# وحي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AD%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: وحي

باب اللفيف من الحاء
الحاء:
الحاء: حرفُ هجاءٍ مقصور موقوف، فإذا جعلته اسماً مددته. تقول: هذه حاءٌ مكتوبة. ومَدَّتها ياءان. وكلُّ حرفٍ على خِلْقَتِها من حروف المعجم فألفها إذا مُدَّتْ صارت في التصريف ياءين. وتصغيرُها: حُيَيَّة وإنّما يجوز تصغيرها إذا كانت صغيرة في الخَطّ أو خفيّة وإلاّ فلا.
وحاء- ممدودة- قبيلة. قال:
طلبت الثأر في حَكَمٍ وحاءٍ
ويقال لابن مئة: لا حاءَ و ساءَ، أي: لا مُحْسِنٌ ولا مُسيءٌ، ويقال: لا رجلٌ ولا امرأة.
ويقال: تفسيره أنّه لا يستطيعُ أن يقول: حا وهو أمرٌ للكَبْش عند السّفاد، يقال: حأحأت به وحاحيت به. قال أبو خيرة: حَأْحَأْ. وقال أبو الدُّقَيْش: أُحُو أُحُو.
ولا يستطيع أن يقول: سَأ، وهو للحمار، ويقول: سأسأت بالحمار إذا قلت: سَأْسَأْ. قال:
قومٌ يُحاحُونَ بالبِهامِ ونِسْ		وانٌ قِصارٌ كهيئةِ الحَجَلِ
الوحوحة:
الوَحْوَحَةُ: الصوت. والأُحاحُ: الغيظ، قال:
طعناً شَفَى سرائرَ الأُحاحِ
حي:
حيّ- مُثقَّلة-: يندب بها، ويُنْعَى بها. يقال: حِيّ على الفِداء، حيّ على الخَيْر، ولم يُشْتَقَّ منه فِعْل.
حو:
وحوّ: زجر للمعز دون الضأن. حوحيت به حوحاة.
حيو:
والحيوة كتبت بالواو لُيِعْلَم أن الواو بعد الياء، ويقال: بل كُتِبَتْ على لغة من يُفَخِّم الألف التي مَرْجِعُها إلى الواو نحو: الصلوة والزّكوة.
ويقال: حَيِيَ يَحْيا فهو حَيِّ، ويقال للجميع: حَيُّوا. ولُغة أُخرَى: حيّ يَحَيُّ، والجميع: حَيُوا خفيفة مثل: بَقْوا.
والحَيَوانُ: كلّ ذي روحٍ. الواحدُ والجميعُ فيه سواء.
والحَيَوان: ماءٌ في الجنّة لا يصيب شيئاً إلاّ حيَّ بإذن الله.
والحيّة اشتقاقها من الحياة، ويقال: هي في أصلِ البناء: حَيْوَة. ولكنّ الياء والواو إذا التقتا وسُكنت الأُولَى منهما جعلتا ياءً شديدة ومن قال لصاحب الحيّات: حايٍ فهو فاعل من هذا البناء. صارت الواو كسرة كواو الغازي.. ومن قال: حوّاء على فَعّال فإنّه يقول: اشتقاق الحيّة من حَوَيْتُ، لأنّها تتحوّى في التوائها وكذلك تقول العرب.
والحَيَا- مقصور-: حَيَا الرّبيع، وهو ما تحيا به الأرض من الغيث. قال:
وغيث حَياً تحيا به الأرض واسع
وأرْض مَحْواةٌ: كثيرةُ الحيّات، اجتمعوا على ذلك.
والحياء- ممدود: من الاستحياء. رجل حَيِيٌّ بوزن فعيل، وامرأة حيّية بوزن فعلية. قالت ليلى:
وأحيَى حياءً من فتـاة حِـيّيةٍ		وأشجع من ليثٍ بخَفّانَ خادِرِ
والمحاياة: الغذاء للصبيّ بما به حياته.
والمحاياة: تحيّهُ القوم بعضِهم بعضاً.
والحيُّ: الواحدُ من أحياء العرب.
وحَيَا الشاة: مقصور وممدود- لغتان.
والمُحَيّا: الوجهُ. وقول العرب: حيّاك اللهُ: يعني: الإِستقبال بالمُحَيَّا، ويحتمل أن يكون اشتقاقه من الحياة. وتقول: حيّاك الله وبيّاك، أي: أفرحك وأضحكك، ويقال: بيّاك تَقْوِيةٌ لحيّاك.
وقول المصلّي في التَّشَهُّد: التّحيات لله، معناه: البقاءُ لله، ويقال: الملكُ لله.
حوي:
حَوَى فلان مالاً حَيَّاً وحَوَايةً، أي: جمعه وأحرزه، واحتوى عليه، كَحَوِيٍّ الحيَّة.
والحَوِيَّةُ: مركب يُهَيَّأ للمرأة. والحَوِيُّ: استدارة كلّ شيء، كحوِيِّ الحيّة، وكحويِّ بعض النُّجوم إذا رأيتها على نسق واحدٍ مستديرة، والحويّة والحاوية والجميع الحَوَايَا: الأمعاء. قال عليّ عليه السّلام:
أقتلُهـم ولا أرى مُـعـاوية		الأخْزَرَ العَيْنِ العظيمَ الحاوية
وقال:
فهنَّ من واطِىءٍ ثَنْيَيْ حَـوِيَّتـه		وناشجٍ وعواصي الجَوْفِ تَنْشَخِبُ
والحِوَاءُ: أَخْبِيةٌ تَدَانَى بعضُها من بعضٍ. تقول: هُمْ أَهْلُ حِواءٍ واحد، والجماعة: أَحْوية.
والحوّاء: نَبْتٌ معروف، الواحدة: حُوَّأَة.
والحُوَّةُ في الشفاه: شبه اللَّمَى واللَّمَس. قال ذو الرمة:
لمياءُ في شفتيها حُوَّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ
ويح:
أمّا الويح ونحوه مما في صدره واوٌ فلم يُسمعْ في كلام العرب إلاّ وَيْح، ووَيْس، ووَيْل، ووَيْه. فأمّا ويح فيقال إنه رحمةٌ لمن تنزل به بلية. وربّما جُعل مع ما كلمة واحدة فقيل: ويحما. قال حميد:
وويح لمن لم يدرِ ما هنّ ويحما
فجعل ويحما كلمة واحدة فأضاف ويح إلى ما. ونصب ويحَما لأنه فعل معكوس على الأول كما قال:
ويلٌ له ويلٌ له وَيْلا
وحي:
يقال: وَحَي يَحِي وَحْياً، أي: كَتَبَ يكتُبُ كَتْباً. قال العجاج:
لقَدَرٍ كان وَحاهُ الواحي
وقال:
في سُورة من ربّنا مَوْحِيَّه
وأوحَى الله إليه، أي: بعثه. وأوحى إليه: ألْهَمَهُ. وقوله عزّ وجلّ: "وأوحَى ربُّك إلى النَّحْل"، أي: أَلْهَمَهَا. وأوحى لها معناه: وأوحَى إليها في معنى الأمر. قال الله عزّ وجلّ: "بأنّ ربّك أوحى لها".
قال العجاج:
وَحَى لها القرار فاستقرّتِ
أراد: أوحَى إليها، إلاّ أنّ لغته: وَحَى، فإذا لم يذكر لها قال: أوحى.
وزكريا أوحى إلى قومه، أي: أشار إليهم. والإيحاء: الإشارة. قال:
فأَوْحَتْ إليها والأنامِلُ رُسْلُها
وقوله: "واستحيوا نساءَهم". أي: استفعلوا من الحياة، أي: اتركوهنَّ أحياء.
وفي الحديث: إنَّ الرّجل لَيُسألُ عن كلِّ شيءٍ حتى عن حَيَّةِ أهِلِه، أي: عن كلّ شيءٍ حيٍّ في منزله مثل الهرّة، فأنّث الحيّ فقال: حيّة.
والحوايا: المَساطح، وهو أن يعمدوا إلى الصَّفا فيَحْوون له تُراباً يحبس عليهم الماء. الواحدة: حَوِيَّة. والحيّ: نقيض الميّت.
والوَحَى: السُّرعة.

### Türkçe

باب اللفيف من **الحاء**
**الحاء**:
**الحاء**: hece harflerinden bir harftir; kısaltılmış, durdurulmuş (medsiz)dir. Onu isim yaptığında uzatırsın. Dersin ki: bu yazılmış bir **حاء**’dır. Onun uzatması iki **ياء**’dır. Mu‘cem harflerinden onun yaratılışı üzere olan her harfin, **ألف**’ı uzatıldığında sarfta iki **ياء** olur. Onun küçültmesi: **حُيَيَّة**’dir; ancak yazıda küçük veya gizli olduğunda küçültülmesi caiz olur, yoksa olmaz.
**وحاء**- uzatılmış- bir kabiledir. Dedi ki:
Hakem’de ve **حاء**’da kan davasını istedim
Yüz yaşındaki oğlana: **لا حاءَ و ساءَ** denir; yani: ne iyilik eden ne kötülük eden; ve denir ki: ne erkek ne kadın.
Ve denir ki: bunun tefsiri, koçun çiftleşme sırasında (ona) bir emir olan **حا** diyememesidir; denir ki: onunla **حأحأت** ettim ve onunla **حاحيت** ettim. Ebû Hayra dedi ki: **حَأْحَأْ**. Ebû’d-Dukayş dedi ki: **أُحُو أُحُو**.
Ve **سَأ** diyemez; o, eşek içindir. Ve eşeğe **سأسأت** ettim dersin; **سَأْسَأْ** dediğinde. Dedi ki:
Bir kavim ki davarlara **يُحاحُونَ** ederler ve kadınlar; kısa boylu, keklik heyeti gibi
**الوحوحة**:
**الوَحْوَحَةُ**: sestir. **الأُحاحُ**: öfkedir. Dedi ki:
Gizli öfkelerin içlerini şifa veren bir saplama
**حي**:
**حيّ**- şeddeli-: onunla ağıt yakılır ve onunla ölüm haberi verilir. Denir ki: **حِيّ** fidâya, **حيّ** hayra. Ondan fiil türetilmemiştir.
**حو**:
**وحوّ**: keçiler için, koyunlar dışında, bir azarlamadır. Onunla **حوحيت** ettim, **حوحاة** olarak.
**حيو**:
**الحيوة** vav ile yazıldı ki **الواو**’nun **الياء**’dan sonra olduğu bilinsin; ve denir ki: bilakis, aslı **الواو**’ya dönen **الألف**’ı kalınlaştıran kimsenin dili üzere yazıldı; şu gibi: **الصلوة** ve **الزّكوة**.
Ve denir ki: **حَيِيَ يَحْيا**; o hâlde o **حَيِّ**’dir. Ve hepsi için denir ki: **حَيُّوا**. Başka bir dil: **حيّ يَحَيُّ**; ve hepsi: **حَيُوا** hafif, şu gibi: **بَقْوا**.
**الحَيَوانُ**: ruh sahibi her şeydir. Tekil ve çoğul onda birdir.
Ve **الحَيَوان**: cennette bir sudur; Allah’ın izniyle hiçbir şeye isabet etmez ki diri olmasın.
Ve **الحيّة**’nin اشتقاق’ı **الحياة**’dandır; ve denir ki: bina aslında **حَيْوَة**’dir. Fakat **الياء** ile **الواو** buluştuğunda ve birincisi sükûnlu olduğunda, şiddetli bir **ياء** kılınırlar. Ve yılanların sahibine **حايٍ** diyen, bu binadan bir fâildir. **الواو** gazî’nin **واو**’u gibi bir kesre oldu. Ve **حوّاء**’ı **فَعّال** üzere diyen, der ki: **الحيّة**’nin اشتقاق’ı **حَوَيْتُ**’dandır; çünkü o, kıvrılışında toplanır; Araplar da böyle der.
**الحَيَا**- kısaltılmış-: **حَيَا الرّبيع**; o, yerin yağmurdan onunla dirildiği şeydir. Dedi ki:
Yerin onunla dirildiği geniş bir yağmur, bir **حَياً**
Ve **أرْض مَحْواةٌ**: yılanları çok olan (yer); bunun üzerinde birleştiler.
**الحياء**- uzatılmış-: **الاستحياء**’dandır. Bir adam **حَيِيٌّ** (fa‘îl vezninde), bir kadın **حيّية** (fa‘liyye vezninde). Leylâ dedi ki:
Ve bir **حِـيّيةٍ** kızdan daha çok hayâ eden; ve Hafân’da inleyen bir aslandan daha yiğit
Ve **المحاياة**: çocuğa, hayatı onunla olan şeyle gıdadır.
Ve **المحاياة**: kavmin birbirine birbirini selâmlamasıdır.
Ve **الحيُّ**: Arapların **أحياء**’ından birinin tekilidir.
Ve **حَيَا الشاة**: kısaltılmış ve uzatılmış- iki dildir.
Ve **المُحَيّا**: yüzdür. Arapların sözü: **حيّاك اللهُ**; yani: **المُحَيَّا** ile karşılamadır; ve onun اشتقاق’ının **الحياة**’dan olması muhtemeldir. Ve dersin: **حيّاك الله وبيّاك**; yani: seni sevindirdi ve güldürdü. Ve denir ki: **بيّاك** **حيّاك** için bir kuvvetlendirmedir.
Ve namaz kılanın teşehhütte sözü: **التّحيات لله**; manası: bekâ Allah’ındır. Ve denir ki: mülk Allah’ındır.
**حوي**:
**حَوَى** falan kimse canlı bir malı ve **حَوَايةً** (topladı); yani: onu topladı ve koruma altına aldı; ve onu kuşattı; yılanın **حَوِيّ**’si gibi.
Ve **الحَوِيَّةُ**: kadın için hazırlanmış bir binek. Ve **الحَوِيُّ**: her şeyin yuvarlaklığı; yılanın **حوِيّ**’si gibi; ve bazı yıldızların **حويّ**’si gibi, onları bir tek düzen üzere yuvarlak görürsen. Ve **الحويّة** ve **الحاوية** ve hepsi **الحَوَايَا**: bağırsaklardır. Ali -aleyhi’s-selâm- dedi ki:
Onları öldürürüm ve **مُـعـاوية**’yi görmem; gözleri yeşilimsi, **الحاوية**’si büyük
Ve dedi ki:
Onlar, **حَـوِيَّتـه**’nin iki kıvrımını çiğneyenin; ve içi çekişenin ve karın boşluğunun sertlerinin; kan fışkırtır
Ve **الحِوَاءُ**: birbirine yakın çadırlardır. Dersin: onlar bir **حِواءٍ**’ın ehlidir; cemaat: **أَحْوية**.
Ve **الحوّاء**: bilinen bir bitkidir; tekili: **حُوَّأَة**.
Ve dudaklarda **الحُوَّةُ**: **اللَّمَى** ve **اللَّمَس** benzeridir. Zû’r-Rumme dedi ki:
Dudaklarında **حُوَّةٌ** **لَعَـسٌ** olan **لمياءُ**; ve diş etlerinde ve köpek dişlerinde **شَنَبُ**
**ويح**:
Başında **واو** bulunan **الويح** ve benzeri şeyler, Arapların كلام’ında ancak **وَيْح** ve **وَيْس** ve **وَيْل** ve **وَيْه** olarak işitilmiştir. Amma **ويح** için denir ki: başına bir musibet inen kimseye bir rahmettir. Ve bazen **ما** ile bir tek kelime kılınır da **ويحما** denir. Humeyd dedi ki:
Ve **ويحما**’nın ne olduğunu bilmeyen kimseye yazık
Böylece **ويحما**’yı tek kelime kıldı; **ويح**’i **ما**’ya izafe etti. Ve **ويحَما**’yı nasb etti; çünkü o, birincinin üzerine ters çevrilmiş bir fiildir; şu dediği gibi:
Ona **ويلٌ**; ona **ويلٌ**; **وَيْلا**
**وحي**:
Denir ki: **وَحَي يَحِي وَحْياً**; yani: yazar, yazma olarak yazar. el-Accec dedi ki:
Bir takdir için; onu **الواحي** **وَحاهُ** etti
Ve dedi ki:
Rabbimizden bir sûrede, **مَوْحِيَّه**
Ve Allah ona **أوحَى** etti; yani: onu gönderdi. Ve ona **أوحى** etti: ona ilham etti. Aziz ve celil olanın sözü: “Ve Rabbin bal arısına **أوحَى**”; yani: ona ilham etti. Ve ona **أوحى** etti: manası, emir manasında ona vahyetti. Allah azze ve celle dedi: “Şüphesiz Rabbin ona **أوحى** etti diye.”
el-Accec dedi ki:
Ona karar yerini **وَحَى** etti de yerleşti
Muradı: ona **أوحَى** etti; ancak onun dili: **وَحَى**’dır. Ona (zamir) zikretmezse: **أوحى** der.
Ve Zekeriyyâ kavmine **أوحى** etti; yani: onlara işaret etti. **الإيحاء**: işarettir. Dedi ki:
Ona **فأَوْحَتْ** etti; parmaklar ise elçileridir
Ve onun sözü: “**واستحيوا نساءَهم**”; yani: **الحياة**’dan **استفعلوا** ettiler; yani: onları diri bıraktılar.
Ve hadiste: Şüphesiz adam, her şeyden sorulur; hatta ehlinin **حَيَّةِ**’sinden bile; yani: evindeki kedi gibi her diri şeyden. Böylece diri olanı müennes yaptı da **حيّة** dedi.
Ve **الحوايا**: düzlüklerdir; o da şudur: kayaya yönelirler de onun için toprağı **يَحْوون** ederler; suyu onlara hapseder. Tekili: **حَوِيَّة**. Ve **الحيّ**: ölünün zıddıdır.
Ve **الوَحَى**: sürattir.
