# وخد (و-خ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AE%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - خ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال وو ا ي ء معهما
خ و د، و خ د، خ ي د، خ د ي، د و خ مستعملات خود: الخَوْدُ: الشابة ما لم تصر نصفاً، وتجمع خَوْدات.
وخَوَّدْتُ الفحل: أرسلته في الإناثِ قال:
وخَوَّدَ فَحْلَها من غير شلًّ		بدارَ الريحِ تَخْويدَ الظليمِ
خيد: الخيدْ: أصلها: خِيذ فارسيةٌ فحولوا الذال دالاً تعريباً.
وخد: الوَخْدُ: سعةُ الخطو والسرعة، والخَدْيُ لغةٌ فيه، قال النابغة:
فما وَخَدَتْ بمثلك ذات غربٍ		حطوط في الزمام ولا لجون
خدي: خَدَي البعير يَخْدي خَدْياً وخَدْواً، والظليم خادٍ إذا أسرع في المشي.
دوخ: ودَوَّخُناه: ذللناه تَدويخاً فداخ أي: ذَلَّ وخَضَّعَ. ودَوَّخُنا البلاد والناس وغيرهم أي وَطِئناهُم، قال:
حتى يَدُوخَ لنا من كان عَادانا
أي: يذل لنا

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال** و**و** ا ي ء معهما
**خ و د**، **و خ د**، **خ ي د**، **خ د ي**، **د و خ** مستعملات

**خود**: **الخَوْدُ**: yarı (yaşına) varmadıkça genç kadın; ve **خَوْدات** diye çoğul yapılır.
Ve **خَوَّدْتُ الفحل**: onu dişilerin içine saldım. Dedi ki:
وَخَوَّدَ فَحْلَها من غير شلًّ		بدارَ الريحِ تَخْويدَ الظليمِ

**خيد**: **الخيدْ**: aslı: **خِيذ** Farsçadır; ta‘rîb olarak **الذال**’i **الدال**’a çevirdiler.

**وخد**: **الوَخْدُ**: adımın genişliği ve sürat; ve **الخَدْيُ** onda bir lugattır. **النابغة** dedi ki:
فما وَخَدَتْ بمثلك ذات غربٍ		حطوط في الزمام ولا لجون

**خدي**: **خَدَي البعير** **يَخْدي** **خَدْياً** ve **خَدْواً**; ve devekuşu hızlı yürüdüğünde **خادٍ**’dır.

**دوخ**: ve **دَوَّخُناه**: onu **تَدويخاً** zelil kıldık; böylece **فداخ** yani: zelil oldu ve boyun eğdi. Ve **دَوَّخُنا البلاد والناس وغيرهم** yani onları çiğnedik. Dedi ki:
حتى يَدُوخَ لنا من كان عَادانا
yani: bize zelil olur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَخْدُ: ضربٌ من سير الإبل. وقد وَخَدَ البعيرُ يَخِدُ وَخْداً ووَخْداناً، وهو أن يرميَ بقوائمه كمشي النعام، فهو واخِدٌ ووَخَّادٌ.

##### Türkçe

**الوَخْدُ**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Ve deve **وَخَدَ** eder; **يَخِدُ**; **وَخْداً** ve **وَخْداناً** (eder); ve o, ayaklarıyla devekuşunun yürüyüşü gibi atmasıdır; o hâlde o **واخِدٌ** ve **وَخَّادٌ**dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والخاء وما يثلثهما)
(وخد) الواو والخاء والدال: كلمةٌ واحدة. يقال وخدت النّاقة تَخِدُ وَخَدَاناً، وهو سَعَة الخطْو.‏
(وخز) الواو والخاء والزاء: كلمةٌ واحدة، هي الوَخْز: الطَّعن بالرمح وغيره، ولا يكون نافذاً.‏
(وخش) الواو والخاء والشين: كلمةٌ واحدة هي الوَخْش: الدُّنَاةُ من الرِّجال والأخلاطُ. ويقال: أوْخَشُوا الشَّيء: خَلَطوه. قال:‏
* وألقيتُ سهمي بينهم حينَ أوْخَشُوا(1) *‏
قال أبو بكر(2): الوَخْش: الرديُّ من كلِّ شيء.‏
(وخض) الواو والخاء والضاد: كلمةٌ، وهي الطَّعن غير جائف. ووخَضَه بالرُّمح.‏
(وخط) الواو والخاء والطاء: كلمتان: إحداهما وَخَطَ الشَّيْبُ في* رأسه(3). والأخرى: الوخْط: الطَّعن. ووَخَطه بالسَّيف: تناوَلَه مِن بعيد. وذكروا كلمة ثالثة، قالوا: مرَّ يَخِطُ، وهو(4) مَشْيٌ فوق العَنَق.‏
(وخف) الواو والخاء والفاء: كلمةٌ، هي الوَخيف. ضَرْبُك الخَِطْميَّ في الطَّسْت، تُوخِفُه ليختلط.‏
(وخم) الواو والخاء والميم: كلمةٌ واحدة، هي الوَخِْم: الوَبِيُّ من الشَّيء. واستوخَمْتُ البِلادَ، وبلادٌ وَخِْمَةٌ ووخيمة: لا تَوافِق ساكنَها. ورجل وَخِْم ووخيم: ثَقيل. والتُّخَمة من هذا، والتاء في الأصل واو.‏
(وخي) الواو والخاء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على سَيْرٍ وقصد. يقال: وخَت النّاقة تَخِي وَخْياً. قال:‏
* يَتْبَعْنَ وَخْيَ عَيْهَلٍ نِيافِ(5) *‏
وهذا وَخْيُ فُلانٍ، أي سَمْتُه. وما أدرِي أيْنَ وخى، أي توجَّهَ(6).‏
--------------ــ
(1) ليزيد بن الطثرية في اللسان (وخش، ثمن) والمخصص (17: 130). وعجزه:‏
* فما صار لي في القسم إلا ثمينها *‏
(2) في الجمهرة (2: 225).‏
(3) في الأصل: " الشيء" صوابه في المجمل.‏
(4) في الأصل: "وهى".‏
(5) أنشده في المجمل واللسان (وخي).‏
(6) في الأصل: "وجه"، صوابه في المجمل واللسان.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**وخد**) **الواو** ve**الخاء** ve**الدال**: tek bir kelimedir. Denir: **وخدت النّاقة تَخِدُ وَخَدَاناً**; o, adımın genişliğidir.‏
(**وخز**) **الواو** ve**الخاء** ve**الزاء**: tek bir kelime; o **الوَخْز**’dir: mızrak ve başkasıyla saplama; ve delip geçen olmaz.‏
(**وخش**) **الواو** ve**الخاء** ve**الشين**: tek bir kelime; o **الوَخْش**’tir: erkeklerden aşağı olanlar ve karışıklar. Ve denir: **أوْخَشُوا الشَّيء**: onu karıştırdılar. Dedi ki:‏
* **وألقيتُ سهمي بينهم حينَ أوْخَشُوا(1)** *‏
Ebû Bekir(2) dedi: **الوَخْش**: her şeyden kötü olan.‏
(**وخض**) **الواو** ve**الخاء** ve**الضاد**: bir kelime; o, yarıp içeri ulaşmayan saplamadır. Ve onu mızrakla **وخَضَه**.‏
(**وخط**) **الواو** ve**الخاء** ve**الطاء**: iki kelime: ikisinden biri: **وَخَطَ الشَّيْبُ في** **رأسه(3)**. Diğeri: **الوخْط**: saplama. Ve onu kılıçla **وَخَطه**: onu uzaktan aldı. Ve üçüncü bir kelime zikrettiler; dediler: **مرَّ يَخِطُ**; o(4), boynun üstünde bir yürüyüştür.‏
(**وخف**) **الواو** ve**الخاء** ve**الفاء**: bir kelime; o **الوَخيف**’tir. **الخَِطْميَّ**’yi leğende dövmen; onu **تُوخِفُه** ki karışsın.‏
(**وخم**) **الواو** ve**الخاء** ve**الميم**: tek bir kelime; o **الوَخِْم**’dir: şeyden vebalı olan. Ve **استوخَمْتُ البِلادَ**; ve **بلادٌ وَخِْمَةٌ ووخيمة**: oturanına uygun düşmez. Ve **رجل وَخِْم ووخيم**: ağır. Ve **التُّخَمة** bundandır; ve **التاء** asılda **واو**’dur.‏
(**وخي**) **الواو** ve**الخاء** ve**الحرف المعتلّ**: bir kelime; yürüyüşe ve kasda delâlet eder. Denir: **وخَت النّاقة تَخِي وَخْياً**. Dedi ki:‏
* **يَتْبَعْنَ وَخْيَ عَيْهَلٍ نِيافِ(5)** *‏
Ve bu, falanın **وَخْيُ**’sidir; yani onun yönelişi. Ve bilmem nerede **وخى**; yani yöneldi(6).‏
--------------ــ
(1) Lisân’da (**وخش**، **ثمن**) ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (17: 130) Yezîd b. et-Tuṯriyye’nindir. Ve onun ikinci mısraı:‏
* **فما صار لي في القسم إلا ثمينها** *‏
(2) el-Cumhara’da (2: 225).‏
(3) Asılda: “**الشيء**”; doğrusu el-Mucmel’dedir.‏
(4) Asılda: “**وهى**”.‏
(5) el-Mucmel’de ve Lisân’da (**وخي**) onu şâhid getirdi.‏
(6) Asılda: “**وجه**”; doğrusu el-Mucmel’de ve Lisân’dadır.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و خ د
جمل واحد ووخاد‏:‏ واسع الخطو وقد وخد يخد وخداً ووخداناً‏.‏

##### Türkçe

و خ د
Tek bir deve; ve **ووخاد**: adımı geniş; ve **وخد** **يخد** **وخداً** ve **وخداناً**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَخْدُ: ضرب من سير الإِبل، وهو سعة الخَطْو في المشي، ومثله الخَدْيُ لغتان. يقال: وخَدَتِ الناقةُ تَخِدُ وخْداً؛ قال النابغة: فَما وَخَدَتْ بِمِثْلِكِ ذاتُ غَرْبٍ،
حَطُوطٌ في الزِّمامِ، ولا لَحُونُ
وأَنشد أَبو عبيدة في الناقة:
وَخُود من اللاَّئي تَسَمَّعْنَ، بالضُّحَى،
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغِناءِ المُهَوِّدِ
ووخَدَ البعير يَخِدُ وَخْداً وَوَخَداناً: أَسْرَعَ ووَسَّع الخَطْو؛ وقيل: رمى بقوائمه كمشي النعام؛ وبعير واخِدٌ ووخّاد وظليم وَخّاد. ووَخْدُ الفرسِ: ضرْبٌ من سيره؛ حكاه كراع ولم يَحُدَّه. وفي حديث وفاة أَبي ذر: رأَى قوماً تَخِدُ بهم رَواحِلُهم؛ الوَخْدُ ضرب من سير الإِبل سريع. وفي حديث خيبر ذكر وخْدةَ، هو بفتح الواو وسكون الخاء: قرية من قرى خَيْبَر الحَصِينة بها نخل.

##### Türkçe

**الوَخْدُ**: develerin yürüyüşünden bir türdür; o, yürüyüşte adımın geniş olmasıdır; bunun benzeri **الخَدْيُ** iki lehçedir. Denir ki: dişi deve **وخَدَتِ**; **تَخِدُ**; **وخْداً**; en-Nâbiğa dedi ki:

Fema **وَخَدَتْ** bi-mithlike zâtu gharbin,
hatûtun fi’z-zimâmi, ve lâ lahûn(u)

Ebû Ubeyde dişi deve hakkında inşâd etti:

**وَخُود** mine’l-lâ’î tesemma‘ne, bi’d-duhâ,
qarîda’r-rudâfâ bi’l-ghinâ’i’l-muhevvidi

Ve deve **وخَدَ**; **يَخِدُ**; **وَخْداً** ve **وَوَخَداناً**: hızlandı ve adımı genişletti;
ve denildi ki: ayaklarıyla devekuşunun yürüyüşü gibi attı; ve **بعير واخِدٌ** ve **وخّاد** ve **ظليم وَخّاد**.
Ve atın **وَخْدُ**’u: onun yürüyüşünden bir türdür; bunu Kurâ‘ rivayet etti ve onu sınırlandırmadı. Ebû Zer’in vefatı hadîsinde: bir kavim gördü ki binekleri onları **تَخِدُ**; **الوَخْدُ** develerin yürüyüşünden hızlı bir türdür.
Hayber hadîsinde **وخْدةَ** zikredildi; o, vâvın fethası ve hâ’nın sükûnu iledir: Hayber’in sağlam köylerinden bir köydür; onda hurmalık vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوخد للبعير: الإسراع، أو هو أن يرمي بقوائمه كمشي النعام، أو هو سعة الخطو في المشي، ومثله الخدي، لغتان، أقوال ثلاثة، وأوسطها أوسطها، وهو الذي اقتصر عليه الجوهري وغيره، كالوخدان بفتح فسكون كما في النسخ الموجودة والصواب محركة والوخيد، وقد وخد البعير الظليم كوعد، يخد، ووخدت الناقة قال النابغة:
  فما وخدت بمثلك ذات غرب                      حطرط في الزمام ولا لجون فهو، أي البعير، واخد ووخاد، وكذلك ظليم وخاد، ناقة وخود كصبور، وأنشد أبو عبيدة:
  وخود من اللائي تسمعن بالضحىقريض الردافي بالغناء المهود قال شيخنا، وبالوخدان ذكرت هنا أبياتا كتب بها الوزير ابن عباد للإمام أبي أحمد العسكري
  ولما أبيتم أن تزوروا وقلتمضعفنا فلم نقدر على الوخدان
  أتيناكم من بعد أرض نزوركم                      وكـم مـنـزل بـكــر لـــنـــا وعـــوان
  نسـائلـكـم هـل مـن قـرى لـنـزيلـــكـــم                      بمـلء جـفـون لا بـــمـــلء جـــفـــان فكتب إليه أبو أحمد البيت المشهور لصخر في أبياته:
  أهم بأمر الحزم لو أستطيعـه                      وقد حيل بين العير والنزوان انظره في تاريخ ابن خلكان. ومما يستدرك عليه: وخد الفرس: ضرب من سيره، حكاه كراع، ولم يحده. وفي حديث خيبر، ذكر وخدة، بفتح فسكون، قرية من قرى خيبر الحصينة، بها نخل.

##### Türkçe

**الوخد** deve için: hızlanmadır; yahut o, devekuşunun yürüyüşü gibi ayaklarıyla atmasıdır; yahut o, yürüyüşte adımın genişliğidir; bunun benzeri **الخدي**’dir; iki lugattır; üç söz(=görüş); ve ortancası onların ortancasıdır; ve o, Cevherî’nin ve başkasının iktisar ettiği(=yalnız onunla yetindiği)dir; nüshalarda bulunan şekli üzere fetha ile sonra sükûn ile **الوخدان** gibi; doğrusu harekeli(=iki harekeli)dir; ve **الوخيد**; ve deve, devekuşu gibi **وخد** etti; **وعد** gibi; **يخد**; ve dişi deve **وخدت** etti; Nâbiga dedi ki:
  Artık senin benzerinle, hörgüçlü bir dişi deve **وخدت** etmedi;                      yular içinde hıtırıt, ne de yumuşak huylu.

O—yani deve—**واخد** ve **وخاد**’dır; ve yine devekuşu **وخاد**’dır; dişi deve **وخود**’dur; **صبور** gibi; ve Ebû Ubeyde inşâd etti:
  **وخود**; kuşluk vaktinde işitenlerden;                      şarkı ile sallanan, arka binekli kasideyi.

Şeyhimiz dedi ki: ve **الوخدان** ile burada, vezir İbn Abbâd’ın imam Ebû Ahmed el-Askerî’ye onunla yazdığı beyitler zikredildi:
  Ve ne vakit ki ziyaret etmeyi reddettiniz ve dediniz: zayıfladık; artık **الوخدان**’a güç yetiremedik.
  Size, bir yerden sonra geldik; sizi ziyaret ederiz;                      ve nice menzil, erken(=genç) bizim için ve yaşlı.
  Size sorarız: konuklayacak bir ikram var mı; sizi konuklayalım;                      göz kapaklarının dolusu ile, kâselerin dolusu ile değil.

Bunun üzerine Ebû Ahmed, Sahr’ın beyitleri içinde meşhur beyti ona yazdı:
  Onu yapabilseydim, azim işinin emriyle hemmederim;                      hâlbuki yük hayvanı ile **النزوان** arasına engel konuldu.

Onu İbn Hallikân’ın tarihinde gör. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: atın **وخد** etmesi: yürüyüşünden bir türdür; Kırâ‘ rivayet etti; onu sınırlandırmadı. Ve Hayber hadîsinde **وخدة** zikredildi; fetha ile sonra sükûn ile; Hayber’in sağlam köylerinden bir köy; onda hurmalık vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَخَدَ
1 وَخَدَ ذ , aor. يَخِدُ, inf. n. وَخْدٌ and وَخَدَانٌ (S, A, L, K) and وَخِيدٌ, (K,) He (a camel) went along throwing out his legs like the ostrich: (S, L, K:) or went quickly: or went with wide steps: (L, K:) as also خَدَى: (L:) also said of a horse, (Kr, L,) and of an ostrtch. (TA.) See نَصَبَ السَّيْرَ.

وخُودٌ
وخُودٌ ذ : see وَاخِدٌ.

وَخَّادٌ
وَخَّادٌ ذ : see وَاخِدٌ.

وَاخِدٌ
وَاخِدٌ ذ and ↓ وَخَّادٌ (S, L, K,) and ↓ وَخُودٌ (L, K) A camel going along, or that goes along, throwing out his legs like the ostrich: (S, L, K:) or, quickly: or, with wide steps. (L, K.) The second [which is an intensive or frequentative epithet] is also applied to an ostrich: and the third [which is intensive] to a she-camel. (L.)

##### Türkçe

**وَخَدَ**
1 **وَخَدَ** **ذ** , muzâri‘ **يَخِدُ**, mastar ismi **وَخْدٌ** ve **وَخَدَانٌ** (S, A, L, K) ve **وَخِيدٌ**, (K,) O (bir deve) devekuşu gibi bacaklarını dışarı atarak yürüdü: (S, L, K:) yahut hızlı yürüdü: yahut geniş adımlarla yürüdü: (L, K:) bunun gibi **خَدَى**: (L:) ayrıca bir at hakkında da söylenir, (Kr, L,) ve bir devekuşu hakkında. (TA.) **نَصَبَ السَّيْرَ**’e bak.

**وخُودٌ**
**وخُودٌ** **ذ** : **وَاخِدٌ**’e bak.

**وَخَّادٌ**
**وَخَّادٌ** **ذ** : **وَاخِدٌ**’e bak.

**وَاخِدٌ**
**وَاخِدٌ** **ذ** ve ↓ **وَخَّادٌ** (S, L, K,) ve ↓ **وَخُودٌ** (L, K) Devekuşu gibi bacaklarını dışarı atarak yürüyen, yahut yürüyen bir deve: (S, L, K:) yahut, hızlı olarak: yahut, geniş adımlarla. (L, K.) İkincisi [ki o, mübalağa veya çokluk bildiren bir sıfattır] ayrıca bir devekuşuna da uygulanır: ve üçüncüsü [ki o, mübalağalıdır] bir dişi deveye. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَخَدَ
وَخَدَ
a.  [ يَخِدُ ] ( n. ac. وَخْد 1 ,  وَخِيْد 25 ,  وَخَدَاْن 36 ), Stalked, stamped along.

وَاْخِد
وَاْخِد 21 ,  وَخُوْد 26 ,  وَخَّاْد 28 ,
a.  Striding; strider; stamper.

##### Türkçe

**وَخَدَ**
**وَخَدَ**
a. [ **يَخِدُ** ] (n. ac. **وَخْد** 1, **وَخِيْد** 25, **وَخَدَاْن** 36), Gizlice yaklaştı; ayaklarını vura vura yürüdü.

**وَاْخِد**
**وَاْخِد** 21, **وَخُوْد** 26, **وَخَّاْد** 28,
a. Uzun adımlarla yürüyen; uzun adımla yürüyen kimse; ayaklarını vura vura yürüyen.
