# وخط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AE%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: وخط

باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر ويصيب غيرها. وأَخطَأَ إذا لم يصب الصواب.
وخَطايا أصلها خَطائيء ففروا بها إلى يتامى، وكرهوا أن يترك على إحدى الهمزتين فيكون مثل قولك جائِيء لأن تلك الهمزة زائدة وهذه أصلية، ووحدوا له في الأسماء الصحيحة نظيراً ففروا منها إلى ذلك، وذهبوا به إلى فعالي مثل طاهرٍ وطاهرةٍ وطهارى، والواحدة خَطيئةٌ.
والخَطَأْ: ما لم يتعمد ولكن يُخْطَأْ خَطَأ وخَطَأْتُه تَخْطِئَةً.
خوط: الخُوْطُ: الغصن الناعمُ لسنتهِ.
وخط: وَخَطْتُهُ بالسيف وَخْطاً: تناولته من بعيدٍ.
والوَخْط: الطعن وقد وُخِطَ فلانٌ يُوخَطُ وَخْطاً.
وتقول: وَخَطَني الشَّيْبُ، ووُخِطَ فلانُ أي شابَ رأسُهُ فهو مَوْخُوطٌ.
ووَخَطَ في السير يَخِطُ وَخْطاً أي: أسرع. وكذلك وَخَطَ الظليم ونحوه.
خيط: الخِيطُ: قطيعٌ من النعام، الواحدة خَيْطَى، قال لبيد:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
ونعامةٌ خَيْطَي، وخَيْطُها: طول قَصَبِها وعُنُقِها، ويقال: هو ما فيها من اختِلاط سوادٍ في بياضٍ لازم لها، كالعيسِ في الإبل العراب. وثوبٌ مَخيطٌ، حده مَخْيُوطٌ، فلينوا الياء كما لينوها في خاطَ، فالتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو الساكنة فقالوا: مَخيط، ويقال: مَخوط بإلقاءالياء لالتقاء الساكنين. وكذلك مكولٌ ومكيلٌ.
والخِياطُ: الإبرةُ، والخَيَاطُ الفاعل وحرفته الخِياطَةُ. "والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ" يعني الصبح.
وخاطَ فلانٌ خَيْطةً واحدة إذا سار سيرةً ولم يقطع السير، قال:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ
طيخ طخي: الطَّيخُ: حكاية للضَّحِك. قالوا: طِيخِ طِيخِ، أي: قهقهوا.
والطَّيْخُ: الكبر.
والطَّخاءةُ والطَّهاءَةُ، ممدودان، من الغيم،: قطعة مستديرة تسد ضوء القمر، ويقال لها: طَيْخةُ القمر، ويقال: هي الطَّخْيةُ من الغيم.
ويقال: هي مارق منها وانفرد، ويجمعان بطرح الهاء.
وفي الحديث: "إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر" إذا غشيه الشيء. وكل شيء ألبس شيئاً، فهو طَخاءٌ له.
والطَّخْياءُ: ظلمةُ الغيمِ.
ويقال للأحمق: الطَّخْيةُ، ويجمع: الطَّخْيُونَ.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **و ا ي ء** onlarla beraber

**خ ط و**، **خ ط أ**، **خ و ط**، **و خ ط**، **خ ي ط**، **ط ي خ**، **ط خ ي** kullanımdadır. **خطو**: **خَطَوْتُ** bir tek **خَطْوةً** (attım); isim **الخُطْوةُ**’dur; onun çoğulu **خُطَّى**’dır. Yüce Allah’ın sözü: “**لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ**”. Hafifleten kimse dedi: **خُطْوات** yani: şeytanın izleri; yani: ona uymayın.

Hemze yapan kimse, bir taneyi **خُطْأة** kıldı; **الخَطيئة**’den, yani: bir günah.

**خطأ**: Adam **خَطيءَ** oldu, **خِطْئاً**; o hâlde o **خاطِيءٌ**’dur.

Ve **الخَطيئة**: yağmurun ıskaladığı ve başkasına isabet ettiği bir yer. Ve **أَخطَأَ**: doğruya isabet etmediği zaman.

Ve **خَطايا**’nın aslı **خَطائيء**’dir; onunla **يتامى**’ya kaçtılar; iki hemzeden birinin üzerinde bırakılmasını çirkin gördüler; böylece senin “**جائِيء**” demen gibi olur; çünkü o hemze ziyadedir, bu ise asıldır. Ve ona sahih isimlerde bir benzer birlediler; ondan da ona kaçtılar; onu **فعالي**’ye götürdüler; **طاهرٍ** ve **طاهرةٍ** ve **طهارى** gibi. Bir tanesi **خَطيئةٌ**’dir.

Ve **الخَطَأْ**: kasdetmediği şeydir; fakat **يُخْطَأْ** (yanlış yapılır); **خَطَأ** ve **خَطَأْتُه** onu **تَخْطِئَةً** (yanlışlama) yaptım.

**خوط**: **الخُوْطُ**: onun dilinin yumuşağı olan dal.

**وخط**: **وَخَطْتُهُ** onu kılıçla **وَخْطاً** (vurarak): onu uzaktan aldım.

Ve **الوَخْط**: saplamadır; ve falan kimse **وُخِطَ**; **يُوخَطُ** **وَخْطاً**.

Ve dersin: **وَخَطَني الشَّيْبُ**; ve **وُخِطَ** falan kimse, yani başı ağardı; o hâlde o **مَوْخُوطٌ**’tur.

Ve yürüyüşte **وَخَطَ**; **يَخِطُ** **وَخْطاً**; yani: hızlandı. Ve aynı şekilde **وَخَطَ** devekuşu erkeği ve benzeri.

**خيط**: **الخِيطُ**: devekuşundan bir sürü; bir tanesi **خَيْطَى**. Lebîd dedi:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال

Ve bir dişi devekuşu **خَيْطَي**’dir; ve onun **خَيْطُ**’u: onun kamışının ve boynunun uzunluğudur. Ve denilir: onda bulunan, ona bitişik beyazlık içinde siyahlığın karışmasıdır; Arap develerindeki **العيس** gibi. Ve bir elbise **مَخيطٌ**; onun sınırı **مَخْيُوطٌ**’tur. Böylece **خاطَ**’da yumuşattıkları gibi **الياء**’yı yumuşattılar; böylece iki sâkin karşılaştı: **الياء**’nın sükûnu ve sâkin **الواو**’nun sükûnu; böylece **مَخيط** dediler. Ve denilir: iki sâkinin karşılaşması sebebiyle **الياء**’yı atarak **مَخوط**. Ve aynı şekilde **مكولٌ** ve **مكيلٌ**.

Ve **الخِياطُ**: iğnedir; ve **الخَيَاطُ** yapan kimsedir; onun mesleği **الخِياطَةُ**’dır. “**والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ**” yani sabah.

Ve falan kimse **خاطَ** bir tek **خَيْطةً** (yaptı) — bir yürüyüş yürüdüğü ve yürüyüşü kesmediği zaman. Dedi:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ

**طيخ طخي**: **الطَّيخُ**: gülmeye bir taklittir. Dediler: **طِيخِ طِيخِ**; yani: kahkaha attılar.

Ve **الطَّيْخُ**: kibirdir.

Ve **الطَّخاءةُ** ve **الطَّهاءَةُ**; ikisi de uzatılmıştır; buluttandır: ayın ışığını kapatan yuvarlak bir parça; ona: **طَيْخةُ القمر** denilir. Ve denilir: o, buluttan **الطَّخْيةُ**’dir.

Ve denilir: ondan sıyrıldı ve ayrıldı. Ve ikisi, **الهاء**’yı atmakla çoğul yapılır.

Ve hadiste: “**إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر**” — bir şey onu kapladığı zaman. Ve her şey bir şeye giydirirse, o, ona **طَخاءٌ**’dır.

Ve **الطَّخْياءُ**: bulutun karanlığıdır.

Ve ahmağa **الطَّخْيةُ** denilir; çoğulu: **الطَّخْيُونَ**.
