# وخش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AE%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وخش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وخش

الوَخْشُ: رذالةُ الناس وصغارهم وغيرهم، يكون للواحد والاثنين والجمع والمؤنث بلفظ واحد. ويقال: ذلك من وَخْشِ الناس أَي من رُذالِهم. وجاءني أَوْخاشٌ من الناس اي سُقاطُهم؛ ورجل وَخْشٌ وامرأَة وَخْش وقَوم وَخْش، وربما جُمِع أَوْخاشاً، وربما أُدخِل فيه النون؛ وأَنشد لدَهْلَبِ ابن قريع:
جارية ليسَتْ من الوَخْشَنِّ،
كأَن مَجْرَى دَمْعِها المُسْتَنِّ
قُطُنَّةٌ من أَجْوَدِ القُطُنِّ
أَراد الوَخْشَ فزاد فيه نوناً ثقيلة. وفي التهذيب: النون صلة الروي، قال ابن سيده: وربما جاء مؤنثه بالهاء؛ أَنشد ابن الأَعرابي: وقد لَفَّفَا خَشْناءَ، لَيستْ بِوَخْشةٍ،
تُوارِي سَماءَ البيتِ مُشرفة القُتْر
يعني بالخَشْناء جُلَّة التمر، وجمعُ الوَخْشةِ وِخاشٌ. ووخُشَ الشيءُ، بالضم، وَخاشَةً ووُخُوشةً ووُخوشاً: رَذُلَ وصار رَدِيئاً؛ قال الكميت: تَلْقَى الندَى ومَخْلَداً حَلِيفين،
ليسا من الوَكْسِ ولا بوخْشَين
وفي حديث ابن عباس: وإِنّ قَرْنَ الكَبْشِ مُعَلَّقٌ في الكَعْبة قد وَخُشَ وفي رواية: إنّ رَأْسِه مُعلَّق بقَرْنيه في الكعبة، وَخُشَ أَي يَبِس وتَضاءَل. وأَوْخَشَ القومُ أَي رَدُّوا السِّهام في الرِّبابةِ مرةً بعد أُخرى كأَنهم صاروا إِلى الوَخاشةِ والرَّذالةِ؛ وأَنشد أَبو عبيد في الإِيخاشِ ليزيدَ بن الطَثَرِيّة وهي أُمه واسم أَبيه سلمة: أَرَى سبعةً يَسْعَوْنَ للوَصْل، كلّهم
له عند رَيّا دِينةٌ يَسْتَدِينُها
وأَلقَيتُ سَهمي وَسْطهم حين أَوخَشوا،
فما صارَ لي في القَسْمِ إِلا ثَمِينُها
قال: أَوْخَشُوا خَلطُوا. وقوله فما صارَ لي في القَسْم إِلا ثمِينُها أَي كنتُ ثامنَ ثمانية ممن يَسْتَدِينها؛ وقال النابغة:
أَبَوْا أَن يُقِيمُوا للرماح، ووَخَّشَتْ
شَغارِ، وأَعْطَوْا مُنيةً كلَّ ذي ذَحْل
قال شمر: وخَّشَتْ أَلقَتْ بأَيديها وأَطاعت.

### Türkçe

**الوَخْشُ**: insanların aşağı tabakası ve küçükleri ve başkaları; tek, iki, çoğul ve müennes için tek bir lafızla olur. Ve denilir: bu, insanların **وَخْشِ**’indendir; yani onların **رُذالِ**’indendir. Ve bana insanlardan **أَوْخاشٌ** geldi, yani onların düşkünleri; ve bir adam **وَخْشٌ**, bir kadın **وَخْش** ve bir kavim **وَخْش**; bazen **أَوْخاشاً** olarak cem‘ edilir, bazen de ona **النون** dâhil edilir; ve Dehleb b. Kuray‘ için inşad etti:

Bir câriye ki **الوَخْشَنِّ**’den değildir,
Sanki onun **المُسْتَنِّ** gözyaşının akış yeri
**القُطُنِّ**’ün en iyisinden bir pamuktur.

**الوَخْشَ**’ı kastetti de ona ağır bir **نوناً** ziyade etti. Ve **التهذيب**’de: **النون** kafiye harfinin ilâvesidir. İbn Sîde dedi: bazen müennesi **الهاء** ile gelir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

Ve ikisi bir **خَشْناءَ**’yı sarıp sarmaladılar; **وَخْشةٍ** değildir,
Evin göğünü örter, **القُتْر**’ün yüksek olanı.

**الخَشْناء** ile hurmanın küfesini kasteder; **الوَخْشةِ**’nin cem‘i **وِخاشٌ**’dır. Ve şey **وخُشَ** olur—zamm ile—**وَخاشَةً** ve **وُخُوشةً** ve **وُخوشاً**: aşağılaştı ve kötü oldu; Kumeyt dedi:

Cömertliği ve **مَخْلَداً**’yı iki yoldaş olarak bulursun,
Ne **الوَكْسِ**’dendirler ne de **بوخْشَين**.

İbn Abbâs hadîsinde: ve muhakkak koçun boynuzu Kâbe’de asılıdır; **وَخُشَ**. Bir rivayette: muhakkak onun başı Kâbe’de iki boynuzuyla asılıdır; **وَخُشَ** yani kurudu ve küçüldü. Ve kavim **أَوْخَشَ** etti; yani okları **الرِّبابةِ**’de bir defadan sonra bir defa geri çevirdiler; sanki **الوَخاشةِ**’ye ve aşağılığa dönmüş oldular. Ve Ebû Ubeyd, Yezîd b. et-Tathariyye için—o onun annesidir ve babasının adı Seleme’dir—**الإِيخاشِ** hakkında inşad etti:

Yedi kişinin **الوَصْل** için koştuğunu görüyorum; hepsinin
Reyyâ yanında bir borcu vardır, onu borçlanır.
Ve ben okumu onların ortasına attım, **أَوخَشوا** oldukları vakit,
Bölüşümde bana onun sekizde birinden başka bir şey olmadı.

Dedi: **أَوْخَشُوا** karıştırdılar. Ve onun sözü “bölüşümde bana onun sekizde birinden başka bir şey olmadı” yani onu borçlananlardan sekiz kişinin sekizincisi idim. Nâbiga dedi:

Mızraklara karşı durmayı reddettiler; ve **وَخَّشَتْ**
**شَغارِ**; ve her kin sahibine bir ölüm verdiler.

Şemmer dedi: **وخَّشَتْ** elleriyle bıraktı ve itaat etti.
