# وخف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AE%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وخف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وخف

الوَخْفُ: ضربك الخِطْمِيّ في الطَّشْتِ يُوخَف ليَختلط. وخَف الخطميَّ والسويقَ وخْفاً ووخَّفه وأَوخَفه: ضربه بيده وبلَّه لِيَتَلَجَّن ويتلزَّج ويصير غَسُولاً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
تَسمَع للأَصواتِ منها خَفْخَفا،
ضَرْبَ البَراجِيمِ اللَّجِينَ المُوخَفا
كذلك أَنشده البراجيم، بالياء، وذلك لأَن الشاعر أَراد أَن يوفِّيَ الجزء فأَثبت الياء لذلك، وإلاَّ فلا وجه له، تقول: أَما عندك وخِيفٌ أَغسل به رأْسي؟ والوخِيفُ والوخِيفةُ: ما أَوْخَفْت منه؛ قال الشاعر يصف حماراً وأُتُناً:
كأَنَّ على أَكسائها، من لُغامِه،
وخِيفَةَ خِطْمِيّ بماء مُبَحْزَج
وفي حديث سلمان: لما احتُضِر دعا بمسك ثم قال لامرأَته: أَوخِفيه في تَورٍ وانْضَحِيه حول فراشي أَي اضربيه بالماء؛ ومنه قيل للخطميّ المضروب بالماء: وخِيف. وفي حديث النخعي: يُوخَف للميت سِدْر فيُغسل به، ويقال للإناء الذي يُوخف فيه: مِيخَف؛ ومنه حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه، أَنه قال للحسن بن علي، عليهما السلام: اكْشِف لي عن الموضع الذي كان يقبّله رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، منك، فكشف عن سُرَّته كأَنها مِيخَفُ لُجَين أَي مُدْهُن فِضة، قال: وأَصله مِوْخَف فقلبت الواو ياءً لكسرة الميم؛ وقال ابن الأَعرابي في قول القُلاخِ:
وأَوْخَفَتْ أَيدي الرجالِ الغِسْلا
قال: أَراد خَطَرانَ اليد بالفَخار والكلام كأَنه يضرِب غِسْلاً. والوَخِيفة: السويق المبلول. ويقال: أَتاه بلبن مثل وِخاف الرأْس. والوَخِيفةُ من طعام الأَعراب: أَقِط مطحونٌ يُذَرُّ على ماء ثم يصب عليه السمن ويضرب بعضه ببعض ثم يؤكل. والوخيفة: التمر يلقى على الزبد فيؤكل. وصار الماء وَخيفة إذا غلب الطين على الماء؛ حكاه اللحياني عن أبي طيبة. ويقال للأحمق الذي لا يدري ما يقول: إنه ليُوخف في الطين، مثل يُوخِف الخِطْميّ، ويقال له أَيضاً: إنه لمُوخِف أَي يُوخِف زِبْله كما يُوخَف الخِطميُّ، ويقال له العَجّان أَيضاً، وهو من كناياتهم. والوخْفة والوَخَفة: شبه الخَرِيطة من أَدم.

### Türkçe

**الوَخْفُ**: **الخِطْمِيّ**’yi **الطَّشْتِ** içinde, karışsın diye dövmen; **يُوخَف**. Ve **وخَف الخطميَّ والسويقَ وخْفاً ووخَّفه وأَوخَفه**: onu eliyle dövdü ve onu ıslattı ki hamurlaşsın, yapışkanlaşsın ve yıkanacak şey olsun; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

تَسمَع للأَصواتِ منها خَفْخَفا،
ضَرْبَ البَراجِيمِ اللَّجِينَ المُوخَفا

Bunu da **البراجيم** diye, **الياء** ile inşâd etti; bu, şairin cüz’ü tamamlamak istemesi sebebiyledir; bunun için **الياء**’yı sabit kıldı; yoksa onun için bir vech yoktur. Dersin ki: “Yanında başımı onunla yıkayacağım bir **وخِيفٌ** yok mu?” Ve **الوخِيفُ** ve **الوخِيفةُ**: ondan **أَوْخَفْت** ettiğin şeydir; şair bir erkek eşeği ve bir dişi eşeği vasfederek dedi:

كأَنَّ على أَكسائها، من لُغامِه،
وخِيفَةَ خِطْمِيّ بماء مُبَحْزَج

Ve Selmân hadîsinde: Hazır bulunduğunda misk çağırdı, sonra karısına dedi ki: “Onu bir **تَورٍ** içinde **أَوخِفيه** et ve döşeğimin etrafına serp”; yani onu su ile döv. Ondan dolayı su ile dövülmüş **الخِطْمِيّ**’ye **وخِيف** denildi. Ve Neha‘î hadîsinde: Ölü için **سِدْر** **يُوخَف** edilir de onunla yıkanır; ve içinde **يُوخف** edilen kaba **مِيخَف** denilir. Ondandır: Ebû Hureyre hadîsi, Allah ondan razı olsun: Hasan b. Ali’ye, ikisine de selâm olsun, dedi ki: “Bana, Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, senden öptüğü yeri aç.” O da göbeğini açtı; sanki o, **مِيخَفُ لُجَين** idi; yani gümüşten bir yağ kabı. Dedi ki: Aslı **مِوْخَف** idi; **الميم**’in kesresi sebebiyle **الواو** **ياء**’ya çevrildi. Ve İbnü’l-A‘râbî, **القُلاخِ**’ın sözü hakkında dedi:

وأَوْخَفَتْ أَيدي الرجالِ الغِسْلا

Dedi ki: Erkeklerin ellerinin çömlek ve söz ile sallanmasını kastetti; söz, sanki bir **غِسْل** dövüyor gibidir.

Ve **الوَخِيفة**: ıslatılmış **السويق**. Ve denilir: Ona, başın **وِخاف**’ı gibi süt getirdi. Ve **الوَخِيفةُ** bedevîlerin yiyeceğinden: öğütülmüş **أَقِط**; su üzerine serpilir, sonra üzerine sade yağ dökülür ve bir kısmı bir kısmına vurulur, sonra yenir. Ve **الوخيفة**: hurma; kaymak üzerine atılır da yenir. Ve su, çamur suya galip geldiğinde **وَخيفة** olur; bunu Lihyânî, Ebû Taybe’den nakletti.

Ve ne dediğini bilmeyen ahmağa denilir: “O, çamur içinde **ليُوخف** eder”; **الخِطْميّ**’nin **يُوخِف** edilmesi gibi. Ve ona ayrıca denilir: “O, elbette **لمُوخِف**”; yani **زِبْله**’sini **يُوخِف** eder, **الخِطميُّ**’nin **يُوخَف** edilmesi gibi. Ve ona **العَجّان** da denilir; bu, onların kinayelerindendir. Ve **الوخْفة** ve **الوَخَفة**: deriden, torbaya benzer şey.
