# وخز (و-خ-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AE%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - خ - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي وو ا ي ء معهما
خ ز ي، خ ز و، و خ ز مستعملات خزي: خَزِيَ فلانٌ يَخْزَى خِزْياً، وهو من السُّوءِ، والله أخْزاه وأَقامَه على خِزْيةٍ، وعلى مَخْزاةٍ.
والخَزايةُ: الاستِحياءُ، تقول: لا يأنّفُ ولا يخزى مما يصنع.
وخَزِيتُ: استحييت.
ورجلٌ خَزْيانُ، وامرأة خَزْيا، أي: فعل أمراً قبيحاً فاشتدت خَزايته لذلك أي: حياؤه، وجمعه خَزايا.
وفي الدعاء "اللهمّ احشُرْنا غيرَ خَزايا ولا نادمينَ" أي: غير مستحيين من أعمالنا.
خزو: الخَزْو: كف النفس عن هِمَّتها، وصبرها على مر الحق. يقال: خَزَوتُها خَزْواً.
ويقال: اخْزُ في طاعةِ الله نفسك، قال لبيد:
غيرَ أن لا تكذِبَنْها في التُقَى		وأخزُها بالبِرِّ لله الأجَـلَ
وخز: الوَخْزُ: طَعْنٌ غير نافذٍ، وخَزَهُ يَخِزُه وَخْزاً.
ويقال: وَخَزَه القَتير إذا شمط مواضع من لحيته، فهو مَوْخُوزٌ.
وإذا دُعي القوم إلى طعامٍ فجاءوا أربعةً أربعةً، قالوا: جاءوا وَخْزاً وَخْزاً. وإذا جاءوا عصبةً، قيل: جاءوا أفاويج أي فَوْجاً فَوْجاً.
والوَخْزُ: الشيء القليل أيضاً، قال:
سوى أن وَخْزاً من كلاب بن مُرَّةٍ		تَنَزَّوا إِلينا من بُقَـيْعَةِ جـابـرِ
وقال آخر:
قد أعجلَ القومَ عن حاجاتهم سَفَـرٌ		من وَخْز حَيٍّ بأرضِ الرُّومِ مذُكورِ

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**خ ز ي**، **خ ز و**، و**خ ز** مستعملات خزي: **خَزِيَ** falan **يَخْزَى** **خِزْياً**; bu kötülüktendir. Allah onu **أَخْزاه** ve onu bir **خِزْيةٍ** üzerine ve bir **مَخْزاةٍ** üzerine ikame etti.

Ve **الخَزايةُ**: utanma; dersin ki: yaptığı şeyden ne tiksinir ne de **يخزى**.

Ve **خَزِيتُ**: utandım.

Ve bir adam **خَزْيانُ**, bir kadın **خَزْيا**; yani çirkin bir iş yaptı da bunun için onun **خَزايته**si, yani hayâsı şiddetlendi; bunun çoğulu **خَزايا**dır.

Ve duada: "اللهمّ احشُرْنا غيرَ **خَزايا** ولا نادمينَ" yani: amellerimizden utanmış olmayanlar olarak.

**خزو**: **الخَزْو**: nefsin hevesinden alıkonması ve onun hakkın acısına sabretmesi. Denir ki: onu **خَزَوتُها** **خَزْواً**.

Ve denir ki: Allah’ın taatine nefsini **اخْزُ**; Lebîd dedi ki:
غيرَ أن لا تكذِبَنْها في التُقَى		وأخزُها بالبِرِّ لله الأجَـلَ

**وخز**: **الوَخْزُ**: nüfuz etmeyen bir saplama; onu **خَزَهُ** **يَخِزُه** **وَخْزاً**.

Ve denir ki: sakalının bazı yerleri ağardığında onu **وَخَزَه** **القَتير**; o hâlde o **مَوْخُوزٌ**dur.

Ve kavim yemeğe çağrılıp dörder dörder geldiklerinde derler ki: **وَخْزاً وَخْزاً** geldiler. Ve topluluk hâlinde geldiklerinde: **أفاويج** yani **فَوْجاً فَوْجاً** geldiler, denir.

Ve **الوَخْزُ**: az şey de. Dedi ki:
سوى أن وَخْزاً من كلاب بن مُرَّةٍ		تَنَزَّوا إِلينا من بُقَـيْعَةِ جـابـرِ

Ve bir başkası dedi ki:
قد أعجلَ القومَ عن حاجاتهم سَفَـرٌ		من وَخْز حَيٍّ بأرضِ الرُّومِ مذُكورِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَخْزُ: الطعنُ بالرمح ونحوه، ولا يكون نافذاً. يقال: وَخَزَهُ بالخِنجر. والوَخْزُ: الشيء القليل. ووَخَزَهُ الشيبُ، أي خالَطَه.

##### Türkçe

**الوَخْزُ**: mızrak ve benzeriyle dürtme/saplama; ve delip geçen (nâfiz) olmaz. Denilir: **وَخَزَهُ بالخِنجر**. Ve **الوَخْزُ**: az şey. Ve **وَخَزَهُ الشيبُ**; yani ona karıştı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والزاي
خزى ، خزا ، خاز ، وخز : مستعملة .
خزي : قال الليث : الْخِزْيُ : السُّوءُ .
يقال : خَزِي الرجلُ يَخْزَى خِزْياً . . والله
أَخزَاهُ وأقامه على خِزْيَةٍ ، وعَلَى مَخْزَاةٍ .
وفي حديث يزيدَ بنِ شجَرَة : أنه خطَب
الناسَ في بعض مَغَازِيهِ : وحَضَّهم على
الْجِهَاد _ فقال في آخر خُطبته : ) ( انْهَكُوا
وُجُوهَ الْقَوْمِ ، وَلاَ تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ ) ( .
قال أبو عُبَيْدٍ : قوْلُه : ) ( ولا تُخْزُوا الْحُورَ
الْعِينَ ) ( ليس من ( الْخِزْي ) _ لأنه لا مَوْضِعَ
لِلْخِزْي ها هنا _ ولكنُّه من الخَزَايَةِ وهي
الاسْتِحْيَاءُ .
يقال _ من الهَلاَكِ _ : خَزِيَ الرجلُ يخْزَى
خِزْياً .
ومن الحياء مَمْدُودٌ : خَزِيَ يَخْزَى خَزَايَةً .
ويقال : خَزِيتُ فُلاَناً _ إذا استحيَيْتَ منه .
وقال ذو الرُّمّة _ يصف الثوْرَ والكلاَب :
خَزَايَةً أَدْرَكَتْهُ بَعْدَ جَوْلَتِهِ
مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطاً بهَا الْغَضَبُ
وقال القُطَامِيُّ _ يذكر ثَوْراً وحشيّاً كَرَّ بعد
فَرَاره :
حَرِجاً وَكَرَّ كُرُورَ صَاحِب نَجْدَةٍ
خَزِيَ الحَرَائرُ أَنْ يَكونَ جَباناَ
قال : والذي أراد ابنُ شَجَرَةَ بقوله :
) ( ولا تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ ) ( _ أي :
لا تجعَلوهُنَّ يَسْتَحْيينَ من فِعْلكُم
وتقصيركم في الجهاد ولا تَعَرَّضُوا لذَاكَ
منهنّ وانْهَكُوا وُجُوهَ القَوْم ولا تُوَلُّوا عنهم
مُدْبِرِينَ .
وقال الليث :
رجلٌ خَزْيانٌ ، وامْرَاَةٌ خَزْيَا .
وهو الذي عَمِلَ أَمراً قبيحاً ، فاشتدَّ لذلك
حَياؤه وخَزَايَتُهُ . والجميع : الخَزَايَا .
وفي الدُّعاء : اللّهُمّ احْشُرْنَا غير خزايا ولا نادمين - أي : غير مُسْتَحْيِين من
أعمالنا . وقال غيرُه :
الْخِزْيُ : الهَوَانُ ، وقد أخْزَاهُ الله _ أي :
أهانه الله .
وقال شَمِرْ :
قال بعضهُم : أخزيته _ أي : فضَحْتُه .
ومنه قولُ الله جلّ وعزّ حكايةً عن لُوطٍ . .
أنه قال لقومه :
) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِيَ ( [ هُود :
78 ] .
يقول : لا تفضحُوني .
قال : وخَزي يَخْزَى خِزْياً _ إذا وقع في
بَليِّةٍ وشَرٍّ .
ونحْوَ ذلك قال ابنُ السِّكِّيتِ .
خزا : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ خَزَوْتُ
الرجل . . أَخْزُوهُ خَزْواً _ إذا سُسْتُه .
وأنشد قولَ لَبِيدٍ :
وَاخْزُها بِالْبِرِّ لله الأجَلْ
وقال الليث :
الْخَزوُ : كَفُّ النَّفْس عن هِمَّتِها ، وصَبْرُها
على مُرِّ الْحَقِّ .
يقال : اخْزُ في طَاعَةِ الله نَفْسَك .
وقال غيرُه :
خزَوْتُ الْفَصِيل . . أَخْزُوهُ خَزْواً _ إذا
أَجْرَرْتُ لِسَانَهُ فشَقَقْتَهُ .
خوز : أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
يقالُ : خَزَاهُ خزْواً ، وخَازَهُ خوْزاً _ إذا
سَاسَه .
وقال : والْخَوْزُ : الْمُعَادَاةُ _ أيضاً .
وخز : قال الليث :
الْوَخزُ : طَعْنٌ غيرُ نَافِذِ . وَخزَهُ يخِزُه
وَخْزاً .
ويقال : وخزَهُ الْقَتِيرُ _ إذا شَمِطَ مَوَاضِعَ
من لِحْيَتِه . . فهو مَوْخُوزٌ .
قال : وإذا دُعِيَ القوْمُ إلى طعام فجاءُوا
أربعةً أربعةً . . قالوا : جاءُوا وَخْزاً وَخْزاً .
وإذا جاءُوا عُصَباً . . قيلَ : جاءُوا أَفائِجَ _
أي : فَوْجاً فَوْجاً .
قال : والْوَخْزُ : الشيءُ القلِيلُ .
وأنشد :
سِوَى أَنّ وَخْزاً مِنْ كِلاَبِ بْنِ مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلَيْنا مِنْ بُقَيْعَةِ جَابِر
وقال أبُو الْحَسَنِ اللِّحْيانيُّ :
الْوَخْزُ : الْخَطِيئَةُ بعدَ الْخَطيئَةِ .
وأنشد قولَه :
لَهَا أَشَارِيرُ مِنْ لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِنَ الثَّعالِي وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
أي : القليلُ من الأرانِبِ .
وقال : هذه أَرْضُ بَني تَميمٍ وفيها وَخْزٌ مِنْ
بَني عامر .
قلتُ : ومعنى ) ( الخَطِيئةِ ) ( : القليلُ بيْنَ
ظَهْراني الكثيرِ . . من غير جِنسِ القليل .
وقال أبو عُبَيدٍ : يقال : وَخَزَهُ القَتِيرُ وَخْزاً ،
ولَهَزَهُ لَهْزاً _ بمعنىً واحد .
قلت ) ( الْوَخْزُ ) ( : الشَّعْرَةُ بَعْدَ الشعرة ، تَشِيبُ
وسائرُ شَعْرِ الرأس أَسْوَدُ .
وقال سُلَيْمَانُ بن المُغِيرَة :
قلت : للحَسَن : أَرَأَيتَ التَّمرَ والبُسْرَ . .
انْجَمَعَ بينَهُما ؟ قال : لا .
قلتُ : البُسْرُ يَكونُ فيه الوَخْزُ ؟
قال : اقطَعْ ذلك قال شَمِرٌ : الوَخْزُ :
القَليلُ .
يقال : بها وَخْزٌ مِن بَني فلان .
فشَبَّهَ ما أَرْطَبَ من البُسْرِ _ في قِلَّتِهِ _
بالوخْز .
قال : وقال أبو عَدْنَانَ : الوَخْزُ : التَّبْزِيغُ .
وقال : خالدُ بنُ جنْبَةَ .
يقال : وَخَزَ في سَنَامِها بِمِبْضَعِه .
قال : والوخزُ كالنَّخْسِ ، ويَكونُ من الطَّعْن
الخفيف الضَّعيف .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الزاي**
**خزى** , **خزا** , **خاز** , **وخز** : kullanımdadır.
**خزي** : Leys dedi: **الْخِزْيُ** : kötülüktür.
Denilir: adam **خَزِي** olur, **يَخْزَى** (olur), **خِزْياً** . . Allah da onu **أَخزَاهُ** ve onu bir **خِزْيَةٍ** üzerine, ve bir **مَخْزَاةٍ** üzerine ikame etti.
Yezîd b. Şecere hadîsinde: onun bazı gazvelerinde insanlara hutbe okuduğu (rivayet edilmiştir): ve onları **الْجِهَاد** üzerine teşvik etti _ hutbesinin sonunda dedi ki: ) ( kavmin yüzlerini yıpratın, ve **الْحُورَ الْعِينَ**’i utandırmayın ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: ) ( ve **الْحُورَ الْعِينَ**’i utandırmayın ) ( , **الْخِزْي**’den değildir _ çünkü burada **الْخِزْي** için bir yer yoktur _ fakat o, **الخَزَايَةِ**’dendir; o da utanmadır.
Denilir _ helâkten (olan)dan _ : adam **خَزِيَ** olur, **يخْزَى** olur, **خِزْياً** .
Ve hayâdan (olan) medli (uzatmalı)dır: **خَزِيَ** , **يَخْزَى** , **خَزَايَةً** .
Ve denilir: ben falanı **خَزِيتُ** _ ondan utandığın zaman.
Zü’r-Rumme dedi _ öküzü ve köpekleri vasfederken:
خَزَايَةً أَدْرَكَتْهُ بَعْدَ جَوْلَتِهِ
مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطاً بهَا الْغَضَبُ
Kutâmî dedi _ kaçışından sonra geri dönen vahşî bir öküzü anarken:
حَرِجاً وَكَرَّ كُرُورَ صَاحِب نَجْدَةٍ
خَزِيَ الحَرَائرُ أَنْ يَكونَ جَباناَ
Dedi: İbn Şecere’nin şu sözüyle murad ettiği: ) ( ve **الْحُورَ الْعِينَ**’i utandırmayın ) ( _ yani: onları, fiilinizden ve cihadda kusurunuzdan dolayı utanır kılmayın; onlardan buna maruz kalmayın; kavmin yüzlerini yıpratın ve onlardan sırt çevirenler olarak dönmeyin.
Leys dedi:
**رجلٌ خَزْيانٌ** , ve **امْرَاَةٌ خَزْيَا** .
O, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı onun hayâsı ve **خَزَايَتُهُ** şiddetlendi. Hepsi: **الخَزَايَا** .
Duada: Allah’ım, bizi **خزايا** olmayan ve pişmanlar olmayan olarak haşret - yani: amellerimizden dolayı utanmış olmayanlar olarak. Başkası dedi:
**الْخِزْيُ** : aşağılanmadır; Allah onu **أخْزَاهُ** _ yani: Allah onu aşağıladı.
Şemir dedi:
Onlardan bazısı dedi: onu **أخزيته** _ yani: onu rezil ettim.
Ondan, Allah’ın celîl ve azîz olan sözüdür; Lût’tan hikâye ederek . . onun kavmine dediği:
) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِيَ ( [Hûd: 78].
Der ki: beni rezil etmeyin.
Dedi: ve **خَزي** , **يَخْزَى** , **خِزْياً** _ bir belâya ve şerre düştüğü zaman.
Buna benzerini İbnü’s-Sikkît söyledi.

**خزا** : Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : adamı **خَزَوْتُ** . . onu **أَخْزُوهُ** , **خَزْواً** _ onu idare ettiğim zaman.
Lebîd’in sözünü şâhid getirdi:
وَاخْزُها بِالْبِرِّ لله الأجَلْ
Leys dedi:
**الْخَزوُ** : nefsin himmetinden geri durması ve acı hakkın üzerine sabretmesidir.
Denilir: Allah’ın itaatinde nefsini **اخْزُ** .
Başkası dedi:
Yavru deveyi **خزَوْتُ** . . onu **أَخْزُوهُ** , **خَزْواً** _ onun dilini çekip uzattığım ve onu yardığım zaman.

**خوز** : Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : denilir: onu **خَزَاهُ** , **خزْواً** ; ve onu **خَازَهُ** , **خوْزاً** _ onu idare ettiği zaman.
Dedi: ve **الْخَوْزُ** : düşmanlıktır _ ayrıca.

**وخز** : Leys dedi:
**الْوَخزُ** : nüfuz etmeyen bir saplamadır. Onu **وَخزَهُ** , onu **يخِزُه** , **وَخْزاً** .
Ve denilir: onu **الْقَتِيرُ** **وخزَهُ** _ sakalının yerlerini ağarttığı zaman . . o da **مَوْخُوزٌ**’dur.
Dedi: kavim yemeğe çağrıldığı zaman, dörder dörder geldilerse . . dediler: **وَخْزاً وَخْزاً** geldiler.
Ve eğer bölükler hâlinde geldilerse . . denildi: **أَفائِجَ** _ yani: bölük bölük.
Dedi: ve **الْوَخْزُ** : az olan şeydir.
Ve şunu inşâd etti:
سِوَى أَنّ وَخْزاً مِنْ كِلاَبِ بْنِ مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلَيْنا مِنْ بُقَيْعَةِ جَابِر
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi:
**الْوَخْزُ** : hatadan sonra hatadır.
Onun sözünü şâhid getirdi:
لَهَا أَشَارِيرُ مِنْ لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِنَ الثَّعالِي وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
Yani: tavşanlardan az olan.
Dedi: bu, Benî Temîm’in toprağıdır; onda Benî Âmir’den **وَخْزٌ** vardır.
Ben dedim: ) ( **الخَطِيئةِ** ) (’nin manası: çokluğun arasında az olan . . azın cinsinden olmaksızın.
Ebû Ubeyd dedi: denilir: onu **وَخَزَهُ** **القَتِيرُ** , **وَخْزاً** ; ve onu **لَهَزَهُ** , **لَهْزاً** _ tek bir manada.
Ben dedim ) ( **الْوَخْزُ** ) ( : saçtan sonra saç teli; ağarır, başın saçının geri kalanı siyahtır.
Süleymân b. el-Muğîre dedi:
Hasen’e dedim: hurmayı ve **البُسْرَ**’ı . . ikisi bir araya gelir mi? dedi: hayır.
Dedim: **البُسْرُ**’da **الوَخْزُ** olur mu?
Dedi: onu kes.
Şemir dedi: **الوَخْزُ** : az olandır.
Denilir: onda Benî falandan **وَخْزٌ** vardır.
Böylece **البُسْرِ**’dan olgunlaşanın _ azlığında _ **الوخْز**’a benzetti.
Dedi: ve Ebû Adnân dedi: **الوَخْزُ** : yarıp açmadır.
Dedi: Hâlid b. Cünbe.
Denilir: onun hörgücünde, neşteriyle **وَخَزَ** etti.
Dedi: ve **الوخزُ** , dürtme gibidir; ve hafif zayıf saplamadan olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والخاء وما يثلثهما)
(وخد) الواو والخاء والدال: كلمةٌ واحدة. يقال وخدت النّاقة تَخِدُ وَخَدَاناً، وهو سَعَة الخطْو.‏
(وخز) الواو والخاء والزاء: كلمةٌ واحدة، هي الوَخْز: الطَّعن بالرمح وغيره، ولا يكون نافذاً.‏
(وخش) الواو والخاء والشين: كلمةٌ واحدة هي الوَخْش: الدُّنَاةُ من الرِّجال والأخلاطُ. ويقال: أوْخَشُوا الشَّيء: خَلَطوه. قال:‏
* وألقيتُ سهمي بينهم حينَ أوْخَشُوا(1) *‏
قال أبو بكر(2): الوَخْش: الرديُّ من كلِّ شيء.‏
(وخض) الواو والخاء والضاد: كلمةٌ، وهي الطَّعن غير جائف. ووخَضَه بالرُّمح.‏
(وخط) الواو والخاء والطاء: كلمتان: إحداهما وَخَطَ الشَّيْبُ في* رأسه(3). والأخرى: الوخْط: الطَّعن. ووَخَطه بالسَّيف: تناوَلَه مِن بعيد. وذكروا كلمة ثالثة، قالوا: مرَّ يَخِطُ، وهو(4) مَشْيٌ فوق العَنَق.‏
(وخف) الواو والخاء والفاء: كلمةٌ، هي الوَخيف. ضَرْبُك الخَِطْميَّ في الطَّسْت، تُوخِفُه ليختلط.‏
(وخم) الواو والخاء والميم: كلمةٌ واحدة، هي الوَخِْم: الوَبِيُّ من الشَّيء. واستوخَمْتُ البِلادَ، وبلادٌ وَخِْمَةٌ ووخيمة: لا تَوافِق ساكنَها. ورجل وَخِْم ووخيم: ثَقيل. والتُّخَمة من هذا، والتاء في الأصل واو.‏
(وخي) الواو والخاء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على سَيْرٍ وقصد. يقال: وخَت النّاقة تَخِي وَخْياً. قال:‏
* يَتْبَعْنَ وَخْيَ عَيْهَلٍ نِيافِ(5) *‏
وهذا وَخْيُ فُلانٍ، أي سَمْتُه. وما أدرِي أيْنَ وخى، أي توجَّهَ(6).‏
--------------ــ
(1) ليزيد بن الطثرية في اللسان (وخش، ثمن) والمخصص (17: 130). وعجزه:‏
* فما صار لي في القسم إلا ثمينها *‏
(2) في الجمهرة (2: 225).‏
(3) في الأصل: " الشيء" صوابه في المجمل.‏
(4) في الأصل: "وهى".‏
(5) أنشده في المجمل واللسان (وخي).‏
(6) في الأصل: "وجه"، صوابه في المجمل واللسان.‏

ـ

##### Türkçe

(**الواو** ve **الخاء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**وخد**) **الواو** ve **الخاء** ve **الدال**: tek bir kelimedir. Denir ki: **وخدت النّاقة تَخِدُ وَخَدَاناً**; bu, adımın genişliğidir.

(**وخز**) **الواو** ve **الخاء** ve **الزاء**: tek bir kelimedir; o **الوَخْز**’dir: mızrak ve başkasıyla dürtme; delip geçen olmaz.

(**وخش**) **الواو** ve **الخاء** ve **الشين**: tek bir kelimedir; o **الوَخْش**’tir: erkeklerden aşağı kimseler ve karışımlar. Ve denir ki: **أوْخَشُوا الشَّيء**: onu karıştırdılar. Dedi ki:
* Ve aralarına okumu attım, **أوْخَشُوا** oldukları vakit(1) *
Ebû Bekir(2) dedi: **الوَخْش**: her şeyin kötüsü.

(**وخض**) **الواو** ve **الخاء** ve **الضاد**: bir kelimedir; o, yarıp içe ulaşmayan dürtmedir. Ve onu mızrakla dürttü: **وخَضَه بالرُّمح**.

(**وخط**) **الواو** ve **الخاء** ve **الطاء**: iki kelimedir: birincisi **وَخَطَ الشَّيْبُ في رأسه**(3). Diğeri: **الوخْط**: dürtme. Ve onu kılıçla dürttü: **وَخَطه بالسَّيف**; uzaktan ona erişti. Üçüncü bir kelime zikrettiler; dediler ki: **مرَّ يَخِطُ**; bu(4) boynun üstünde bir yürüyüştür.

(**وخف**) **الواو** ve **الخاء** ve **الفاء**: bir kelimedir; o **الوَخيف**’tir. **الخَِطْميَّ**’yi leğende dövmen; onu karıştırması için onu **تُوخِفُه**.

(**وخم**) **الواو** ve **الخاء** ve **الميم**: tek bir kelimedir; o **الوَخِْم**’dir: şeyden vebalı olan. Ve beldeleri ağır buldum: **استوخَمْتُ البِلادَ**; ve **بلادٌ وَخِْمَةٌ ووخيمة**: içinde oturana uygun düşmez. Ve **رجل وَخِْم ووخيم**: ağır. Ve **التُّخَمة** bundandır; ve **التاء** aslında **واو**’dur.

(**وخي**) **الواو** ve **الخاء** ve illetli harf: bir kelimedir; yürüyüşe ve kasda delâlet eder. Denir ki: **وخَت النّاقة تَخِي وَخْياً**. Dedi ki:
* **عَيْهَلٍ نِيافِ**’in **وَخْيَ**’ini izlerler(5) *
Ve bu, falanın **وَخْيُ**’idir; yani onun tavrıdır. Ve bilmem nerede **وخى**; yani yöneldi(6).

--------------ــ
(1) Yezîd b. et-Tıtriyye’nindir; **اللسان**’da (**وخش**), **ثمن**; ve **المخصص** (17: 130). Ve beytin ikinci yarısı:
* Artık bana payda onun kıymetlisinden başkası kalmadı *
(2) **الجمهرة**’de (2: 225).
(3) Asılda: “**الشيء**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
(4) Asılda: “**وهى**”.
(5) Onu **المجمل**’de ve **اللسان**’da (**وخي**) rivayet etti.
(6) Asılda: “**وجه**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و خ ز
وخزه بالرّمح ووخضه وهو طعن ليس بنافذٍ وهو أشدّ من وخز الإبر‏.‏

##### Türkçe

و خ ز
Onu mızrakla **وخزه** ve onu **وخضه**; bu, nüfuz edici olmayan bir saplamadır ve iğnelerin **وخز**’inden daha şiddetlidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَخْزُ: الشيءُ القليل من الخُضْرَة في العِذْقِ والشيب في الرأْس، وقد وَخَزَهُ وَخْزاً. وقيل: كلُّ قليل وَخْزٌ؛ قال أَبو كاهل اليَشْكُرِيُّ يُشَبِّه ناقته بالعُقابِ:
لها أَشارِيرُ من لَحْمٍ تُتَمِّرُه
من الثَّعالي، ووَخْزٌ من أَرانيها
الوَخْزُ: شيءٌ منه ليس بالكثير. قال اللحياني: الوَخْزُ الخطيئةُ بعد الخطيئةِ، قال أَبو منصور: ومعنى الخطيئة القليلُ بين ظَهْرانَيِ الكثير؛ وقال ثعلب: هو الشيء بعد الشيء، قال: وقالوا هذه أَرض بني تميم وفيها وَخْزٌ من بني عامر أَي قليل؛ وأَنشد:
سِوَى أَنَّ وَخْزاً من كلابِ بن مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلينا من نَقِيعَةِ جابِرِ
ووَخَزَه بالرُّمْح والخَنْجَرِ يَخِزُه وَخْزاً: طعنه طعناً غير نافذ، وقيل: هو الطعن النافذ في جنب المطعون. وفي الحديث: فإِنه وَخْزُ إِخوانكم من الجن؛ الوَخْزُ طَعْنٌ ليس بنافِذٍ. وفي حديث عمرو بن العاص، وذكر الطاعونَ فقال: إِنما هو وَخْزٌ من الشيطان، وفي رواية: رِجْزٌ. أَبو عدنان: الطعن الوَخْزُ التَّبْزِيغُ؛ قال: التبزيغ والتغزيب واحد غَزَبَ وبَزَغَ. يقال: بَزَغَ البَيْطارُ الحافِرَ إِذا عَمَدَ إِلى أَشاعره بِمِبْضَع فَوَخَزَه به وَخْزاً خفيفاً لا يبلغ العَصَبَ فيكونُ دَواءً له؛ ومنه قول الطِّرِمَّاح:
كَبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ
وأَما فَصْدُ عِرْقِ الدابة وإِخراج الدم منه فيقال له التَّوْدِيجُ؛ يقال: وَدِّجْ فَرَسَكَ ووَدِّجْ حمارك. قال خالد بن جَنْبَةَ: وَخَزَ في سَنامِها بِمِبْضَعِه، قال: والوَخْزُ كالنَّخْس يكون من الطعن الخفيف الضعيف؛ وقول الشاعر:
قد أَعْجَلَ القومَ عن حاجاتِهم سَفَرٌ
من وَخْزِ جِنٍّ، بأَرض الرُّومِ، مذكورِ
يعني بالوَخْزِ الطاعونَ ههنا. ويقال: إِني لأَجد في يدي وَخْزاً أَي وجعاً؛ عن ابن الأَعرابي. ووَخَزَه الشَّيْبُ أَي خالطه. ويقال: وَخَزَه القَتِيرُ وَخْزاً ولَهَزَه لَهْزاً بمعنى واحد إِذا شَمَط مواضعَ من لحيته، فهو مَوْخُوزٌ. قال: وإِذا دُعِيَ القومُ إِلى طعام فجاؤُوا أَربعة أَربعة قالوا: جاؤُوا وَخْزاً وَخْزاً، وإِذا جاؤوا عُصْبة قيل: جاؤُوا أَفائج أَي فَوْجاً فَوْجاً؛ قال سليمان بن المغيرة: قلت للحسن: أَرأَيت التمر والبُسْرَ انْجَمَعَ بينما؟ قال: لا، قلت: البسر الذي يكون فيه الوَخْزُ، قال: اقطع ذلك، الوَخْزُ: القليل من الإِرْطابِ، فشبه ما أَرْطَبَ من البُسْر في قلته بالوَخْزِ.

##### Türkçe

**الوَخْزُ**: salkımda yeşilliğin az bir şeyi ve başta aklığın (kırlaşmanın) (az bir şeyi); ve onu **وَخَزَهُ** **وَخْزاً** (diye) yaptı. Ve denildi: her az şey **وَخْزٌ**dür; **أَبو كاهل اليَشْكُرِيُّ** (şöyle) dedi, devesini kartala benzetiyor:
لها أَشارِيرُ من لَحْمٍ تُتَمِّرُه
من الثَّعالي، ووَخْزٌ من أَرانيها

**الوَخْزُ**: ondan bir şeydir, çok değildir. **اللحياني** dedi: **الوَخْزُ** hatadan sonra hatadır; **أَبو منصور** dedi: ve hata(nın) manası, çokluğun iki yanı arasında (bulunan) azdır; ve **ثعلب** dedi: o, şeyden sonra şeydir; dedi: ve dediler: bu, Benî Temîm’in arazisidir ve onda Benî Âmir’den **وَخْزٌ** vardır, yani az; ve (şu beyti) inşad etti:
سِوَى أَنَّ وَخْزاً من كلابِ بن مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلينا من نَقِيعَةِ جابِرِ

Ve onu mızrakla ve hançerle **وَخَزَه**; onu **يَخِزُه** **وَخْزاً**: nüfuz etmeyen bir saplayışla onu sapladı; ve denildi: o, saplananın böğründe nüfuz eden saplayıştır. Ve hadiste: “Şüphesiz o, cinlerden kardeşlerinizin **وَخْزُ**’udur”; **الوَخْزُ** nüfuz edici olmayan bir saplamadır. Ve Amr b. el-Âs hadîsinde, taun’u zikretti ve dedi ki: “O ancak şeytandan bir **وَخْزٌ**dür”; bir rivayette: **رِجْزٌ**. **أَبو عدنان**: saplama, **الوَخْزُ** **التَّبْزِيغُ**’dir; dedi: **التبزيغ** ve **التغزيب** birdir: **غَزَبَ** ve **بَزَغَ**. Denilir: **بَزَغَ** baytar, tırnağı; kıllarına bir neşterle yönelip onunla onu hafif bir **وَخْزاً** ile **وَخَزَه** ettiği zaman; sinire ulaşmaz da ona bir ilaç olur; ve ondan **الطِّرِمَّاح**’ın sözü:
كَبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ

Ama binek hayvanının damarını yarmaya ve ondan kan çıkarmaya gelince, ona **التَّوْدِيجُ** denir; denilir: **وَدِّجْ** atını ve **وَدِّجْ** merkebini. **خالد بن جَنْبَةَ** dedi: hörgücünde neşteriyle **وَخَزَ**; dedi: ve **الوَخْزُ**, hafif zayıf saplamadan olan, dürtme gibidir; ve şairin sözü:
قد أَعْجَلَ القومَ عن حاجاتِهم سَفَرٌ
من وَخْزِ جِنٍّ، بأَرض الرُّومِ، مذكورِ

Burada **الوَخْزِ** ile taun’u kastediyor. Ve denilir: şüphesiz ben elimde **وَخْزاً** buluyorum, yani bir ağrı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **وَخَزَه الشَّيْبُ**: yani ona karıştı. Ve denilir: **وَخَزَه القَتِيرُ** **وَخْزاً** ve **لَهَزَه** **لَهْزاً** bir manadadır; sakalının yerlerini ağarttığı zaman; o hâlde o **مَوْخُوزٌ**dur. Dedi: ve kavim yemeğe çağrıldığı zaman da dörder dörder geldilerse, “**جاؤُوا وَخْزاً وَخْزاً**” dediler; ve eğer bir topluluk (hâlinde) geldilerse “**جاؤُوا أَفائج**” denildi, yani bölük bölük; **سليمان بن المغيرة** dedi: Hasen’e dedim: hurma ve **البُسْرَ** (bir araya) toplanır mı, aralarında (bir zaman) varken? dedi: hayır. Dedim: içinde **الوَخْزُ** bulunan **البسر**; dedi: onu kes; **الوَخْزُ**: **الإِرْطابِ**’dan azdır; böylece **البُسْر**’dan olgunlaşmış olanı, azlığında **الوَخْزِ**e benzetti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و خ ز * * الوَخْزُ * الطعن بالرمح ونحوه ولا يكون نافذا وبابه وعد

##### Türkçe

* و خ ز * * **الوَخْزُ** * mızrak ve benzeriyle dürtmedir; delip geçen olmaz; babı **وعد**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوخز، كالوعد: الطعن بالرمح وغيره كالخنجر ونحوه، لا يكون نافذا، وبه فسر حديث الطاعون:  فإنه وخز إخوانكم من الجن  ، وفي حديث عمرو بن العاص:  إنما هو وخز من الشيطان  وفي رواية: رجز. وقيل: الوخز: هو الطعن النافذ، وعليه حمل بعضهم حديث الطاعون. الوخز أيضا: التبزيغ. قال أبو عدنان يقال: بزغ البيطار الحافر، إذا عمد إلى أشاعره بمبضع فوخزه به وخزا خفيفا لا يبلغ العصب، فيكون دواء له، وأما فصد عرق الدابة، وإخراج الدم منه فيقال له: التوديج. وقال خالد بن جنبة: وخز في سنامها بمبضعه. قال: والوخز كالنخس، ويكون من الطعن الخفيف الضعيف. الوخز: القليل من كل شيء. ويطلق على القليل من الخضرة في العذق، والشيب في الرأس، وقال أبو كاهل اليشكري يشبه ناقته بالعقاب:
  لها أشارير من لحم تتـمـره                      من الثعالي ووخز من أرانيها الوخز شيء منه ليس بالكثير. وقال اللحياني: الوخز: الخطيئة. قال الأزهري: معنى الخطيئة: القليل بين ظهراني الكثير. وقال ثعلب: هو الشيء بعد الشيء، قال: وقالوا: هذه أرض بني تميم وفيها وخز من بني عامر، أي قليل، وأنشد:
  سوى أن وخزا من كلاب بن مرة                      تنزوا إلينا من نقـيعة جـابـر

  من ذلك: الوخز: الشعرة بعد الشعرة تشيب وباقي الرأس أسود، يقال: وخزه القتير وخزا، ولهزه لهزا، بمعنى واحد، إذا شمط مواضع من لحيته، فهو موخوز، وهو مجاز. الوخز: عمل الوخيز، كأمير، وهو ثريد العسل، نقله الصاغاني. يقال إذا دعي القوم إلى طعام: جاءوا وخزا وخزا، أي أربعة أربعة، وإذا جاءوا عصبة قيل: جاءوا أفاويج، أي فوجا فوجا. قاله الليث. ومما يستدرك عليه: الوخز: ما أرطب من البسر. والوخز: الطاعون نفسه، وبه فسر قول الشاعر:
  قد أعجل القوم عن حاجاتهم سفـر                      من وخز جن بأرض الروم مذكور ويقال: إني لأجد في يدي وخزا، أي وجعا، عن ابن الأعرابي. والوخز: المخالطة.

##### Türkçe

**الوخز**; **الوعد** gibi: mızrakla ve onun dışındakilerle, hançer ve benzeri gibi, delip geçici olmayan saplamadır; ve onunla taun hadisi tefsir edilmiştir: “Şüphesiz o, cinlerden kardeşlerinizin **وخز**’idir”; ve Amr b. el-Âs hadîsinde: “O ancak şeytandan bir **وخز**’dir”; bir rivayette: **رجز**. Ve denildi: **الوخز**: delip geçen saplamadır; ve bunun üzerine bazısı taun hadisini حمل etti. **الوخز** ayrıca: **التبزيغ**’dir. Ebû Adnân dedi: denilir: “Baytar, tırnağı **بزغ** etti”, yani kıllarına bir neşterle yönelip onu onunla hafif bir **وخز** ile sapladı; sinire ulaşmaz; böylece ona bir ilaç olur. Ama binek hayvanının damarını **فصد** etmek ve ondan kanı çıkarmaya gelince, ona **التوديج** denilir. Hâlid b. Cunbe dedi: “Hörgücünde neşteriyle **وخز** etti.” Dedi: ve **الوخز** **النخس** gibidir; ve hafif zayıf saplamadan olur. **الوخز**: her şeyden az olandır. Ve salkımda yeşilliğin azına ve başta ağarmaya da ıtlak olunur. Ebû Kâhil el-Yeşkürî, devesini kartala benzetir:
  Onun etten **أشارير**’leri vardır; onu tilkilerden **تتـمـره** eder; ve onun uzuvlarından **أرانيها**’dan bir **وخز**.
**الوخز**: ondan bir şeydir; çok değildir. el-Lihyânî dedi: **الوخز**: **الخطيئة**’dir. el-Ezherî dedi: **الخطيئة**’nin manası: çokluğun iki yanı arasında az olandır. Sa‘leb dedi: o, şeyden sonra şeydir. Dedi: ve dediler: “Bu, Benî Temîm’in toprağıdır; onda Benî Âmir’den bir **وخز** vardır”, yani az. Ve inşad etti:
  Şu var ki, Kilâb b. Murra’dan bir **وخز**; Câbir’in **نقـيعة**’sinden bize sıçrar.

Bundan: **الوخز**: saç telinden sonra saç telinin ağarması ve başın geri kalanının siyah olmasıdır. Denilir: “**القتير** onu **وخز** etti, **وخزا**”; ve “**لهزه** onu **لهزا**”, tek bir mana ile; sakalının yerlerini kırlaştırdığı zaman; o halde o **موخوز**’dur; ve bu mecazdır. **الوخز**: **الوخيز**’in ameli/işidir; **أمير** gibi; ve o, balın **ثريد**’idir; es-Sâğânî onu nakletti. Denilir: kavim yemeğe çağrıldığı zaman: “**وخزا وخزا** geldiler”, yani dörder dörder; ve bir topluluk halinde geldikleri zaman: “**أفاويج** geldiler”, yani bölük bölük. Bunu el-Leys söyledi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الوخز**: **البسر**’den daha rutubetli olan şey. Ve **الوخز**: taun’un kendisidir; ve onunla şairin sözü tefsir edilmiştir:
  Kavmi ihtiyaçlarından sefer acele ettirdi; Rum diyarında zikredilen cinlerin **وخز**’inden.
Ve denilir: “Şüphesiz ben elimde bir **وخز** buluyorum”, yani bir ağrı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الوخز**: **المخالطة**’dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَخَزَهُ
1 وَخَزَهُ ذ , (S, A, Msb,) aor. يَخِزْهُ, (Msb,) inf. n. وَخْزٌ (S, A, Msb, K) He pierced, stabbed, or pricked him, with a spear, (S, A, Msb, K,) or other thing, (K,) or with the like of a spear, as a dagger, (S,) and a needle, (A, Msb,) &c., (Msb,) not making the instrument to pass through: (S, A, Msb, K:) or, as some say, he did so making the instrument to pass through: in a trad., the plague (الطَّاعُون) is said to be a وَخْز inflicted by jinn, or genii; and the word in this instance is explained by some agreeably with the former rendering, and by some agreeably with the latter: or وَخْزٌ signifies a slight piercing, and is like a goading: so accord. to Khلlid Ibn-Jembeh, who uses the expression وَخَزَ فِى سَنَامِهَا بِمِبْضَعِهِ [He made a slight stab in her hump with his scarifier]. (TA.) وَخْزٌ also signifies The act of scarifying; syn. تَبْزِيغٌ. (K. [So in a MS copy of the K, and this is the right reading: in the TA, تَبْزِيع, written with ع, unpointed: in the CK, تَنْزِيع, with ن and ع instead of ب and غ.]) You say of a farrier, وَخَزَهُ بِمِبْضَعٍ وَخْزًا خَفِيفًا لَا يَبْلُغُ العَصَبَ [He scarified it with a scarifier slightly, not penetrating to the sinews]; the pronoun referring to the hoof of a horse or the like, and the place of the operation being the part called the أَشَاعِر. (Aboo- 'Adnلn, TA.)

وَخْزٌ
وَخْزٌ ذ The plague; syn. طَاعُونٌ. (TA.) See above. ― -b2- Pain: [or, app., a piercing, or pricking, pain:] as in the following ex.: اِنِّى لَأَجِدُ فِى يَدِى وخْزًا [Verily I feel, in my arm, or hand, a pain, or a piercing, or pricking, pain]. (IAar, TA.)

##### Türkçe

وَخَزَهُ
1 **وَخَزَهُ** **ذ** , (S, A, Msb,) muzâri‘i **يَخِزْهُ**, (Msb,) mastar ismi **وَخْزٌ** (S, A, Msb, K) O, onu bir mızrakla, (S, A, Msb, K,) yahut başka bir şeyle, (K,) yahut mızrak benzeri bir şeyle, bir hançer gibi, (S,) ve bir iğneyle, (A, Msb,) vb., (Msb,) aleti (bedenin) içinden geçirip geçirmeksizin deldi, sapladı veya batırdı: (S, A, Msb, K:) yahut, bazılarının dediğine göre, aleti (bedenin) içinden geçirerek bunu yaptı: bir rivayette, veba (**الطَّاعُون**) cinler tarafından isabet ettirilen bir **وَخْز** diye söylenmiştir; ve bu örnekteki kelime, bazılarınca önceki tercümeye uygun olarak, bazılarınca da sonraki tercümeye uygun olarak açıklanmıştır: yahut **وَخْزٌ** hafif bir delmeyi ifade eder ve bir dürtme gibidir: Hâlid İbn-Cembeh’e göre böyledir; o, **وَخَزَ فِى سَنَامِهَا بِمِبْضَعِهِ** [O, onun hörgücünde, neşteriyle hafif bir saplama yaptı] ifadesini kullanır. (TA.) **وَخْزٌ** ayrıca dağlama/çizme (scarifying) fiilini ifade eder; eş anlamlısı **تَبْزِيغٌ**’dir. (K. [K’nın bir yazma nüshasında böyle olup bu doğru okuyuştur: TA’da, noktasız yazılmış **تَبْزِيع**, **ع** ile yazılmıştır: CK’da, **ب** ve **غ** yerine **ن** ve **ع** ile **تَنْزِيع**’dir.]) Bir nalbant hakkında şöyle dersin: **وَخَزَهُ بِمِبْضَعٍ وَخْزًا خَفِيفًا لَا يَبْلُغُ العَصَبَ** [O, onu bir neşterle, sinirlere ulaşmayan hafif bir çizme ile çizdi]; zamir, bir atın ya da benzerinin tırnağına döner; işlemin yeri de **أَشَاعِر** denilen kısımdır. (Aboo- 'Adnلn, TA.)

وَخْزٌ
**وَخْزٌ** **ذ** Veba; eş anlamlısı **طَاعُونٌ**. (TA.) Yukarıya bak. ― -b2- Ağrı: [yahut, görünüşe göre, delici yahut batıcı bir ağrı:] şu örnekte olduğu gibi: **اِنِّى لَأَجِدُ فِى يَدِى وخْزًا** [Şüphesiz ben, kolumda yahut elimde bir ağrı, yahut delici yahut batıcı bir ağrı hissediyorum]. (IAar, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَخَزَ
وَخَزَ
a.  [ يَخِزُ ] ( n. ac. وَخْز 1 ), Pricked; wounded; lanced.

b.  Appeared on.

أَوْخَزَ
أَوْخَزَ IV ,
a.  Made to wound.

وَخْز
وَخْز 1 ,
a.  Small quantity.

وَخِيْز
وَخِيْز 25 ,
a.  Honeycake.

وَخْزًا وَخْزًا
وَخْزًا وَخْزًا
a.  By fours.

##### Türkçe

وَخَزَ
وَخَزَ
a. [ **يَخِزُ** ] ( n. ac. **وَخْز** 1 ), Dürttü; yaraladı; neşterledi.

b. Üzerinde göründü.

أَوْخَزَ
أَوْخَزَ IV ,
a. Yaralatmaya sebep oldu.

وَخْز
وَخْز 1 ,
a. Az miktar.

وَخِيْز
وَخِيْز 25 ,
a. Bal keki.

وَخْزًا وَخْزًا
وَخْزًا وَخْزًا
a. Dörder dörder.
