# وحي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AD%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: وحي

(باب الواو والحاء وما يثلثهما)
(وحد) الواو والحاء والدال: أصلٌ واحد يدلُّ على الانفراد. من ذلك الوَحْدَة([1]). وهو وَاحدُ* قبيلته، إذا لم يكنْ فيهم مثلُه، قال:
يا واحدَ العُرْبِ الذي *** ما في الأنامِ لـه نَظِير([2])ولقيتُ القَومَ مَوحَدَ مَوْحَدَ. ولقيتُه وَحْدَه. ولا يُضاف([3]) إلاَّ في قولهم: نَسيجُ وَحْدِه، وعُيَيْرُ وَحدِه، وجُحَيْش وَحده، ونَسيجُ وحدِه، أي لا يُنسَج غيره لنفاسته، وهو مَثَل. والواحد: المنفرد. وقول عبيد:
واللهِ لو مِتُّ ما ضَرَّني *** وما أنا إن عشت في واحِدَه([4])يريد: ما أنا إن عِشت في خَلّة واحدة تدوم، لأنه لا بدَّ لكلِّ شيءٍ من انقضاء.
(وحر) الواو والحاء والراء: كلمة واحدة، هي الوَحَرة: دُوَيبَّةٌ شبه العَظاية إذا دبَّتْ على اللحم وَحِر، ثم شبِّه الغِلُّ في الصَّدر بها، فيقال وَحِرَ صدره. وفي الحديث: "يذهب وَحَرُ صدرهِ".
(وحش) الواو والحاء والشين: كلمةٌ تدلُّ على خلاف الإنس. توحَّش: فارَقَ الأنيس. والوَحْش: خلاف الإنس. وأرضٌ مُوحِشَةٌ، من الوَحْش. ووَحشيُّ القَوس: ظَهْرُها؛ وإنسيُّها: ما أقبَلَ عليك. ووَحْشِيُّ الدَّابّة في قول الأصمعي: الجانبُ الذي يَرْكَب منه الرَّاكبُ ويحتلِبُ الحالب. قال: وإنَّما قالوا:
* فجال على وحشيِّه([5]) *
و:                      * انصاع جانبُه الوَحشيُّ([6]) *
لأنّه لا يُؤْتَى في الرُّكوب والحَلَب والمعالجة إلاّ منه، فإنَّما خوفُه منه، والإنسيّ: الجانِب الآخَر.
ويقولون: لقيتُ فلاناً بوحْشِ إصْمِتَ، أي ببلدٍ قَفْر. ويقال: وَحَش بثَوْبه([7]) رمى به. وبات الوَحْشَ([8])، أي جائعاً. كأنّه كان بأرضٍ وَحْش لا يجد ما يأكلُه.
(وحف) الواو والحاء والفاء: كلمةٌ تدلُّ على سَوادٍ في شيء. وشعرٌ وحفٌ: أسوَدُ ليِّن. والوَحْفاء: أرضٌ فيها حجارةٌ سود. وعُشْب وَحْف: كثير، وإذا كَثُر تبيَّنَ أسودَ.
ومما شذ عنه كلمتان: المُوَحَّف، يقولون: البعير المهزول. قال:
* لمَّا رأيتُ الشّارفَ المُوَحَّفا([9]) *
والواحِفُ: الغَرْب الذي ينقطع منه وَذَمَتان ويتعلَّق بوَذَمَتَيْن.
(وحل) الواو والحاء واللام: كلمةٌ واحدة، هي الوَحَل([10]). واستَوْحَل المكان: صار فيه الوَحَل. والمَوْحِل([11]): موضع الوَحَل. ووَحِلَت الدّوابُّ تَوْحَلُ: وقعت([12]) في الوَحَل.
(وحم) الواو والحاء والميم: كلمتان. الوَحَم والوَِحَام. والوَحَم: شهوةُ المرأة للشيء على الحَبَل. وامرأةٌ وَحْمَى، وقد وحَّمْناها. قال:
* أيّامَ ليلَى عامَ لَيْلَى وَحَمِي([13]) *
أي شَهوتي وغايتي([14]) وطَلِبَتي.
ومن هذا الاشتقاق: وحمْتُ وَحْمَهُ: كأنَّكَ اشتهيتَ ما اشتهاه.
وأمّا الوَِحَامُ فيقال: الأنثى إذا حَمَلَتْ استعصَتْ، فيقال وَحِمَتْ.
(وحي) الواو والحاء والحرف المعتلّ: أصلٌ يدلُّ على إلقاء عِلْمٍ في إخفاء أو غيره([15]) إلى غيرك. فالوَحْيُ: الإشارة. والوَحْي: الكتابُ والرِّسالة. وكلُّ ما ألقيتَه إلى غيرك حتَّى علِمَهُ فهو وَحيٌ كيف كان. وأوْحَى الله تعالى ووَحَى. قال:
* وَحَى لها القرارَ فاستقَرَّتِ([16]) *
وكل ما في باب الوحي فراجعٌ إلى هذا الأصل الذي ذكرناه. والوَحِيّ: السَّريع: والوَحَى: الصَّوت. والله أعلم.
---------------------__
([1]) ضبطت في القاموس بضم الواو، وفي اللسان بفتحها، ضبط قلم فيهما.
([2]) نسب إلى بشار يمدح عقبة بن مسلم في الأغاني (3: 38)، وإلى ابن المولى يمدح يزيد بن حاتم في الأغاني (3: 87).
([3]) في الأصل: "ولا يقال"، صوابه في المجمل.
([4]) كلمة (أنا) ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل (وحد).
([5]) قطعة من بيت للأعشى في ديوانه 93 واللسان (ثمثم). وهو بتمامه:
فمر نضي السهم تحت لبانه *** وجال على وحشيه لم يثمثم
 ([6]) وهذا قطعة من بيت لذي الرمة في ديوانه 24 واللسان (صوع، طلب، لحب). وهو بتمامه:
فانصاع جانبه الوحشي وانكدرت *** يلحبن لا يأتلي المطلوب والطلب
          وانظر الحيوان (4: 438) وجمهرة أشعار العرب 184.
([7]) يقال بتخفيف الحاء وتشديدها.
([8]) كذا في الأصل. وفي المجمل واللسان والقاموس: "بات وحشاً".
([9]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وفي اللسان (وحف):
جون ترى فيه الجبال خشفا *** كما رأيت الشارف الموحفا
 ([10]) هو بالتحريك، وسكون الحاء لغة رديئة.
([11]) هو بكسر الحاء موضع الموحل، وبفتحها مصدر ميمي.
([12]) في الأصل: "وقع".
([13]) سبق إنشاده وتخريجه في (زمن).
([14]) في الأصل: "وغلبتي".
([15]) كذا في الأصل.
([16]) العجاج في ديوانه 5 واللسان (وحى).

ـ

### Türkçe

(وav ve **الحاء** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**وحد**) **الواو** ve **الحاء** ve **الدال**: tek bir asıl; yalnızlığa delâlet eder. Bundan: **الوَحْدَة**([1]). Ve o, içinde onun benzeri bulunmadığı zaman kabilesinin **وَاحدُ**’idir; dedi ki:
Ya Arapların biricik olanı ki *** insanlar içinde onun için bir benzer yoktur([2])
Ve kavme **مَوحَدَ مَوْحَدَ** olarak rastladım. Ve ona **وَحْدَه** rastladım. Ve ek yapılmaz([3]) ancak onların sözlerinde: **نَسيجُ وَحْدِه** ve **عُيَيْرُ وَحدِه** ve **جُحَيْش وَحده** ve **نَسيجُ وحدِه**; yani, kıymetliliğinden dolayı ondan başkası dokunmaz; ve o bir meseldir. Ve **الواحد**: tek başına olan. Ve Ubeyd’in sözü:
Vallahi ölseydim bana zarar vermezdi *** ve ben, yaşarsam, onun birinde değilim([4])
İster: ben, yaşarsam, devam eden tek bir dostluk içinde değilim; çünkü her şey için mutlaka bir sona erme vardır.

(**وحر**) **الواو** ve **الحاء** ve **الراء**: tek bir kelime; o **الوَحَرة**’dir: et kertenkeleciğine benzer bir küçük hayvancık; etin üzerinde yürüdüğünde **وَحِر**; sonra göğüsteki kin ona benzetildi; denir: **وَحِرَ صدره**. Hadiste: “Onun göğsünün **وَحَرُ**’u gider.”

(**وحش**) **الواو** ve **الحاء** ve **الشين**: ünsün zıddına delâlet eden bir kelime. **توحَّش**: ünsiyet edenden ayrıldı. Ve **الوَحْش**: ünsün zıddı. Ve **أرضٌ مُوحِشَةٌ**, **الوَحْش**’tendir. Ve yayın **وَحشيُّ**’si: sırtıdır; onun **إنسيُّ**’si: sana doğru gelen şeydir. Ve Asmaî’nin sözüne göre binitin **وَحْشِيُّ**’si: binicinin bindiği ve sağanın sağdığı taraftır. Dedi ki: ancak şöyle dediler:
* Onun **وحشيِّه**’si üzerinde dolaştı([5]) *
ve:
* Onun **الوَحشيُّ** tarafı boyun eğdi([6]) *
çünkü binmede, sağmada ve muamelede ancak ondan gelinir; öyleyse onun korkusu ondandır; ve **الإنسيّ**: öteki taraftır.
Ve derler: falana **بوحْشِ إصْمِتَ** ile rastladım; yani ıssız bir beldede. Ve denir: **وَحَش بثَوْبه**([7]) onu attı. Ve **الوَحْشَ**([8]) geceledi; yani aç olarak. Sanki **وَحْش** bir arazideydi; yiyecek bir şey bulamazdı.

(**وحف**) **الواو** ve **الحاء** ve **الفاء**: bir şeyde siyahlığa delâlet eden bir kelime. Ve **شعرٌ وحفٌ**: yumuşak siyah. Ve **الوَحْفاء**: içinde siyah taşlar bulunan arazi. Ve **عُشْب وَحْف**: çok; ve çoğalınca siyah olarak belirginleşir.
Ve ondan şâz olan iki kelime vardır: **المُوَحَّف**; derler: zayıflamış deve. Dedi ki:
* **الشّارفَ المُوَحَّفا**’yı gördüğümde([9]) *
Ve **الواحِفُ**: ondan iki **وَذَمَتان** kopan ve iki **وَذَمَتَيْن** ile asılı kalan kova.

(**وحل**) **الواو** ve **الحاء** ve **اللام**: tek bir kelime; o **الوَحَل**’dir([10]). Ve **استَوْحَل المكان**: onda **الوَحَل** oldu. Ve **المَوْحِل**([11]): **الوَحَل** yeri. Ve binitler **وَحِلَت** **تَوْحَلُ**: **الوَحَل**’e düştü([12]).

(**وحم**) **الواو** ve **الحاء** ve **الميم**: iki kelime. **الوَحَم** ve **الوَِحَام**. Ve **الوَحَم**: kadının hamilelikte bir şeye iştahı. Ve **امرأةٌ وَحْمَى**; ve onu **وحَّمْناها**. Dedi ki:
* Leylâ’nın günleri; Leylâ’nın yılı; ve **وَحَمِي**([13]) *
yani iştahım ve gayem([14]) ve talebim.
Ve bu türetmeden: **وحمْتُ وَحْمَهُ**: sanki onun iştah ettiği şeyi iştah ettin.
Ama **الوَِحَامُ** için denir: dişi hamile kaldığında huysuzlaştı; denir: **وَحِمَتْ**.

(**وحي**) **الواو** ve **الحاء** ve illetli harf: tek bir asıl; gizlilikte veya başka bir şekilde([15]) başkasına bir ilim bırakmaya delâlet eder. O hâlde **الوَحْيُ**: işaret. Ve **الوَحْي**: kitap ve risale. Ve her neyi başkasına bıraktın da o onu bildiyse, nasıl olursa olsun o **وَحيٌ**’dir. Ve Allah Teâlâ **أوْحَى** ve **وَحَى**. Dedi ki:
* Ona yerleşmeyi **وَحَى** etti de yerleşti([16]) *
Ve vahiy bâbında olan her şey, zikrettiğimiz bu asla döner. Ve **الوَحِيّ**: hızlı olan; ve **الوَحَى**: ses. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) Kamus’ta **الواو**’nun dammesiyle, Lisan’da fethasıyla ضبط edildi; ikisinde de bir kalem ضبط etti.
([2]) Ağânî’de (3: 38) Ukbe b. Müslim’i öven Beşşâr’a; Ağânî’de (3: 87) Yezîd b. Hâtim’i öven İbnü’l-Mevlâ’ya nispet edildi.
([3]) Asılda: “ve denmez”; doğrusu Mücmel’dedir.
([4]) (أنا) kelimesi asıldan düşmüştür; onu ispat Mücmel’den (**وحد**)’dendir.
([5]) A‘şâ’nın divanında 93 ve Lisan’da (**ثمثم**) bir beytin parçasıdır. Tamamı:
Okun ince olanı göğsünün altından geçti *** ve onun **وحشيه**’si üzerinde dolaştı; kekelemedi
([6]) Ve bu, Zü’r-Rumme’nin divanında 24 ve Lisan’da (**صوع**، **طلب**، **لحب**) bir beytin parçasıdır. Tamamı:
Onun **الوحشي** yanı boyun eğdi ve bulandı *** **يلحبن**; isteneni ve talebi eksik bırakmazlar
Ve Hayevân’a (4: 438) ve Cümheretü Eş‘âri’l-‘Arab 184’e bak.
([7]) **الحاء**’nın hafifletilmesiyle ve şeddelenmesiyle söylenir.
([8]) Asılda böyledir. Mücmel ve Lisan ve Kamus’ta: “**بات وحشاً**”.
([9]) Mücmel’de inşadı böyle vârid olmuştur. Lisan’da (**وحف**):
Kara; içinde dağları küçük geyikler gibi görürsün *** tıpkı **الشارف الموحفا**’yı gördüğüm gibi
([10]) Harekelidir; **الحاء**’nın sükûnu kötü bir lehçedir.
([11]) **الحاء**’nın kesresiyle **الموحل**’in yeri; fethasıyla mîmî mastardır.
([12]) Asılda: “düştü”.
([13]) İnşadı ve tahrici (**زمن**)’de geçti.
([14]) Asılda: “ve galebem”.
([15]) Asılda böyledir.
([16]) ‘Accâc, divanında 5 ve Lisan’da (**وحى**).

ـ
