. وقد أوحشت الرجل فاستوحش، ومنه قول أهل مكة: أوحشتنا، وأنشدنا عن واحد من الشيوخ، عن البدر الدماميني:
  يا ساكني مكة لازلـتـم                      أنسا لنا إني لم أنسـكـم
  ما فيكم عيب سوى قولكم                      عند اللقاء أوحشنا أنسكم وقد رد عليه الإمام عبد القادر الطبري، وحذا حذوه ولده الإمام زين العابدين بما هو مودع في تاريخ شيخ مشايخنا مصطفى بن فتح الله الحموي. ومشى في الأرض وحشا، أي وحده ليس معه غيره. وبلاد حشون قفزة خالية، على قياس سنون، وفي موضع النصب حشين مثل سنين، قال الشاعر: فأمست بعد ساكنها حشينا. قال الأزهري: هو جمع حشة، وهو من الأسماء الناقصة،وأصلها وحشة، فنقص منها الواو، كما نقصوها من زنة وصلة وعدة، ثم جمعوها على حشين، كما قالوا في عزين وعضين من الأسماء الناقصة، وفي الحديث لقد بتنا وحشين مالنا طعام وجاء في رواية الترمذي: لقد بتنا ليلتنا هذه وحشي قال ابن الأثير: كأنه أراد جماعة وحشي. وتوحش الرجل: رمى بثوبه، أو بما كان. والوحشي من التين: ما ينبت في الجبال وشواحط الأودية، ويكون من كل لون: أسود وأحمر وأبيض، وهو أصغر من التين، ويزيب، نقله أبو حنيفة. ووحشية: اسم امرأة، قال الوقاف، أو المرار الفقعسي:
  إذا تركت وحشية النجد لم يكنلعينيك مما تشكوان طبيب ومحمد بن علي بن محمد بن علي بن صدقة الحراني المعروف بابن وحش، ككتف، سمع عن الفراوي. وعبد الله بن يحيى الوحشي التجيبي الإفليلي أبو محمد، سمع عن أبي بكر حازم بن محمد وغيره، وشرح الشهاب، مات رحمه الله تعالى سنة 502، ذكره ابن بشكوال. وقد سموا وحيشا، كزبير.

##### Türkçe

**الوحش**: kara hayvanından; her ne ki ünsiyet edilmez; müennestir; **كالوحيش** gibi; **كأمير** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. Onun lafzı: **الجانب الوحيش** **كالوحشي**; ve inşad etti:

  Komşumuza **الشق الوحيش** (vahşi taraf) (vardır) ve görülmez
                      Komşumuza bizden bir kardeş ve bir dost

Çoğulu: **وحوش**; bunun dışında bir şeye kırılmaz. Ve **وحشان** da denilmiştir; o da damme iledir; bunu es-Sâğânî nakletti. İbn Şümeyl dedi: cemaat (topluluk) **الوحش** ve **الوحوش** ve **الوحيش**’tir. Ebü’n-Necm dedi:

  Akşamladı kupkuru; ve devekuşları onun nimeti
                      ıssız; ve **آجال الوحيش** onun koyunu

es-Sâğânî dedi: o, **وحش**’in cem‘idir; **ضئين** gibi, **ضأن**’ın cem‘inde; tekili **وحشي**’dir; **كزنج وزنجي** gibi; ve **روم ورومي**. Ve denilir: **حمار وحش**; izafetle. Ve **حمار وحشي**; sıfat üzere. İbn Şümeyl dedi: vahşten bir tek için denilir: “Bu iri bir **وحش**”; “Bu bir **شاة وحش**.” Başkası dedi: her şey ki ürker/ünsiyetsizleşir, o **وحيش**’tir. Bazıları dedi: gece gelince her **وحشي** ünsiyet eder, her **إنسي** ürker/ünsiyetsizleşir. Ve **أرض موحشة**; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **موحوشة**’dir: çokluğu, yani **الوحوش**. Bunun benzeri **الأساس**’tadır. Ve **الصحاح**’ta; lafzı: **أرض موحوشة**: **ذات وحوش**; el-Ferrâ’dan.

Ve **الوحشي**: her şeyin sağ yanı. el-Cevherî dedi: bu, Ebû Zeyd ve Ebû ‘Amr’un sözüdür. ‘Antere dedi:

  Sanki uzaklaşır, kalkanının yanıyla
                      **الوحشي** tarafından; akşamın hezecinden inleyen

Ancak **الجانب الوحشي** ile uzaklaşır; çünkü binicinin kamçısı sağ elindedir. er-Râ‘î dedi:

  Eğildi **شق وحشيها** üzerine
                      ve onun sol yanı ürkütüldü

  Ve denilir: korkan hiçbir şey yoktur ki sağ yanına meyletmesin; çünkü binek hayvanına sağ yanından gelinmez; ancak sağımda ve binmede onun **الأضيسر** yanından gelinir; onun korkusu ancak ondandır; korkan ancak emniyet yerinden kaçar. Bu, el-Cevherî’nin lafzıdır.

Veya **الوحشي**: her şeyin sol yanı; bu, el-Asma‘î’nin sözüdür; el-Cevherî’nin naklettiği üzere. el-Leys dedi: her binek hayvanının **وحشي**’si: sağ yanı; **إنسي**’si: sol yanı. el-Ezherî dedi: el-Leys bu tefsirde **الوحشي** ve **الإنسي** hakkında isabet etti; ve sağlam imamların sözünü uygun buldu. el-Mufaddal’dan, el-Asma‘î’den, Ebû ‘Ubeyde’den rivayet olundu; hepsi dediler: bütün hayvandan, insan değil: **الوحشي** o yandır ki ondan sağılmaz ve ona binilmez; **الإنسي** o yandır ki binici ondan biner ve sağan ondan sağıp alır. Ebü’l-‘Abbâs dedi: insanlar ikisi hakkında insanda ihtilaf etti; bazısı onu atlarda, bineklerde ve develerdeki gibi ona ilhak eder; bazısı ikisini ayırdı da dedi: **الوحشي**: kürek kemiğine bitişik olan; **الإنسي**: koltuk altına bitişik olan. Dedi: bu, tercihtir; Âdemoğulları ile diğer hayvan arasında fark olsun diye. Ve denildi: **الوحشي**: hayvan kaçıp kurtulursa onu yakalamaya güç yetmeyen (yan); ancak **الإنسي**’den yakalanır; o, hayvanın binildiği yandır.

Ve Acem yayı’nın **الوحشي**’si: sırtı; **إنسي**’si: ondan sana dönük olan. Ve bunun gibi elin ve ayağın **وحشي**’si ve **إنسي**’si; el-Cevherî nakletti. Ve denildi: yayın **وحشي**’si: okun üzerine düşmediği yan. Bununla Acem yayı başkasından tahsis edilmedi; el-Cevherî de böyledir; yayı mutlak bıraktı. Bazıları dedi: ayağın **إنسي**’si: ondan diğer ayağa dönük olan; **وحشي**’si ise **إنسي**’sine muhalif olan.

Ve **وحشي بن حرب الحبشي**: Mekke’nin siyahlarından; sahâbî; künyesi Ebû Desme’dir; Cübeyr b. Mut‘im b. ‘Adî el-Kureşî’nin mevlâsı idi, Allah Teâlâ ondan razı olsun. O, câhiliyede Hamza b. ‘Abdülmuttalib’in katilidir. Şeyhimiz dedi: murad, katilin kendi câhiliyesi olmalıdır; yoksa onu ancak İslâm’da Uhud gazvesinde öldürdü. Dedim: zannettiği gibidir; ve buna, ilerideki şu söz delalet eder: ve **مُسيلمة الكذاب** İslâm’da; yani Müslüman olduğu hâlde; yani onu bununla telafi etti.

Ve **الوحشية**: kuvvetinden dolayı elbiselerinin altına giren bir rüzgâr. Bununla Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:

  Andolsun sabahladım; ben ve arkadaşım; **وحشية**
                      ridânın altında; **بصيرة بالمشرف**

Onun sözü: **بصيرة بالمشرف** yani rüzgâr; ona **أشرف** eden kimseye isabet eder. Ve **الرداء**: kılıçtır. Daha önce **ب ص ر**’de geçti.

Ve **بلد وحش**: içinde oturan olmayan ıssız. Ve **مكان وحش**: boş. Ve bunun gibi **أرض وحشة**; fetha ile. Fâtıma bint Kays hadîsinde: o, **مكان وحش**’ta idi; onun tarafına korkuldu; yani içinde oturan olmayan boşluk. Ve Medine hadîsinde: ikisini **وحشا** bulur.

Ve ona **بوحش إصمت وإصمتة**’de rastladım; yani ıssız bir beldede. Ve yine: onu **بوحش المتن**’de bıraktım; yani ona güç yetirilemeyecek yerde. Yâkût **المعجم**’de dedi: **إصمت**; kesra ile: bizzat bir çölün adıdır. er-Râ‘î dedi:

  Bir **سلوقية**’yi saldı; geceledi; ve onunla geceledi
                      **بوحش إصمت**’te; onun bel kemiklerinde bir eğrilik

Bazıları dedi: alem (özel ad) iki kelime birlikte **وحش إصمت**’tir. Ebû Zeyd dedi: ona **بوحش إصمت**’te rastladım; ve **ببلدة إصمت**’te; yani ıssız bir yerde. Ve **إصمت**: emir fiilinden, zamirden soyutlanmış olarak nakledilmiştir; ve hemzesi kesilmiştir; isimlerin çoğuna uysun diye. Emir fiilinden adlandırılan her şey böyledir. Ve **إصمت**’te hemzenin kesralanması ya bize ulaşmayan bir lehçedir, yahut adlandırmada **اصمت**’ten (damme ile) değiştirilmiştir; o da bu fiilin muzâriinden nakledilmiştir; yahut da irticalen konmuş olup “sus” mânasındaki emir fiiline uygun düşmüştür. Belki bu çölün bu fiille adlandırılması galebedendir; çünkü ona girince adamın arkadaşına çokça söylediği: **اصمت**; işitmeyesin de oradaki şiddetli korkudan helâk olmayasın diye.

Ve **بات وحشا**; fetha ile ve **ككتف** gibi; yani aç olarak, hiçbir şey yemeden geceledi; böylece karnı boş kaldı. Ondan: Seleme b. Sahr el-Beyâdî hadîsi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Andolsun biz **وحشين** olarak geceledik; bize yiyecek yok.” Humeyd bir kurdu vasfederek dedi:

  Ve eğer bir gece **وحشا** olarak gecelemişse, onunla daralmaz
                      kolu; ve onunla sabahlamaz; hâlbuki o boyun eğmiş

Ve **قد أوحش**; ve onlar **أوحاش**. Denilir: “Biz **أوحاشا** geceledik”: yani açlar.

Ve **الوحشة**: keder. Ve **الوحشة**: halvet. Ve **الوحشة**: korku. Ve denildi: halvetten hâsıl olan ürperti; ve kederde de böyle denilir; yani halvetten hâsıl olan. Denilir: “Onu **الوحشة** aldı.” Ve **الوحشة**: ürkütücü/ünsiyetsiz yer; ve **قد توحشت**. Ve “elbisesiyle **وحش** etti”; **كوعد** gibi; ve yine kılıcıyla ve mızrağıyla: yetişilmekten korkarak onu attı; bineğini hafifletmek için; **كوحش به**; şeddeli. Hafifletme (şeddesiz) İbnü’l-A‘râbî’dendir; şeddeliyi inkâr etti; ikisi de sahih iki lugattır. Ümmü ‘Amr bint Vekdân dedi:

  Eğer kardeşinizle (ilgili) aramazsanız
                      silahı bırakın ve **وحشوا بالأبرق**

Ve Evs ile Hazrec hadîsinde: “Silahlarıyla **فوحشوا** ettiler; ve bazısı bazısını kucakladı.”

Ve **رجل وحشان**; **كسحبان** gibi: gamlı. Ondan hadîs: “Maruftan hiçbir şeyi küçük görme; velev ki **تؤنس الوحشان** (ünsiyetsiz olanı ünsiyet ettirmen) olsa.” İbnü’l-Esîr dedi: o, ünsün zıddı olan **الوحشة**’den **فعلان** veznindedir. Çoğulu: **وحاشي**; **حيران وحيارى** gibi.

Ve “yeri **أوحش** etti”: onu **وحشة** buldu; el-Asma‘î’den. Ve el-‘Abbâs b. Mirdâs’a ait olarak inşad etti:

  Esmâ’ya (ait) bir iz; bugün silinmiş oldu
                      ve ondan daha **أوحش**: Rahrahân, Ferâkisâ

el-Cevherî böyle inşad etti. İbn Berrî dedi: şöyle de rivayet edilir: “**وأقفر إلا رحرحان فراكسا**”.

Ve “mesken, ehlinden **أوحش** oldu”: **وحش** oldu; insanlar ondan gitti; **كتوحش** gibi. Ve **طلل موحش**. Kesîr dedi:

  ‘Azze’ye (ait) **موحشا** eski bir harabe
                      onu her daimî kara bulut silip süpürdü

Ve “adam **أوحش** etti”: acıktı; o, **موحش**’tir; Ebû Zeyd’den. Başkası dedi: insanlardan ve başkalarından; yiyecekten boş kalması sebebiyle. Ve denilir: “İki geceden beri **قد أوحش**”: azığı tükendiği zaman.

Ve “adam **توحش** etti”: karnı açlıktan boş kaldı; o, **متوحش**’tir. Ve “ondan **استوحش** etti”: **الوحشة** buldu ve ona ünsiyet etmedi; böylece **كالوحشي** oldu. Ve denilir: “**توحش** ey falan”: yani midenı boşalt; **الصحاح**’ta: yiyecek ve içecekten karnını (boşalt); ilacı içmek için; damarlarından fazlalıkların çıkması daha kolay olsun diye. **الصحاح**’ta içecek zikri yoktur.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: “adam **استوحش** etti”: vahşî hayvanlara katıldı. Ondan Necâşî hadîsi: “‘Umâre’nin **إحليل**’ine üfledi de onun zeker’i **فاستوحش** oldu.” Süheylî bunu **الروض**’da zikretti.

Ve “yer **توحشت**”: **وحشة** oldu. Ve “mekân **وحش**”; damme ile: onun **وحش**’i çoğaldı; İbnü’l-Kattâ‘dan. Ve “adamı **قد أوحشت** ettin de o **فاستوحش** etti.” Ondan Mekkelilerin sözü: “Bizi **أوحشتنا** ettin.” Ve bize, şeyhlerden birinden, Bedr ed-Demâmînî’den inşad olundu:

  Ey Mekke sakinleri, daimâ
                      bize ünsiyet olun; ben sizi unutmadım
  Sizde ayıp yok; ancak sözünüz:
                      buluşmada “Bizi **أوحشنا** etti; ünsünüz” (demek)

İmam ‘Abdülkâdir et-Taberî ona reddiye yaptı; ve o yolda oğlu İmam Zeynü’l-‘Âbidîn de yürüdü; şeyh şeyhlerimiz Mustafa b. Fethullah el-Hamevî’nin tarihinde emanet edilmiştir.

Ve “yerde **وحشا** yürüdü”: yani tek başına; onunla başka kimse yok. Ve **بلاد حشون**: boş bir çöl; **سنون** kıyasınca. Nasb yerinde **حشين**; **سنين** gibi. Şair dedi: “**فأمست بعد ساكنها حشينا**.” el-Ezherî dedi: o, **حشة**’nin cem‘idir; o da noksan isimlerdendir; aslı **وحشة** idi; ondan vav düşürüldü; **زنة** ve **وصلة** ve **عدة**’den düşürdükleri gibi; sonra onu **حشين** üzere cem‘ ettiler; noksan isimlerden **عزين** ve **عضين**’de dedikleri gibi. Ve hadîste: “Andolsun biz **وحشين** geceledik; bize yiyecek yok.” Tirmizî rivayetinde geldi: “Andolsun bu gecemizi **وحشي** olarak geceledik.” İbnü’l-Esîr dedi: sanki **جماعة وحشي** murad etti.

Ve “adam **توحش** etti”: elbisesini, yahut yanında olanı attı. Ve incirin **الوحشي**’si: dağlarda ve vadilerin kenarlarında biten; her renkten olur: siyah, kırmızı, beyaz; ve o, incirden daha küçüktür; ve kurur; Ebû Hanîfe nakletti.

Ve **وحشية**: bir kadının adıdır. el-Vekkâf’ın, yahut el-Merâr el-Feka‘sî’nin (şiiri):

  Necd’in **وحشية**’sini terk ettiğimde, olmaz
                      gözlerine, şikâyet ettiklerinden bir tabip

Ve Muhammed b. ‘Alî b. Muhammed b. ‘Alî b. Sadaka el-Harrânî, **ابن وحش** diye bilinen; **ككتف** gibi; el-Ferâvî’den semâ‘ etti. Ve ‘Abdullah b. Yahyâ **الوحشي** et-Tücîbî el-İflîlî Ebû Muhammed; Ebû Bekr Hâzim b. Muhammed ve başkasından semâ‘ etti; ve **الشهاب**’ı şerh etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin, 502 yılında öldü; İbn Beşkûvâl onu zikretti.

Ve **وحيشا** diye adlandırdılar; **كزبير** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَحُشَ
1 وَحُشَ ذ , aor. وَحُشَ , [inf. n., probably, وُحُوشَةٌ or وَحَاشَةٌ or both,] It (a place) abounded with wild animals. (IKtt.) [The meaning assigned to this verb in Freytag's Lex. belongs not to it, but to وَخُشَ.] -A2- وَحَشَ بِهِ, or بِهَا,] aor. يَحِشُ, (IAar, K,) inf. n. وَحْشٌ; (TK;) and بِهِ ↓ وحّش, (S, K,) or بِهَا, (S, A,) which latter form of the verb is disapproved by IAar, but both are correct; (TA;) and ↓ توحّش [app. used alone, the objective complement being understood]; (TA;) He threw it, or them, away, (S, K,) or to a distance, (A,) namely, his garment, (S, K,) or his garments, (A,) and his sword, (TA,) and his spear, (S, TA,) and his weapon, or weapons, (S, A,) or anything, (TA,) to lighten himself, (A,) or his beast of carriage, (TA,) in fear of his being overtaken: (S, K:) [or in any case; for] it is said in a trad. of El-Ows and ElKhazraj, فَوَحَشُوا بِأَسْلِحَتِهِمْ واعْتَنَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا [Then they threw away their weapons, and embraced one another]. (TA.)

2 وَحَّشَ see 1.

اوحش
4 اوحش ذ It (a place, A, Msb, or a place of alighting or abode, S, K) was, or became, desolate, deserted, or destitute of human beings; (S, A, Msb, K,) the people having gone from it; (S, K;) as also ↓ توحّش. (A, Msb, K.) And [in like manner you say of a land,] الأَرْضُ ↓ توحّشت, [and ↓ استوحشت, (see أَرْضٌ وَحْشَةٌ, voce وَحْشٌ,)] The land was, or became وَحْشَة (S, TA) [i. e. desolate, deserted, &c.] ― -b2- He (a man) was, or became, hungry; (S, A, K, TA;) not having eaten anything, so that his inside was empty; (TA;) as also ↓ توحّش: (A:) or the latter signifies his belly became empty by reason of hunger. (S, K.) Also the former, His provisions became spent, or exhausted. (S, K.) You say, قَدْ أَوْحَشْنَا مُنْذُ لَيْلَتَيْنِ Our provisions have been spent for two nights. (S.) You say also, ↓ توحّش لِلدَّوَآءِ (S, A, K *) He made himself hungry; (A;) or made his inside, (S,) or his stomach, (K,) empty of food (S, K) and beverage; (K;) for the purpose of drinking medicine. (S, * A, * K.) -A2- اوحش الأَرْضَ He found the land to be وَحْشَة (As, S, K) [i. e. desolate, deserted, or destitute of human beings ― -b2- اوحش الرَّجُلَ (S, A) He made the man lonely, or solitary; and sad, sorrowful, or disquieted or troubled in mind; [by his absence, or withdrawal of himself; and afraid;] or he made him to feel, or experience, وَحْشَة [i. e. loneliness, or solitude, &c.]; (S;) contr. of آنَسَهُ, (S, K, in art. أنس,) inf. n. اِينَاسٌ. (S, in that art.) Hence the saying of the people of Mekkeh, [and of Egypt,] أَوْحَشْتَنَا [Thou hast made us lonely, &c., by thine absence]. (TA.) [See also an ex. from a poet, voce أُنْسٌ: And see its quasi-pass., 10.]

توحّش
5 توحّش ذ He (a beast) became wild, or shy; syn. أَبَدَ, (S, A, K, &c., in art. أبد,) and تَأَبَّدَ. (A, L, in that art.) And He (a man) became unsocial, unsociable, unfamiliar, or shy; like a wild animal; syn. أَبِدَ, (S, K, ubi supra,) and تَأَبَّدَ: (A, K, ubi supra;) and ↓ استوحش signifies the same; (see this verb below;) or he became, or made himself, as though on a par with the wild animals; expl. by لَحِقَ بَالْوَحْشِ. (TA.) [See exs. of both voce أَنِسَ.] ― -b2- See also 4, in five places. ― -b3- And see 1.

استوحش
10 استوحش ذ : see 5. ― -b2- It is also quasi-pass. of أَوْحَشَ الرَّجُلَ, (S, TA,) and [thus] signifies He felt, or experienced, وَحْشَة [i. e. loneliness, or solitude, &c.; and sadness, grief, sorrow, or disquietude or trouble of mind, &c.; and fear, &c.]. (S, * K, TA.) And استوحش اِلَى الشَّىْءِ [He felt a want of the thing]. (K, voce عُرِىَ, q. v.) You say also استوحش مِنْهُ, (A, TA,) or عَنْهُ, (Msb,) [meaning He was afraid of, or feared, him, or it; agreeably with an explanation of the inf. n. in Har, p. 331: see also an instance below, voce وَحْشٌ: or] meaning he was shy of him; averse from him; unsocial, unsociable, or unfamiliar, with him; and like a wild animal. (TA.) ― -b3- استوحشت الأَرْضُ: see 4. -A2- [He deemed a word, or sound, &c., strange, or uncouth.]

حِشَةٌ
حِشَةٌ ذ : pl. حِشُونَ: see وَحْشٌ.

وَحْشٌ
وَحْشٌ ذ , applied to a country, or region, (S, K,) and a place, (TA,) and a house (داَرٌ), (A,) and [its fem.] وَحْشَةٌ, applied to a land (أَرْضٌ), (S, TA,) to a house (دار); (A;) Desolate, deserted, or destitute of human beings or inhabitants; (S, K, TA;) as also ↓ مُوحِشٌ and ↓ مُتَوَحِّشٌ: (A:) and أَرْضٌ وَحْشَةٌ and ↓ مُسْتَوْحِشَةٌ signify the same. (K, TA.) You say also, بِلَادٌ حِشُونَ Countries, or regions, desolate, deserted, &c.; after the manner of سِنُونَ; and in the accus. and gen., حِشِينَ: pl., as Az says, of ↓ حِشَةٌ, originally وَحْشٌ, [So I read instead of وَحْشَة, which is evidently a mistranscription,] the و being wanting, as it is in زِنَةٌ and صِلَةٌ and عِدَةٌ. (TA.) You also say, لَقِيتُهُ بِوَحْشِ اِصْمِتَ, (S, K,) and اِصْمِتَةَ, (TA,) i. e., I found him, or met him, in a desolate, or deserted, country, or region. (S, K.) [See remarks on the last word in the former phrase in art. صمت.] And in like manner, تَرَكْتُهُ بِوَحْشِ المَتْنِ I left him in the desert part of the elevated plain, where one could not reach him. (L, TA. *) And [hence] حِمَارُ وَحْشٍ An ass of a desert; [i. e. a wild ass;] as also حِمَارٌ وَحْشِىٌّ. (S, K.) [And بَقَرُ الوَحْشِ The bull and cow, or bulls and cows, collectively, of the desert; i. e., the wild bull and cow, or bulls and cows.] ― -b2- [Hence also] Animals (حَيَوَان [which is used as a sing. and a pl., but is here meant to be understood collectively, as appears from what follows,]) of the desert, (S, A, K, TA,) such as are not tame; (TA;) [i. e. wild animals;] of the fem. gender; (TA;) as also وُحُوشٌ (S) and ↓ وَحِيشٌ: (K:) these three words are all used in a collective sense: (ISh:) and ↓ وَحْشِىٌّ signifies a single one of such animals; (S, K;) like زَنْجِىٌّ in relation to زَنْجٌ, and رُومِىٌّ to رُومٌ: (TA:) or وَحْشٌ signifies such as is not tame, of beasts of the desert; and everything that is afraid of human beings (كُلُّ شَىْءٍ يَسْتَوْحِشُ عَنِ النَّاسِ); as also ↓ وَحْشِىٌّ, as though the ى were a corroborative, as in دوَّارِىٌّ: or, accord. to El-Fلrلbee, وَحْشٌ in the pl. [lexicologically, but not in the language of the grammarians] of ↓ وَحْشِىٌّ, like as رُومٌ is of رُومِىٌّ: (Msb:) or it is used as a sing., as well as collectively; for you say, هٰذَا وَحْشٌ ضَخْمٌ [this is a bulky wild animal], and هٰذِهِ شَاةٌ وَحْشٌ [this is a wild sheep or goat, &c.]: (ISh:) وُحُوشٌ is a pl. of وَحْشٌ, (Msb, K,) and so is وُحْشَانٌ, (Sgh, K,) and so is وَحِيشٌ, [lexicologically, but grammarians term it a quasi-pl. n.,] like as ضَئِينٌ is of ضَأْنٌ: (Sgh, TA:) or وُحُوشٌ is its only broken pl. (TA.) ― -b3- [Hence also, Wild, or shy; applied to girls or women: see an ex. of the word in this sense voce تَوٌّ, where it has a redundant ن affixed to it.] ― -b4- [Hence also] Lone; solitary; without company. You say. مَشَى فِى الأَرْضِ وَحْشًا He walked, or went, in the land alone, having no other with him. (TA.) ― -b5- [Hence also] Hungry; (S, A, K;) as also ↓ مُوحِشٌ, (AZ, A,) and ↓ مُتَوَحِّشٌ, (A,) and ↓ وَحِشٌ: (TA:) pl. of the first, أَوْحَاشٌ (S, A, K) [and وَحْشُونَ]. You say, بَاتَ فُلَانٌ وَحْشًا, (S, A, * K, *) and مُوحِشًا, and مُتَوَحِّشًا, (A,) Such a one passed the night hungry, (S, A, K,) not having eaten anything, so that his inside was empty. (TA.) And بِتْنَا وَحْشِينَ We passed the night without food. (TA.) [In another place in the TA, we find لَقَدْ بِتْنَا لَيْلَتَنَا هٰذِهِ وَحْشِى, and so in the L; the last word being evidently a mistranscription, for وَحْشِينَ: and it is added, as though the speaker meant, جَمَاعَةَ وَحْشَى; doubtless a mistake for جَمَاعَةَ وَحْشٍ so that the saying seems to mean, We have passed this our night like a company of wild animals.]

وَحِشٌ
وَحِشٌ ذ : see وَحْشٌ, last signification.

وَحْشَةٌ
وَحْشَةٌ ذ Loneliness; solitude; lonesomeness; solitariness; desolateness; syn. خَلْوَةٌ: (S, K:) sadness; grief; sorrow; disquietude, or trouble, of mind: (S, K, TA:) or sadness, &c., arising from loneliness or solitude: (TA:) fear: (K, TA:) or fear, or fright, arising from loneliness or solitude: (TA:) a state of disunion between men, and remoteness of hearts from feelings of love or affection; from وَحْشٌ signifying “ a wild beast, ” or “ wild beasts, of the desert: ” (Msb:) unsociableness; unfriendliness; unsocialness; unfamiliarity; shyness; wildness: [in all the above senses] contr. of أُنْسٌ. (T, S, A, K, in art. أنس.) [Hence, لَيْلَةُ الوَحْشَةِ The night of loneliness, &c.; the first night after burial: also called لَيْلَةُ الوَحْدَةِ, q. v.] You say, تَرَكْتُهُ فِى وَحْشَةٍ I left him in loneliness, or solitude. (TK.) And أَخَذَتْهُ الوَحْشَةُ Sadness, grief, sorrow, or disquietude or trouble of mind, or sadness, &c., arising from loneliness or solitude, laid hold upon him. (TA.)

وَحْشِىٌّ
وَحْشِىٌّ ذ [Of, or belonging to, or relating to, the desert: and hence, wild; untamed; undomesticated; uncivilized; unfamiliar: and often used as an epithet in which the quality of a subst. is predominant]: see وَحْشٌ, in three places: i. q. حُوشِىٌّ; (S, Msb, art. حوش;) contr. of أَهْلِىٌّ. (TA, in art. اهل.) ― -b2- كَلَامٌ وَحْشِىٌّ (tropical:) i. q. حُوشِىٌّ, q. v. (S, A, art. حوش:) and in like manner, ↓ لَفْظَةٌ وَحْشِيَّةٌ (tropical:) i. q. حُوشِيَّةٌ. (Mz, 13th نوع.) ― -b3- The right side of anything: (AZ, AA, S, K, &c.:) or the left side (As, S, A, K,) of anything. (As, S.) [For more full explanations of this term, and its contr. اِنْسِىٌّ, in relation to a beast and to a man, see the latter term: of a beast, accord. to most authorities, it is The right, far or off, side. See an ex. in a verse cited voce دَفٌّ.] Of the arm or hand, and of the leg or foot, The back; اِنْسِىٌّ signifying the side that is towards the man: (S:) or of the foot, the former means [the outer side, or] the side that is the more remote from the other foot; the latter being the contr., or that which is towards the other foot. (TA.) Of a bow, (S, K,) or of a Persian bow, (TA,) The back; and اِنْسِىٌّ, the side that is towards thee: (S, K:) or of a bow, whether Persian or not is not said, the former means the side against which the arrow does not lie. (TA.) And ↓ الجَانِبُ الوَحِيشُ signifies the same as الوَحْشِىُّ. (IAar.) ― -b4- A sort of fig, that grows in the mountains and in the remote parts of valleys, of every colour, black and red and white; it is the smallest of figs, [in the TA, smaller than the تبن,] and when eaten newly plucked it burns the mouth; but it is dried. (AHn, L.) ― -b5- وَحْشِيَّةٌ [or رِيحٌ وَحْشِيَّةٌ] A wind that enters one's clothes, by reason of its vehemence. (K.)

وَحْشَانُ
وَحْشَانُ ذ , applied to a man, Sad; sorrowful: pl. وَحَاشَى. (K.)

وَحِيشٌ
وَحِيشٌ ذ : see وَحْشٌ, (of which it is a quasi-pl. n.,) in two places: ― -b2- and see وَحْشِىٌّ.

مُوحِشٌ
مُوحِشٌ ذ : see وَحْشٌ, first sentence, and near the end.

أَرْضٌ مَوْحُوشَةٌ
أَرْضٌ مَوْحُوشَةٌ ذ A land having, (Fr, S, A,) or abounding with, (K,) wild animals, or animals of the desert. (Fr, S, A, K.) [See أَرْضٌ مَجْرُوَدةٌ, in art. جرد.] In [some of] the copies of the K, مُوحِشَةٌ, which is a mistake. (TA.)

مُتَوَحِّشٌ
مُتَوَحِّشٌ ذ : see وَحْشٌ, first sentence, and near the end:

أَرْضٌ مُسْتَوْحِشَةٌ
أَرْضٌ مُسْتَوْحِشَةٌ ذ : see وَحْشٌ, first sentence.

##### Türkçe

وَحُشَ
1 **وَحُشَ** ذ , muzâri‘ **وَحُشَ** , [mast., muhtemelen, **وُحُوشَةٌ** veya **وَحَاشَةٌ** yahut ikisi,] O (bir yer) yabanî hayvanlarla dolu oldu. (IKtt.) [Freytag'ın Lex.’inde bu fiile verilen mânâ ona değil, **وَخُشَ**’ya aittir.] -A2- **وَحَشَ بِهِ**, veya **بِهَا**,] muzâri‘i **يَحِشُ**, (IAar, K,) mast. **وَحْشٌ**; (TK;) ve **بِهِ** ↓ **وحّش**, (S, K,) veya **بِهَا**, (S, A,) ki fiilin bu son şekli IAar tarafından hoş görülmez; fakat ikisi de doğrudur; (TA;) ve ↓ **توحّش** [görünüşe göre tek başına kullanılır, mef‘ûlün bih anlaşılmış olarak]; (TA;) O, onu veya onları attı, (S, K,) yahut uzağa, (A,) yani elbisesini, (S, K,) veya elbiselerini, (A,) ve kılıcını, (TA,) ve mızrağını, (S, TA,) ve silâhını veya silâhlarını, (S, A,) yahut herhangi bir şeyi, (TA,) kendini hafifletmek için, (A,) veya binek hayvanını, (TA,) yakalanmaktan korktuğu için: (S, K:) [yahut her hâlükârda; zira] **الأوس** ve **الخزرج** hakkında bir rivayette şöyle denilmiştir: **فَوَحَشُوا بِأَسْلِحَتِهِمْ واعْتَنَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا** [Bunun üzerine silâhlarını attılar ve birbirlerine sarıldılar]. (TA.)

2 **وَحَّشَ**: bk. 1.

اوحش
4 **اوحش** ذ O (bir yer, A, Msb, yahut bir konaklama veya ikamet yeri, S, K) ıssız oldu, terk edilmiş oldu, yahut insanlardan yoksun oldu; (S, A, Msb, K,) halkı ondan gitmiş olarak; (S, K;) bunun gibi ↓ **توحّش**. (A, Msb, K.) Ve [aynı şekilde bir arazi hakkında şöyle dersin,] **الأَرْضُ** ↓ **توحّشت**, [ve ↓ **استوحشت**, (bk. **أَرْضٌ وَحْشَةٌ**, madde **وَحْشٌ**,)] Arazi **وَحْشَة** oldu, yahut **وَحْشَة** hâline geldi (S, TA) [yani ıssız, terk edilmiş, vb.] ― -b2- O (bir adam) acıktı, yahut acıkmış oldu; (S, A, K, TA;) hiçbir şey yememiş olarak, öyle ki içi boş kaldı; (TA;) bunun gibi ↓ **توحّش**: (A:) yahut ikincisi, açlık sebebiyle karnının boşalması mânâsınadır. (S, K.) Yine birincisi, Azığı tükendi, yahut bitti. (S, K.) Şöyle dersin: **قَدْ أَوْحَشْنَا مُنْذُ لَيْلَتَيْنِ** Azığımız iki geceden beri tükenmiş oldu. (S.) Yine şöyle dersin: ↓ **توحّش لِلدَّوَآءِ** (S, A, K *) O, kendini acıktırdı; (A;) yahut içini, (S,) veya midesini, (K,) yiyecekten (S, K) ve içecekten; (K;) ilâç içmek maksadıyla boşalttı. (S, * A, * K.) -A2- **اوحش الأَرْضَ** O, araziyi **وَحْشَة** buldu (As, S, K) [yani ıssız, terk edilmiş, yahut insanlardan yoksun ― -b2- **اوحش الرَّجُلَ** (S, A) O, adamı yalnız bıraktı, yahut tek başına bıraktı; ve onu kederli, mahzun, yahut zihnen huzursuz veya sıkıntılı kıldı; [yokluğu veya çekilmesi sebebiyle; ve korkuttu;] yahut ona **وَحْشَة** [yani yalnızlık, tek başınalık, vb.] hissettirdi veya yaşattı; (S;) **آنَسَهُ**’nin zıddıdır, (S, K, madde **أنس**, ) mast. **اِينَاسٌ**. (S, o maddede.) Bundan dolayı Mekke halkının [ve Mısır’ın] sözü: **أَوْحَشْتَنَا** [Yokluğunla bizi yalnız bıraktın, vb.]. (TA.) [Bk. ayrıca bir şairden örnek, madde **أُنْسٌ**: ve bk. onun şibh-mechûlü, 10.]

توحّش
5 **توحّش** ذ O (bir hayvan) yabanîleşti, yahut ürkekleşti; eş anlamlısı **أَبَدَ**, (S, A, K, vb., madde **أبد**, ) ve **تَأَبَّدَ**. (A, L, o maddede.) Ve o (bir adam) ünsiyetsiz oldu, ünsiyetsizleşti, alışılmamış oldu, yahut çekingen oldu; yabanî hayvan gibi; eş anlamlısı **أَبِدَ**, (S, K, yukarıda,) ve **تَأَبَّدَ**: (A, K, yukarıda;) ve ↓ **استوحش** aynı mânâyı ifade eder; (aşağıda bu fiile bk.); yahut yabanî hayvanlarla bir seviyedeymiş gibi oldu, açıklaması **لَحِقَ بَالْوَحْشِ** ile yapılır. (TA.) [İkisinin de örneklerine bk. madde **أَنِسَ**.] ― -b2- Ayrıca 4’e, beş yerde, bk. ― -b3- Ve 1’e bk.

استوحش
10 **استوحش** ذ : bk. 5. ― -b2- O, ayrıca **أَوْحَشَ الرَّجُلَ**’ün şibh-mechûlüdür, (S, TA,) ve [böylece] şu mânâya gelir: O, **وَحْشَة** [yani yalnızlık, tek başınalık, vb.; ve hüzün, keder, gam, yahut zihnî huzursuzluk veya sıkıntı, vb.; ve korku, vb.] hissetti veya yaşadı. (S, * K, TA.) Ve **استوحش اِلَى الشَّىْءِ** [O, şeye bir ihtiyaç duydu]. (K, madde **عُرِىَ**, bk.) Yine şöyle dersin: **استوحش مِنْهُ**, (A, TA,) veya **عَنْهُ**, (Msb,) [mânâsı: O, ondan korktu, yahut onu korktu; Har, s. 331’de mastarın açıklamasına uygun olarak: ayrıca aşağıda bir örneğe bk. madde **وَحْشٌ**: yahut] mânâsı: O, ondan ürktü; ondan kaçındı; onunla ünsiyetsiz oldu, ünsiyetsizleşti, yahut alışılmamış oldu; ve yabanî hayvan gibi oldu. (TA.) ― -b3- **استوحشت الأَرْضُ**: bk. 4. -A2- [O, bir kelimeyi, yahut sesi, vb., garip, yahut kaba buldu.]

حِشَةٌ
**حِشَةٌ** ذ : çoğulu **حِشُونَ**: bk. **وَحْشٌ**.

وَحْشٌ
**وَحْشٌ** ذ , bir ülkeye veya bölgeye nispetle, (S, K,) ve bir yere, (TA,) ve bir eve (**داَرٌ**), (A,) ve [onun müennesi] **وَحْشَةٌ**, bir araziye (**أَرْضٌ**), (S, TA,) bir eve (**دار**); (A;) nispetle: Issız, terk edilmiş, yahut insanlardan veya sakinlerden yoksun; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **مُوحِشٌ** ve ↓ **مُتَوَحِّشٌ**: (A:) ve **أَرْضٌ وَحْشَةٌ** ve ↓ **مُسْتَوْحِشَةٌ** aynı mânâyı ifade eder. (K, TA.) Yine şöyle dersin: **بِلَادٌ حِشُونَ** Issız, terk edilmiş, vb. ülkeler veya bölgeler; **سِنُونَ** tarzında; ve nasb ve cer hâlinde, **حِشِينَ**: çoğul, Az’ın dediğine göre, ↓ **حِشَةٌ**’nin çoğuludur, aslı **وَحْشٌ** iken, [burada **وَحْشَة** yerine **وَحْشٌ** okunur; zira bu açıkça bir yanlış yazımdır,] **و** düşmüştür; tıpkı **زِنَةٌ** ve **صِلَةٌ** ve **عِدَةٌ**’de olduğu gibi. (TA.) Yine şöyle dersin: **لَقِيتُهُ بِوَحْشِ اِصْمِتَ**, (S, K,) ve **اِصْمِتَةَ**, (TA,) yani: Onu ıssız, yahut terk edilmiş bir ülkede veya bölgede buldum, yahut onunla karşılaştım. (S, K.) [Önceki ibaredeki son kelime hakkında notlara bk. madde **صمت**.] Ve aynı şekilde: **تَرَكْتُهُ بِوَحْشِ المَتْنِ** Onu, yüksek düzlüğün çöl kısmında, kendisine ulaşılamayacak yerde bıraktım. (L, TA. *) Ve [buradan] **حِمَارُ وَحْشٍ** Çölün eşeği; [yani yabanî eşek;] bunun gibi **حِمَارٌ وَحْشِىٌّ**. (S, K.) [Ve **بَقَرُ الوَحْشِ** Çölün boğası ve ineği, yahut boğaları ve inekleri, topluca; yani yabanî boğa ve inek, yahut boğalar ve inekler.] ― -b2- [Yine buradan] Çöl hayvanları (**حَيَوَان** [tekil ve çoğul olarak kullanılır; fakat burada, aşağıda gelenlerden anlaşıldığı üzere, topluca anlaşılması murad edilmiştir,]), (S, A, K, TA,) evcil olmayanlar; (TA;) [yani yabanî hayvanlar;] müennes cinsiyetli; (TA;) bunun gibi **وُحُوشٌ** (S) ve ↓ **وَحِيشٌ**: (K:) bu üç kelime de topluluk mânâsında kullanılır: (ISh:) ve ↓ **وَحْشِىٌّ** bu tür hayvanlardan bir tekini ifade eder; (S, K;) tıpkı **زَنْجِىٌّ**’nin **زَنْجٌ**’e nispetle, ve **رُومِىٌّ**’nin **رُومٌ**’a nispetle olduğu gibi: (TA:) yahut **وَحْشٌ**, çöl hayvanlarından evcil olmayanı ifade eder; ve insanlardan ürken her şeyi (**كُلُّ شَىْءٍ يَسْتَوْحِشُ عَنِ النَّاسِ**); bunun gibi ↓ **وَحْشِىٌّ**, sanki **ى** pekiştirici imiş gibi, **دوَّارِىٌّ**’de olduğu gibi: yahut, El-Fلrلbee’ye göre, **وَحْشٌ**, ↓ **وَحْشِىٌّ**’nin çoğuludur [lugat bakımından; fakat nahivcilerin dilinde değil], tıpkı **رُومٌ**’un **رُومِىٌّ**’nin çoğulu olması gibi: (Msb:) yahut hem tekil olarak, hem de topluluk olarak kullanılır; zira şöyle dersin: **هٰذَا وَحْشٌ ضَخْمٌ** [bu iri bir yabanî hayvandır], ve **هٰذِهِ شَاةٌ وَحْشٌ** [bu yabanî bir koyundur veya keçidir, vb.]: (ISh:) **وُحُوشٌ**, **وَحْشٌ**’ün çoğuludur, (Msb, K,) ve **وُحْشَانٌ** da böyledir, (Sgh, K,) ve **وَحِيشٌ** de böyledir, [lugat bakımından; fakat nahivciler onu şibh-çoğul isim diye adlandırırlar,] tıpkı **ضَئِينٌ**’in **ضَأْنٌ**’ın çoğulu olması gibi: (Sgh, TA:) yahut **وُحُوشٌ**, onun tek kırık çoğuludur. (TA.) ― -b3- [Yine buradan, Yabanî, yahut ürkek; kızlara veya kadınlara nispetle: bu mânâda kelimenin bir örneğine bk. madde **تَوٌّ**, orada kelimeye زائد bir **ن** eklenmiştir.] ― -b4- [Yine buradan] Yalnız; tek başına; arkadaşsız. Şöyle dersin: **مَشَى فِى الأَرْضِ وَحْشًا** O, yanında başka kimse olmaksızın, arazide yalnız yürüdü, yahut gitti. (TA.) ― -b5- [Yine buradan] Aç; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **مُوحِشٌ**, (AZ, A,) ve ↓ **مُتَوَحِّشٌ**, (A,) ve ↓ **وَحِشٌ**: (TA:) birincinin çoğulu **أَوْحَاشٌ** (S, A, K) [ve **وَحْشُونَ**]. Şöyle dersin: **بَاتَ فُلَانٌ وَحْشًا**, (S, A, * K, *) ve **مُوحِشًا**, ve **مُتَوَحِّشًا**, (A,) Falanca geceyi aç geçirdi, (S, A, K,) hiçbir şey yememiş olarak, öyle ki içi boş kaldı. (TA.) Ve **بِتْنَا وَحْشِينَ** Biz geceyi yemeksiz geçirdik. (TA.) [TA’da başka bir yerde **لَقَدْ بِتْنَا لَيْلَتَنَا هٰذِهِ وَحْشِى** bulunur, L’de de böyledir; son kelime açıkça **وَحْشِينَ** yerine yanlış yazımdır: ve eklenir ki, sanki konuşan **جَمَاعَةَ وَحْشَى** demek istemiş gibi; şüphesiz **جَمَاعَةَ وَحْشٍ** yerine bir hatadır; böylece söz şu mânâya gelir görünür: Bu gecemizi yabanî hayvanlardan bir topluluk gibi geçirdik.]

وَحِشٌ
**وَحِشٌ** ذ : bk. **وَحْشٌ**, son mânâ.

وَحْشَةٌ
**وَحْشَةٌ** ذ Yalnızlık; tek başınalık; ıssızlık; tenhalık; eş anlamlısı **خَلْوَةٌ**: (S, K:) hüzün; keder; gam; zihnî huzursuzluk veya sıkıntı: (S, K, TA:) yahut yalnızlık veya tek başınalıktan doğan hüzün, vb.: (TA:) korku: (K, TA:) yahut yalnızlık veya tek başınalıktan doğan korku veya ürküntü: (TA:) insanlar arasında ayrılık hâli ve kalplerin sevgi veya muhabbet duygularından uzaklaşması; **وَحْشٌ**’ün “yabanî hayvan” veya “çölün yabanî hayvanları” mânâsından; (Msb:) ünsiyetsizlik; dostça olmama; sosyallik olmama; aşinalık olmama; çekingenlik; yabanîlik: [yukarıdaki mânâların hepsinde] **أُنْسٌ**’ün zıddı. (T, S, A, K, madde **أنس**.) [Buradan, **لَيْلَةُ الوَحْشَةِ** Yalnızlık gecesi, vb.; definden sonraki ilk gece: ayrıca **لَيْلَةُ الوَحْدَةِ** diye de adlandırılır, bk.] Şöyle dersin: **تَرَكْتُهُ فِى وَحْشَةٍ** Onu yalnızlıkta, yahut tek başınalıkta bıraktım. (TK.) Ve **أَخَذَتْهُ الوَحْشَةُ** Hüzün, keder, gam, yahut zihnî huzursuzluk veya sıkıntı, yahut yalnızlık veya tek başınalıktan doğan hüzün, vb., onu yakaladı. (TA.)

وَحْشِىٌّ
**وَحْشِىٌّ** ذ [Çöle ait, yahut çöle mensup, yahut çöle ilişkin: ve buradan, yabanî; evcilleşmemiş; ehlîleştirilmemiş; medenî olmayan; alışılmamış: ve çoğu kez bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak kullanılır]: bk. **وَحْشٌ**, üç yerde: **حُوشِىٌّ** ile aynı mânâdadır; (S, Msb, madde **حوش**;) **أَهْلِىٌّ**’nin zıddıdır. (TA, madde **اهل**.) ― -b2- **كَلَامٌ وَحْشِىٌّ** (mecaz:) **حُوشِىٌّ** ile aynı mânâdadır, bk. (S, A, madde **حوش**:) ve aynı şekilde, ↓ **لَفْظَةٌ وَحْشِيَّةٌ** (mecaz:) **حُوشِيَّةٌ** ile aynı mânâdadır. (Mz, 13. **نوع**.) ― -b3- Herhangi bir şeyin sağ yanı: (AZ, AA, S, K, vb.:) yahut herhangi bir şeyin sol yanı (As, S, A, K,). (As, S.) [Bu terimin daha tam açıklamaları ve onun zıddı **اِنْسِىٌّ** hakkında, bir hayvana ve bir insana nispetle, ikincisine bk.: bir hayvana nispetle, çoğu otoriteye göre, o, sağ, uzak yahut dış taraftır. Bir örneğe bk. bir beyitte, madde **دَفٌّ**.] Kolun veya elin, ve bacağın veya ayağın, arka tarafı; **اِنْسِىٌّ**, insana doğru olan tarafı ifade eder: (S:) yahut ayakta, birincisi [dış tarafı, yahut] öteki ayağa daha uzak olan tarafı ifade eder; ikincisi onun zıddıdır, yahut öteki ayağa doğru olan taraftır. (TA.) Yayın, (S, K,) yahut Fars yayının, (TA,) arka tarafı; ve **اِنْسِىٌّ**, sana doğru olan tarafı: (S, K:) yahut yay hakkında, Fars olsun olmasın denilmez; birincisi, okun dayanmadığı tarafı ifade eder. (TA.) Ve ↓ **الجَانِبُ الوَحِيشُ**, **الوَحْشِىُّ** ile aynı mânâyı ifade eder. (IAar.) ― -b4- Dağlarda ve vadilerin uzak kısımlarında yetişen, her renkten, siyah ve kırmızı ve beyaz, bir çeşit incir; incirlerin en küçüğüdür, [TA’da, **تبن**’den daha küçük,] ve yeni koparılıp yenildiğinde ağzı yakar; fakat kurutulur. (AHn, L.) ― -b5- **وَحْشِيَّةٌ** [yahut **رِيحٌ وَحْشِيَّةٌ**] Şiddetinden dolayı kişinin elbiselerinin içine giren bir rüzgâr. (K.)

وَحْشَانُ
**وَحْشَانُ** ذ , bir adama nispetle: Kederli; mahzun: çoğulu **وَحَاشَى**. (K.)

وَحِيشٌ
**وَحِيشٌ** ذ : bk. **وَحْشٌ**, (onun şibh-çoğul ismi olarak,) iki yerde: ― -b2- ve bk. **وَحْشِىٌّ**.

مُوحِشٌ
**مُوحِشٌ** ذ : bk. **وَحْشٌ**, ilk cümle, ve sona yakın.

أَرْضٌ مَوْحُوشَةٌ
**أَرْضٌ مَوْحُوشَةٌ** ذ Yabanî hayvanlara, yahut çöl hayvanlarına sahip olan, (Fr, S, A,) yahut onlarla dolu olan, (K,) bir arazi. (Fr, S, A, K.) [Bk. **أَرْضٌ مَجْرُوَدةٌ**, madde **جرد**.] K’nin [bazı] nüshalarında **مُوحِشَةٌ** vardır; bu bir hatadır. (TA.)

مُتَوَحِّشٌ
**مُتَوَحِّشٌ** ذ : bk. **وَحْشٌ**, ilk cümle, ve sona yakın:

أَرْضٌ مُسْتَوْحِشَةٌ
**أَرْضٌ مُسْتَوْحِشَةٌ** ذ : bk. **وَحْشٌ**, ilk cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَحَشَ
وَحَشَ
a.  [ يَحِشُ ] ( n. ac. وَحْش 1 ) [ Bi ], Threw away ( weapons ).

وَحُشَ
وَحُشَ U ( n. ac. وَحَاْشَة 22t ,  وُحُوْشَة 27t ),
a.  Was abject.

b.  see IV (a) .

وَحَّشَ
وَحَّشَ II ,
a.  see I .

b.  Wasted, ravaged, depopulated.

c.  [ coll. ], Brutalized.

أَوْحَشَ
أَوْحَشَ IV ,
a.  Was devastated.

b.  Found waste.

c.  Saddened; vexed.

d.  Was destitute, starving.

تَوَحَّشَ
تَوَحَّشَ V ,
a.  see IV (a) .

b.  Became brutalized; grew wild.

اِسْتَوْحَشَ
اِسْتَوْحَشَ X ,
a.  Was sad; moped.

b.  [ La ], Missed, regretted.

c.  see IV (a) .

d.  [ Min ], Feared.

وَحْش
وَحْش 1 ,
a.  Waste, wild, desolate; wilderness, solitude.

b.  ( pl. وُحُوْش 27 ,  وُحْشَاْن 35 ), Wild beast, brute.

c.  ( pl. أَوْحَاْش 38 ), Famished.

d.  see N. Ac. V .

وَحْشَة
وَحْشَة 1t ,
a.  Solitude, loneliness.

b.  Sadness, grief, melancholy, despondency; regret.

c.  Fear, fright.

d.  see 1 (a) &  N. Ac. تَوَحَّشَ V .

وَحْشِيّ
وَحْشِيّ 1yi ,
a.  Wild, savage, fierce, ferocious; brutish.

b.  Barbarous, outlandish, rare ( word ).

c.  see 1 (b) .

d.  Outside, exterior; back; right side, left side.

وَحْشِيَّة
وَحْشِيَّة 1yit ,
a.  see N. Ac. V .

b.  Fierce wind, gale.

وَحِيْش
وَحِيْش 25 ,
a.  see 1 (b) .

وَحْشَاْنُ
وَحْشَاْنُ 33 , ( pl. وَحَاْشَى 22ya ),
a.  Sad, sorrowful, melancholy, despondent.

تَوَحَّشَ
N. Ag. تَوَحَّشَ V ,
a.  see 1yi (a) .

تَوَحَّشَ
N. Ac. تَوَحَّشَ V ,
a.  Wildness, savageness, brutishness, barbarity, barbarousness; ferocity, cruelty.

مَوْحُوْشَة
مَوْحُوْشَة
a.  Inhabited by wild beasts ( land ).

مُسْتَوْحِشَة
مُسْتَوْحِشَة
a.  Waste ( land ).

حِمَار وَحْشِيّ
حِمَار وَحْشِيّ
a.  Wild ass.

##### Türkçe

**وَحَشَ**
**وَحَشَ**
a. [ **يَحِشُ** ] ( n. ac. **وَحْش** 1 ) [ Bi ], (silahları) attı (bir kenara).

**وَحُشَ**
**وَحُشَ** U ( n. ac. **وَحَاْشَة** 22t , **وُحُوْشَة** 27t ),
a. Zelil oldu.

b. IV (a)’ya bak.

**وَحَّشَ**
**وَحَّشَ** II ,
a. I’e bak.

b. Zayi etti, harap etti, ıssızlaştırdı.

c. [ coll. ], Vahşileştirdi.

**أَوْحَشَ**
**أَوْحَشَ** IV ,
a. Harap oldu.

b. Issız buldu.

c. Hüzünlendirdi; canını sıktı.

d. Yoksul oldu, aç kaldı.

**تَوَحَّشَ**
**تَوَحَّشَ** V ,
a. IV (a)’ya bak.

b. Vahşileşti; yabanileşti.

**اِسْتَوْحَشَ**
**اِسْتَوْحَشَ** X ,
a. Hüzünlü oldu; somurttu.

b. [ La ], Özledi, pişman oldu.

c. IV (a)’ya bak.

d. [ Min ], Korktu.

**وَحْش**
**وَحْش** 1 ,
a. Issız, yabanî, çorak; ıssızlık, yalnızlık.

b. ( pl. **وُحُوْش** 27 , **وُحْشَاْن** 35 ), Yabanî hayvan, hayvanî.

c. ( pl. **أَوْحَاْش** 38 ), Aç.

d. N. Ac. V’ye bak.

**وَحْشَة**
**وَحْشَة** 1t ,
a. Yalnızlık, tenhalık.

b. Hüzün, keder, melankoli, yılgınlık; pişmanlık.

c. Korku, ürküntü.

d. 1 (a)’ya ve N. Ac. **تَوَحَّشَ** V’ye bak.

**وَحْشِيّ**
**وَحْشِيّ** 1yi ,
a. Yabanî, vahşi, şiddetli, yırtıcı; hayvanî.

b. Barbarca, garip, nadir (kelime).

c. 1 (b)’ye bak.

d. Dış, haricî; arka; sağ taraf, sol taraf.

**وَحْشِيَّة**
**وَحْشِيَّة** 1yit ,
a. N. Ac. V’ye bak.

b. Şiddetli rüzgâr, fırtına.

**وَحِيْش**
**وَحِيْش** 25 ,
a. 1 (b)’ye bak.

**وَحْشَاْنُ**
**وَحْشَاْنُ** 33 , ( pl. **وَحَاْشَى** 22ya ),
a. Hüzünlü, kederli, melankolik, yılgın.

**تَوَحَّشَ**
N. Ag. **تَوَحَّشَ** V ,
a. 1yi (a)’ya bak.

**تَوَحَّشَ**
N. Ac. **تَوَحَّشَ** V ,
a. Yabanîlik, vahşilik, hayvanîlik, barbarlık, barbarlık hali; yırtıcılık, gaddarlık.

**مَوْحُوْشَة**
**مَوْحُوْشَة**
a. Yabanî hayvanların meskûn olduğu (arazi).

**مُسْتَوْحِشَة**
**مُسْتَوْحِشَة**
a. Issız (arazi).

**حِمَار وَحْشِيّ**
**حِمَار وَحْشِيّ**
a. Yabanî eşek.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%B4/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وحش
وَحَشَ - يَحِشُ - وَحْش - وُحُوْش
وَحَشَ - يَحِشُ + المكان أو الكائن: يبعد عن الأنس ويخلو ويقفر
وَحَشَ - يَحِشُ + الكائن: يفزع ومن الآخرين فيهرب منهم وينعزل عنهم
وَحْش: اسم فعل " وَحَشَ - يَحِشُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " وَحَشَ - يَحِشُ ": الكائن أو المكان البعيد عن الأنس والناس: وهو اصطلاحاً: الدواب البرية التي لا تسكن قرب الناس ولا تأنس بهم
وُحُوْش: جمع " وَحْش "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهروب والفرار بعيداً عن أذى محتمل " وهي:
فَرَّ - يَفِرُّ، فَزِعَ - يَفْْزَعُ، هَرَبَ - يَهْرُبُ، شَرَدَ - يَشْرُدُ، وَحَشَ - يَحِشُ، بَبَلَ - يَبَبِلُ
وحش- وحوش
 	﴿وإذا الوحوش حشرت(5)﴾ التكوير
مختار الصحاح
● [وحش] و ح ش: الوَحْشُ الوُحُوش وهي حيوان البر الواحد وَحْشِيٌّ يقال حِمار وَحْش بالإضافة وحِمار وَحْشِيٌّ وأرض مَوْحُوشَةٌ ذات وُحُوش و الوَحْشَةُ الخلوة والهمُّ وقد أَوْحَشَهُ الله فاسْتَوْحَشَ و أَوْحَشَ المنزل أقفر وذهب عنه الناس و وَحَّشَ الرجل تَوْحِيشاً إذا رمى بثوبه وسلاحه مخافة أن يُلحق وفي الحديث ﴿فوَحَّشُوا برماحهم﴾
معجم الفرائد القرآنية:
و ح ش
"الْوُحُوشُ" فـي قولـه تعالـى:" وَإِذَا الْوُحـُوشُ حُشـِرَتْ " (5) التكوير .
الوَحْش : هو حيوان البر الذي لا خلطة له بالإنس ولا أُنس له، وجمعه وحوش، وأوحش المنزل أي أقفر وذهب عنه الناس .
الراغب
وحش
- الوحش: خلاف الإنس، وتسمى الحيوانات التي لا أنس لها بالإنس وحشا، وجمعه: وحوش. قال تعالى: }وإذا الوحوش حشرت{ [التكوير/5]، والمكان الذي لا أنس فيه: وحش، يقال: لقيته بوحش إصمت (انظر: المجمل 3/918؛ والبصائر 5/175؛ ومعجم البلدان 1/212؛ واللسان (وحش) ). أي: ببلد قفر، وبات فلان وحشا: إذا لم يكن في جوفه طعام، وجمعه أوحاش، وأرض موحشة: من الوحش، ويسمى المنسوب إلى المكان الوحش وحشيا، وعبر بالوحشي عن الجانب الذي يضاد الإنسي، والإنسي هو ما يقبل منهما على الإنسان، وعلى هذا وحشي القوس وإنسيه.
ملخص اللسان
1.     الوَحْش: كلُّ شيء من جواب البَرّ مما لا يَسْتأْنس مُؤنث، وهو  وَحْشِيّ، والجمع وُحُوشٌ لا يُكسّر على غير ذلك؛ حمارٌ وحْشَيٌّ وثورٌ  وَحْشِيٌّ كلاهما منسوب إِلى الوَحْشِ. ويقال: حمارُ وَحْشٍ بالإِضافة وحمارٌ  وحْشِيٌّ.يقال للواحد من الوحْشِ هذا وحْشٌ ضَخْم وهذه شاةٌ  وَحْش، والجماعة هي الوَحْشُ والوُحُوش والوَحِيش؛وكل شيء يسْتَوْحِشُ عن الناس، فهو وَحْشِيّ؛  وكل شيء لا يَسْتَأْنس بالناس وَحْشِيٌّ
2.     والوَحْشةُ: الفَرَقُ من الخَلْوة. يقال: أَخذَتْه وَحْشةٌ.
3.     وأَرض  مَوْحُوشةٌ: كثيرة الوَحْشِ.
4.     واسْتَوْحَشَ منه: لم يَأْنَسْ به فكان  كالوَحْشيّ؛
5.  ومكانٌ وَحْشٌ: خالٍ، وأَرض وَحْشةٌ، بالتسكين، أَي قَفْرٌ.  وأَوْحَشَ المكانُ من أَهله وتوَحّشَ: خَلا وذهبَ عنه الناسُ.وسئل عن المرأَة: هي في وَحْشٍ من الأَرض.
6.     والوَحْشةُ: الخَلْوة والهَمُّ.
7.  وباتَ وَحْشاً ووَحِشاً أَي جائعاً لم يأْكل شيئاً فخلا جَوفُه، والجمع  أَوْحاشٌ. والوَحْشُ والمُوحِشُ: الجائعُ من الناس وغيرهم لخُلُوِّهِ من  الطعام. وتوَحَّشَ جوفُه: خَلا من الطعام.
8.  والوَحْشِيُّ والإِنْسِيُّ: شِقَّا كلِّ شيء. ووَحْشِيُّ كلِّ شيء: شِقُّه الأَيْسَرُ، وإِنْسِيُّه شِقُّه  الأََيْمنُ، وقال بعضهم: إِنْسِيُّ القَدَمِ ما أَقْبَلَ منها على القدم  الأُخرى، ووَحْشِيُّها ما خالفَ إِنْسِيَّها.
9.     وتَوَحَّشَ الرجلُ: رَمى بثوبه أَو بما كان. ووَحَشَ بِثَوْبه وبسيفه وبرُمْحه،
لسان العرب
● - وحش: الوَحْش: كلُّ شيء من جواب البَرّ مما لا يَسْتأْنس مُؤنث، وهو  وَحْشِيّ، والجمع وُحُوشٌ لا يُكسّر على غير ذلك؛ حمارٌ وحْشَيٌّ وثورٌ  وَحْشِيٌّ كلاهما منسوب إِلى الوَحْشِ. ويقال: حمارُ وَحْشٍ بالإِضافة وحمارٌ  وحْشِيٌّ. ابن شميل: يقال للواحد من الوحْشِ هذا وحْشٌ ضَخْم وهذه شاةٌ  وَحْش، والجماعة هي الوَحْشُ والوُحُوش والوَحِيش؛ قال أَبو النجم:  أَمْسى يَبَاباً، والنَّعامُ نَعَمُهْ،  قَفْراً، وآجَالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ  وهذا مثل ضائِنِ وضَئينٍ. وكل شيء يسْتَوْحِشُ عن الناس، فهو وَحْشِيّ؛  وكل شيء لا يَسْتَأْنس بالناس وَحْشِيٌّ. قال بعضهم: إِذا أَقبل الليلُ  استأْنس كلُّ وَحْشِيٍّ واسْتَوْحَش كل إِنْسِيّ.  والوَحْشةُ: الفَرَقُ من الخَلْوة. يقال: أَخذَتْه وَحْشةٌ. وأَرض  مَوْحُوشةٌ: كثيرة الوَحْشِ. واسْتَوْحَشَ منه: لم يَأْنَسْ به فكان  كالوَحْشيّ؛ وقول أَبي كبير الهذلي:  ولقد عَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيّةٌ،  تحتَ الرِّداء، بَصِيرةٌ بالمُشْرِف  (* قوله «ولقد عدوت» في شرح القاموس: ولقد غدوت بالغين المعجمة.)  قيل: عَنى بوَحْشِيّة رِيحاً تدخل تحت ثيابه، وقوله بَصِيرة بالمُشْرف  يعني الرِّيحَ أَي من أَشْرَفَ لها أَصابته، والرِّداءُ السَّيفُ. وفي  حديث النجاشي: فنَفَخَ في إِحْلِيل عُمارَةَ فاسْتَوْحَشَ أَي سُحِرَ حتى  جُنَّ فصار يَعْدُو مَع الوَحْشِ في البَرِّية حتى مات، وفي رواية: فطارَ  مع الوَحْشِ. ومكانٌ وَحْشٌ: خالٍ، وأَرض وَحْشةٌ، بالتسكين، أَي قَفْرٌ.  وأَوْحَشَ المكانُ من أَهله وتوَحّشَ: خَلا وذهبَ عنه الناسُ. ويقال  للمكان الذي ذهب عنه الناسُ: قد أَوْحَشَ، وطَلَلٌ مُوحِشٌ؛ وأَنشد:  لِسَلْمى مُوحِشاً طَلَلُ،  يَلُوح كأَنه خِلَلُ  وهذا البيت أَورده الجوهري فقال: لِمَيّةَ موحشاً؛ وقال ابن بري: البيت  لكُيَيّر، قال وصواب إِنشاده: لِعَزَّةَ موحشاً، وأَوْحَشَ المكانَ:  وجَدَه وحْشاً خالياً. وتوَحَّشَت الأَرضُ: صارت وحْشةً؛ وأَنشد الأَصمعي  لعبّاس بن مِرْداس:  لأَسْماءَ رَسْمٌ أَصْبَحَ اليومَ دارِسا،  وأَوْحَشَ منها رَحْرَحانَ فراكِسا  ويروى:  وأَقْفَر إِلاَّ رَحْرَحانَ فراكِسا  ورَحْرَحانُ وراكِس: موضعان. وفي الحديث: لا تَحْقِرَنَّ شيئاً من  المعروف ولو أَن تُؤْنِسَ الوَحْشانَ؛ الوَحْشانُ: المُغْتَمُّ. وقومٌ  وَحاشَى: وهو فَعْلانُ من الوَحْشة ضدّ الأُنْس. والوَحْشةُ: الخَلْوة والهَمُّ.  وأَوْحَشَ المكانُ إِذا صارَ وَحْشاً، وكذلك توحّشَ، وقد أَوْحَشْت  الرجلَ فاسْتَوْحَشَ. وفي حديث عبد اللَّه: أَنه كان يَمْشِي مع رسول اللَّه،  صلى اللَّه عليه وسلم، في الأَرضِ وَحْشاً أَي وحْدَه ليس معه غيره. وفي  حديث فاطمة بنت قيس: أَنها كانت في مكانٍ وحْشٍ فخِيفَ على ناحِيتها أَي  خَلاءٍ لا ساكنَ به. وفي حديث المدينة: فيَجدانه وَحْشاً. وفي حديث ابن  المسيب وسئل عن المرأَة: هي في وَحْشٍ من الأَرض. ولَقِيَه بوَحْشِ  إِصْمِتَ وإِصْمِتَةَ، ومعناه كمعنى الأَول، أَي ببلد قَفْر. وتركته بوَحْشِ  المَتْنِ أَي بحيث لا يُقْدر عليه، ثم فسّر المَتْنَ فقال: وهو المتنُ من  الأَرض وكلُّه من الخَلاء.  وبلادٌ حِشُون: قَفْرةٌ خالية؛ وأَنشد:  منازلُها حِشُونا  على قياس سِنُونَ وفي موضع النصب والجرّ حِشِينَ مثل سِنِينَ؛ وأَنشد:  فأَمْسَتْ بَعْدَ ساكِنها حِشِينَا  قال أَبو منصور: حِشُون جمعُ حِشَةٍ وهو من الأَسماء الناقصة، وأَصلُها  وِحْشةٌ فنُقِصَ منها الواوُ كما نَقَصُوها من زِنَةٍ وصِلَةٍ وعِدَة، ثم  جَمَعُوها على حِشِينَ كما قالوا عِزِينَ وعِضِينَ من الأَسماء الناقصة.  وباتَ وَحْشاً ووَحِشاً أَي جائعاً لم يأْكل شيئاً فخلا جَوفُه، والجمع  أَوْحاشٌ. والوَحْشُ والمُوحِشُ: الجائعُ من الناس وغيرهم لخُلُوِّهِ من  الطعام. وتوَحَّشَ جوفُه: خَلا من الطعام. ويقال: تَوَحَّشْ للدَّواء أَي  أَخْل جوفَك له من الطعام. وتوَحَّشَ فلان للدَّواء إِذا أَخلى  مَعِدَتَه ليكون أَسْهَلَ لخروج الفُضول من عُروقه. والتوَحُّشُ للدواء.  الخُلُوُّ له. ويقال للجائع الخالي البطن: قد توَحَّشَ. أَبو زيد: رجل مُوحِشٌ  ووحْشٌ ووحِشٌ وهو الجائع من قوم أَوْحاشٍ. ويقال: بات وَحْشاً ووَحِشاً  أَي جائعاً. وأَوْحَشَ الرجلُ: جاعَ. وبِتْنا أَوْحاشاً أَي جِياعاً. وقد  أَوْحَشْنا مُذْ لَيْلَتانِ أَي نِفِدَ زادُنا؛ قال حُمَيد يصف ذئباً:  وإِن بات وحْشاً لَيْلةً لم يَضِقْ بها  ذِراعاً، ولم يُصْبِحْ بها وهو خاشِعُ  وفي الحديث: لقد بِتْنا وَحْشِينَ ما لنا طعام. يقال: رجل وَحْشٌ،  بالسكون، من قوم أَوْحاشٍ إِذا كان جائعاً لا طعام له؛ وقد أَوْحَشَ إِذا جاع.  قال ابن الأَثير: وجاء في رواية الترمذي: لقد بِتْنا لَيْلتَنا هذه  وَحْشى، كأَنه أَراد جماعةَ وحْشِيٍّ؛ والوَحْشِيُّ والإِنْسِيُّ: شِقَّا  كلِّ شيء. ووَحْشِيُّ كلِّ شيء: شِقُّه الأَيْسَرُ، وإِنْسِيُّه شِقُّه  الأََيْمنُ، وقد قيل بخلاف ذلك. الجوهري: والوَحْشِيُّ الجانبُ الأَيْمن من  كل شيء؛ هذا قول أَبي زيد وأَبي عمرو؛ قال عنترة:  وكأَنما تَنْأَى بجانب دَفّها الـ  ـوَحْشِيّ من هَزَجِ العَشِيّ مُؤوَّم  وإِنما تَنْأَى بالجانب الوَحْشِيّ لأَنَّ سوطَ الراكب في يده اليمنى؛  وقال الراعي:  فمالَتْ على شِقِّ وَحْشِيِّها،  وقدْ رِيعَ جانِبُها الأَيْسَرُ  ويقال: ليس من شيء يَفْزَع إِلا مال على جانبه الأَيمن لأَن الدابة لا  تؤْتى من جانبها الأَيْمَن وإِنما تُؤْتى في الاحْتِلاب والركُوبِ من  جانبها الأَيْسر، فإِنما خَوْقُه منه، والخائف إِنما يَفِرّ من موضع المخافة  إِلى موضع الأَمْن. والأَصمعي يقول: الوحْشِيُّ الجانبُ الأَيْسرُ من كل  شيء. وقال بعضهم: إِنْسِيُّ القَدَمِ ما أَقْبَلَ منها على القدم  الأُخرى، ووَحْشِيُّها ما خالفَ إِنْسِيَّها. ووَحْشِيُّ القَوْسِ  الأَعْجمِيّةِ: ظَهرُها، وإِنْسِيُّها: بَطنُها المُقْدِمُ عليك، وفي الصحاح:  وإِنْسِيُّها ما أَقْبَل عليك منها، وكذلك وَحْشِيُّ اليدِ والرجْل  وإِنْسِيُّهما، وقيل: وحْشِيُّها الجانبُ الذي لا يقع عليه السَّهمُ، لم يَخُصَّ بذلك  أَعْجميّةٌ من غيرها. ووَحْشِيُّ كلِّ دابة: شِقَّه الأَيمن،  وإِنْسِيُّه: شقُّه الأَيسر. قال الأَزهري: جوّدَ الليثُ في هذا التفسير في  الوَحْشِيّ والإِنْسِيّ ووافَقَ قولُه قول الأَئمة المُتْقِنِينَ. ورُوي عن  المفضل وعن الأَصمعي وعن أَبي عبيدة قالوا كلُّهم: الوَحْشِيُّ من جميع  الحيوان ليس الإِنسان، هو الجانبُ الذي لا يُحْلَب منه ولا يُرْكَبُ،  والإِنسيُّ الجانبُ الذي يَرْكَب منه الراكب ويَحْلُب منه الحالب. قال أَبو  العباس: واختلف الناس فيهما من الإِنسان، فبعضهم يُلْحِقه في الخيل والدواب  والإِبل، وبعضهم فرّق بينهما فقال: الوَحْشِيّ ما وَليَ الكتِفَ،  والإِنْسِيُّ ما وَليَ الإِبْطَ، قال: هذا هو الاختيار ليكون فرقاً بين بني آدم  وسائرٍ الحيوان؛ وقيل: الوَحْشِيُّ من الدابة ما يَرْكب منه الراكبُ  ويَحْتَلِبُ منه الحالبُ، وإِنما قالوا: فَجالَ على وَحْشِيّه وانْصاعَ جانبُه  الوَحْشِيُّ لأَنه لا يؤْتى في الركوب والحلب والمُعالجة وكلِّ شيء إِلا  منه فإِنما خوْفُه منه، والإِنْسِيُّ الجانبُ الآخر؛ وقيل: الوحشي الذي لا  يُقدَر على أَخذ الدابة إِذا أَفْلَتت منه وإِنما يؤخذ من الإِنْسِيّ،  وهو الجانب الذي تُرْكب منه الدابة. وقال ابن الأَعرابي: الجانب الوَحِيشُ  كالوَحْشِيّ؛ وأَنشد:  بأَقدامِنا عن جارِنا أَجنَبِيّة  حَياء، وللمُهْدى إِليه طَريقُ  لِجارتِنا الشِّقُّ الوَحِيشُ، ولا يُرى  لِجارتِنا منّا أَخٌ وصديقُ  وتَوَحَّشَ الرجلُ: رَمى بثوبه أَو بما كان. ووَحَشَ بِثَوْبه وبسيفه  وبرُمْحه، خَفِيف: رَمى؛ عن ابن الأَعرابي، قال: والناسُ يقولون وَحَّشَ،  مُشَدَّداً، وقال مرّة: وحَشَ بثوبه وبدِرْعه ووَحَّش، مخفف ومثقَّل، خافَ  أَن يُدْرَك فرَمى به ليُخَفِّفَ عن دابته. قال الأَزهري: ورأَيت في  كتابٍ أَن أَبا النجم وَحَّشَ بثيابه وارْتَدَّ يُنْشِد أَي رَمى بثيابه.  وفي الحديث: كانَ بين الأَوْس والخَزْرج قِتال فجاء النبي، صلى اللَّه عليه  وسلم، فلما رآهم نادى: أَيُّها الناسُ اتَّقوا اللَّه حق تُقاتِه  «الآيات» فوَحَّشُوا بأَسْلحتهم واعْتَنَق بعضُهم بعضاً أَي رَمَوْها؛ قالت  أُم عمرو بنت وَقْدانَ:  إِن أَنتُمُ لم تَطْلُبوا بأَخِيكُم،  فذَرُوا السِّلاحَ وَوَحِّشُوا بالأَبْرَقِ  وفي حديث عليّ، رضي اللَّه عنه: أَنه لَقي الخوارجَ فوَحَّشُوا  برِماحِهم واستَلّوا السيوف؛ ومنه الحديث: كان لرسول اللَّه، صلى اللَّه عليه  وسلم، خاتم من حديد  (* قوله «من حديد» الذي في النهاية من ذهب.) فَوَحَّشَ به  بين ظَهْرانَيْ أَصحابهِ فَوحّشَ الناسُ بخواتيمهم، وفي الحديث: أَتاه  سائلٌ فأَعطاه تمرةً َوَحَّشَ بها. والوحشي من التِّين: ما نَبَت في  الجبال وشَواحِط الأَوْدية، ويكون من كل لون: أَسود وأَحمر وأَبيض، وهو أَصغر  التين، وإِذا أَكل جَنِيّاً أَحْرق الفم، ويُزَبَّبُ؛ كل ذلك عن أَبي  حنيفة.  ووَحْشِيٌّ: اسم رجل، ووَحْشِيَّةُ: اسم امرأَة؛ قال الوَقَّافُ أَو  المرّار الفقعسي:  إِذا تَرَكَتْ وَحْشِيَةُ النَّجْدَ لم يكن  لِعَيْنَيك، مما تَشْكُوانِ، طَبِيبُ  والوَحْشةُ: الخَلْوةُ والهَمُّ، وقد أَوْحَشْت الرجلَ فاسْتَوْحَشَ.
مقاييس اللغة:
(وحش) الواو والحاء والشين: كلمةٌ تدلُّ على خلاف الإنس. توحَّش: فارَقَ الأنيس. والوَحْش: خلاف الإنس. وأرضٌ مُوحِشَةٌ، من الوَحْش. ووَحشيُّ القَوس: ظَهْرُها؛ وإنسيُّها: ما أقبَلَ عليك. ووَحْشِيُّ الدَّابّة في قول الأصمعي: الجانبُ الذي يَرْكَب منه الرَّاكبُ ويحتلِبُ الحالب. قال: وإنَّما قالوا:
* فجال على وحشيِّه([5]) *
و:                      * انصاع جانبُه الوَحشيُّ([6]) *
لأنّه لا يُؤْتَى في الرُّكوب والحَلَب والمعالجة إلاّ منه، فإنَّما خوفُه منه، والإنسيّ: الجانِب الآخَر.
ويقولون: لقيتُ فلاناً بوحْشِ إصْمِتَ، أي ببلدٍ قَفْر. ويقال: وَحَش بثَوْبه([7]) رمى به. وبات الوَحْشَ([8])، أي جائعاً. كأنّه كان بأرضٍ وَحْش لا يجد ما يأكلُه.
القاموس المحيط:
الوَحْشُ حَيَوانُ البَرِّ، كالوَحيشِ ج وُحُوشٌ ووُحْشَانٌ، الواحِدُ، وَحْشِيٌّ، وحِمارُ وَحْشِ، وحمارٌ وَحْشِيٌّ. وأرضٌ مُوحِشَةٌ كثيرَتُها. والوَحْشِيُّ الجانِبُ الأيْمَنُ من كُلِّ شيءٍ، أو الأيْسَرُ، من القَوْسِ ظَهْرُهَا، وإِنْسِيُّهَا ما أقْبَلَ عليكَ منها. ووَحْشِيُّ بنُ حرْبٍ صَحابِيٌّ، قاتِلُ حَمْزَةَ في الجاهِلِيَّةِ، ومُسَيْلِمَةَ الكَذَّابِ في الإِسْلاَمِ. والوَحْشِيَّةُ ريحٌ تَدْخُلُ تحتَ ثِيَابِكَ لِقُوَّتِها. وبَلَدٌ وحْشٌ قَفْرٌ. ولَقِيْتُهُ بوحْشِ إِصْمِتَ بِبَلَدٍ قَفْرٍ. وباتَ وَحْشاً جائعاً، وهُمْ أوحاشٌ. والوَحْشَةُ الهَمُّ، الخَلْوَةُ، والخَوْفُ، والأرضُ المُسْتَوْحِشَةُ. ووَحَشَ بثَوْبِهِ، كوَعدَ رَمى به مَخَافَةَ أن يُلْحَقَ، كوَحَّشَ به.ورَجُلٌ وحشانُ مُغْتَمٌّ ج وَحاشَى.وأوحَشَ الأرضَ وجَدَها وحِشَةً، المَنْزِلُ صار وحْشاً، وذَهَبَ عنه الناسُ، كتَوَحَّش، الرَّجُلُ جاعَ، ونَفِدَ زادُهُ. وتَوَحَّشَ خَلاَ بَطْنُهُ من الجُوعِ. واسْتَوْحَشَ وجَدَ الوَحْشَةَ. وتَوَحَّشْ يا فُلانُ، أي أخْلِ مَعِدَتَكَ من الطَّعامِ والشَّرابِ لِشُرْبِ الدواء.
تاج العروس:
و - ح - ش
الوَحْشُ من حَيَوَان الَبِّر كُلُّ ما لا يُسْتَأْنَسُ مؤنّثٌ كالوَحِيشِ كأَمِيرٍ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ ونَصُّه : الجَانِبُ الوَحِيشُ كالوَحْشِيِّ وأَنْشَد :
لِجَارَتِنَا الشِّقُّ الوَحِيشُ ولا يُرَى ... لِجَارَتِنَا مِنَّا أَخٌ وصَدِيقُ ج : وُحُوشٌ لا يُكَسَّرَ عَلَى غَيْرِ ذلِك وقِيل وُحْشَانٌ أَيْضاً وهو بالضَمّ نقله الصّاغَانِيُّ قَالَ ابنُ شُمَيْلٍ : والجماعَة هِي الوَحْشُ والوُحُوشُ والوَحِيشُ قالَ أَبو النَّجْمِ :
أَمْسَى يَباباً والنَّعَامُ نَعَمُه ... قَفْراً وآجالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ قال الصّاغَانِيُّ : هو جَمْعُ وَحْشٍ مِثْل ضَئِينٍ في جمع ضَأْنٍ الوَاحِدُ وَحْشِي كزَنْجٍ وزَنْجِيٍّ ورُوْمٍ ورُوميٍّ ويُقَالُ : حِمَارُ وَحْشٍ بالإِضافَةِ وحِمَارٌ وَحْشِيٌّ عَلَى النّعْتِ . وقالَ ابنُ شُمَيْلٍ : يُقَال لِلْوَاحِدِ من الوَحْشِ : هذا وَحْشٌ ضَخْمٌ وهذه شاةٌ وَحْشٌ وقالَ غيرُه : كُلُّ شئٍ يَسْتَوْحِشُ فهو وَحِيشٌ . وقال بَعْضُهم : إِذا أَقْبَلَ اللَّيْلُ اسْتَأْنَس كلُّ وَحْشِيٍّ واسْتَوْحَشَ كلُّ إِنْسِيٍّ . وأَرْضٌ مُوحِشَةٌ هكذا في سائرِ النُّسَخِ والصَّوابُ مَوْحُوشَةٌ : كَثِيرَتُهَا أَيْ الوُحُوشِ ومِثْلُه في الأَسَاسِ وفي الصّحاحِ ونَصُّه : أَرْضٌ مَوْحُوشَةٌ : ذاتُ وُحُوشٍ عن الفَرّاءِ . والوَحْشِيّ : الجَانِبُ الأَيْمَنُ مِن كُلِّ شَيْءٍ قال الجَوْهَرِيُّ : وهذا قَوْلُ أَبِي زَيْدٍ وأَبي عَمْروٍ قال عَنْتَرَةُ :
وكَأَنَّمَا تَنْأَى بِجَانِبِ دَفِّها الْ ... وَحْشِيِّ من هَزَجِ العَشِي مُؤَوَّمِ وإِنّمَا تَنْأَى بالجانِبِ الوَحْشِيِّ لأَنَّ سَوْطَ الرّاكِب في يَدِه اليُمْنَى قال الرّاعِي :
فمَالَتْ عَلَى شِقِّ وَحْشِيِّها ... وقَدْ رِيعَ جَانِبُهَا الأَيْسَرُ
ويُقَالُ : لَيْسَ مِنْ شَئ يَفْزَع إِلاَّ مَالَ على جانِبه الأَيْمَن ؛ لأَنّ الدّابَّةَ لا تُؤْتَى من جَانِبِهَا الأَيْمَن وإِنَّمَا تُؤْتَى في الاحْتِلابِ والرُّكُوبِ من جانِبِها الأضيْسَر فإِنَّما خَوْفُه مِنْه والخَائِفُ إِنَّمَا يَفِرُّ من مَوْضِعِ الأَمْنِ هذا نصُّ الجَوْهَرِيِّ . أَو الوَحْشِيُّ : الجَانِبُ الأَيْسَرُ من كُلِّ شَئٍ وهو قَوْلُ الأَصْمَعِيِّ كما نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وقَالَ اللّيْثُ : وَحْشِيُّ كُلِّ دابَّةٍ : شِقُّه الأَيْمَنُ وإِنْسِيُّه : شِقُّه الأَيْسَرُ قالَ الأَزْهَرِيُّ : جَوَّدَ اللَّيْثُ في هذا التّفْسِير في الوَحْشِيِّ والإِنْسِيّ ووَافَقَ قَوْلَ الأَئِمَّةِ المُتْقِنِين . ورُوِىَ عن المُفَضَّلِ وعَنِ الأَصْمَعِيّ وعَنْ أَبِي عُبَيْدَة قالُوا كُلُّهُم : الوَحْشِيُّ مِنْ جَميعِ الحَيَوانِ لَيْسَ الإِنْسَان : هُوَ الجَانِبُ الَّذِي لا يُحْلَبُ مِنْهُ ولا يُرْكَبُ والإِنْسِيُّ : الجانِبُ الَّذِي يَرْكَبُ مِنْهُ الراكِبُ ويَحْلُبُ مِنْهُ الحالِبُ قال أَبُو العَبّاس : واخْتَلَف النّاسُ فِيهِمَا من الإِنْسَانِ فبَعْضُهم يُلْحِقُه في الخَيْلِ والدَّوَابِّ والإِبِلِ وبَعْضُهم فَرَّقَ بَيْنَهُمَا فقالَ : الوَحْشِيّ : ما وَلِيَ الكَتِفَ والإِنْسِيُّ : ما وَلِيَ الإِبِطَ قَالَ : وهذا هُوَ الاخْتِيَارُ ؛ ليَكُونَ فَرْقاً بَيْنَ بَنِي آدَمَ وسائِرِ الحَيَوانِ . وقِيلَ الوَحْشِيُّ : الَّذِي لا يُقْدَرُ على أَخْذِ الدّابَّة إِذا أَفْلَتَتْ منه وإِنَّمَا يُؤْخَذُ من الإِنْسِيِّ وهو الجَانِبُ الذِي تُرْكَبُ منه الدّابّةُ . والوَحْشِيُّ مِن القَوْسِ الأَعْجَمِيَّةِ : ظَهْرُهَا وإِنْسِيُّهَا : ما أَقْبَلَ عليكَ مِنْهَا وكذلشكَ وَحْشِيُّ اليَدِ والرِّجْلِ وإِنْسِيُّهما نقله الجَوْهَرِيُّ وقِيل : وَحْشِيُّ القَوْسِ : الجانِبُ الَّذِي لا يَقَعُ عَلَيْه السَّهْمُ . لَمْ يَخُصَّ بذلِكَ أَعْجَمِيَّةً مِنْ غَيْرِهَا وكَذلِكَ الجَوْهَرِيُّ وأَطْلَقَ القَوْسَ . وقَالَ بَعْضُهم : إِنْسِيُّ القَدَمِ : ما أَقْبَلَ مِنْهَا عَلَى القَدَمِ الأُخْرَى ووَحْشِيُّهَا ما خَالَفَ إِنْسِيَّهَا . ووَحْشِيُّ بنُ حَرْبٍ الحَبَشِيُّ من سُوْدانِ مَكَّةَ صَحَابِيٌّ وكُنْيَتُه أَبُو دُسْمَةَ وكانَ مَوْلَى جُبَيْرِ بنِ مُطْعِمِ بنِ عَدِيٍّ القُرْشِيِّ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه وهو قاتِلُ حَمْزَةَ بنِ عبدِ المُطَّلِبِ في الجَاهِلِيَّةِ قال شَيْخُنَا : لَعَلَّ المُرَادَ جاهِلِيّةُ نَفْسِ القاتِلِ وإِلاَّ فَهُوَ إِنّمَا قَتَلَه في الإِسْلام ِفي غَزْوَةِ أُحُدٍ . قُلْتُ : وهُوَ كما ظَنَّ ويَدُلُّ لَهُ فِيمَا بَعْد : ومُسَيْلِمَةَ الكّذَّابِ في الإِسلامِ أَيْ حالَةَ كَوْنِهِ مُسْلِماً أَي فجَبَر ذاكَ بِذَا . والوَحْشِيَّةُ : رِيحٌ تَدْخُل تَحْتَ ثِيابِكَ لِقُوَّتِها وبِهِ فُسِّرَ قَوْلُ أَبِي كَبِيرٍ الهُذَلِيِّ :
ولَقْدْ غَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيَّةٌ ... تَحْتَ الرِّدَاءِ بَصِيرَةٌ بالمُشْرِفِ وقَوْلُه : بَصِيرَةٌ بالمُشْرِف يَعْنِي الرِّيحَ مَنْ أَشْرَفَ لَها أَصابَتْهُ والرِّداءُ : السّيفُ وقَد تَقَدَّم في ب ص ر . وبَلَدٌ وَحْشٌ : قَفْرٌ لا سَاكِنَ به ومَكَانٌ وَحْشٌ : خالٍ وكَذلِكَ أَرْضٌ وَحْشَةٌ بالفَتْحِ وفي حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّهَا كانَتْ في مَكَانٍ وَحْشٍ فخِيفَ عَلَى ناحِيَتهَا أَيْ خلاءٍ لا سَاكِنَ بهِ وفي حَدِيثِ المَدِينَةِ فيَجِدَانِه وَحْشاً . ولَقِيتُه بِوَحْشِ إِصْمِتَ وإِصْمِتَةَ أَيْ بِبَلَدٍ قَفْرٍ وكَذَا تَرَكْتُه بوَحْشِ المَتْنِ أَيْ بِحَيْثُ لا يُقْدَرُ عَلَيْه وقالَ ياقُوت في المُعْجَمِ : إِصْمِتُ بالكَسْرِ : اسْمٌ لبَرِّيِّةٍ بعَيْنِها قال الرّاعِي :
أَشْلَى سَلُوقِيَّةً بَاتَتْ وبَاتَ بِهَا ... بوَحْشِ إِصْمِتَ في أَصْلابِهَا أَوَدُ
وقَالَ بَعْضُهُم : العَلَمُ هُوَ وَحْشُ إِصْمِتَ الكَلِمَتَانِ مَعاً قالَ أَبُو زَيْدٍ : لَقِيتُه بوَحْشِ إِصْمِتَ وببَلْدَةِ إِصْمِتَ أَي بمكَانٍ قَفْرٍ وإِصْمِت : مَنْقُولٌ من فِعلِ الأَمْرِ مُجَرّداً عنِ الضّمِيرِ وقُطِعَت هَمْزَتُه لِيَجْرِيَ عَلى غالِبِ الأَسْماءِ هكذا جَمِيعُ ما يُسَمَّى به من فِعْلِ الأَمْرِ وكَسْرُ الهَمْزَةِ في إِصْمِت إِمَّا لُغَةٌ لَمْ تَبْلُغْنَا وإِمّا أَنْ يَكُونَ غُيِّرَ في التَّسْمِيَةِ بِهِ عن اصْمُتْ بالضَّمِّ الَّذِي هُوَ مَنْقُولٌ من مُضارِع هذا الفِعْلِ وإِمّا أَنْ يَكُونَ مُرْتَجَلاً وَافَقَ فعلَ الأَمْرِ الَّذِي بمَعْنَى اسْكُت ورُبَّمَا كانَ تَسْمِيَةُ هذِه الصّحراءِ بهذا الفِعْلِ لِلْغَلَبَةِ لَكَثْرَةِ مَا يَقُولُ الرّجُلُ لِصَاحِبِه إِذا سَلَكَهَا : اصْمُتْ . لِئَلاَّ تُسْمَع فتَهْلِكَ لِشِدَّةِ الخَوْف بِهَا . وباتَ وَحْشاً بالفَتْحِ وككَتِفٍ أَيْ جائِعاً لَمْ يَأْكُلْ شَيْئاً فَخَلاَ جَوْفُه ومِنْهُ حَدِيثُ سَلَمةَ بنِ صَخْرٍ البَيَاضِيِّ رَضِيَ الله تَعَالَى عنه لَقَدْ بِتْنَا وَحْشِينَ ما لَنَا طَعَامٌ وقال حُمَيْدٌ يَصِف ذِئْباً :
" وإِنْ بَاتَ وَحْشاً لَيْلَةً لَمْ يَضِقْ بِهَاذِرَاعاً ولَمْ يُصْبِحْ بِهَا وهو خاشِعُ وقد أَوْحَشَ وهُمْ أَوْحَاش يُقَال : بِتْنَا أَوْحاشاً : أَيْ جائِعِينَ . والوَحْشَةُ : الهَمُّ . والوَحْشَةُ : الخَلْوَةُ . والوَحْشَةُ : الخَوْفُ وقِيلَ : الفَرَقُ الحَاصِلُ من الخَلْوَةِ وكَذلِكَ يُقَالُ في الهّمِّ أَي الحاصِلِ مِنَ الخَلْوَةِ يُقَالُ : أَخَذَتْهُ الوَحْشَةُ . والوَحْشَةُ : الأَرْضُ المُسْتَوْحِشَةُ وقَدْ تَوَحَّشَتْ . ووَحَشَ بثَوْبِه كوَعَدَ وكَذا بسَيْفهِ وبرُمْحِه : رَمَى بهِ مَخَافَةَ أَنْ يُدْرَكَ ؛ لِيُخَفِّفَ عن دَابَّتِه كَوَحَّشَ بِهِ مُشَدّداً والتَّخْفِيفُ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ وأَنْكَر التّشْدِيدَ وهُمَا لُغَتَان صَحِيحَتَان قالَتْ أُمُّ عَمْروٍ بِنْتُ وَقْدَانَ :
إِنْ أَنْتُمُ لَمْ تَطْلُبُوا بِأَخِيكُمُ ... فذَرُوا السِّلاحَ ووَحِّشُوا بالأَبْرَقِ وفي حَدِيثِ الأَوْسِ والخَزْرَجِ فوَحَّشُوا بأَسْلِحَتِهِمْ واعْتَنَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً . ورَجُلٌ وَحْشَانُ كسَحْبَانَ : مُغْتَمٌّ ومِنْهُ الحَدِيثُ لا تَحْقِرَنَّ من المَعْرُوفِ شَيْئاً ولو أَنْ تُؤْنِسَ الوَحْشَانَ . قال ابنُ الأَثِيرِ : هُوَ فَعْلاَنُ مِنَ الوَحْشَةِ ضِدِّ الأُنْسِ ج : وَحَاشَي مِثْلُ حَيْرانَ وحَيَارَى . وأَوْحَشَ الأَرْضَ : وَجَدَها وَحْشَةً عن الأَصْمَعِيّ وأَنْشَدَ للْعَبّاسِ بنِ مِرْدَاسٍ :
لأَسْمَاءَ رَسْمٌ أَصْبَحَ اليَوْمَ دَارِسَاَ ... وأَوْحَشَ مِنْهَا رَحْرَحَانَ فرَاكِسَا هكَذا أَنْشَدَه الجَوْهَرِيُّ وقالَ ابنُ بِرِّيّ ويُرْوَى : وأَقْفَرَ إِلاَّ رَحْرَحانَ فرَاكِسَا . وأَوْحَشَ المَنْزِلُ مِنْ أَهْلِه : صَارَ وَحْشاً وذَهَبَ عنه النّاسُ كتَوَحَّشَ . وطَلَلٌ مُوِحشٌ قالَ كُثَيِّرٌ :
لِعِزَّةَ مُوحِشاً طَلَلٌ قَدِيمُ ... عَفَاهَا كُلُّ أَسْحَمَ مُسْتَدِيمُ
وأَوْحَشَ الرَّجُلُ : جاعَ فهو مُوحِشٌ عن أَبِي زَيْدٍ وقالَ غَيْرُه : من النّاسِ وغَيْرِهِمْ ؛ لخُلُوِّه عن الطَّعَامِ . ويُقَالُ : قَدْ أَوْحَشَ مُنْذُ لَيْلَتَيْنِ ؛ إِذا نَفِدَ زادُه . وتَوَحَّشَ الرَّجُلُ : خَلاَ بَطْنُه من الجُوْعِ فهُوَ مُتَوَحِّشٌ . واسْتَوْحَشَ مِنْهُ : وَجَدَ الوَحْشَةَ ولَمْ يَأْنَسْ بهِ فكَانَ كالوَحْشِيِّ . ويُقَال : تَوَحَّشْ يا فُلانُ أَيْ أَخْلِ مَعِدَتَكَ وفي الصّحاح : جَوْفَكَ مِن الطَّعَامِ والشَّرَابِ لِشُرْبِ الدَّواءِ لِيَكُونَ أَسْهَلَ لِخُرُوجِ الفُضُولِ من عُرُوقِه ولَيْسَ في الصّحاحِ ذِكْرُ الشّرَابِ . وممّا يُسْتَدْرك عَلَيْه : اسْتَوْحَشَ الرَّجُلُ : لَحِقَ بالوَحْشِ ومنه حَدِيثُ النَّجَاشِيِ فنَفَخَ في إِحْلِيلِ عُمَارَةَ فَاسْتَوْحَشَ ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْضِ . وتَوَحَشَّتِ الأَرْضُ : صَارَتْ وَحْشَةً . ووحشَ المَكَانُ بالضَّمِّ : كَثُر وَحْشُه عن ابنِ القَطّاعِ . وقَدْ أَوْحَشْتُ الرّجُلَ فاسْتَوْحَشَ ومِنْهُ قَوْلُ أَهْلِ مَكَّةَ : أَوْحَشْتَنَا وأَنْشَدَنا عن وَاحِدٍ من الشُّيُوخِ عن البَدْرِ الدَمَّامِينِيِّ :
يا ساكِنِي مَكَّةَ لازِلْتُمُ ... أُنْساً لَنَا إِنِّيَ لَمْ أَنْسَكُمْ
ما فِيكُم عَيْبٌ سِوَى قَوْلِكُمْ ... عِنْدَ اللِّقَاء أَوْحَشَنَا أُنْسُكُمْ وقد رَدَّ عَلَيْهِ الإِمَامُ عَبْدُ القَادِرِ الطَّبَرِيُّ وَحَذَا حَذْوَه وَلَدُه الإِمَامُ زَيْنُ العَابِدِينَ بما هو مُودَعٌ في تارِيْخِ شَيْخِ مَشايِخِنَا مُصْطَفَى بنِ فَتْحِ الله الحَمَوِيّ . ومَشَى فِي الأَرْضِ وَحْشاً أَيْ وَحْدَه لَيْسَ مَعَهُ غَيْرُه . وبِلادٌ حِشُونَ قَفْزَةٌ خَالِيَةٌ عَلَى قِيَاسِ سِنُون وفي مَوْضِعِ النَّصْبِ حِشِينَ مِثْل سِنِينَ قَالَ الشاعِر : فأَمْسَتْ بعْد ساكِنِهَا حِشِينَا . قال الأَزْهَرِيُّ : هو جَمْعُ حِشَةٍ وهو من الأَسْمَاءِ النّاقِصَةِ وأَصلُهَا وِحْشَةٌ فنُقِصَ منها الواو كما نَقَصُوهَا من زِنَةٍ وصِلَةٍ وعِدَةٍ ثمّ جَمَعُوهَا عَلَى حِشِينَ كما قَالُوا في عِزِينَ وعِضِينَ من الأَسْمَاءِ الناقِصَةِ وفي الحَدِيثِ لَقَدْ بِتْنَا وَحْشِينَ مَالَنَا طَعَام وجاءَ في رِوَايَة التَّرْمِذِيّ : لَقَدْ بِتْنَا لَيْلَتَنَا هذِه وَحْشَي قال ابنُ الأَثِيرِ : كَأَنّه أَرادَ جماعَةً وحَشْيَ . وتَوَحَّشَ الرَّجُلُ : رَمَى بثَوْبِهِ أَوْ بِمَا كانَ . والوَحْشِيُّ مِنَ التِّينِ : ما يَنْبُتُ في الجِبَالِ وشَوَاحِطِ الأَوْدِيَةِ ويَكُونُ من كلِّ لَوْنٍ : أَسْوَد وأَحْمَر وأَبْيَض وهو أَصْغَرُ من التِّينِ ويُزَيَّبُ نَقَلَه أَبُو حَنِيفَةَ . ووَحْشِيَّةُ : اسْمُ امْرَأَةٍ قَالَ الوَقّافُ أَو المَرّارُ الفَقْعَسِيُّ :
" إِذا تَرَكَتْ وَحْشِيَّةُ النَّجْدَ لَمْ يَكُنْلِعَيْنَيْكَ مِمَّا تَشْكُوانِ طَبِيبُ ومُحَمَّدُ بنُ عَلِيِّ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ صَدَقَةَ الحَرّانِيُّ المَعْرُوفُ بابنِ وَحِشٍ ككَتِفٍ سَمِعَ عن الفْرَاوِيّ . وعَبْدُ اللهِ بنُ يَحْيَى الوَحْشِيُّ التُّجِيبِيّ الإِفْلِيلِيّ أَبُو مُحَمّدٍ سَمِعَ عن أَبِي بَكْرٍ حازِمِ بنِ محمّد وغَيْرِه وشَرَحَ الشِّهَابَ ماتَ رَحِمَهُ اللهُ تَعَالَى سنة 502 ، ذَكَرُه ابنُ بَشْكُوَال . وقَدْ سَمُّوْا وُحَيْشاً كزُبَيْرٍ

##### Türkçe

**وحش**
**وَحَشَ - يَحِشُ - وَحْش - وُحُوْش**
Salı, 15 Şubat/Şubat 2011 09:53 yazar: Administrator
**وَحَشَ - يَحِشُ** + mekân veya varlık: ünsiyetten uzaklaşır; boşalır ve ıssızlaşır
**وَحَشَ - يَحِشُ** + varlık: korkar; ve diğerlerinden kaçar; onlardan uzaklaşıp onlardan ayrılır
**وَحْش**: “**وَحَشَ - يَحِشُ**” fiilinin isim-fiilidir; ve yine “**وَحَشَ - يَحِشُ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: ünsiyetten ve insanlardan uzak olan varlık veya mekân; ve ıstılah olarak: insanlara yakın oturmayan ve onlarla ünsiyet etmeyen yabanî hayvanlar
**وُحُوْش**: “**وَحْش**”ın çoğulu
Ve lafız, “muhtemel bir eziyetten uzağa kaçma ve firar” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَّ - يَفِرُّ**، **فَزِعَ - يَفْْزَعُ**، **هَرَبَ - يَهْرُبُ**، **شَرَدَ - يَشْرُدُ**، **وَحَشَ - يَحِشُ**، **بَبَلَ - يَبَبِلُ**
**وحش- وحوش**
 	﴿Ve **الوحوش** haşredildiği zaman(5)﴾ **التكوير**

مختار الصحاح
● [**وحش**] و ح ش: **الوَحْشُ** **الوُحُوش**tur; o, kırın hayvanıdır; tekili **وَحْش**tır; **وَحْشِيٌّ** (nisbe)dir; **حِمار وَحْش** (izafetle) denir ve **حِمار وَحْشِيٌّ** (nisbe ile) denir; ve **أرض مَوْحُوشَةٌ**: **وُحُوش** sahibi, **وُحُوش**lu; ve **الوَحْشَةُ**: halvet ve gamdır; Allah onu **أَوْحَشَهُ** etti de o **فاسْتَوْحَشَ** oldu; ve **أَوْحَشَ** ev: ıssızlaştı ve insanları ondan gitti; ve adam **وَحَّشَ** eder, **تَوْحِيشاً**: (kendisine) yetişilmesinden korkarak elbisesini ve silahını attığı zaman. Ve hadiste: ﴿Onlar mızraklarıyla **فوَحَّشُوا**﴾

معجم الفرائد القرآنية:
و ح ش
“**الْوُحُوشُ**”, Yüce sözünde: “ **وَإِذَا الْوُحـُوشُ حُشـِرَتْ** ” (5) **التكوير** .
**الوَحْش**: o, insanlarla karışıklığı olmayan ve ünsiyeti olmayan kır hayvanıdır; çoğulu **وحوش**tur; ve **أوحش المنزل** yani ıssızlaştı ve insanları ondan gitti.

الراغب
**وحش**
- **الوحش**: **الإنس**in zıddıdır; ve insanlarla ünsiyeti olmayan hayvanlara **وحشا** denir; çoğulu: **وحوش**. Yüce Allah dedi ki: }**وإذا الوحوش حشرت**{ [**التكوير**/5]، ve içinde ünsiyet olmayan mekân: **وحش**; denir ki: **لقيته بوحش إصمت** (bak: **المجمل** 3/918؛ ve **البصائر** 5/175؛ ve **معجم البلدان** 1/212؛ ve **اللسان** (**وحش**) ). Yani: ıssız bir beldede. Ve falan kimse **وحشا** geceledi: karnında yiyecek olmadığı zaman; çoğulu **أوحاش**tır. Ve **أرض موحشة**: **الوحش**tandır. Ve mekâna nisbet edilen **الوحش**a **وحشيا** denir. Ve **الوحشي** ile, **الإنسي**ye zıt olan taraf kastedildi; **الإنسي** ise ikisinden insana yönelen şeydir. Ve bunun üzerine: yayın **وحشي**si ve **إنسي**si.

ملخص اللسان
1.     **الوَحْش**: kırın canlılarından, ünsiyet etmeyen her şeydir; müennestir; ve o **وَحْشِيّ**dir; çoğul **وُحُوشٌ**tur; bunun dışında başka bir şeye kırılmaz; **حمارٌ وحْشَيٌّ** ve **ثَورٌ وَحْشِيٌّ**: ikisi de **الوَحْش**a nisbet edilmiştir. Ve denir ki: izafetle **حمارُ وَحْشٍ** ve **حمارٌ وحْشِيٌّ**. **الوحْش**ın tekiline “bu iri bir **وحْشٌ**tur” ve “bu bir **شاةٌ وَحْش**tır” denir; topluluk ise **الوَحْشُ** ve **الوُحُوش** ve **الوَحِيش**tir; ve insanlardan ürküp yabancılaşan her şey **وَحْشِيّ**dir; ve insanlarla ünsiyet etmeyen her şey **وَحْشِيٌّ**dir
2.     Ve **الوَحْشةُ**: halvetten doğan korkudur. Denir ki: onu bir **وَحْشةٌ** aldı.
3.     Ve **أَرض مَوْحُوشةٌ**: **الوَحْش**ı çok olan.
4.     Ve ondan **اسْتَوْحَشَ**: onunla ünsiyet etmedi; böylece **كَالوَحْشيّ** oldu;
5.  Ve **مكانٌ وَحْشٌ**: boş; ve **أَرض وَحْشةٌ** (sükûn ile): yani çöl/ıssız. Ve mekân, ehlinden **أَوْحَشَ** oldu ve **توَحّشَ**: boşaldı ve insanları ondan gitti. Ve kadın hakkında soruldu: o, yerin bir **وَحْشٍ**ındadır.
6.     Ve **الوَحْشةُ**: halvet ve gam.
7.  Ve **وَحْشاً** ve **وَحِشاً** geceledi: yani aç olarak, hiçbir şey yememiş olarak; böylece karnı boş kaldı; çoğulu **أَوْحاشٌ**tır. Ve **الوَحْشُ** ve **المُوحِشُ**: yiyecekten boş oluşu sebebiyle, insanlardan ve başkalarından aç olan. Ve karnı **توَحَّشَ**: yemekten boşaldı.
8.  Ve **الوَحْشِيُّ** ve **الإِنْسِيُّ**: her şeyin iki yanı. Ve her şeyin **وَحْشِيُّ**si: onun sol yanı; ve **إِنْسِيُّ**si onun sağ yanı. Bazıları dedi ki: ayağın **إِنْسِيُّ**si, diğer ayağa bakan tarafıdır; ve **وَحْشِيُّ**si, onun **إِنْسِيَّ**sine aykırı olan tarafıdır.
9.     Ve adam **تَوَحَّشَ**: elbisesini yahut yanında olanı attı. Ve elbisesiyle, kılıcıyla ve mızrağıyla **وَحَشَ** etti،

لسان العرب

● - وحش: **الوَحْش**: kara hayvanlarından, dişil olan, ünsiyet etmeyen her şey; o **وَحْشِيّ**dir. Çoğulu **وُحُوشٌ**dur; bunun dışında başka bir kalıpta kırık çoğul yapılmaz. **حمارٌ وحْشَيٌّ** ve **ثورٌ وَحْشِيٌّ**: ikisi de **الوَحْش**e nisbet edilmiştir. Ve denir ki: izafetle **حمارُ وَحْشٍ** ve **حمارٌ وحْشِيٌّ**. İbn Şümeyl: **الوحْش**ten bir tekil için “bu iri bir **وحْشٌ**tur” ve “bu bir **شاةٌ وَحْش**tır” denir; topluluk ise **الوَحْشُ** ve **الوُحُوش** ve **الوَحِيش**tir. Ebû’n-Necm dedi ki:
أَمْسى يَبَاباً، والنَّعامُ نَعَمُهْ،
قَفْراً، وآجَالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ
Bu, **ضائِنِ** ve **ضَئينٍ** misali gibidir. İnsanlardan ürküp uzak duran her şey **وَحْشِيّ**dir; insanlarla ünsiyet etmeyen her şey **وَحْشِيٌّ**dur. Bazıları dedi ki: Gece gelince her **وَحْشِيٍّ** ünsiyet eder, her **إِنْسِيّ** ürker.

**الوَحْشةُ**: halvetteki korku. “Ona bir **وَحْشةٌ** aldı” denir. **أَرض مَوْحُوشةٌ**: **الوَحْش**ı çok olan. **اسْتَوْحَشَ منه**: onunla ünsiyet etmedi; böylece **الوَحْشيّ** gibi oldu. Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
ولقد عَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيّةٌ،
تحتَ الرِّداء، بَصِيرةٌ بالمُشْرِف
(* «ولقد عدوت» sözü, Şerhu’l-Kāmûs’ta: **ولقد غدوت** (mu‘ceme **الغين** ile) şeklindedir.)
Denildi ki: **وَحْشِيّة** ile, elbisesinin altına giren bir rüzgârı kastetti; “**بَصِيرة بالمُشْرِف**” sözüyle de rüzgârı kastediyor; yani ona **أَشْرَفَ** eden kimseye isabet eder; **الرِّداءُ** ise kılıçtır.

Necâşî hadîsinde: “**فَنَفَخَ في إِحْلِيل عُمارَةَ فاسْتَوْحَشَ**” yani büyülendi; delirecek kadar, böylece kırda **الوَحْش** ile birlikte koşar oldu, nihayet öldü. Bir rivayette: “**فطارَ مع الوَحْشِ**”.

**مكانٌ وَحْشٌ**: boş. **أَرض وَحْشةٌ** (sükûn ile): yani çorak. “**أَوْحَشَ المكانُ من أَهله**” ve “**توَحّشَ**”: boşaldı ve insanlar ondan gitti. İnsanların gittiği yer için: “**قد أَوْحَشَ**” denir; ve **طَلَلٌ مُوحِشٌ**. Şu beyit okundu:
لِسَلْمى مُوحِشاً طَلَلُ،
يَلُوح كأَنه خِلَلُ
Bu beyti Cevherî getirip “**لِمَيّةَ موحشاً**” dedi. İbn Berrî dedi ki: Beyit Küyeyyir’indir; ve doğru rivayet: “**لِعَزَّةَ موحشاً**”. “**أَوْحَشَ المكانَ**”: onu **وحْشاً** (boş) buldu.

“**توَحَّشَت الأَرضُ**”: **وحْشةً** oldu. Asma‘î, Abbâs b. Mirdâs’a ait olarak okudu:
لأَسْماءَ رَسْمٌ أَصْبَحَ اليومَ دارِسا،
وأَوْحَشَ منها رَحْرَحانَ فراكِسا
Şöyle de rivayet edilir:
وأَقْفَر إِلاَّ رَحْرَحانَ فراكِسا
**رَحْرَحانُ** ve **راكِس**: iki yerdir.

Hadîste: “**لا تَحْقِرَنَّ شيئاً من المعروف ولو أَن تُؤْنِسَ الوَحْشانَ**”; **الوَحْشانُ**: kederli olan. **قومٌ وَحاشَى**: bu, ünsün zıddı olan **الوَحْشة**den **فَعْلانُ** veznindedir. **الوَحْشةُ**: halvet ve keder.

**أَوْحَشَ المكانُ**: **وَحْشاً** olunca; aynı şekilde **توحّشَ**. “Ben adamı **أَوْحَشْت** ettim de o **فاسْتَوْحَشَ** etti” denir.

Abdullah hadîsinde: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile birlikte, yerde **وَحْشاً** yani yalnız, onunla birlikte ondan başkası yokken yürürdü. Fâtıma bint Kays hadîsinde: **مكانٍ وحْشٍ** içinde idi; yani tarafı hakkında korkuldu: yani içinde oturan olmayan bir boşluk. Medine hadîsinde: “**فيَجدانه وَحْشاً**”. İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde, kadından soruldu: “O, yerin bir **وَحْشٍ**indedir.”

Onunla **بوَحْشِ إِصْمِتَ وإِصْمِتَةَ**’de karşılaştı; manası birincinin manası gibidir: yani çorak bir beldede. Onu **بوَحْشِ المَتْنِ**de bıraktım: yani kendisine güç yetirilemeyecek bir yerde; sonra **المَتْنَ**i açıkladı ve dedi ki: o, yerin **المتنُ**idir ve tamamı boşluktandır.

**بلادٌ حِشُون**: çorak, boş. Şu okundu:
منازلُها حِشُونا
على قياس سِنُونَ
Nasb ve cerr yerinde **حِشِينَ**, **سِنِينَ** gibi. Şu okundu:
فأَمْسَتْ بَعْدَ ساكِنها حِشِينَا
Ebû Mansûr dedi ki: **حِشُون**; **حِشَةٍ**nin çoğuludur; o, eksik isimlerdendir. Aslı **وِحْشةٌ** idi; ondan **الواو** düşürüldü; tıpkı **زِنَةٍ** ve **صِلَةٍ** ve **عِدَة**den düşürdükleri gibi. Sonra onu, eksik isimlerden **عِزِينَ** ve **عِضِينَ** dedikleri gibi, **حِشِينَ** üzere çoğul yaptılar.

**وباتَ وَحْشاً ووَحِشاً**: yani aç olarak, hiçbir şey yemeden; böylece karnı boş kaldı. Çoğulu **أَوْحاشٌ**. **الوَحْشُ** ve **المُوحِشُ**: yiyecekten boş oluşu sebebiyle, insanlardan ve başkalarından aç olan. “Karnı **توَحَّشَ** etti”: yemekten boşaldı. Ve denir ki: “İlaç için **تَوَحَّشْ** et” yani karnını ondan (yemekten) boşalt. “Falanca ilaç için **توَحَّشَ** etti”: midesini boşalttı; böylece damarlarından artıkların çıkması daha kolay olsun diye. İlaç için **التوَحُّشُ**: onun için boşalmaktır. Boş karınlı aç kimseye: “**قد توَحَّشَ**” denir. Ebû Zeyd: **رجل مُوحِشٌ** ve **وحْشٌ** ve **وحِشٌ**: o, **قوم أَوْحاشٍ**tan aç olandır. Ve denir: **بات وَحْشاً ووَحِشاً** yani aç olarak. “**أَوْحَشَ الرجلُ**”: acıktı. “**وبِتْنا أَوْحاشاً**”: yani açlar olarak. “İki geceden beri **أَوْحَشْنا**”: yani azığımız tükendi. Humeyd, bir kurdu vasfederek dedi ki:
وإِن بات وحْشاً لَيْلةً لم يَضِقْ بها
ذِراعاً، ولم يُصْبِحْ بها وهو خاشِعُ
Hadîste: “**لقد بِتْنا وَحْشِينَ ما لنا طعام**.” “**رجل وَحْشٌ**” (sükûn ile), **قوم أَوْحاشٍ**tan: eğer aç olup yiyeceği yoksa; ve acıkınca **أَوْحَشَ** eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: Tirmizî rivayetinde: “**لقد بِتْنا لَيْلتَنا هذه وَحْشى**” geldi; sanki **وحْشِيٍّ** cemaatini kastetti.

**الوَحْشِيُّ** ve **الإِنْسِيُّ**: her şeyin iki yanı. Her şeyin **وَحْشِيُّ**si: onun sol yanı; **إِنْسِيُّ**si: onun sağ yanı; bunun tersine de söylenmiştir. Cevherî: **الوَحْشِيُّ** her şeyin sağ tarafıdır; bu, Ebû Zeyd ve Ebû Amr’un sözüdür. Antere dedi ki:
وكأَنما تَنْأَى بجانب دَفّها الـ
ـوَحْشِيّ من هَزَجِ العَشِيّ مُؤوَّم
Ancak **الجانب الوَحْشِيّ** ile uzaklaşır; çünkü binicinin kamçısı sağ elindedir. Râ‘î dedi ki:
فمالَتْ على شِقِّ وَحْشِيِّها،
وقدْ رِيعَ جانِبُها الأَيْسَرُ
Denir ki: Korkan hiçbir şey yoktur ki sağ yanına meyletmesin; çünkü binek hayvanına sağ yanından gelinmez; sağım ve binme ancak sol yanından olur; korkusu da ondandır. Korkan, korku yerinden emniyet yerine kaçar. Asma‘î der ki: **الوحْشِيُّ** her şeyin sol tarafıdır. Bazıları dedi ki: Ayağın **إِنْسِيُّ**si, onun öteki ayağa bakan kısmıdır; **وَحْشِيُّ**si ise **إِنْسِيَّ**sine aykırı olan kısmıdır.

Acem yayı olan **القَوْسِ الأَعْجمِيّةِ**nin **وَحْشِيُّ**si: sırtıdır; **إِنْسِيُّ**si: sana doğru gelen karnıdır. **الصحاح**’ta: **إِنْسِيُّها** ondan sana doğru gelen kısımdır; aynı şekilde elin ve ayağın **وَحْشِيُّ**si ve **إِنْسِيُّ**si. Ve denildi ki: onun **وحْشِيُّ**si, okun üzerine düşmediği taraftır; bununla, acem olanı başkasından ayırmadı. Her binek hayvanının **وَحْشِيُّ**si: sağ yanı; **إِنْسِيُّه**: sol yanıdır. Ezherî dedi ki: Leys, **الوَحْشِيّ** ve **الإِنْسِيّ** hakkında bu tefsirde güzel yaptı; onun sözü, sağlam imamların sözüne uygun düştü. Mufaddal’dan, Asma‘î’den ve Ebû Ubeyde’den rivayet edildi; hepsi dediler ki: İnsanın değil, bütün hayvanın **الوَحْشِيُّ**si; sağılmayan ve binilmeyen taraftır; **الإِنسيُّ** ise binicinin bindiği ve sağanın sağdığı taraftır. Ebû’l-Abbâs dedi ki: İnsan hakkında ikisi hususunda insanlar ihtilaf etti,

Bunun üzerine onların bir kısmı onu atlarda, binek hayvanlarında ve develerde ona ilhak eder; onların bir kısmı da ikisi arasında ayırım yaptı da dedi ki: **الوَحْشِيّ** küreğe bitişik olan şeydir; **الإِنْسِيُّ** koltuk altına bitişik olan şeydir. Dedi ki: Bu, Âdemoğulları ile hayvanın geri kalanı arasında bir fark olsun diye benim için tercih edilen budur. Ve denildi ki: **الوَحْشِيُّ** binek hayvanından, binicinin bindiği ve sağanın sağdığı şeydir. Ancak onlar: “Onun **وَحْشِيّ**’si üzerine sıçradı ve onun **الوَحْشِيُّ** yanı boyun eğdi” dediler; çünkü binmede, sağmada, muamelede ve her şeyde ancak ondan gelinir; onun korkusu da ancak ondandır. **الإِنْسِيُّ** ise öteki yandır. Ve denildi ki: **الوحشي**; binek hayvanı ondan kaçıp kurtulduğunda onu almaya güç yetirilemeyen şeydir; ancak **الإِنْسِيّ**’den alınır; o da binek hayvanına binilen yandır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوَحِيشُ** yan, **الوَحْشِيّ** gibidir. Ve şu beyti okudu:

Ayaklarımızla komşumuzdan yabancılık (uzak duruş) (vardır), hayâ (vardır); ve kendisine hediye edilene bir yol vardır.
Komşumuz için **الشِّقُّ الوَحِيشُ** (vahîş taraf) vardır; ve komşumuz için bizden bir kardeş ve dost görülmez.

Ve **تَوَحَّشَ الرجلُ**: elbisesini yahut yanında olan şeyi attı. Ve **وَحَشَ بِثَوْبه** ve kılıcıyla ve mızrağıyla; (bu) hafif (şeddeli değil): attı; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi ki: İnsanlar ise **وَحَّشَ** derler, şeddeli. Ve bir defa dedi ki: **وحَشَ بثوبه** ve zırhıyla ve **وَحَّشَ**; hafif ve ağır (şeddeli); yakalanmaktan korktu da binitinden hafiflemek için onu attı. Ezherî dedi ki: Bir kitapta gördüm ki Ebü’n-Necm elbiseleriyle **وَحَّشَ** ve dönüp şiir okuyordu; yani elbiseleriyle attı.

Hadiste: Evs ile Hazrec arasında savaş vardı; Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi. Onları görünce seslendi: “Ey insanlar! Allah’tan, O’na yaraşır şekilde sakının” “âyetler”; bunun üzerine silahlarıyla **فَوَحَّشُوا** ve birbirlerine sarıldılar; yani onları attılar. Umr bint Vukdân dedi ki:

Eğer siz kardeşiniz için (intikam/arama) istemezseniz,
Silahı bırakın ve **وَحِّشُوا** **بالأَبْرَقِ** ile.

Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Haricîlerle karşılaştı da mızraklarıyla **فَوَحَّشُوا** ve kılıçları çektiler. Ve ondan (şu) hadis: Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, demirden bir yüzüğü vardı. (* Sözü “demirden” ki Nihâye’de (olan) altındandır.) Bununla ashabının arasında **فَوَحَّشَ**; bunun üzerine insanlar yüzükleriyle **فَوحّشَ** ettiler. Ve hadiste: Ona bir dilenci geldi de ona bir hurma verdi ve onunla **وَحَّشَ** etti.

Ve incirin **الوحشي**’si: dağlarda ve vadilerin uzak kenarlarında biten şeydir; her renkten olur: siyah, kırmızı ve beyaz; o, incirin daha küçüğüdür; taze iken yenirse ağzı yakar; ve kuru üzüm gibi olur (kurutulup buruşur); bunların hepsi Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **وَحْشِيٌّ**: bir erkeğin adıdır; ve **وَحْشِيَّةُ**: bir kadının adıdır. el-Vakkâf yahut el-Merrâr el-Fuka‘sî dedi ki:

Ne zaman **وَحْشِيَةُ** Necd’i terk ederse,
Gözlerin için, şikâyet ettiğiniz şeyden, bir tabip olmaz.

Ve **الوَحْشةُ**: yalnızlık ve kederdir. Ve ben adamı **أَوْحَشْت** ettim de o **فاسْتَوْحَشَ** etti.

مقاييس اللغة:
(**وحش**) **الواو** ve **الحاء** ve **الشين**: **الإنس**’in zıddına delâlet eden bir kelimedir. **توحَّش**: ünsiyet edenden ayrıldı. **الوَحْش**: **الإنس**’in zıddıdır. Ve **أرضٌ مُوحِشَةٌ**, **الوَحْش**’tendir. Ve **وَحشيُّ القَوس**: onun sırtıdır; onun **إنسيُّها**’sı: sana yönelen şeydir. Ve **وَحْشِيُّ الدَّابّة** el-Asma‘î’nin sözünde: binicinin bindiği ve sağanın sağdığı taraftır. Dedi ki: ancak şöyle dediler:
* فجال على وحشيِّه([5]) *
ve:
* انصاع جانبُه الوَحشيُّ([6]) *
çünkü binme, sağma ve muamelede ancak ondan gelinir; öyleyse onun korkusu ondandır; ve **الإنسيّ**: öteki taraftır.

Ve derler: **لقيتُ فلاناً بوحْشِ إصْمِتَ**, yani ıssız bir beldede. Ve denilir: **وَحَش بثَوْبه([7])**: onu attı. Ve **بات الوَحْشَ([8])**, yani aç olarak geceledi. Sanki **وَحْش** bir arazideydi; yiyecek bir şey bulamıyordu.

القاموس المحيط:
**الوَحْشُ** kara hayvanıdır; **الوَحيشِ** gibi; çoğulu **وُحُوشٌ** ve **وُحْشَانٌ**; tekili: **وَحْشِيٌّ**. Ve **حِمارُ وَحْشِ**; ve **حمارٌ وَحْشِيٌّ**. Ve **أرضٌ مُوحِشَةٌ**: onun çoğu (yani vahşi hayvanı) çoktur. Ve **الوَحْشِيُّ** her şeyin sağ tarafıdır; yahut sol tarafıdır; yaydan: onun sırtıdır; onun **إِنْسِيُّهَا**’sı: ondan sana yönelen şeydir. Ve **وَحْشِيُّ بنُ حرْبٍ** bir sahâbîdir; câhiliyyede **حَمْزَةَ**’nin, İslâm’da **مُسَيْلِمَةَ الكَذَّابِ**’ın katilidir. Ve **الوَحْشِيَّةُ**: kuvvetinden dolayı elbiselerinin altına giren bir rüzgârdır. Ve **بَلَدٌ وحْشٌ**: ıssız, çorak. Ve **لَقِيْتُهُ بوحْشِ إِصْمِتَ بِبَلَدٍ قَفْرٍ**: ıssız bir beldede ona rastladım. Ve **باتَ وَحْشاً**: aç olarak geceledi; ve onlar **أوحاشٌ**’tır. Ve **الوَحْشَةُ**: gam, tenhalık ve korku; ve **الأرضُ المُسْتَوْحِشَةُ**. Ve **وَحَشَ بثَوْبِهِ** ( **وَعدَ** gibi): peşine düşülmesinden korkarak onu attı; **وَحَّشَ به** gibi. Ve **رَجُلٌ وحشانُ**: gamlı; çoğulu **وَحاشَى**. Ve **أوحَشَ الأرضَ**: onu **وحِشَةً** buldu. **المَنْزِلُ صار وحْشاً**: mesken vahş (ıssız) oldu; ve insanlardan boşaldı; **تَوَحَّش** gibi. **الرَّجُلُ جاعَ**: adam acıktı; ve azığı tükendi. Ve **تَوَحَّشَ**: açlıktan karnı boş kaldı. Ve **اسْتَوْحَشَ**: **الوَحْشَةَ**’yi buldu. Ve **تَوَحَّشْ يا فُلانُ**: ey falan, ilacı içmek için midenı yiyecek ve içecekten boşalt.

تاج العروس:
و - ح - ش
**الوَحْشُ**: kara hayvanından, ünsiyet edilmeyen her şeydir; müennestir; **الوَحِيشِ** gibi; **أَمِيرٍ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve onun nassı: **الجَانِبُ الوَحِيشُ** **الوَحْشِيِّ** gibi; ve inşâd etti:
لِجَارَتِنَا الشِّقُّ الوَحِيشُ ولا يُرَى ... لِجَارَتِنَا مِنَّا أَخٌ وصَدِيقُ
çoğulu: **وُحُوشٌ**; bunun dışına kırılmaz. Ve denildi ki: **وُحْشَانٌ** da; o da damme iledir; onu es-Sâgânî nakletti. İbn Şümeyl dedi ki: cemaat (topluluk) **الوَحْشُ** ve **الوُحُوشُ** ve **الوَحِيشُ**’tir. Ebü’n-Necm dedi ki:
أَمْسَى يَباباً والنَّعَامُ نَعَمُه ... قَفْراً وآجالُ الوَحِيشِ غَنَمُهْ
es-Sâgânî dedi ki: o, **وَحْشٍ**’in cem‘idir; **ضَئِينٍ**’in **ضَأْنٍ**’ın cem‘inde olduğu gibi. Tekil: **وَحْشِي**; **زَنْجٍ** ve **زَنْجِيٍّ** ve **رُوْمٍ** ve **رُوميٍّ** gibi. Ve denilir: izâfetle **حِمَارُ وَحْشٍ**; ve sıfat üzere **حِمَارٌ وَحْشِيٌّ**. İbn Şümeyl dedi ki: **الوَحْشِ**’in tekiline şöyle denilir: bu iri bir **وَحْشٌ**’tur; ve bu bir **شاةٌ وَحْشٌ**’tur. Başkası dedi ki: ürken her şey **وَحِيشٌ**’tir. Bazıları dedi ki: gece gelince her **وَحْشِيٍّ** ünsiyet eder, her **إِنْسِيٍّ** ürker. Ve **أَرْضٌ مُوحِشَةٌ**: diğer nüshaların hepsinde böyledir; doğrusu **مَوْحُوشَةٌ**’dur: onun çoğu, yani **الوُحُوشِ**. Bunun benzeri **الأَسَاسِ**’ta ve **الصّحاحِ**’ta; ve onun nassı: **أَرْضٌ مَوْحُوشَةٌ**: **وُحُوشٍ** sahibi; el-Ferrâ’dan. Ve **الوَحْشِيّ**: her şeyin sağ tarafıdır. el-Cevherî dedi ki: bu, Ebû Zeyd’in ve Ebû ‘Amr’ın sözüdür. ‘Antere dedi ki:
وكَأَنَّمَا تَنْأَى بِجَانِبِ دَفِّها الْ ... وَحْشِيِّ من هَزَجِ العَشِي مُؤَوَّمِ
Ancak **الجانِبِ الوَحْشِيِّ** ile uzaklaşır; çünkü binicinin kamçısı sağ elindedir. er-Râ‘î dedi ki:
فمَالَتْ عَلَى شِقِّ وَحْشِيِّها ... وقَدْ رِيعَ جَانِبُهَا الأَيْسَرُ

Ve denilir: Hiçbir şey ürkmez ki ancak sağ yanına meyletmiş olsun; çünkü binek hayvanına sağ yanından gelinmez; ancak sağımda ve binmede onun sol yanından gelinir; öyleyse onun korkusu ancak ondandır; korkan ise ancak emniyet yerinden kaçar. Bu, **الجَوْهَرِيِّ**’nin nassıdır. Ya da **الوَحْشِيُّ**: her şeyin sol yanı; bu, **الأَصْمَعِيِّ**’nin sözüdür; **الجَوْهَرِيُّ**’nin naklettiği üzere. Ve **اللّيْثُ** dedi: Her binek hayvanının **وَحْشِيُّ**’si: onun sağ yarısıdır; **إِنْسِيُّ**’si: onun sol yarısıdır. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: **اللَّيْثُ**, bu tefsirde **الوَحْشِيِّ** ve **الإِنْسِيّ** hakkında güzel yaptı ve sağlam imamların sözünü uygun buldu. Ve **المُفَضَّلِ**’den, **الأَصْمَعِيّ**’den ve **أَبِي عُبَيْدَة**’den rivayet olundu; hepsi dediler ki: **الوَحْشِيُّ** bütün hayvandan—insan değil—sağılmayan ve binilmeyen yandır; **الإِنْسِيُّ** ise binicinin bindiği ve sağıcının sağdığı yandır. **أَبُو العَبّاس** dedi: İnsan hakkında ikisinde insanlar ihtilaf etti; onların bir kısmı onu atlarda, bineklerde ve develerde ona ilhak eder; bir kısmı ise ikisi arasında ayırdı da dedi ki: **الوَحْشِيّ**: küreğe bitişik olan; **الإِنْسِيُّ**: koltuk altına bitişik olan. Dedi: Bu, tercihtir; Âdemoğulları ile diğer hayvanlar arasında bir fark olsun diye. Ve denildi: **الوَحْشِيُّ**: binek hayvanı ondan kaçıp kurtulduğunda onu almaya güç yetirilemeyen (yan)dır; ancak **الإِنْسِيِّ**’den alınır; o, binek hayvanının kendisinden binildiği yandır. Ve Acem yayıdan **الوَحْشِيُّ**: onun sırtıdır; onun **إِنْسِيُّ**’si: ondan sana yönelen kısımdır; ve bunun gibi elin ve ayağın **وَحْشِيُّ**’si ve ikisinin **إِنْسِيُّ**’si; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve denildi: Yayın **وَحْشِيُّ**’si: okun üzerine düşmediği yandır. Bununla, başkasından ayrı olarak Acem (yayını) tahsis etmedi; **الجَوْهَرِيُّ** de böyledir ve “yay”ı mutlak bıraktı. Ve onların bir kısmı dedi: Ayağın **إِنْسِيُّ**’si: ondan diğer ayağa doğru yönelen kısımdır; onun **وَحْشِيُّ**’si ise onun **إِنْسِيُّ**’sine muhalif olandır. Ve **وَحْشِيُّ بنُ حَرْبٍ الحَبَشِيُّ**, Mekke siyahlarındandır; sahabîdir; künyesi **أَبُو دُسْمَةَ**’dir; **جُبَيْرِ بنِ مُطْعِمِ بنِ عَدِيٍّ القُرْشِيِّ**’nin mevlası idi—Allah Teâlâ ondan razı olsun—ve o, cahiliyede **حَمْزَةَ بنِ عبدِ المُطَّلِبِ**’in katilidir. Şeyhimiz dedi: Belki murad, katilin nefsinin cahiliyesidir; yoksa onu ancak İslâm’da **أُحُدٍ** gazvesinde öldürdü. Dedim: O, zannettiği gibidir; ve bundan sonra gelen şey ona delalet eder: ve İslâm’da **مُسَيْلِمَةَ الكّذَّابِ** (yani onun Müslüman oluş hâlinde); yani şu ile onu telafi etti. Ve **الوَحْشِيَّةُ**: kuvvetinden dolayı elbiselerinin altına giren bir rüzgârdır; bununla **أَبِي كَبِيرٍ الهُذَلِيِّ**’nin sözü tefsir edilmiştir:
ولَقْدْ غَدَوْتُ وصاحِبي وَحْشِيَّةٌ ... تَحْتَ الرِّدَاءِ بَصِيرَةٌ بالمُشْرِفِ
Ve onun sözü: **بَصِيرَةٌ بالمُشْرِف**; yani rüzgârı kastediyor: ona yükselen kimseye isabet eder. Ve **الرِّداءُ**: kılıçtır; ve **ب ص ر**’de daha önce geçti. Ve **بَلَدٌ وَحْشٌ**: içinde oturan olmayan ıssız yer; ve **مَكَانٌ وَحْشٌ**: boş; ve bunun gibi fetha ile **أَرْضٌ وَحْشَةٌ**. Ve **فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ** hadîsinde: onun **مَكَانٍ وَحْشٍ**’te olduğu, bu yüzden onun tarafı hakkında korkuldu; yani içinde oturan olmayan bir boşlukta. Ve Medine hadîsinde: “iki taşlığını **وَحْشاً** bulurlar.” Ve ona **بِوَحْشِ إِصْمِتَ** ve **إِصْمِتَةَ**’de rastladım; yani ıssız bir beldede. Ve yine onu **بوَحْشِ المَتْنِ**’de bıraktım; yani kendisine güç yetirilemeyecek bir yerde. Ve **ياقُوت** **المُعْجَمِ**’de dedi: Kesra ile **إِصْمِتُ**: bizzat bir çölün adıdır. **الرّاعِي** dedi ki:
أَشْلَى سَلُوقِيَّةً بَاتَتْ وبَاتَ بِهَا ... بوَحْشِ إِصْمِتَ في أَصْلابِهَا أَوَدُ
Ve onların bir kısmı dedi: Alem, iki kelime birlikte **وَحْشُ إِصْمِتَ**’tir. **أَبُو زَيْدٍ** dedi: Ona **بوَحْشِ إِصْمِتَ**’te ve **وببَلْدَةِ إِصْمِتَ**’te rastladım; yani ıssız bir mekânda. Ve **إِصْمِت**: zamirden soyutlanmış emir fiilinden nakledilmiştir; hemzesi kesilmiştir ki isimlerin çoğunluğuna göre cereyan etsin; emir fiilinden isim olarak adlandırılan her şey böyledir. Ve **إِصْمِت**’te hemzenin kesralanması ya bize ulaşmayan bir lugattır, yahut adlandırmada, bu fiilin muzâriinden nakledilmiş olan damme ile **اصْمُتْ**’tan değiştirilmiş olmasıdır, yahut da irticalen konulmuş olup “sus” manasındaki emir fiiline muvafık gelmiştir. Ve belki bu çölün bu fiille adlandırılması, galebe içindir; çünkü onu kat eden kimse, şiddetli korkudan dolayı helâk olmasın diye, arkadaşına çokça “**اصْمُتْ**” der. Ve fetha ile ve **كَكَتِفٍ** gibi **باتَ وَحْشاً**: yani aç olarak, hiçbir şey yememiş olarak; böylece içi boş kaldı. Ve bundan, **سَلَمةَ بنِ صَخْرٍ البَيَاضِيِّ**—Allah Teâlâ ondan razı olsun—hadîsi: “Gerçekten biz **وَحْشِينَ** olarak geceledik; bize yiyecek yok.” Ve **حُمَيْدٌ** bir kurdu vasfederek dedi:
" وإِنْ بَاتَ وَحْشاً لَيْلَةً لَمْ يَضِقْ بِهَاذِرَاعاً ولَمْ يُصْبِحْ بِهَا وهو خاشِعُ
Ve **أَوْحَشَ**; ve onlar **أَوْحَاش**. Denilir: **بِتْنَا أَوْحاشاً**: yani açlar olarak. Ve **الوَحْشَةُ**: gamdır. Ve **الوَحْشَةُ**: yalnızlıktır. Ve **الوَحْشَةُ**: korkudur; ve denildi: yalnızlıktan hâsıl olan ürküntüdür; ve bunun gibi gamda da denilir; yani yalnızlıktan hâsıl olan (gam). Denilir: “Onu **الوَحْشَةُ** aldı.” Ve **الوَحْشَةُ**: ürkütücü (ıssız) arazidir; ve **تَوَحَّشَتْ**. Ve **وَحَشَ بثَوْبِه** **كوَعَدَ** gibi; ve yine kılıcıyla ve mızrağıyla: yakalanmaktan korkarak onu attı; binek hayvanından hafifletmek için; **كَوَحَّشَ بِهِ** şeddeli (okunuş) gibi. Hafifletme, **ابنِ الأَعْرَابِيِّ**’dendir; şeddeli olanı inkâr etti; ikisi de sahih iki lugattır. **أُمُّ عَمْروٍ بِنْتُ وَقْدَانَ** dedi:
إِنْ أَنْتُمُ لَمْ تَطْلُبُوا بِأَخِيكُمُ ... فذَرُوا السِّلاحَ ووَحِّشُوا بالأَبْرَقِ
Ve **الأَوْسِ والخَزْرَجِ** hadîsinde: “Silahlarıyla **فوَحَّشُوا** ve bazısı bazısını kucakladı.” Ve **رَجُلٌ وَحْشَانُ** **كسَحْبَانَ**: kederli. Ve bundan hadîs: “Maruftan hiçbir şeyi küçük görme; velev ki **الوَحْشَانَ**’ı ünsiyet ettirmen (bile olsa).” **ابنُ الأَثِيرِ** dedi: O, ünsün zıddı olan **الوَحْشَةِ**’den **فَعْلاَنُ** veznindedir; cem‘i: **وَحَاشَي**; **حَيْرانَ** ve **حَيَارَى** gibi. Ve **أَوْحَشَ الأَرْضَ**: onu ıssız buldu; **الأَصْمَعِيّ**’den. Ve **العَبّاسِ بنِ مِرْدَاسٍ**’a ait olarak inşad etti:
لأَسْمَاءَ رَسْمٌ أَصْبَحَ اليَوْمَ دَارِسَاَ ... وأَوْحَشَ مِنْهَا رَحْرَحَانَ فرَاكِسَا
**الجَوْهَرِيُّ** onu böyle inşad etti. Ve **ابنُ بِرِّيّ** dedi: Şöyle de rivayet olunur: “**وأَقْفَرَ** إلا **رَحْرَحانَ فرَاكِسَا**.” Ve **أَوْحَشَ المَنْزِلُ مِنْ أَهْلِه**: ıssız oldu ve ondan insanlar gitti; **كتَوَحَّشَ** gibi. Ve **طَلَلٌ مُوِحشٌ**. **كُثَيِّرٌ** dedi:
لِعِزَّةَ مُوحِشاً طَلَلٌ قَدِيمُ ... عَفَاهَا كُلُّ أَسْحَمَ مُسْتَدِيمُ

Ve **أَوْحَشَ الرَّجُلُ**: acıktı; böylece o, Ebû Zeyd’den (rivayetle) **مُوحِشٌ**tur. Başkası dedi ki: insanlardan ve başkalarından (uzak); yiyecekten boş oluşu sebebiyle. Ve denilir: “İki geceden beri **أَوْحَشَ**”; azığı tükendiği zaman. Ve **تَوَحَّشَ الرَّجُلُ**: karnı açlıktan boşaldı; böylece o, **مُتَوَحِّشٌ**tur. Ve **اسْتَوْحَشَ مِنْهُ**: vahşeti buldu ve onunla ünsiyet etmedi; böylece vahşî gibi oldu. Ve denilir: “**تَوَحَّشْ** ey falan”, yani midenı boşalt; ve **الصّحاح**’ta: ilacı içmek için karnını yemekten ve içmekten (boşalt); böylece fazlalıkların damarlarından çıkması daha kolay olsun. Ve **الصّحاح**’ta içecek zikri yoktur. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **اسْتَوْحَشَ الرَّجُلُ**: vahşa katıldı; ve ondan, Necâşî hadisi: Umâre’nin **إِحْلِيلِ**’ine üfledi de onun **ذَكَر**’i **اسْتَوْحَشَ**; Süheylî bunu **الرَّوْض**’da zikretti. Ve **تَوَحَشَّتِ الأَرْضُ**: vahşet oldu. Ve **وحشَ المَكَانُ** (zammeyle): vahşı çoğaldı; İbnü’l-Kattâ‘dan. Ve “Ben adamı **أَوْحَشْتُ** da o **اسْتَوْحَشَ** etti”; ve ondan Mekke ehlinin sözü: “Bizi **أَوْحَشْتَنَا** ettin.” Ve bize, şeyhlerden birinden Bedr ed-Demmâmînî’den (naklen) inşâd etti:
يا ساكِنِي مَكَّةَ لازِلْتُمُ ... أُنْساً لَنَا إِنِّيَ لَمْ أَنْسَكُمْ
ما فِيكُم عَيْبٌ سِوَى قَوْلِكُمْ ... عِنْدَ اللِّقَاء أَوْحَشَنَا أُنْسُكُمْ

Ve ona İmam Abdülkâdir et-Taberî reddiye verdi; oğlu İmam Zeynü’l-Âbidîn de onun izinden gitti; (bu), şeyhler şeyhimiz Mustafa b. Fethullah el-Hamevî’nin tarihine konulmuş olanda (mevcuttur). Ve “yeryüzünde **وَحْشاً** yürüdü”, yani tek başına; onunla birlikte ondan başkası yok. Ve “**بِلادٌ حِشُونَ**”: boş, ıssız; **سِنُون** kıyasınca. Ve nasb yerinde **حِشِينَ**, **سِنِينَ** gibi. Şair dedi ki: “**فأَمْسَتْ بعْد ساكِنِهَا حِشِينَا**.” Ezherî dedi ki: o, **حِشَةٍ**’nin cem‘idir; ve o, eksik isimlerdendir; aslı **وِحْشَةٌ**’dir; ondan **الواو** eksiltildi; onu **زِنَةٍ** ve **صِلَةٍ** ve **عِدَةٍ**’den eksilttikleri gibi; sonra onu **حِشِينَ** üzerine cem‘ ettiler; eksik isimlerden **عِزِينَ** ve **عِضِينَ**’de dedikleri gibi. Ve hadiste: “Andolsun, biz **وَحْشِينَ** (olarak) geceledik; bizim için yiyecek yok.” Tirmizî rivayetinde geldi: “Andolsun, bu gecemizi **وَحْشَي** (olarak) geceledik.” İbnü’l-Esîr dedi ki: sanki **وحَشْيَ** cemaatini murad etti. Ve **تَوَحَّشَ الرَّجُلُ**: elbisesini yahut olan şeyi attı. Ve incirin **الوَحْشِيُّ**si: dağlarda ve vadilerin uzak kenarlarında biten şeydir; her renkten olur: siyah, kırmızı ve beyaz; incirden daha küçüktür; ve kuru üzüm gibi olur; Ebû Hanîfe bunu nakletti. Ve **وَحْشِيَّةُ**: bir kadının adıdır; el-Vakkâf yahut el-Merrâr el-Fak‘asî dedi ki:
" إِذا تَرَكَتْ وَحْشِيَّةُ النَّجْدَ لَمْ يَكُنْلِعَيْنَيْكَ مِمَّا تَشْكُوانِ طَبِيبُ

Ve Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Ali b. Sadaka el-Harrânî, İbn **وَحِشٍ** diye bilinen, **كَكَتِفٍ** (vezninde); el-Ferâvî’den semâ‘ etti. Ve Abdullah b. Yahyâ **الوَحْشِيُّ** et-Tücîbî el-İflîlî Ebû Muhammed; Ebû Bekr Hâzim b. Muhammed’den ve başkasından semâ‘ etti; ve **الشِّهَابَ**’ı şerh etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin, 502 senesinde öldü; onu İbn Beşkûvâl zikretti. Ve **وُحَيْشاً**’ı da **كزُبَيْرٍ** (gibi) isimlendirdiler.
